Adhikarana doShopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2
અતસ્તમેવોપક્રમં દર્શયિતું દોષોપક્રમણીયમારિરિપ્સુરિદમાહ - - - - અથાતો દોષોપક્રમણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|
अतस्तमेवोपक्रमं दर्शयितुं दोषोपक्रमणीयमारिरिप्सुरिदमाह - - - - अथातो दोषोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtasyopakramaH (1-3) · Śloka 3
સર્વદોષેભ્યશ્ચ પ્રધાનો વાત ઇતિ તદુપક્રમં પૂર્વમાહ - - - - વાતસ્યોપક્રમઃ સ્નેહઃ સ્વેદઃ સંશોધનં મૃદુ| સ્વાદ્વમ્લલવણોષ્ણાનિ ભોજ્યાન્યભ્યઙ્ગમર્દનમ્||૧|| વેષ્ટનં ત્રાસનં સેકો મદ્યં પૈષ્ટિકગૌડિકમ્| સ્નિગ્ધોષ્ણા બસ્તયો બસ્તિનિયમઃ સુખશીલતા||૨|| દીપનૈઃ પાચનૈઃ સિદ્ધાઃ સ્નેહાશ્ચાનેકયોનયઃ| વિશેષાન્મેદ્યપિશિતરસતૈલાનુવાસનમ્||૩||
सर्वदोषेभ्यश्च प्रधानो वात इति तदुपक्रमं पूर्वमाह - - - - वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदः संशोधनं मृदु| स्वाद्वम्ललवणोष्णानि भोज्यान्यभ्यङ्गमर्दनम्||१|| वेष्टनं त्रासनं सेको मद्यं पैष्टिकगौडिकम्| स्निग्धोष्णा बस्तयो बस्तिनियमः सुखशीलता||२|| दीपनैः पाचनैः सिद्धाः स्नेहाश्चानेकयोनयः| विशेषान्मेद्यपिशितरसतैलानुवासनम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasyopakramaH (4-9) · Śloka 9
પિત્તસ્યોપક્રમં વક્તિ - - - - પિત્તસ્ય સર્પિષઃ પાનં સ્વાદુશીતૈર્વિરેચનમ્| સ્વાદુતિક્તકષાયાણિ ભોજનાન્યૌષધાનિ ચ||૪|| સુગન્ધિશીતહૃદ્યાનાં ગન્ધાનામુપસેવનમ્| કણ્ઠેગુણાનાં હારાણાં મણીનામુરસા ધૃતિઃ||૫|| કર્પૂરચન્દનોશીરૈરનુલેપઃ ક્ષણે ક્ષણે| પ્રદોષશ્ચન્દ્રમાઃ સૌધં હારિ ગીતં હિમોઽનિલઃ||૬|| અયન્ત્રણસુખં મિત્રં પુત્રઃ સન્દિગ્ધમુગ્ધવાક્| છન્દાનુવર્તિનો દારાઃ પ્રિયાઃ શીલવિભૂષિતાઃ||૭|| શીતામ્બુધારાગર્ભાણિ ગૃહાણ્યુદ્યાનદીર્ઘિકાઃ| સુતીર્થવિપુલસ્વચ્છસલિલાશયસૈકતે||૮|| સામ્ભોજજલતીરાન્તે કાયમાને દ્રુમાકુલે| સૌમ્યા ભાવાઃ પયઃ સર્પિર્વિરેકશ્ચ વિશેષતઃ||૯||
पित्तस्योपक्रमं वक्ति - - - - पित्तस्य सर्पिषः पानं स्वादुशीतैर्विरेचनम्| स्वादुतिक्तकषायाणि भोजनान्यौषधानि च||४|| सुगन्धिशीतहृद्यानां गन्धानामुपसेवनम्| कण्ठेगुणानां हाराणां मणीनामुरसा धृतिः||५|| कर्पूरचन्दनोशीरैरनुलेपः क्षणे क्षणे| प्रदोषश्चन्द्रमाः सौधं हारि गीतं हिमोऽनिलः||६|| अयन्त्रणसुखं मित्रं पुत्रः सन्दिग्धमुग्धवाक्| छन्दानुवर्तिनो दाराः प्रियाः शीलविभूषिताः||७|| शीताम्बुधारागर्भाणि गृहाण्युद्यानदीर्घिकाः| सुतीर्थविपुलस्वच्छसलिलाशयसैकते||८|| साम्भोजजलतीरान्ते कायमाने द्रुमाकुले| सौम्या भावाः पयः सर्पिर्विरेकश्च विशेषतः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaNa upakramaH (10-12) · Śloka 12
