13. dōṣōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

પૂર્વેઽધ્યાયે વિકૃતાન્ દોષાનાશ્વેવોપક્રમેદિત્યુક્તમ્|

Adhikarana doShopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અતસ્તમેવોપક્રમં દર્શયિતું દોષોપક્રમણીયમારિરિપ્સુરિદમાહ - - - - અથાતો દોષોપક્રમણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

સ૦-દોષાણામુપક્રમણં-ચિકિત્સા, દોષોપક્રમણમ્| તસ્મૈ હિતો દોષોપક્રમણીયઃ| શેષં પૂર્વવદ્યોજ્યમ્|

Adhikarana vAtasyopakramaH (1-3) · Śloka 3

સર્વદોષેભ્યશ્ચ પ્રધાનો વાત ઇતિ તદુપક્રમં પૂર્વમાહ - - - - વાતસ્યોપક્રમઃ સ્નેહઃ સ્વેદઃ સંશોધનં મૃદુ| સ્વાદ્વમ્લલવણોષ્ણાનિ ભોજ્યાન્યભ્યઙ્ગમર્દનમ્||૧|| વેષ્ટનં ત્રાસનં સેકો મદ્યં પૈષ્ટિકગૌડિકમ્| સ્નિગ્ધોષ્ણા બસ્તયો બસ્તિનિયમઃ સુખશીલતા||૨|| દીપનૈઃ પાચનૈઃ સિદ્ધાઃ સ્નેહાશ્ચાનેકયોનયઃ| વિશેષાન્મેદ્યપિશિતરસતૈલાનુવાસનમ્||૩||

સ૦-વાતસ્યોપક્રમઃ સ્નેહઃ, શ્રેષ્ઠત્વાચ્ચ પ્રાગુપાદાનં સ્નેહસ્ય| તતઃ સ્વેદઃ| કૃતસ્નેહસ્વેદસ્ય ચ સંશોધનમ્| તચ્ચ મૃદુ-ન તીક્ષ્ણમ્, તીક્ષ્ણસ્ય વાતકોપહેતુત્વાત્| તથા, સ્વાદ્વાદીનિ ભોજ્યાનિ-ભક્ષ્યાણિ| અભ્યઙ્ગશ્ચ મર્દનં ચાભ્યઙ્ગમર્દનમ્| મર્દનં-પાણ્યાદિ ના| વેષ્ટનં-શાટકાદિના| ત્રાસનં-ખઙ્ગવ્યગ્રાગ્રહસ્તરાજપુરુષદર્શનાદિના| નનુ, ભીશોકાદિભિર્મારુતસ્ય કોપ ઊક્તઃ| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. નિ. અ. ૧|૧૫) - "ક્રિયાતિયોગભીશોક" ઇત્યાદિ| તત્ કથં ત્રાસનં વાયોરુપક્રમઃ ? ઉચ્યતે| ભયં વાતપ્રકોપહેતુઃ, ન તુ ત્રાસનમ્| ત્રાસનં હિ સર્વવતવિજયિ| તસ્માદ્વાતોપશાન્ત્યર્થં ત્રાસનં યુક્તમ્| યથા,-ઉન્માદાદિષુ| તથા ચ વક્ષ્યતિ વાતોન્માદે (હૃ. ઉ. અ. ૬|૨૯) - "હર્ષણાશ્વાસનોત્ત્રાસભયતાડનતર્જનમ્|" ઇત્યાદિ| તથા, સેકાદિરુપક્રમઃ| સેકો-દશમૂલક્વાથાદિના| તથા, મદ્યં પૈષ્ટિકં ગૌડિકં ચ વાતસ્યોપક્રમઃ| તથા, સ્નિગ્ધોષ્ણા બસ્તયો વાતસ્યોપક્રમઃ| સ્નિગ્ધોષ્ણા ઇત્યુક્ત્યા રૂક્ષશીતં બસ્તિમત્ર નિરાકરોતિ| તથા, બસ્તિનિયમો-યથાવિધિ બસ્તિદાનમ્, વાતસ્યોપક્રમઃ| અથવા બસ્તિનિયમઃ-કર્મકાલયોગાખ્યસ્ત્રિપઞ્ચાશદ્બસ્તિસઙ્ખ્યઃ "પ્રાક્ સ્નેહ એકઃ પઞ્ચાન્તે" (હૃ. સૂ. અ. ૧૯|૬૩) ઇત્યેવમાદિના ગ્રન્થેન યો દર્શિતઃ, સ વાતસ્યોપક્રમઃ| તથા સુખં શીલયતીતિ સુખશીલઃ| શીલિકામિભિક્ષ્યાચરિભ્યો ણઃ| તસ્ય ભાવઃ સુખશીલતા,-સૌખ્યવૃત્તિત્વમ્| તિલપ્રિયાલાક્ષોડાદયોઽનેકા યોનયો યેષાં તેઽનેકયોનયઃ સ્નેહાઃ, તે ચ વાતસ્યોપક્રમ ઇતિ યોજ્યમ્| કિમ્ભૂતાઃ ? દીપનપાચનૈર્દ્રવ્યૈઃ સિદ્ધાઃ| વિશેષેણ પુષ્ટમાંસરસસ્તૈલમનુવાસનં ચ વાતસ્યોપક્રમઃ|

Adhikarana pittasyopakramaH (4-9) · Śloka 9

પિત્તસ્યોપક્રમં વક્તિ - - - - પિત્તસ્ય સર્પિષઃ પાનં સ્વાદુશીતૈર્વિરેચનમ્| સ્વાદુતિક્તકષાયાણિ ભોજનાન્યૌષધાનિ ચ||૪|| સુગન્ધિશીતહૃદ્યાનાં ગન્ધાનામુપસેવનમ્| કણ્ઠેગુણાનાં હારાણાં મણીનામુરસા ધૃતિઃ||૫|| કર્પૂરચન્દનોશીરૈરનુલેપઃ ક્ષણે ક્ષણે| પ્રદોષશ્ચન્દ્રમાઃ સૌધં હારિ ગીતં હિમોઽનિલઃ||૬|| અયન્ત્રણસુખં મિત્રં પુત્રઃ સન્દિગ્ધમુગ્ધવાક્| છન્દાનુવર્તિનો દારાઃ પ્રિયાઃ શીલવિભૂષિતાઃ||૭|| શીતામ્બુધારાગર્ભાણિ ગૃહાણ્યુદ્યાનદીર્ઘિકાઃ| સુતીર્થવિપુલસ્વચ્છસલિલાશયસૈકતે||૮|| સામ્ભોજજલતીરાન્તે કાયમાને દ્રુમાકુલે| સૌમ્યા ભાવાઃ પયઃ સર્પિર્વિરેકશ્ચ વિશેષતઃ||૯||

