13. dōṣōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਪੂਰ੍ਵੇਧ੍ਯਾਯੇ ਵਿਕਤਾਨ੍ ਦੋਸਾਨਾਸ਼੍ਵੇਵੋਪਕ੍ਰਮੇਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍|

Adhikarana doShopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ਅਤਸ੍ਤਮੇਵੋਪਕ੍ਰਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਮਾਰਿਰਿਪ੍ਸੁਰਿਦਮਾਹ - - - - ਅਥਾਤੋ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ|੨|

ਸ੦-ਦੋਸਾਣਾਮੁਪਕ੍ਰਮਣਂ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣਮ੍| ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤੋ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਯੋਜ੍ਯਮ੍|

Adhikarana vAtasyopakramaH (1-3) · Śloka 3

ਸਰ੍ਵਦੋਸੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਧਾਨੋ ਵਾਤ ਇਤਿ ਤਦੁਪਕ੍ਰਮਂ ਪੂਰ੍ਵਮਾਹ - - - - ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ ਸ੍ਨੇਹਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਮਦੁ| ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣੋਸ੍ਣਾਨਿ ਭੋਜ੍ਯਾਨ੍ਯਭ੍ਯਙ੍ਗਮਰ੍ਦਨਮ੍||੧|| ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਤ੍ਰਾਸਨਂ ਸੇਕੋ ਮਦ੍ਯਂ ਪੈਸ੍ਟਿਕਗੌਡਿਕਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਾ ਬਸ੍ਤਯੋ ਬਸ੍ਤਿਨਿਯਮਃ ਸੁਖਸ਼ੀਲਤਾ||੨|| ਦੀਪਨੈਃ ਪਾਚਨੈਃ ਸਿਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਸ਼੍ਚਾਨੇਕਯੋਨਯਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਮੇਦ੍ਯਪਿਸ਼ਿਤਰਸਤੈਲਾਨੁਵਾਸਨਮ੍||੩||

ਸ੦-ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਗੁਪਾਦਾਨਂ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ| ਤਤਃ ਸ੍ਵੇਦਃ| ਕਤਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਚ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਮਦੁ-ਨ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਯ ਵਾਤਕੋਪਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਦੀਨਿ ਭੋਜ੍ਯਾਨਿ-ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਣਿ| ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਦਨਂ ਚਾਭ੍ਯਙ੍ਗਮਰ੍ਦਨਮ੍| ਮਰ੍ਦਨਂ-ਪਾਣ੍ਯਾਦਿ ਨਾ| ਵੇਸ੍ਟਨਂ-ਸ਼ਾਟਕਾਦਿਨਾ| ਤ੍ਰਾਸਨਂ-ਖਙ੍ਗਵ੍ਯਗ੍ਰਾਗ੍ਰਹਸ੍ਤਰਾਜਪੁਰੁਸਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਨਾ| ਨਨੁ, ਭੀਸ਼ੋਕਾਦਿਭਿਰ੍ਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਕੋਪ ਊਕ੍ਤਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੧|੧੫) - "ਕ੍ਰਿਯਾਤਿਯੋਗਭੀਸ਼ੋਕ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ ਕਥਂ ਤ੍ਰਾਸਨਂ ਵਾਯੋਰੁਪਕ੍ਰਮਃ ? ਉਚ੍ਯਤੇ| ਭਯਂ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੁਃ, ਨ ਤੁ ਤ੍ਰਾਸਨਮ੍| ਤ੍ਰਾਸਨਂ ਹਿ ਸਰ੍ਵਵਤਵਿਜਯਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਤੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤ੍ਰਾਸਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ,-ਉਨ੍ਮਾਦਾਦਿਸੁ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਵਾਤੋਨ੍ਮਾਦੇ (ਹ. ਉ. ਅ. ੬|੨੯) - "ਹਰ੍ਸਣਾਸ਼੍ਵਾਸਨੋਤ੍ਤ੍ਰਾਸਭਯਤਾਡਨਤਰ੍ਜਨਮ੍|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ, ਸੇਕਾਦਿਰੁਪਕ੍ਰਮਃ| ਸੇਕੋ-ਦਸ਼ਮੂਲਕ੍ਵਾਥਾਦਿਨਾ| ਤਥਾ, ਮਦ੍ਯਂ ਪੈਸ੍ਟਿਕਂ ਗੌਡਿਕਂ ਚ ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਤਥਾ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਾ ਬਸ੍ਤਯੋ ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਾ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਂ ਬਸ੍ਤਿਮਤ੍ਰ ਨਿਰਾਕਰੋਤਿ| ਤਥਾ, ਬਸ੍ਤਿਨਿਯਮੋ-ਯਥਾਵਿਧਿ ਬਸ੍ਤਿਦਾਨਮ੍, ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਅਥਵਾ ਬਸ੍ਤਿਨਿਯਮਃ-ਕਰ੍ਮਕਾਲਯੋਗਾਖ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਬਸ੍ਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਃ "ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸ੍ਨੇਹ ਏਕਃ ਪਞ੍ਚਾਨ੍ਤੇ" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੯|੬੩) ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਯੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ, ਸ ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਤਥਾ ਸੁਖਂ ਸ਼ੀਲਯਤੀਤਿ ਸੁਖਸ਼ੀਲਃ| ਸ਼ੀਲਿਕਾਮਿਭਿਕ੍ਸ੍ਯਾਚਰਿਭ੍ਯੋ ਣਃ| ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਃ ਸੁਖਸ਼ੀਲਤਾ,-ਸੌਖ੍ਯਵਤ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍| ਤਿਲਪ੍ਰਿਯਾਲਾਕ੍ਸੋਡਾਦਯੋਨੇਕਾ ਯੋਨਯੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇਨੇਕਯੋਨਯਃ ਸ੍ਨੇਹਾਃ, ਤੇ ਚ ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਃ ? ਦੀਪਨਪਾਚਨੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਿਦ੍ਧਾਃ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪੁਸ੍ਟਮਾਂਸਰਸਸ੍ਤੈਲਮਨੁਵਾਸਨਂ ਚ ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ|