આધુના શ્લેષ્મણ ઉપક્રમમાહ - - - - શ્લેષ્મણો વિધિના યુક્તં તીક્ષ્ણં વમનરેચનમ્| અન્નં રૂક્ષાલ્પતીક્ષ્ણોષ્ણં કટુતિક્તકષાયકમ્||૧૦|| દીર્ઘકાલસ્થિતં મદ્યં રતિપ્રીતિઃ પ્રજાગરઃ| અનેકરૂપો વ્યાયામશ્ચિન્તા રૂક્ષં વિમર્દનમ્||૧૧|| વિશેષાદ્વમનં યૂષઃ ક્ષૌદ્રં મેદોઘ્નમૌષધમ્| ધૂમોપવાસગણ્ડૂષા નિઃસુખત્વં સુખાય ચ||૧૨||
आधुना श्लेष्मण उपक्रममाह - - - - श्लेष्मणो विधिना युक्तं तीक्ष्णं वमनरेचनम्| अन्नं रूक्षाल्पतीक्ष्णोष्णं कटुतिक्तकषायकम्||१०|| दीर्घकालस्थितं मद्यं रतिप्रीतिः प्रजागरः| अनेकरूपो व्यायामश्चिन्ता रूक्षं विमर्दनम्||११|| विशेषाद्वमनं यूषः क्षौद्रं मेदोघ्नमौषधम्| धूमोपवासगण्डूषा निःसुखत्वं सुखाय च||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAtabhedAnAmupakramaH (13) · Śloka 13
ઇદાનીં સંસર્ગોપક્રમં વક્તિ - - - ઉપક્રમઃ પૃથગ્દોષાન્ યોઽયમુદ્દિશ્ય કીર્તિતઃ| સંસર્ગસન્નિપાતેષુ તં યથાસ્વં વિકલ્પયેત્||૧૩||
इदानीं संसर्गोपक्रमं वक्ति - - - उपक्रमः पृथग्दोषान् योऽयमुद्दिश्य कीर्तितः| संसर्गसन्निपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargabhedAnAmupakramAntaram (14) · Śloka 14
સંસર્ગે ભૂયોઽપ્યુપક્રમમાહ - - - - ગ્રૈષ્મઃ પ્રાયો મરુત્પિત્તે વાસન્તઃ કફમારુતે| મરુતો યોગવાહિત્વાત્, કફપિત્તે તુ શારદઃ||૧૪||
संसर्गे भूयोऽप्युपक्रममाह - - - - ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वासन्तः कफमारुते| मरुतो योगवाहित्वात्, कफपित्ते तु शारदः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upakramasya kAlaH (15) · Śloka 15
સમ્પ્રત્યુપક્રમસ્ય કાલં વક્તિ - - - - ચય એવ જયેદ્દોષં કુપિતં ત્વવિરોધયન્| સર્વકોપે બલીયાંસં શેષદોષાવિરોધતઃ||૧૫||
सम्प्रत्युपक्रमस्य कालं वक्ति - - - - चय एव जयेद्दोषं कुपितं त्वविरोधयन्| सर्वकोपे बलीयांसं शेषदोषाविरोधतः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ashuddhashuddhaprayogayorlakShaNam (16) · Śloka 16
પ્રયોગઃ શમયેદ્વ્યાધિમેકં યોઽન્યમુદીરયેત્| નાઽસૌ વિશુદ્ધઃ શુદ્ધસ્તુ શમયેદ્યો ન કોપયેત્||૧૬||
प्रयोगः शमयेद्व्याधिमेकं योऽन्यमुदीरयेत्| नाऽसौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM sthAnAntaraprAptiprakAraH (17-19) · Śloka 19
અત કથં દોષાઃ કોષ્ઠાચ્છાખાસ્થિમર્મસુ યાન્તિ ? ઇત્યાહ - - - - વ્યાયામાદૂષ્મણસ્તૈક્ષ્ણ્યાદહિતાચરણાદપિ| કોષ્ઠાચ્છાખાસ્થિમર્માણિ દ્રુતત્વાન્મારુતસ્ય ચ||૧૭|| શાખાદિભ્યઃ કથં દોષાઃ કોષ્ઠં યાન્તિ ? ઇત્યાહ - - - - દોષા યાન્તિતથા તેભ્યઃ સ્રોતોમુખવિશોધનાત્| વૃદ્ધ્યાઽભિષ્યન્દનાત્પાકાત્કોષ્ઠં વાયોશ્ચ નિગ્રહાત્||૧૮|| કોષ્ઠસ્થા દોષાઃ કિં કુર્યઃ ? ઇત્યાહ - - - - તત્રસ્થાશ્ચ વિલમ્બેરન્ ભૂયો હેતુપ્રતીક્ષિણઃ| |૧૯|