સ૦-ઉપક્રમ ઇત્યનુવર્તતે| સર્પિષઃ પાનમિત્યાદિ પિત્તસ્યોપક્રમઃ| તથા, હારાણાં-મુક્તાદામ્નાં કણ્ઠેગુણસંજ્ઞાનાં વક્ષસા ધૃતિઃ-ધારણમ્| તથા, મણીનાં-મરકતચન્દ્રકાન્તપદ્મરાગાદીનામ્| તથા, કર્પૂરાદિભિઃ પ્રતિક્ષણમનુલેપનમ્| તથા, પ્રદોષાદિઃ પિત્તસ્યોપક્રમ ઇતિ વર્તતે| પ્રદોષો-રાત્રિમુખમ્| સુધાયા ઇદં સૌધં,-ધવલગૃહમ્| હારિ-રમ્યમ્, ગીતં-ગાનમ્| તથા, મિત્રમયન્ત્રણસુખં-ન વિદ્યતે યન્ત્રણા યસ્મિંસ્તથાવિધં સુખં યસ્મિંસ્તથાવિધં મિત્રમ્| તથા, સન્દિગ્ધા-અવ્યક્તા, મુગ્ધા-અપ્રૌઢા, વાગ્-વાણી, યસ્ય સ એવંવિધઃ પુત્રઃ| દારાઃ-કલત્રાણિ, વલ્લભાઃ-સુશીલાશ્ચ| તથા, છન્દાનુવર્તિનઃ-ચિત્તાનુગુણકારિણઃ| શીતામ્બુધારા ગર્ભે-અભ્યન્તરે, યેષાં તથાવિધાનિ ગૃહાણિ| તથા, ઉદ્યાનં-ઉપવનમ્| તથા, દીર્ઘિકાઃ-ગૃહપુષ્કરિણ્યઃ| તથા, સૌમ્યા ભાવાઃ પિત્તસ્યોપક્રમઃ| ક્વ સ્થિતસ્ય ? સુતીર્થવિપુલસ્વચ્છસલિલાશયસૈકતે યત્ કાયમાનં-તૃણગૃહમ્, તસ્મિન્| શોભનં તીર્થં તસ્ય સ એવમ્| સુતીર્થશ્ચાસૌ વિતતવિમલજલાશયશ્ચ સુતીર્થવિપુલસ્વચ્છસલિલાશયઃ તસ્ય સમીપે સૈકતમ્, તસ્મિન્| સિકતા અસ્મિન્દેશે સન્તીતિ સૈકતમ્, "સિકતાશર્કરાભ્યાં ચ" ઇત્યણ્| સમૂહાર્થે ઠગ્દુર્નિવારઃ સ્યાત્| કીદૃશે કાયમાને ? સામ્ભોજં-સપદ્મં, જલં યસ્મિંસ્તીરાન્તે સ એવં સામ્ભોજજલસ્તીરાન્તો યસ્મિન્ કાયમાને તસ્મિન્| તથા, દ્રુમૈઃ-વૃક્ષૈઃ, આકુલે-વ્યાપ્તે| વિશેષેણ તુ પયો ઘૃતં વિરેકશ્ચોપક્રમઃ|

Adhikarana shleShmaNa upakramaH (10-12) · Śloka 12

આધુના શ્લેષ્મણ ઉપક્રમમાહ - - - - શ્લેષ્મણો વિધિના યુક્તં તીક્ષ્ણં વમનરેચનમ્| અન્નં રૂક્ષાલ્પતીક્ષ્ણોષ્ણં કટુતિક્તકષાયકમ્||૧૦|| દીર્ઘકાલસ્થિતં મદ્યં રતિપ્રીતિઃ પ્રજાગરઃ| અનેકરૂપો વ્યાયામશ્ચિન્તા રૂક્ષં વિમર્દનમ્||૧૧|| વિશેષાદ્વમનં યૂષઃ ક્ષૌદ્રં મેદોઘ્નમૌષધમ્| ધૂમોપવાસગણ્ડૂષા નિઃસુખત્વં સુખાય ચ||૧૨||

સ૦-વિધિના-શાસ્ત્રોક્તેન, યુક્તં તીક્ષ્ણં વમનવિરેચનં કફસ્યોપક્રમઃ| તથા, અન્નં રૂક્ષાદિગુણયુક્તમ્| તથા, મદ્યં પુરાણમ્| રતિપ્રીતિઃ પ્રજાગરઃ,-રમણં-રતિઃ, તસ્યાઃ પ્રીતિઃ-સુખમ્| તથા, પ્રજાગરઃ-અતિજાગરણમ્| તથા, અનેકરૂપો વ્યાયામો-નિયુદ્ધધનુરાકર્ષણાદિકઃ| વિશેષેણ તુ વમનં યૂષો માક્ષિકં તથા મેદોઘ્નં યદૌષધં તચ્ચ ધૂમાદયશ્ચ| તથા, નિઃસુખત્વં-સુખાભાવો દુઃખરૂપત્વમ્, વાગ્દેહમનઃકર્મણો દુઃખદસ્યાનુષ્ઠાનાદ્યદસુખમુપદ્યતે, તચ્ચ શ્લેષ્મણો વૃદ્ધસ્ય વિકારકરણહેતોરુપશમાત્ સુખાય જાયતે|

Adhikarana saMsargasannipAtabhedAnAmupakramaH (13) · Śloka 13

ઇદાનીં સંસર્ગોપક્રમં વક્તિ - - - ઉપક્રમઃ પૃથગ્દોષાન્ યોઽયમુદ્દિશ્ય કીર્તિતઃ| સંસર્ગસન્નિપાતેષુ તં યથાસ્વં વિકલ્પયેત્||૧૩||

સ૦-પૃથક્-પ્રત્યેકં, દોષાન્-વાતાદીન્. ઉદ્દિશ્ય-આશ્રિત્ય, ય ઉપક્રમઃ કીર્તિતઃ-ઉક્તઃ, સંસર્ગે સન્નિપાતે ચ તં-ઉપક્રમં, યથાસ્વં વિકલ્પયેત્-પ્રવૃદ્ધદોષાનુસારેણ નિરૂપ્ય પ્રયુઞ્જીત| યથા,-વાતપિત્તસંસર્ગે વાતપિત્તોપક્રમૌ મિશ્રૌ, વાતકફસંસર્ગે વાતકફોપક્રમૌ, ઇત્યાદિ| એવં સન્નિપાતેઽપિ નિરૂપ્યોપક્રમઃ પ્રયોજ્યઃ|

Adhikarana saMsargabhedAnAmupakramAntaram (14) · Śloka 14

સંસર્ગે ભૂયોઽપ્યુપક્રમમાહ - - - - ગ્રૈષ્મઃ પ્રાયો મરુત્પિત્તે વાસન્તઃ કફમારુતે| મરુતો યોગવાહિત્વાત્, કફપિત્તે તુ શારદઃ||૧૪||