Adhikarana pittasyopakramaH (4-9) · Śloka 9

ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਂ ਵਕ੍ਤਿ - - - - ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਪਾਨਂ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤੈਰ੍ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਿ ਭੋਜਨਾਨ੍ਯੌਸਧਾਨਿ ਚ||੪|| ਸੁਗਨ੍ਧਿਸ਼ੀਤਹਦ੍ਯਾਨਾਂ ਗਨ੍ਧਾਨਾਮੁਪਸੇਵਨਮ੍| ਕਣ੍ਠੇਗੁਣਾਨਾਂ ਹਾਰਾਣਾਂ ਮਣੀਨਾਮੁਰਸਾ ਧਤਿਃ||੫|| ਕਰ੍ਪੂਰਚਨ੍ਦਨੋਸ਼ੀਰੈਰਨੁਲੇਪਃ ਕ੍ਸਣੇ ਕ੍ਸਣੇ| ਪ੍ਰਦੋਸਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ਸੌਧਂ ਹਾਰਿ ਗੀਤਂ ਹਿਮੋਨਿਲਃ||੬|| ਅਯਨ੍ਤ੍ਰਣਸੁਖਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਮੁਗ੍ਧਵਾਕ੍| ਛਨ੍ਦਾਨੁਵਰ੍ਤਿਨੋ ਦਾਰਾਃ ਪ੍ਰਿਯਾਃ ਸ਼ੀਲਵਿਭੂਸਿਤਾਃ||੭|| ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਧਾਰਾਗਰ੍ਭਾਣਿ ਗਹਾਣ੍ਯੁਦ੍ਯਾਨਦੀਰ੍ਘਿਕਾਃ| ਸੁਤੀਰ੍ਥਵਿਪੁਲਸ੍ਵਚ੍ਛਸਲਿਲਾਸ਼ਯਸੈਕਤੇ||੮|| ਸਾਮ੍ਭੋਜਜਲਤੀਰਾਨ੍ਤੇ ਕਾਯਮਾਨੇ ਦ੍ਰੁਮਾਕੁਲੇ| ਸੌਮ੍ਯਾ ਭਾਵਾਃ ਪਯਃ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਰੇਕਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੯||