अत कथं दोषाः कोष्ठाच्छाखास्थिमर्मसु यान्ति ? इत्याह - - - - व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्यादहिताचरणादपि| कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च||१७|| शाखादिभ्यः कथं दोषाः कोष्ठं यान्ति ? इत्याह - - - - दोषा यान्तितथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनात्| वृद्ध्याऽभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्||१८|| कोष्ठस्था दोषाः किं कुर्यः ? इत्याह - - - - तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShAH kAlAdibalenAnyasthAne~api kupyanti (19) · Śloka 19
યદ્યેવં કિં કદાચિદપ્યન્યસ્થાનગતા દોષા હીનશક્તિત્વાન્ન રોગાન્ કુર્યુઃ ? ઇત્યાહ - - - - | તે કાલાદિબલં લબ્ધ્વા કુપયન્ત્યન્યાશ્રયેષ્વપિ||૧૯||
यद्येवं किं कदाचिदप्यन्यस्थानगता दोषा हीनशक्तित्वान्न रोगान् कुर्युः ? इत्याह - - - - | ते कालादिबलं लब्ध्वा कुपयन्त्यन्याश्रयेष्वपि||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgantudoShasyAlpabalasya sthAnicikitsA (20) · Śloka 20
ઇદાનીં પરસ્થાનગતાનાં દોષાણાં વિકલ્પેન ચિકિત્સામુપદિશન્નાહ - - - - તત્રાન્યસ્થાનસંસ્થેષુ તદીયામબલેષુ તુ| કુર્યાચ્ચિકિત્સામ્|૨૦|
इदानीं परस्थानगतानां दोषाणां विकल्पेन चिकित्सामुपदिशन्नाह - - - - तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु तु| कुर्याच्चिकित्साम्|२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prabalasyAgantoH svacikitsA (20) · Śloka 20
અત એવાહ - - - - | સ્વામેવ બલેનાન્યાભિભાવિષુ||૨૦||
अत एवाह - - - - | स्वामेव बलेनान्याभिभाविषु||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgantusthAninostulyabalayoH krameNa cikitsA (21) · Śloka 21
કિમેષ એવ નિયમઃ ? યદન્યસ્થાનગતેષ્વબલેષ્વાગન્તુષુ સ્થાનિદોષસમ્બન્ધિનીં ચિકિત્સાં કુર્યાત્| બલવત્સુ પુનરાગન્તુસમ્બન્ધિનીં ચિકિત્સાં કુર્યાત્| અથ પક્ષાન્તરોઽપિ કુત્રચિત્ કશ્ચિદસ્તિ ? ઇત્યાહ - - - - આગન્તું શમયેદ્દોષં સ્થાનિનં પ્રતિકૃત્ય વા| |૨૧|
किमेष एव नियमः ? यदन्यस्थानगतेष्वबलेष्वागन्तुषु स्थानिदोषसम्बन्धिनीं चिकित्सां कुर्यात्| बलवत्सु पुनरागन्तुसम्बन्धिनीं चिकित्सां कुर्यात्| अथ पक्षान्तरोऽपि कुत्रचित् कश्चिदस्ति ? इत्याह - - - - आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiryaggateShu doSheShu sAvadhAnena cikitsA (21-22) · Śloka 22
તિર્યગ્ગતેષુ દોષેષુ યત્કાર્યં તદાહ - - - - | પ્રાયસ્તિર્યગ્ગતા દોષાઃ ક્લેશયન્ત્યાતુરાંશ્ચિરમ્||૨૧|| કુર્યાન્ન તેષુ ત્વરયા દેહાગ્નિબલવિત્ ક્રિયામ્| |૨૨|
तिर्यग्गतेषु दोषेषु यत्कार्यं तदाह - - - - | प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्यातुरांश्चिरम्||२१|| कुर्यान्न तेषु त्वरया देहाग्निबलवित् क्रियाम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana taccikitsAprakAraH (22-23) · Śloka 23