સ૦-ઉપક્રમ ઇત્યનુવર્તતે| વાતપિત્તસંસર્ગે ગ્રીષ્મર્તુચર્યાવિહિત ઉપક્રમઃ પ્રાયેણ યોજ્યઃ| યથા (હૃ. સૂ. અ. ૩|૨૭) - "અતોઽસ્મિન્ પટુકટ્વમ્લવ્યાયામાર્કકરાંસ્ત્યજેત્| ભજેન્મધુરમેવાન્નમ્" ઇત્યાદિ સર્વં ત્યાજ્યં સેવ્યં ચ| કફમારુતસંસર્ગે વસન્તર્તુભવઃ "તીક્ષ્ણૈર્વમનનસ્યાદ્યૈઃ" (હૃ. સૂ. અ. ૩|૧૯) ઇત્યાદિરુપક્રમો યોજ્યઃ| પ્રાયેણેત્યત્રાપિ યોજ્યમ્| નનુ, ગ્રીષ્મેઽત્યન્તશીતસેવોક્તા, વસન્તે ચ તીક્ષ્ણં વમનનસ્યાદ્યુક્તમ્| એતચ્ચ દ્વયમપ્યેકાન્તેન પવનહેતુઃ| તત્કથમુક્તમ્ ? "ગ્રૈષ્મઃ પ્રાયો મરુત્પિત્તે વાસન્તઃ કફમારુતે|" ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-મરુતો યોગવાહિત્વાત્| અત્રાયં ભાવઃ,-યદા કિલ વાયુઃ પિત્તેન યુજ્યતે તદા દાહાદિકૃત્, ન ચ પિત્તે સમે સતિ દાહાદિકં કર્તું મરુત્સમર્થઃ| અપિ ચ ગ્રીષ્મે શીતમેવ સેવ્યત ઇતિ નાયં નિયમઃ| કિં તર્હિ? સ્નિગ્ધાદ્યપિ| તસ્માન્મરુત્પિત્તે ગ્રીષ્મવિધિર્યુક્તઃ| વસન્તે ચ કફયોગાત્ કફવિકારકાર્યેવ ભવતિ પવનઃ, યોગવાહિત્વાત્| અતસ્તીક્ષ્ણો વમનનસ્યાદિર્ન્યાય્ય એવ| પિત્તેન સહ સ્થિતસ્ય વાયોઃ પિત્તચિકિત્સા, કફેન સહ સ્થિતસ્ય વાયોઃ કફચિકિત્સા, સ્વભાવવશાદિતિ ભાવઃ| તથા ચ ગ્રન્થઃ,-"યોગવાહી" (પૃ. ૯|૨૩) ઇત્યાદિ| કફપિત્તસંસર્ગે તુ શારદઃ-શરદૃતુચર્યાવિહિત ઉપક્રમઃ| નનુ, સન્નિપાતે ક ઉપક્રમઃ ? બ્રૂમઃ| વર્ષર્તુચર્યાવિહિતઃ| પ્રાવૃષિ હિ દોષત્રયકોપ ઉક્તઃ| અત એવ તત્રાહ (હૃ. સૂ. અ. ૩|૪૪) - "ભજેત્સાધારણં સર્વમ્" ઇત્યાદિ|

Adhikarana upakramasya kAlaH (15) · Śloka 15

સમ્પ્રત્યુપક્રમસ્ય કાલં વક્તિ - - - - ચય એવ જયેદ્દોષં કુપિતં ત્વવિરોધયન્| સર્વકોપે બલીયાંસં શેષદોષાવિરોધતઃ||૧૫||

સ૦-ચયકાલ એવ દોષં-વાતાદિં, જયેત્| યથા છિન્નમૂલત્વાન્ન વિકુર્વીત| ન કોપકાલં પ્રતીક્ષેતેતિ સૂચનાર્થ એવશબ્દઃ| કથં જયેત્ ? ઇત્યાહ-કુપિતં દોષમવિરોધયન્| સર્વદોષકોપે તુ બલવત્તરં દોષં જયેત્| કથમ્? શેષદોષાવિરોધેન|

Adhikarana ashuddhashuddhaprayogayorlakShaNam (16) · Śloka 16

પ્રયોગઃ શમયેદ્વ્યાધિમેકં યોઽન્યમુદીરયેત્| નાઽસૌ વિશુદ્ધઃ શુદ્ધસ્તુ શમયેદ્યો ન કોપયેત્||૧૬||

સ૦-યઃ પ્રયોગો વ્યાધિં શમયેદન્યમન્યં વ્યાધિમુદીરયેત્-પ્રકોપયેત્, નાસૌ વિશુદ્ધો-ન શ્રેષ્ઠ ઇત્યર્થઃ| સ તુ વિશુદ્ધઃ પ્રયોગો, યઃ શમયેદ્વ્યાધિં ન કોપયેત્| તસ્માદન્યં વ્યાધિમવિરોધયન્ વ્યાધિં જયેત્|

Adhikarana doShANAM sthAnAntaraprAptiprakAraH (17-19) · Śloka 19

અત કથં દોષાઃ કોષ્ઠાચ્છાખાસ્થિમર્મસુ યાન્તિ ? ઇત્યાહ - - - - વ્યાયામાદૂષ્મણસ્તૈક્ષ્ણ્યાદહિતાચરણાદપિ| કોષ્ઠાચ્છાખાસ્થિમર્માણિ દ્રુતત્વાન્મારુતસ્ય ચ||૧૭|| શાખાદિભ્યઃ કથં દોષાઃ કોષ્ઠં યાન્તિ ? ઇત્યાહ - - - - દોષા યાન્તિતથા તેભ્યઃ સ્રોતોમુખવિશોધનાત્| વૃદ્ધ્યાઽભિષ્યન્દનાત્પાકાત્કોષ્ઠં વાયોશ્ચ નિગ્રહાત્||૧૮|| કોષ્ઠસ્થા દોષાઃ કિં કુર્યઃ ? ઇત્યાહ - - - - તત્રસ્થાશ્ચ વિલમ્બેરન્ ભૂયો હેતુપ્રતીક્ષિણઃ| |૧૯|