ਸ੦-ਉਪਕ੍ਰਮ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਪਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਤਥਾ, ਹਾਰਾਣਾਂ-ਮੁਕ੍ਤਾਦਾਮ੍ਨਾਂ ਕਣ੍ਠੇਗੁਣਸਂਜ੍ਞਾਨਾਂ ਵਕ੍ਸਸਾ ਧਤਿਃ-ਧਾਰਣਮ੍| ਤਥਾ, ਮਣੀਨਾਂ-ਮਰਕਤਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਨ੍ਤਪਦ੍ਮਰਾਗਾਦੀਨਾਮ੍| ਤਥਾ, ਕਰ੍ਪੂਰਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸਣਮਨੁਲੇਪਨਮ੍| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਦੋਸਾਦਿਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮ ਇਤਿ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਪ੍ਰਦੋਸੋ-ਰਾਤ੍ਰਿਮੁਖਮ੍| ਸੁਧਾਯਾ ਇਦਂ ਸੌਧਂ,-ਧਵਲਗਹਮ੍| ਹਾਰਿ-ਰਮ੍ਯਮ੍, ਗੀਤਂ-ਗਾਨਮ੍| ਤਥਾ, ਮਿਤ੍ਰਮਯਨ੍ਤ੍ਰਣਸੁਖਂ-ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਨ੍ਤ੍ਰਣਾ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਥਾਵਿਧਂ ਸੁਖਂ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਥਾਵਿਧਂ ਮਿਤ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ, ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਾ-ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾ, ਮੁਗ੍ਧਾ-ਅਪ੍ਰੌਢਾ, ਵਾਗ੍-ਵਾਣੀ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਂਵਿਧਃ ਪੁਤ੍ਰਃ| ਦਾਰਾਃ-ਕਲਤ੍ਰਾਣਿ, ਵਲ੍ਲਭਾਃ-ਸੁਸ਼ੀਲਾਸ਼੍ਚ| ਤਥਾ, ਛਨ੍ਦਾਨੁਵਰ੍ਤਿਨਃ-ਚਿਤ੍ਤਾਨੁਗੁਣਕਾਰਿਣਃ| ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਧਾਰਾ ਗਰ੍ਭੇ-ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ, ਯੇਸਾਂ ਤਥਾਵਿਧਾਨਿ ਗਹਾਣਿ| ਤਥਾ, ਉਦ੍ਯਾਨਂ-ਉਪਵਨਮ੍| ਤਥਾ, ਦੀਰ੍ਘਿਕਾਃ-ਗਹਪੁਸ੍ਕਰਿਣ੍ਯਃ| ਤਥਾ, ਸੌਮ੍ਯਾ ਭਾਵਾਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਕ੍ਵ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ? ਸੁਤੀਰ੍ਥਵਿਪੁਲਸ੍ਵਚ੍ਛਸਲਿਲਾਸ਼ਯਸੈਕਤੇ ਯਤ੍ ਕਾਯਮਾਨਂ-ਤਣਗਹਮ੍, ਤਸ੍ਮਿਨ੍| ਸ਼ੋਭਨਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਤਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਸੁਤੀਰ੍ਥਸ਼੍ਚਾਸੌ ਵਿਤਤਵਿਮਲਜਲਾਸ਼ਯਸ਼੍ਚ ਸੁਤੀਰ੍ਥਵਿਪੁਲਸ੍ਵਚ੍ਛਸਲਿਲਾਸ਼ਯਃ ਤਸ੍ਯ ਸਮੀਪੇ ਸੈਕਤਮ੍, ਤਸ੍ਮਿਨ੍| ਸਿਕਤਾ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਦੇਸ਼ੇ ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਸੈਕਤਮ੍, "ਸਿਕਤਾਸ਼ਰ੍ਕਰਾਭ੍ਯਾਂ ਚ" ਇਤ੍ਯਣ੍| ਸਮੂਹਾਰ੍ਥੇ ਠਗ੍ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕੀਦਸ਼ੇ ਕਾਯਮਾਨੇ ? ਸਾਮ੍ਭੋਜਂ-ਸਪਦ੍ਮਂ, ਜਲਂ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੀਰਾਨ੍ਤੇ ਸ ਏਵਂ ਸਾਮ੍ਭੋਜਜਲਸ੍ਤੀਰਾਨ੍ਤੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਯਮਾਨੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍| ਤਥਾ, ਦ੍ਰੁਮੈਃ-ਵਕ੍ਸੈਃ, ਆਕੁਲੇ-ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤੁ ਪਯੋ ਘਤਂ ਵਿਰੇਕਸ਼੍ਚੋਪਕ੍ਰਮਃ|