કથં તેષામુપક્રમઃ કાર્યઃ ? ઇત્યાહ - - - - | શમયેત્તાન્ પ્રયોગેણ સુખં વા કોષ્ઠમાનયેત્||૨૨|| જ્ઞાત્વા કોષ્ઠપ્રપન્નાંશ્ચ યથાસન્નં વિનિર્હરેત્| |૨૩|
कथं तेषामुपक्रमः कार्यः ? इत्याह - - - - | शमयेत्तान् प्रयोगेण सुखं वा कोष्ठमानयेत्||२२|| ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांश्च यथासन्नं विनिर्हरेत्| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmadoShalakShaNam, nirAmadoShalakShaNam (23-24) · Śloka 24
સમ્પ્રતિ સામમલલિઙ્ગમાહ - - - - | સ્રોતોરોધબલભ્રંશગૌરવાનિલમૂઢતાઃ||૨૩|| આલસ્યાપક્તિનિષ્ઠીવમલસઙ્ગારુચિક્લમાઃ| લિઙ્ગં મલાનાં સામાનાં, નિરામાણાં વિપર્યયઃ||૨૪||
सम्प्रति साममललिङ्गमाह - - - - | स्रोतोरोधबलभ्रंशगौरवानिलमूढताः||२३|| आलस्यापक्तिनिष्ठीवमलसङ्गारुचिक्लमाः| लिङ्गं मलानां सामानां, निरामाणां विपर्ययः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmalakShaNam (25) · Śloka 25
સમ્પ્રત્યામલિઙ્ગમાહ - - - - ઊષ્મણોઽલ્પબલત્વેન ધાતુમાદ્યમપાચિતમ્| દુષ્ટમામાશયગતં રસમામં પ્રચક્ષતે||૨૫||
सम्प्रत्यामलिङ्गमाह - - - - ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमाद्यमपाचितम्| दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatenAmalakShaNam (26) · Śloka 26
અન્યે દોષેભ્ય એવાતિદુષ્ટેભ્યોઽન્યોન્યમૂર્ચ્છનાત્| કોદ્રવેભ્યો વિષસ્યેવ વદન્ત્યામસ્ય સમ્ભવમ્||૨૬||
अन्ये दोषेभ्य एवातिदुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्च्छनात्| कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmA doShA rogAshca (27) · Śloka 27
આમેન તેન સમ્પૃક્તા દોષા દૂષ્યાશ્ચ દૂષિતાઃ| સામા ઇત્યુપદિશ્યન્તે યે ચ રોગાસ્તદુદ્ભવાઃ||૨૭||
आमेन तेन सम्पृक्ता दोषा दूष्याश्च दूषिताः| सामा इत्युपदिश्यन्ते ये च रोगास्तदुद्भवाः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmadoShANAM cikitsA, sarvadehapravisRutAdisAmadoSheShu shodhananiShedhaH (28-29) · Śloka 29
સામા અપિ દોષા યાદૃશા ન નિર્હાર્યાસ્તાદૃશાન્ દર્શયતિ - - - - સર્વદેહપ્રવિસૃતાન્ સામાન્ દોષાન્ ન નિર્હરેત્| લીનાન્ ધાતુષ્વનુત્ક્લિષ્ટાન્ ફલાદામાદ્રસાનિવ||૨૮|| આશ્રયસ્ય હિ નાશાય તે સ્યુર્દુર્નિર્હરત્વતઃ| |૨૯|
सामा अपि दोषा यादृशा न निर्हार्यास्तादृशान् दर्शयति - - - - सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत्| लीनान् धातुष्वनुत्क्लिष्टान् फलादामाद्रसानिव||२८|| आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर्दुर्निर्हरत्वतः| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAn shedhanayogyAn kRutva yathAsannaM shodhayet (29-30) · Śloka 30
તર્હીદૃશે દોષે કિં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ - - - - | પાચનૈર્દીપનૈઃ સ્નેહૈસ્તાન્ સ્વેદૈશ્ચ પરિષ્કૃતાન્||૨૯|| શોધયેચ્છોધનૈઃ કાલે યથાસન્નં યથાબલમ્| |૩૦|