સ૦-કોષ્ઠાત્-ઉદારાત્, શાખાસ્થિમર્માણિ દોષા યાન્તિ| કુતઃ ? ઇતિ હેતુચતુષ્ટયમાહ-વ્યાયામાદિભિઃ શાખાસ્થિમર્માણિ દોષા યાન્તિ| તત્ર વ્યાયામોપજાતશ્રમસ્યોર્ધ્વં પ્રપન્નઃ પવનો વ્યાયામકૃતક્ષોભશ્રમોષ્માદિભિઃ પ્રશિથિલં ચલં ચ દોષં સ્વાસ્પદાત્ ચ્યાવયિત્વા પર્યાકુલં શાખાદિષુ ક્ષિપતિ| તથા, અગ્ન્યાતપાદિસમ્બન્ધિન ઊષ્મણસ્તૈક્ષ્ણ્યાત્,-તીક્ષ્ણેન હ્યૂષ્મણા વિલાયિતા દોષાસ્તેનૈવ ચોષ્મણા વિવૃતેષુ સ્રોતોમુખેષુ સત્સુ શાખાદીનિ યાન્તિ| અહિતેત્યાદિ| અહિતેન ચ સેવિતેન દોષાઃ સ્વપ્રમાણાદતિરિચ્યમાનાઃ કોષ્ઠમાપૂર્ય વાર્ષિકા ઇવ જલૌઘા નિમ્નોન્નતાનીવ શાખાસ્થિમર્માણિ પ્રપદ્યન્તે| અપિ સમુચ્ચયે| દ્રુતત્વાદિત્યાદિ| દ્રુતત્વાત્-શીઘ્રવાહિત્વાત્, મારુતસ્ય ચ, કોષ્ઠાચ્છાખાસ્થિમર્માણિ દોષા યાન્તિ| સ૦-સ્રોતસાં મુખાનિ, તેષાં વિશોધનં-વિવરણમ્, તસ્માદ્દોષાઃ કોષ્ઠં યાન્તિ| તથા, વૃદ્ધ્યાદિભિઃ| વૃદ્ધિઃ-સ્વપ્રમાણાતિરેકઃ| વૃદ્ધા હિ દોષાઃ સ્વાનિ સ્રોતાંસ્યાપૂર્ય કોષ્ઠં યાન્તિ| અભિષ્યન્દનં ચ નાગ્નિતાપાદિતીક્ષ્ણોષ્ણાદિસંશ્લેષાદેવ, અપિ તુ ક્ષીરદધ્યાદ્યભિષ્યન્દિભોજનાદપિ| એવં પાકાત્,-પાચનાદિભિઃ પક્વા દોષાઃ ક્વચિદનાસજ્જન્તઃ કોષ્ઠં યાન્તિ| કિઞ્ચઃ ? વાયોશ્ચ નિગ્રહાત્,-ચશબ્દાન્ન કેવલં પૂર્વેભ્યો હેતુભ્યો યાવદ્વાય્વપ્રેરણાચ્ચ, ઇતિ ચાર્થઃ| સ૦-તત્રસ્થાઃ-કોષ્ઠસ્થાશ્ચ દોષા વિલમ્બેરન્-ન રોગાનુત્પાદયેયુઃ| યસ્માત્તે ભૂયો હેતુપ્રતીક્ષિણઃ, નિમિત્તકારણહેતુષુ સર્વાસાં પ્રાયોદર્શનાદ્ધેતૌ પ્રથમા, ભૂયો હેતુપ્રતીક્ષિત્વાદિત્યર્થઃ| વૃદ્ધોઽપિ હિ દોષઃ કોષ્ઠે શાખાદૌ વા માર્ગાન્તરેણ ગતો હીનશક્તિત્વાન્ન રોગોત્પાદનસમર્થો ભવતિ|

Adhikarana doShAH kAlAdibalenAnyasthAne~api kupyanti (19) · Śloka 19

યદ્યેવં કિં કદાચિદપ્યન્યસ્થાનગતા દોષા હીનશક્તિત્વાન્ન રોગાન્ કુર્યુઃ ? ઇત્યાહ - - - - | તે કાલાદિબલં લબ્ધ્વા કુપયન્ત્યન્યાશ્રયેષ્વપિ||૧૯||

સ૦-તે-દોષાઃ, કાલદેશાપથ્યાદેઃ સમાનગુણાદ્બલં લબ્ધ્વા કુપ્યન્તિ,-વિકારમુત્પાદયન્તીત્યર્થઃ| કુત્ર સ્થાને ? ઇત્યાહ-અન્યાશ્રયેષ્વપિ,-કોષ્ઠાશ્રયાઃ શાખાસ્થિમર્મસ્વપિ, શાખાસ્થિમર્મસ્વપિ, શાખામર્માશ્રિતાઃ કોષ્ઠેષ્વપીત્યર્થઃ| ન કેવલં સ્વસ્થાનસ્થા એવ કુપ્યન્તીતિ સૂચનાર્થોઽપિ શબ્દઃ|

Adhikarana AgantudoShasyAlpabalasya sthAnicikitsA (20) · Śloka 20

ઇદાનીં પરસ્થાનગતાનાં દોષાણાં વિકલ્પેન ચિકિત્સામુપદિશન્નાહ - - - - તત્રાન્યસ્થાનસંસ્થેષુ તદીયામબલેષુ તુ| કુર્યાચ્ચિકિત્સામ્|૨૦|

સ૦-તત્ર-તેષુ વાતાદિષુ, અન્યસ્થાનસંસ્થેષુ-અન્યસ્ય સ્થાનમન્યસ્થાનં તત્ર સન્તિષ્ઠન્તેઽન્યસ્થાનસંસ્થાસ્તેષુ,-પરસ્થાનગતેષુ, તદીયાં-સ્થાનિદોષસમ્બન્ધિનીમેવ, ચિકિત્સાં કુર્યાત્, ન સ્વકીયામ્| તસ્ય-પરસ્થાનદોષસ્યેયં-તદીયા, તામ્| કિમ્ભૂતેષુ દોષેષુ ? અબલેષુ તુ| તુરવધારણે, અબલેષ્વેવ ન બલવત્સુ| બલવત્સુ હિ સ્વામેવ ચિકિત્સાં વક્ષ્યતિ|

Adhikarana prabalasyAgantoH svacikitsA (20) · Śloka 20

અત એવાહ - - - - | સ્વામેવ બલેનાન્યાભિભાવિષુ||૨૦||

સ૦-બલેન- આત્મીયયા શક્ત્યા, અન્યાભિભાવિષુ-અન્યસ્થાનિદોષમભિભવિતું શીલં યેષાં તેઽન્યાભિભાવિનઃ, સ્થાનિદોષં પરાભૂય તત્ર યે સન્તિષ્ઠન્તે ઇત્યર્થઃ| તેષુ સ્વામેવ ચિકિત્સાં કુર્યાત્|

Adhikarana AgantusthAninostulyabalayoH krameNa cikitsA (21) · Śloka 21

કિમેષ એવ નિયમઃ ? યદન્યસ્થાનગતેષ્વબલેષ્વાગન્તુષુ સ્થાનિદોષસમ્બન્ધિનીં ચિકિત્સાં કુર્યાત્| બલવત્સુ પુનરાગન્તુસમ્બન્ધિનીં ચિકિત્સાં કુર્યાત્| અથ પક્ષાન્તરોઽપિ કુત્રચિત્ કશ્ચિદસ્તિ ? ઇત્યાહ - - - - આગન્તું શમયેદ્દોષં સ્થાનિનં પ્રતિકૃત્ય વા| |૨૧|