Adhikarana shleShmaNa upakramaH (10-12) · Śloka 12

ਆਧੁਨਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਉਪਕ੍ਰਮਮਾਹ - - - - ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਵਿਧਿਨਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਮਨਰੇਚਨਮ੍| ਅਨ੍ਨਂ ਰੂਕ੍ਸਾਲ੍ਪਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਕਮ੍||੧੦|| ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਸ੍ਥਿਤਂ ਮਦ੍ਯਂ ਰਤਿਪ੍ਰੀਤਿਃ ਪ੍ਰਜਾਗਰਃ| ਅਨੇਕਰੂਪੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾ ਰੂਕ੍ਸਂ ਵਿਮਰ੍ਦਨਮ੍||੧੧|| ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਵਮਨਂ ਯੂਸਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਮੇਦੋਘ੍ਨਮੌਸਧਮ੍| ਧੂਮੋਪਵਾਸਗਣ੍ਡੂਸਾ ਨਿਃਸੁਖਤ੍ਵਂ ਸੁਖਾਯ ਚ||੧੨||

ਸ੦-ਵਿਧਿਨਾ-ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤੇਨ, ਯੁਕ੍ਤਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਂ ਕਫਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਨਂ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਮਦ੍ਯਂ ਪੁਰਾਣਮ੍| ਰਤਿਪ੍ਰੀਤਿਃ ਪ੍ਰਜਾਗਰਃ,-ਰਮਣਂ-ਰਤਿਃ, ਤਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰੀਤਿਃ-ਸੁਖਮ੍| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਜਾਗਰਃ-ਅਤਿਜਾਗਰਣਮ੍| ਤਥਾ, ਅਨੇਕਰੂਪੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮੋ-ਨਿਯੁਦ੍ਧਧਨੁਰਾਕਰ੍ਸਣਾਦਿਕਃ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤੁ ਵਮਨਂ ਯੂਸੋ ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਤਥਾ ਮੇਦੋਘ੍ਨਂ ਯਦੌਸਧਂ ਤਚ੍ਚ ਧੂਮਾਦਯਸ਼੍ਚ| ਤਥਾ, ਨਿਃਸੁਖਤ੍ਵਂ-ਸੁਖਾਭਾਵੋ ਦੁਃਖਰੂਪਤ੍ਵਮ੍, ਵਾਗ੍ਦੇਹਮਨਃਕਰ੍ਮਣੋ ਦੁਃਖਦਸ੍ਯਾਨੁਸ੍ਠਾਨਾਦ੍ਯਦਸੁਖਮੁਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਚ੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਕਰਣਹੇਤੋਰੁਪਸ਼ਮਾਤ੍ ਸੁਖਾਯ ਜਾਯਤੇ|

Adhikarana saMsargasannipAtabhedAnAmupakramaH (13) · Śloka 13

ਇਦਾਨੀਂ ਸਂਸਰ੍ਗੋਪਕ੍ਰਮਂ ਵਕ੍ਤਿ - - - ਉਪਕ੍ਰਮਃ ਪਥਗ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਯੋਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ| ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਸੁ ਤਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਕਲ੍ਪਯੇਤ੍||੧੩||

ਸ੦-ਪਥਕ੍-ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ, ਦੋਸਾਨ੍-ਵਾਤਾਦੀਨ੍. ਉਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ, ਯ ਉਪਕ੍ਰਮਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ-ਉਕ੍ਤਃ, ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਚ ਤਂ-ਉਪਕ੍ਰਮਂ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਕਲ੍ਪਯੇਤ੍-ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਦੋਸਾਨੁਸਾਰੇਣ ਨਿਰੂਪ੍ਯ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਯਥਾ,-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸਂਸਰ੍ਗੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਪਕ੍ਰਮੌ ਮਿਸ਼੍ਰੌ, ਵਾਤਕਫਸਂਸਰ੍ਗੇ ਵਾਤਕਫੋਪਕ੍ਰਮੌ, ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਪਿ ਨਿਰੂਪ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ|