तर्हीदृशे दोषे किं कार्यम् ? इत्याह - - - - | पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान् स्वेदैश्च परिष्कृतान्||२९|| शोधयेच्छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathAsannamArgaH (30-31) · Śloka 31
કસ્ય કો માર્ગ આસન્નઃ ? ઇત્યાહ - - - - | હન્ત્યાશુ યુક્તં વક્ક્રેણ દ્રવ્યમામાશયાન્મલાન્||૩૦|| ઘ્રાણેન ચોર્ધ્વજત્રૂત્થાન્ પક્વાધાનાદ્ગુદેન ચ| |૩૧|
कस्य को मार्ग आसन्नः ? इत्याह - - - - | हन्त्याशु युक्तं वक्क्रेण द्रव्यमामाशयान्मलान्||३०|| घ्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् पक्वाधानाद्गुदेन च| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svayaMpravRuttAnsAmAnna stambhayet (31-32) · Śloka 32
ઇદાનીં યાદૃશા આમા ન ધાર્યાસ્તાદૃશાન્ દર્શયતિ - - - - | ઉત્ક્લિષ્ટાનધ ઊર્ધ્વં વા ન ચામાન્ વહતઃ સ્વયમ્||૩૧|| ધારયેદૌષધૈર્દોષાન્ વિધૃતાસ્તે હિ રોગદાઃ| |૩૨|
इदानीं यादृशा आमा न धार्यास्तादृशान् दर्शयति - - - - | उत्क्लिष्टानध ऊर्ध्वं वा न चामान् वहतः स्वयम्||३१|| धारयेदौषधैर्दोषान् विधृतास्ते हि रोगदाः| |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana teShUpekShaiva bheShajam, savibandheShu teShu pAcanA nirharaNaM vA (32-33) · Śloka 33
તેષુ તુ યત્કાર્યં તદાહ - - - - | પ્રવૃત્તાન્ પ્રાગતો દોષાનુપેક્ષેત હિતાશિનઃ||૩૨|| વિબદ્ધાન્ પાચનૈસ્તૈસ્તૈઃ પાચયન્નિર્હરેત વા| |૩૩|
तेषु तु यत्कार्यं तदाह - - - - | प्रवृत्तान् प्रागतो दोषानुपेक्षेत हिताशिनः||३२|| विबद्धान् पाचनैस्तैस्तैः पाचयन्निर्हरेत वा| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svasthasya shodhanakAlaH (33-34) · Śloka 34
અથ કઃ શોધનકાલઃ ? ઇત્યાહ - - - - | શ્રાવણે કાર્તિકે ચૈત્રે માસિ સાધારણે ક્રમાત્||૩૩|| ગ્રીષ્મવર્ષાહિમચિતાન્ વાય્વાદીનાશુ નિર્હરેત્| |૩૪|
अथ कः शोधनकालः ? इत्याह - - - - | श्रावणे कार्तिके चैत्रे मासि साधारणे क्रमात्||३३|| ग्रीष्मवर्षाहिमचितान् वाय्वादीनाशु निर्हरेत्| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asandhau shodhananiShedhaH (34-35) · Śloka 35
નનુ, ગ્રીષ્માદિષ્વેવ કસ્માદ્વાતાદયો ન શોધ્યન્તે ? ઇત્યાહ - - - - | અત્યુષ્ણવર્ષશીતા હિ ગ્રીષ્મવર્ષાહિમાગમાઃ||૩૪|| સન્ધૌ સાધારણે તેષાં દુષ્ટાન્ દોષાન્ વિશોધયેત્| સંશોધનસાધ્યસ્યાયમેવ સંશોધનકાલઃ ? નેત્યાહ - - - - સ્વસ્થવૃત્તમભિપ્રેત્ય, વ્યાધૌ વ્યાધિવશેન તુ||૩૫||
ननु, ग्रीष्मादिष्वेव कस्माद्वातादयो न शोध्यन्ते ? इत्याह - - - - | अत्युष्णवर्षशीता हि ग्रीष्मवर्षाहिमागमाः||३४|| सन्धौ साधारणे तेषां दुष्टान् दोषान् विशोधयेत्| संशोधनसाध्यस्यायमेव संशोधनकालः ? नेत्याह - - - - स्वस्थवृत्तमभिप्रेत्य, व्याधौ व्याधिवशेन तु||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhitasya shodhanakAlaH (36) · Śloka 36