સ૦-સ્થાનિનં દોષં પ્રતિકૃત્ય-યથાસ્વં સ્થાનિદોષ આગન્તુદોષચકિત્સાનિર્વર્તનાન્ન વિકારં કુર્યાત્તથા તસ્ય પ્રતીકારં કૃત્વા, સ્વૈરેવોપક્રમૈરબલવન્તમાગન્તું દોષં શમયેત્-ચિકિત્સેત્| ન કેવલમન્યસ્થાનસંસ્થેષ્વાગન્તુષ્વબલેષુ સ્થાનિદોષચિકિત્સાં કુર્યાત્, યાવદાગન્તુદોષચિકિત્સામપિ કુર્યાદિત્યર્થઃ| અથાસૌ સ્થાનિદોષ આગન્તુદોષેણ બલવત્ત્વાદભિભૂયેત, તતોઽસ્ય વિકારકરણં પ્રત્યસમર્થત્વાત્તત્પ્રતીકારમકૃત્વૈવાગન્તું શમયેદિતિ વાશબ્દાર્થઃ| અન્યસ્થાનસંસ્થેષ્વિતિ બહુવચનનિર્દેશઃ પર્યાયેણ દોષાણાં સ્થિતત્વાત્| અન્યથા દ્વયોરેકસ્ય વાઽન્યસ્થાનસ્થિતત્વં સમ્ભવતિ, ન ત્રયાણામ્|

Adhikarana tiryaggateShu doSheShu sAvadhAnena cikitsA (21-22) · Śloka 22

તિર્યગ્ગતેષુ દોષેષુ યત્કાર્યં તદાહ - - - - | પ્રાયસ્તિર્યગ્ગતા દોષાઃ ક્લેશયન્ત્યાતુરાંશ્ચિરમ્||૨૧|| કુર્યાન્ન તેષુ ત્વરયા દેહાગ્નિબલવિત્ ક્રિયામ્| |૨૨|

સ૦-તિર્યગ્ગતા દોષાઃ પ્રાયો-બાહુલ્યેન, આતુરાંશ્ચિરં ક્લેશયન્તિ-પીડયન્તિ| તેષુ-તિર્યગ્ગતેષુ દોષેષુ, ત્વરયા-શીઘ્રમેવ, ક્રિયાં-ચિકિત્સાં, ન કુર્યાત્| વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ| કીદૃશો વૈદ્યઃ ? દેહાગ્નિબલાભિજ્ઞઃ|

Adhikarana taccikitsAprakAraH (22-23) · Śloka 23

કથં તેષામુપક્રમઃ કાર્યઃ ? ઇત્યાહ - - - - | શમયેત્તાન્ પ્રયોગેણ સુખં વા કોષ્ઠમાનયેત્||૨૨|| જ્ઞાત્વા કોષ્ઠપ્રપન્નાંશ્ચ યથાસન્નં વિનિર્હરેત્| |૨૩|

સ૦-તાન્-તિર્યગ્ગતાન્ દોષાન્, પ્રયોગેણ-શાસ્ત્રવિહિતેન, શમયેત્| સુખં વેતિ વા દેહપીડા ન ભવતિ તથા ક્રમેણ કોષ્ઠમાનયેત્, "વૃદ્ધ્યાઽભિષ્યન્દનાત્" ઇત્યાદિના| જ્ઞાત્વેત્યાદિ| કોષ્ઠગતાંશ્ચાવગત્ય યથાસન્નં વિનિર્હરેત્,-યો ય આસન્નો માર્ગો ગુદં મુખં ઘ્રાણં વા, તેનૈવ યથાસન્નં-વમનવિરેચનાદિના નિષ્કાસયેદિત્યર્થઃ|

Adhikarana sAmadoShalakShaNam, nirAmadoShalakShaNam (23-24) · Śloka 24

સમ્પ્રતિ સામમલલિઙ્ગમાહ - - - - | સ્રોતોરોધબલભ્રંશગૌરવાનિલમૂઢતાઃ||૨૩|| આલસ્યાપક્તિનિષ્ઠીવમલસઙ્ગારુચિક્લમાઃ| લિઙ્ગં મલાનાં સામાનાં, નિરામાણાં વિપર્યયઃ||૨૪||

સ૦-સ્રોતસાં રોધઃ-સ્રોતોરોધઃ| બલસ્ય ભ્રંશો-હાનિઃ,-બલભ્રંશઃ| ગૌરવં-ગુરુત્વમ્| અનિલસ્ય-વાયોઃ, મૂઢતા-સમ્યગસઞ્ચારઃ| આલસ્યં-તન્દ્રા| અપક્તિઃ-આહારસ્યાપાકઃ| નિષ્ઠીવો-મુખસ્રાવઃ| મલસ્ય-પુરીષાદેઃ, સઙ્ગઃ-અપ્રવૃત્તિઃ| અરુચિઃ-અન્નાનભિલાષઃ| ક્લમો-ગ્લાનિઃ| ઇત્યેતત્સામાનાં મલાનાં-દોષાણામ્. લિઙ્ગં-લક્ષણમ્| નિરામાણાં વિપર્યયઃ-અસ્માદ્વૈપરીત્યમ્|

Adhikarana AmalakShaNam (25) · Śloka 25

સમ્પ્રત્યામલિઙ્ગમાહ - - - - ઊષ્મણોઽલ્પબલત્વેન ધાતુમાદ્યમપાચિતમ્| દુષ્ટમામાશયગતં રસમામં પ્રચક્ષતે||૨૫||

સ૦-ઊષ્મણઃ-અગ્નેઃ, અલ્પબલત્વેન-દૌર્બલ્યેન, આદ્યં-પ્રથમં, ધાતું રસં-રસાખ્યમ્, અપાચિતમામં પ્રચક્ષ્યતે-વદન્તિ| આચાર્યા ઇતિ શેષઃ| કિમ્ભૂતં રસમ્ ? આમાશયગતમ્| તથા, દુષ્ટં-વાતાદ્યનુશયિતમ્| રસગ્રહણમનિલસ્ય નિરાસાર્થમ્| અન્યથા આદ્યો ધાતુર્વાતાખ્ય ઇત્યાશઙ્ક્યેત| વાતાદીનામપિ હિ ધારણાદ્ધાતુસંજ્ઞાઽસ્ત્યેવ|

Adhikarana anyamatenAmalakShaNam (26) · Śloka 26

અન્યે દોષેભ્ય એવાતિદુષ્ટેભ્યોઽન્યોન્યમૂર્ચ્છનાત્| કોદ્રવેભ્યો વિષસ્યેવ વદન્ત્યામસ્ય સમ્ભવમ્||૨૬||

સ૦-અન્યે-અપરે આચાર્યાઃ, દોષેભ્ય એવ-વાતાદિભ્યો, અતિદુષ્ટેભ્યોઽન્યોન્યમૂર્ચ્છનાત્-પરસ્પરમિશ્રીભાવાત્, આમસ્ય સમ્ભવં કથયન્તિ| કેભ્યઃ કસ્યેવ? યથા કોદ્રવેભ્યો વિષસ્ય સમ્ભવં કથયન્તિ| [તથા દોષેભ્ય આમસ્ય સમ્ભવમ્| ]