Adhikarana saMsargabhedAnAmupakramAntaram (14) · Śloka 14

ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਭੂਯੋਪ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਮਾਹ - - - - ਗ੍ਰੈਸ੍ਮਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਰੁਤ੍ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾਸਨ੍ਤਃ ਕਫਮਾਰੁਤੇ| ਮਰੁਤੋ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਸ਼ਾਰਦਃ||੧੪||

ਸ੦-ਉਪਕ੍ਰਮ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸਂਸਰ੍ਗੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਰ੍ਤੁਚਰ੍ਯਾਵਿਹਿਤ ਉਪਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਯਥਾ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੩|੨੭) - "ਅਤੋਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਟੁਕਟ੍ਵਮ੍ਲਵ੍ਯਾਯਾਮਾਰ੍ਕਕਰਾਂਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਭਜੇਨ੍ਮਧੁਰਮੇਵਾਨ੍ਨਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਸੇਵ੍ਯਂ ਚ| ਕਫਮਾਰੁਤਸਂਸਰ੍ਗੇ ਵਸਨ੍ਤਰ੍ਤੁਭਵਃ "ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਰ੍ਵਮਨਨਸ੍ਯਾਦ੍ਯੈਃ" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੩|੧੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿਰੁਪਕ੍ਰਮੋ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਪ੍ਰਾਯੇਣੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਤ੍ਯਨ੍ਤਸ਼ੀਤਸੇਵੋਕ੍ਤਾ, ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਮਨਨਸ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਯਮਪ੍ਯੇਕਾਨ੍ਤੇਨ ਪਵਨਹੇਤੁਃ| ਤਤ੍ਕਥਮੁਕ੍ਤਮ੍ ? "ਗ੍ਰੈਸ੍ਮਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਰੁਤ੍ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾਸਨ੍ਤਃ ਕਫਮਾਰੁਤੇ|" ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ-ਮਰੁਤੋ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ੍ਰਾਯਂ ਭਾਵਃ,-ਯਦਾ ਕਿਲ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਦਾਹਾਦਿਕਤ੍, ਨ ਚ ਪਿਤ੍ਤੇ ਸਮੇ ਸਤਿ ਦਾਹਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਮਰੁਤ੍ਸਮਰ੍ਥਃ| ਅਪਿ ਚ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸ਼ੀਤਮੇਵ ਸੇਵ੍ਯਤ ਇਤਿ ਨਾਯਂ ਨਿਯਮਃ| ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ? ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦ੍ਯਪਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਰੁਤ੍ਪਿਤ੍ਤੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਿਧਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਕਫਯੋਗਾਤ੍ ਕਫਵਿਕਾਰਕਾਰ੍ਯੇਵ ਭਵਤਿ ਪਵਨਃ, ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਵਮਨਨਸ੍ਯਾਦਿਰ੍ਨ੍ਯਾਯ੍ਯ ਏਵ| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਹ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਕਫੇਨ ਸਹ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਕਫਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਸ੍ਵਭਾਵਵਸ਼ਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ,-"ਯੋਗਵਾਹੀ" (ਪ. ੯|੨੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਪਿਤ੍ਤਸਂਸਰ੍ਗੇ ਤੁ ਸ਼ਾਰਦਃ-ਸ਼ਰਦਤੁਚਰ੍ਯਾਵਿਹਿਤ ਉਪਕ੍ਰਮਃ| ਨਨੁ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਕ ਉਪਕ੍ਰਮਃ ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਵਰ੍ਸਰ੍ਤੁਚਰ੍ਯਾਵਿਹਿਤਃ| ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਹਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਕੋਪ ਉਕ੍ਤਃ| ਅਤ ਏਵ ਤਤ੍ਰਾਹ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੩|੪੪) - "ਭਜੇਤ੍ਸਾਧਾਰਣਂ ਸਰ੍ਵਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana upakramasya kAlaH (15) · Śloka 15

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਸ੍ਯ ਕਾਲਂ ਵਕ੍ਤਿ - - - - ਚਯ ਏਵ ਜਯੇਦ੍ਦੋਸਂ ਕੁਪਿਤਂ ਤ੍ਵਵਿਰੋਧਯਨ੍| ਸਰ੍ਵਕੋਪੇ ਬਲੀਯਾਂਸਂ ਸ਼ੇਸਦੋਸਾਵਿਰੋਧਤਃ||੧੫||