યદિ હેમન્તાદાવતિશીતોષ્ણાદૌ કાલે વ્યાધિઃ સંશોધનસાધ્યઃ સમ્ભવેત્, તદા કથં સંશોધનં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ - - - - કૃત્વા શીતોષ્ણવૃષ્ટીનાં પ્રતીકારં યથાયથમ્| પ્રયોજયેત્ક્રિયાં પ્રાપ્તાં ક્રિયાકાલં ન હાપયેત્||૩૬||
यदि हेमन्तादावतिशीतोष्णादौ काले व्याधिः संशोधनसाध्यः सम्भवेत्, तदा कथं संशोधनं कार्यम् ? इत्याह - - - - कृत्वा शीतोष्णवृष्टीनां प्रतीकारं यथायथम्| प्रयोजयेत्क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shamanauShadhakAlAH dasha (37) · Śloka 37
સમ્પ્રત્યૌષધકાલાન્ દર્શયન્નાહ - - - - યુઞ્જ્યાદનન્નમન્નાદૌ મધ્યેઽન્તે કવલાન્તરે| ગ્રાસે ગ્રાસે મુહુઃ સાન્નં સામુદ્ગં નિશિચૌષધમ્||૩૭||
सम्प्रत्यौषधकालान् दर्शयन्नाह - - - - युञ्ज्यादनन्नमन्नादौ मध्येऽन्ते कवलान्तरे| ग्रासे ग्रासे मुहुः सान्नं सामुद्गं निशिचौषधम्||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anannasya viShayaH, prAgbhaktasya viShayaH, madhyebhaktasya viShayaH, adhobhaktasya viShayaH, grAsagrAsAntayorviShayaH, muhurauShadhasya viShayaH, sAnnasya viShayaH, sAmudrasya viShayaH, naishauShadhasya viShayaH (13) · Śloka 13
અધુના વિષયવિભાગેન યસ્મિન્ વ્યાધૌ યદુપયુજ્યતે તદ્દર્શયતિ - - - - કફોદ્રેકે ગદેઽનન્નં બલિનો રોગરોગિણોઃ| અન્નાદૌ વિગુણેઽપાને, સમાને મધ્ય ઇષ્યતે||૩૮|| વ્યાનેઽન્તે પ્રાતરાશસ્ય, સાયમાશસ્ય તૂત્તરે| ગ્રાસગ્રાસાન્તયોઃ પ્રાણે પ્રદુષ્ટે માતરિશ્વનિ||૩૯|| મુહુર્મુહુર્વિષચ્છર્દિહિધ્માતૃટ્શ્વાસકાસિષુ| યોજ્યં સભોજ્યં ભૈષજ્યં ભોજ્યૈશ્ચિત્રૈરરોચકે||૪૦|| કમ્પાક્ષેપકહિધ્માસુ સામુદ્રં લઘુભોજિનામ્| ઊર્ધ્વજત્રુવિકારેષુ સ્વપ્નકાલે પ્રશસ્યતે||૪૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દોષોપક્રમણીયો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||
अधुना विषयविभागेन यस्मिन् व्याधौ यदुपयुज्यते तद्दर्शयति - - - - कफोद्रेके गदेऽनन्नं बलिनो रोगरोगिणोः| अन्नादौ विगुणेऽपाने, समाने मध्य इष्यते||३८|| व्यानेऽन्ते प्रातराशस्य, सायमाशस्य तूत्तरे| ग्रासग्रासान्तयोः प्राणे प्रदुष्टे मातरिश्वनि||३९|| मुहुर्मुहुर्विषच्छर्दिहिध्मातृट्श्वासकासिषु| योज्यं सभोज्यं भैषज्यं भोज्यैश्चित्रैररोचके||४०|| कम्पाक्षेपकहिध्मासु सामुद्रं लघुभोजिनाम्| ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु स्वप्नकाले प्रशस्यते||४१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषोपक्रमणीयो नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||
🔊 Audio coming soon