Adhikarana sAmA doShA rogAshca (27) · Śloka 27

આમેન તેન સમ્પૃક્તા દોષા દૂષ્યાશ્ચ દૂષિતાઃ| સામા ઇત્યુપદિશ્યન્તે યે ચ રોગાસ્તદુદ્ભવાઃ||૨૭||

સ૦-તેન-પૂર્વોક્તલક્ષણેન, આમેન સમ્પૃક્તાઃ-સંયુક્તાઃ, દોષા દૂષ્યાશ્ચ-રસાદયઃ| કીદૃશાઃ ? દૂષિતાઃ, તૈરેવ વાતાદિભિઃ| સહામેન સામાઃ, ઇત્યુપદિશ્યન્તે-તત્ર તત્ર પ્રદેશે તન્ત્રે ભણ્યન્તે| યે ચ રોગાઃ-જ્વરાદયઃ, તદુદ્ભવાઃ-વાતાદિદોષસમુત્થાઃ, તેનામેન યુક્તાઃ સામા ઇત્યુચ્યન્તે| યથેહૈવ (હૃ. ચિ. અ. ૧|૧૮) - "અજીર્ણ ઇવ શૂલઘ્નં સામે તીવ્રરુજિ જ્વરે|" ઇત્યાદિ વક્ષ્યતિ| આમલક્ષણં ચૈવં પઠન્તિ-"દ્રવં ગુર્વનેકવર્ણં હેતુઃ સર્વરોગાણાં સ્નિગ્ધં પિચ્છિલમામં તન્તુમદનુબદ્ધશૂલં દુર્ગન્ધિ" ઇત્યાદિ| સામાનાં ચ વાતાદીનાં સઙ્ગ્રહે પૃથગ્લક્ષણમુક્તમ્| તે સઙ્ગ્રહશ્લોકા યથા (સૂ. અ. ૨૧) - "વાયુરામાન્વયઃ સાર્તિરાધ્માનકૃદસઞ્ચરઃ| દુર્ગન્ધમસિતં પિત્તં કટુકં બહલં ગુરુ|| આવિલસ્તન્તુમાંસ્ત્યાનઃ પ્રલેપી પિચ્છિલઃ કફઃ| વિપર્યયે તુ પક્વત્વં તથા તામ્રં સમેચકમ્|| પીતં ચ પિત્તમચ્છં ચ શ્લેષ્માઽચ્છઃ પિણ્ડિતોઽથવા| વિશદશ્ચ સફેનશ્ચ ધવલો મધુરો રસે||" ઇતિ|

Adhikarana sAmadoShANAM cikitsA, sarvadehapravisRutAdisAmadoSheShu shodhananiShedhaH (28-29) · Śloka 29

સામા અપિ દોષા યાદૃશા ન નિર્હાર્યાસ્તાદૃશાન્ દર્શયતિ - - - - સર્વદેહપ્રવિસૃતાન્ સામાન્ દોષાન્ ન નિર્હરેત્| લીનાન્ ધાતુષ્વનુત્ક્લિષ્ટાન્ ફલાદામાદ્રસાનિવ||૨૮|| આશ્રયસ્ય હિ નાશાય તે સ્યુર્દુર્નિર્હરત્વતઃ| |૨૯|

સ૦-સામાન્-દોષાન્-વાતાદીન્, સર્વસ્મિન્ દેહે પ્રવિસૃતાન્-વ્યાપ્તાશેષકાયાન્, ધાતુષુ-રસાદ્યેષુ, લીનાન્-શ્લિષ્ટાન્, અનુત્ક્લિષ્ટાન્-સ્વસ્થાનાદચલિતાન્, ન નિર્હરેત્-વમનાદિભિર્ન શોધયેત્| કુતઃ ? દુર્નિર્હરત્વતઃ-દુઃખેન નિર્હર્તું શક્યત્વાત્| તે હિ નિર્હ્રિયમાણા આશ્રયસ્ય-શરીરાખ્યસ્ય, નાશાય સ્યુઃ| યાવત્તુ સર્વદેહપ્રવિસૃતા ન સ્યુઃ| યથા ભુક્તાનન્તરં જ્વરોત્પત્તૌ નવાતિસારે ચ તદા વમનેન હરીતક્યા ચ યથાયોગં નિર્હારોઽનુજ્ઞાત એવ ગ્રન્થકૃતા| અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ-ફલાદિત્યાદિ| આમાત્-અપક્વાત્, ફલાત્-આમ્રાદેઃ, રસો નિર્હ્રિયમાણો દુર્નિર્હરત્વાત્ આશ્રયસ્ય-ફલસ્ય, યથા નાશાય ભવતિ, એવં દોષા અપિ|

Adhikarana tAn shedhanayogyAn kRutva yathAsannaM shodhayet (29-30) · Śloka 30

તર્હીદૃશે દોષે કિં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ - - - - | પાચનૈર્દીપનૈઃ સ્નેહૈસ્તાન્ સ્વેદૈશ્ચ પરિષ્કૃતાન્||૨૯|| શોધયેચ્છોધનૈઃ કાલે યથાસન્નં યથાબલમ્| |૩૦|

સ૦-તાન્-તથાવિધાન્ દોષાન્, પાચનૈઃ-જ્વરાદ્યધ્યાયોક્તૈઃ| દીપનૈરિતિ પાચનાનાં સ્નેહાનાં ચ વિશેષણમ્, મધ્યદીપકત્વાત્| અગ્નિદીપ્તિકૃદ્ભિઃ પાચનૈઃ સ્નેહૈશ્ચ તથા સ્વેદૈઃ પરિષ્કૃતાન્-પરિકલ્પિતાન્ કૃતસંસ્કારાન્, યથાસન્નં યથાબલં ચ કૃત્વા યથોક્તે કાલે શોધનૈર્દ્રવ્યૈઃ શોધયેત્| યથાસન્નમિતિ યસ્ય દોષસ્ય ય આસન્નો માર્ગસ્તેનૈવ તં નિર્હરેત્| યથાબલમિતિ યસ્ય યાવદ્બલમાતુરસ્યોત્તમં મધ્યમમધમં વા, તજ્જ્ઞાત્વા તીક્ષ્ણેન મધ્યેન મૃદુના વા શોધનેન શોધયેદિત્યર્થઃ|

Adhikarana yathAsannamArgaH (30-31) · Śloka 31

કસ્ય કો માર્ગ આસન્નઃ ? ઇત્યાહ - - - - | હન્ત્યાશુ યુક્તં વક્ક્રેણ દ્રવ્યમામાશયાન્મલાન્||૩૦|| ઘ્રાણેન ચોર્ધ્વજત્રૂત્થાન્ પક્વાધાનાદ્ગુદેન ચ| |૩૧|

સ૦-વક્ક્રેણ દ્રવ્યં યુક્તં-પીતં, આમાશયાત્ મલાનાશુ હન્તિ| ઘ્રાણેન તુ પીતમૂર્ધ્વજત્રૂત્થાન્ મલાનાશુ હન્તિ| ગુદેન યુક્તં પક્વાધાનાત્-પક્વાશયાત્, આશુ મલાન્ હન્તિ|