ਸ੦-ਚਯਕਾਲ ਏਵ ਦੋਸਂ-ਵਾਤਾਦਿਂ, ਜਯੇਤ੍| ਯਥਾ ਛਿਨ੍ਨਮੂਲਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਵਿਕੁਰ੍ਵੀਤ| ਨ ਕੋਪਕਾਲਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸੇਤੇਤਿ ਸੂਚਨਾਰ੍ਥ ਏਵਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਕਥਂ ਜਯੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਕੁਪਿਤਂ ਦੋਸਮਵਿਰੋਧਯਨ੍| ਸਰ੍ਵਦੋਸਕੋਪੇ ਤੁ ਬਲਵਤ੍ਤਰਂ ਦੋਸਂ ਜਯੇਤ੍| ਕਥਮ੍? ਸ਼ੇਸਦੋਸਾਵਿਰੋਧੇਨ|

Adhikarana ashuddhashuddhaprayogayorlakShaNam (16) · Śloka 16

ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਮੇਕਂ ਯੋਨ੍ਯਮੁਦੀਰਯੇਤ੍| ਨਾਸੌ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਯੋ ਨ ਕੋਪਯੇਤ੍||੧੬||

ਸ੦-ਯਃ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਸ਼ਮਯੇਦਨ੍ਯਮਨ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਦੀਰਯੇਤ੍-ਪ੍ਰਕੋਪਯੇਤ੍, ਨਾਸੌ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੋ-ਨ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਤੁ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਯੋਗੋ, ਯਃ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਨ ਕੋਪਯੇਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮਵਿਰੋਧਯਨ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਜਯੇਤ੍|

Adhikarana doShANAM sthAnAntaraprAptiprakAraH (17-19) · Śloka 19

ਅਤ ਕਥਂ ਦੋਸਾਃ ਕੋਸ੍ਠਾਚ੍ਛਾਖਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਸੁ ਯਾਨ੍ਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦੂਸ੍ਮਣਸ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਦਹਿਤਾਚਰਣਾਦਪਿ| ਕੋਸ੍ਠਾਚ੍ਛਾਖਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ ਦ੍ਰੁਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਚ||੧੭|| ਸ਼ਾਖਾਦਿਭ੍ਯਃ ਕਥਂ ਦੋਸਾਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਦੋਸਾ ਯਾਨ੍ਤਿਤਥਾ ਤੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖਵਿਸ਼ੋਧਨਾਤ੍| ਵਦ੍ਧ੍ਯਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਤ੍ਪਾਕਾਤ੍ਕੋਸ੍ਠਂ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚ ਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍||੧੮|| ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥਾ ਦੋਸਾਃ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਯਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਵਿਲਮ੍ਬੇਰਨ੍ ਭੂਯੋ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਿਣਃ| |੧੯|