Adhikarana svayaMpravRuttAnsAmAnna stambhayet (31-32) · Śloka 32

ઇદાનીં યાદૃશા આમા ન ધાર્યાસ્તાદૃશાન્ દર્શયતિ - - - - | ઉત્ક્લિષ્ટાનધ ઊર્ધ્વં વા ન ચામાન્ વહતઃ સ્વયમ્||૩૧|| ધારયેદૌષધૈર્દોષાન્ વિધૃતાસ્તે હિ રોગદાઃ| |૩૨|

સ૦-અધ ઊર્ધ્વં વોત્ક્લિષ્ટાનામાન્ સ્વયં વહતો-યત્નં વિનૈવ પ્રવૃત્તાન્, ઔષધૈઃ-સ્તમ્ભનૈઃ, ન ધારયેત્| કુતઃ ? ઇત્યાહ-હિ-યસ્માત્, તે-દોષાઃ, વિધૃતા રોગદાઃ-જ્વરાદિકારિણઃ|

Adhikarana teShUpekShaiva bheShajam, savibandheShu teShu pAcanA nirharaNaM vA (32-33) · Śloka 33

તેષુ તુ યત્કાર્યં તદાહ - - - - | પ્રવૃત્તાન્ પ્રાગતો દોષાનુપેક્ષેત હિતાશિનઃ||૩૨|| વિબદ્ધાન્ પાચનૈસ્તૈસ્તૈઃ પાચયન્નિર્હરેત વા| |૩૩|

સ૦-અતઃ-અસ્માદ્ધેતોઃ, પ્રવૃત્તાન્ પ્રાક્-પ્રારમ્ભકાલે, દોષાન્ હિતભોજિન ઉપેક્ષેત-સઙ્ગ્રહણેન ન ધારયેત્| વિબદ્ધાન્-ઈષત્પ્રવૃત્તાન્, તૈસ્તૈઃ-યથોક્તૈઃ, પાચનૈઃ પાચયેત્-પાકં નયેત્| નિર્હરેદ્વા|

Adhikarana svasthasya shodhanakAlaH (33-34) · Śloka 34

અથ કઃ શોધનકાલઃ ? ઇત્યાહ - - - - | શ્રાવણે કાર્તિકે ચૈત્રે માસિ સાધારણે ક્રમાત્||૩૩|| ગ્રીષ્મવર્ષાહિમચિતાન્ વાય્વાદીનાશુ નિર્હરેત્| |૩૪|

સ૦-ક્રમાત્-યથાક્રમમ્| ગ્રીષ્મચિતં વાયું શ્રાવણે નિર્હરેત્| વર્ષાચિતં પિત્તં કાર્તિકે નિર્હરેત્| હેમન્તશિશિરચિતં કફં ચૈત્રે નિર્હરેત્| એતે હિ સાધારણાઃ કાલાઃ અત એતેષુ શોધનં યુક્તમ્|

Adhikarana asandhau shodhananiShedhaH (34-35) · Śloka 35

નનુ, ગ્રીષ્માદિષ્વેવ કસ્માદ્વાતાદયો ન શોધ્યન્તે ? ઇત્યાહ - - - - | અત્યુષ્ણવર્ષશીતા હિ ગ્રીષ્મવર્ષાહિમાગમાઃ||૩૪|| સન્ધૌ સાધારણે તેષાં દુષ્ટાન્ દોષાન્ વિશોધયેત્| સંશોધનસાધ્યસ્યાયમેવ સંશોધનકાલઃ ? નેત્યાહ - - - - સ્વસ્થવૃત્તમભિપ્રેત્ય, વ્યાધૌ વ્યાધિવશેન તુ||૩૫||

સ૦-યતો ગ્રીષ્માદયોઽત્યુષ્ણાદિયુક્તાઃ| [તેષાં-અત્યુષ્ણવર્ષશીતાનાં, ગ્રીષ્મવર્ષાહિમાગમાનાં, સાધારણે સન્ધૌ શીતોષ્ણવર્ષસમભાવે કાલે દોષાન્-વાતાદીન્, દુષ્ટાન્-વિકૃતાન્, વિશોધયેત્-વિનિર્હરેત્| સન્ધૌ હિ સામ્યમ્| ] તતઃ શોધનં પ્રતિ ન તે કાલાઃ| તથા હિ-ગ્રીષ્મે તાવદાદાનગ્લાનં ખરતરરવિકિરણતપ્તં પિપાસાક્લમાદ્યાકુલમતિપ્રવિલીનદોષમતિશિથિલં શરીરં ભવતિ| ઔષધં પુનરતિખરદિવાકરકરનિર્ભરતાપાદુષ્ણતીક્ષ્ણતાં યાતમતિયોગાય સમ્પદ્યતે| પ્રાવૃષિ ઘનઘનૌષસઙ્ઘટ્ટસાદિતે સર્વતો જગત્યવસન્નોઽગ્નિર્ભવતિ| આદાનદુર્બલં ચ શરીરં ભવતિ| ઓષધયશ્ચ જલદજલપ્લાવિતમૂલા અલ્પવીર્યાઃ સમ્પદ્યન્તે| ભૂબાષ્પસંયોગાચ્ચૌષધીનાં વિદગ્ધત્વમ્| અતોઽપથ્યતાં ગતા અયોગાયૈવ| શીતકાલે ચાતિશીતોપહતત્વાચ્છરીરમતિવાતવિષ્ટબ્ધમતિસ્તબ્ધગુરુદોષં ભવતિ| શીતોપહતત્વાચ્ચોષ્ણસ્વભાવમપ્યૌષધં સંશોધનાયોપયુક્તં મન્દવીર્યતાં પ્રાપ્તમયોગાયૈવ કલ્પતે ઇતિ| તસ્માદ્યુક્તમુક્તમત્યુષ્ણવર્ષશીતત્વાત્ ગ્રીષ્માદિષુ સ્વસ્થસ્ય શોધનમયુક્તમ્, ન ત્વાતુરસ્ય, ઇતિ| સ૦-સ્વસ્થાવસ્થમધિકૃત્યાયં સંશોધનકાલ ઉક્તઃ| વ્યાધૌ ત્વાત્યયિકે વ્યાધ્યનુરોધેન સંશોધનકાલઃ|

Adhikarana vyAdhitasya shodhanakAlaH (36) · Śloka 36

યદિ હેમન્તાદાવતિશીતોષ્ણાદૌ કાલે વ્યાધિઃ સંશોધનસાધ્યઃ સમ્ભવેત્, તદા કથં સંશોધનં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ - - - - કૃત્વા શીતોષ્ણવૃષ્ટીનાં પ્રતીકારં યથાયથમ્| પ્રયોજયેત્ક્રિયાં પ્રાપ્તાં ક્રિયાકાલં ન હાપયેત્||૩૬||

સ૦-શીતોષ્ણવૃષ્ટીનાં પ્રતીકારં કૃત્વા-કૃત્રિમં ઋતુગુણં યથાયથં સમ્પાદ્ય સંશોધનાદિલક્ષણાં ક્રિયાં પ્રયોજયેત્| કૃત્રિમગુણોપધાનં ચ યથા,-હેમન્તે ગર્ભગૃહાદિ, ગ્રીષ્મે ધારાગ્રહાદીનિ| ક્રિયાકાલં ન હાપયેત્-નાતિક્રામયેત્, આત્યયિકસ્ય વ્યાધેઃ પ્રાણહારિત્વાત્|

Adhikarana shamanauShadhakAlAH dasha (37) · Śloka 37

સમ્પ્રત્યૌષધકાલાન્ દર્શયન્નાહ - - - - યુઞ્જ્યાદનન્નમન્નાદૌ મધ્યેઽન્તે કવલાન્તરે| ગ્રાસે ગ્રાસે મુહુઃ સાન્નં સામુદ્ગં નિશિચૌષધમ્||૩૭||

સ૦-દશૈતે ઔષધસ્ય કાલાઃ| અનન્નમૌષધં તદુચ્યતે યદુપયુજ્ય પરિણતે તસ્મિન્ ભુઞ્જીત| અન્નાદૌ તદુચ્યતે યદુપયુજ્ય સમનન્તરમાહારોપયોગો વિધીયતે| મધ્ય ઇતિ અન્નસ્ય-આહારસ્ય મધ્યે યદૌષધં ભુજ્યતે| અન્તે-અવસાને| કવલાન્તર ઇતિ કવલયોઃ-ગ્રાસયોઃ, અન્તરે-મધ્યે, ન તુ ગ્રાસમિશ્રિતં કૃત્વેત્યર્થઃ| ગ્રાસે ગ્રાસ ઇતિ યદ્ઽઽગ્રાસસમ્પૃક્તં ભુજ્યતે| મુહુરિતિ પુનઃ પુનર્ભુક્તેઽભુક્તે વા યદૌષધં ભુજ્યતે| સાન્નમિતિ સહાન્નેન-આહારેણ યદૌષધં ભુજ્યતે| સામુદ્ગં તદ્ભણ્યતે યદાહારસ્ય પ્રાક્ પશ્ચાચ્ચ પ્રયુજ્યતે, તેન હિ સમુદ્ગપુટયુગલસમેનૌષધદ્વયેનાહારો મધ્યીક્રિયતે| સમુદ્ગઃ-સમ્પુટકઃ| નિશિ તદુચ્યતે યચ્છયનવેલાયાં ભુજ્યતે|

Adhikarana anannasya viShayaH, prAgbhaktasya viShayaH, madhyebhaktasya viShayaH, adhobhaktasya viShayaH, grAsagrAsAntayorviShayaH, muhurauShadhasya viShayaH, sAnnasya viShayaH, sAmudrasya viShayaH, naishauShadhasya viShayaH (13) · Śloka 13

અધુના વિષયવિભાગેન યસ્મિન્ વ્યાધૌ યદુપયુજ્યતે તદ્દર્શયતિ - - - - કફોદ્રેકે ગદેઽનન્નં બલિનો રોગરોગિણોઃ| અન્નાદૌ વિગુણેઽપાને, સમાને મધ્ય ઇષ્યતે||૩૮|| વ્યાનેઽન્તે પ્રાતરાશસ્ય, સાયમાશસ્ય તૂત્તરે| ગ્રાસગ્રાસાન્તયોઃ પ્રાણે પ્રદુષ્ટે માતરિશ્વનિ||૩૯|| મુહુર્મુહુર્વિષચ્છર્દિહિધ્માતૃટ્શ્વાસકાસિષુ| યોજ્યં સભોજ્યં ભૈષજ્યં ભોજ્યૈશ્ચિત્રૈરરોચકે||૪૦|| કમ્પાક્ષેપકહિધ્માસુ સામુદ્રં લઘુભોજિનામ્| ઊર્ધ્વજત્રુવિકારેષુ સ્વપ્નકાલે પ્રશસ્યતે||૪૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દોષોપક્રમણીયો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||

સ૦-કફોદ્રેકે રોગે નિરન્નમૌષધં યોજ્યમ્| કયોઃ ? ઇત્યાહ-બલિનોરિત્યાદિ| બલવતિ રોગે રોગિણિ ચ તત્કેવલમન્નાદિરહિતમૌષધં યોજ્યમ્| તદ્ધિ નિરન્નમતિવીર્યં ભવતિ| બલવાંશ્ચ યદિ રોગી તદોપયુઞ્જીત, ન તુ દુર્બલે| દુર્બલસ્ય ત્વન્નસહિતં ન ગ્લાનિકરં ભવતિ| અન્નાદાવિતિ| અપાને વાયૌ વિગુણે-કુપિતે સતિ, ઔષધં ભુક્ત્વા સમનન્તરમેવાહાર ઇષ્યત ઇત્યર્થઃ| સમાને વાયૌ વિગુણે મધ્યે ભક્તસ્યૌષધમિષ્યતે| વ્યાને વાયૌ વિગુણે પ્રાતરાશસ્ય-પૂર્વાહ્ણભુક્તસ્ય, અન્તે-અવસાને, ભેષજમિષ્યતે| સાયમિત્યાદિ| ઉત્તરે-વ્યાનાપેક્ષયા ઉદાને મરુતિ, વિગુણે સાયમાશસ્ય-અપરાહ્ણભુક્તસ્ય ત્વન્તે ભેષજમિષ્યતે| પ્રાણે માતરિશ્વનિ-વાતે, પ્રદુષ્ટે-વિકૃતે, ગ્રાસગ્રાસાન્તરયોર્ભેષજમિષ્યતે| ગ્રાસસ્ય ગ્રાસાન્તશ્ચ તયોઃ, તેન ગ્રાસસમ્પૃક્તમૌષધં ગ્રાસયોર્મધ્યે ભેષજમિતિ ચાવતિષ્ઠતે| મુહુર્મુહુઃ-ભુક્તે યદભુક્તે વા ભેષજં, તત્તુ વિષાદિષુ યોજ્યમ્| અરોચકે-અરુચૌ, સહ ભોજ્યૈર્ભૈષજ્યં યોજ્યમ્| કીદૃશૈર્ભોજ્યૈઃ ? ચિત્રૈઃ-અનેકવિધૈઃ| સામુદ્ગં નામ યદાદાવન્તે ચાહારસ્ય ભુજ્યતે તત્કમ્પાદિષુ 'પ્રશસ્યતે' ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| કેષામ્ ? લઘ્વન્નાશિનામ્| ઊર્ધ્વજત્રુવિકારેષુ શયનવેલાયામૌષધં પ્રશસ્યત ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દોષોપક્રમણીયાધ્યાયસ્ત્રયોદશઃ સમાપ્તઃ|| ૧૩||