ਸ੦-ਕੋਸ੍ਠਾਤ੍-ਉਦਾਰਾਤ੍, ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ ਦੋਸਾ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਕੁਤਃ ? ਇਤਿ ਹੇਤੁਚਤੁਸ੍ਟਯਮਾਹ-ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ ਦੋਸਾ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਯਾਮੋਪਜਾਤਸ਼੍ਰਮਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਃ ਪਵਨੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਕਤਕ੍ਸੋਭਸ਼੍ਰਮੋਸ੍ਮਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਿਥਿਲਂ ਚਲਂ ਚ ਦੋਸਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਪਦਾਤ੍ ਚ੍ਯਾਵਯਿਤ੍ਵਾ ਪਰ੍ਯਾਕੁਲਂ ਸ਼ਾਖਾਦਿਸੁ ਕ੍ਸਿਪਤਿ| ਤਥਾ, ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਤਪਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨ ਊਸ੍ਮਣਸ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਤ੍,-ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇਨ ਹ੍ਯੂਸ੍ਮਣਾ ਵਿਲਾਯਿਤਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤੇਨੈਵ ਚੋਸ੍ਮਣਾ ਵਿਵਤੇਸੁ ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ ਸ਼ਾਖਾਦੀਨਿ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਅਹਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਹਿਤੇਨ ਚ ਸੇਵਿਤੇਨ ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਦਤਿਰਿਚ੍ਯਮਾਨਾਃ ਕੋਸ੍ਠਮਾਪੂਰ੍ਯ ਵਾਰ੍ਸਿਕਾ ਇਵ ਜਲੌਘਾ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਾਨੀਵ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਪਿ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਦ੍ਰੁਤਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰੁਤਤ੍ਵਾਤ੍-ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਚ, ਕੋਸ੍ਠਾਚ੍ਛਾਖਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ ਦੋਸਾ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਸ੦-ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮੁਖਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਵਿਸ਼ੋਧਨਂ-ਵਿਵਰਣਮ੍, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸਾਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਵਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਵਦ੍ਧਿਃ-ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਤਿਰੇਕਃ| ਵਦ੍ਧਾ ਹਿ ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਵਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਾਪੂਰ੍ਯ ਕੋਸ੍ਠਂ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਂ ਚ ਨਾਗ੍ਨਿਤਾਪਾਦਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਦਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਦੇਵ, ਅਪਿ ਤੁ ਕ੍ਸੀਰਦਧ੍ਯਾਦ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਭੋਜਨਾਦਪਿ| ਏਵਂ ਪਾਕਾਤ੍,-ਪਾਚਨਾਦਿਭਿਃ ਪਕ੍ਵਾ ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਵਚਿਦਨਾਸਜ੍ਜਨ੍ਤਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਕਿਞ੍ਚਃ ? ਵਾਯੋਸ਼੍ਚ ਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍,-ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਨ ਕੇਵਲਂ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਹੇਤੁਭ੍ਯੋ ਯਾਵਦ੍ਵਾਯ੍ਵਪ੍ਰੇਰਣਾਚ੍ਚ, ਇਤਿ ਚਾਰ੍ਥਃ| ਸ੦-ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਃ-ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾ ਵਿਲਮ੍ਬੇਰਨ੍-ਨ ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਯੇਯੁਃ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਭੂਯੋ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਿਣਃ, ਨਿਮਿਤ੍ਤਕਾਰਣਹੇਤੁਸੁ ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਪ੍ਰਾਯੋਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਧੇਤੌ ਪ੍ਰਥਮਾ, ਭੂਯੋ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਿਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਦ੍ਧੋਪਿ ਹਿ ਦੋਸਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਸ਼ਾਖਾਦੌ ਵਾ ਮਾਰ੍ਗਾਨ੍ਤਰੇਣ ਗਤੋ ਹੀਨਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਰੋਗੋਤ੍ਪਾਦਨਸਮਰ੍ਥੋ ਭਵਤਿ|

Adhikarana doShAH kAlAdibalenAnyasthAne~api kupyanti (19) · Śloka 19

ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਕਿਂ ਕਦਾਚਿਦਪ੍ਯਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਗਤਾ ਦੋਸਾ ਹੀਨਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਰੋਗਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਤੇ ਕਾਲਾਦਿਬਲਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਕੁਪਯਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯੇਸ੍ਵਪਿ||੧੯||

ਸ੦-ਤੇ-ਦੋਸਾਃ, ਕਾਲਦੇਸ਼ਾਪਥ੍ਯਾਦੇਃ ਸਮਾਨਗੁਣਾਦ੍ਬਲਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ,-ਵਿਕਾਰਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਅਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯੇਸ੍ਵਪਿ,-ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਸ੍ਵਪਿ, ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਸ੍ਵਪਿ, ਸ਼ਾਖਾਮਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਕੋਸ੍ਠੇਸ੍ਵਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾ ਏਵ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸੂਚਨਾਰ੍ਥੋਪਿ ਸ਼ਬ੍ਦਃ|

Adhikarana AgantudoShasyAlpabalasya sthAnicikitsA (20) · Śloka 20

ਇਦਾਨੀਂ ਪਰਸ੍ਥਾਨਗਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ - - - - ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥੇਸੁ ਤਦੀਯਾਮਬਲੇਸੁ ਤੁ| ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮ੍|੨੦|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਵਾਤਾਦਿਸੁ, ਅਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥੇਸੁ-ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਮਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥਾਸ੍ਤੇਸੁ,-ਪਰਸ੍ਥਾਨਗਤੇਸੁ, ਤਦੀਯਾਂ-ਸ੍ਥਾਨਿਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੀਮੇਵ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਸ੍ਵਕੀਯਾਮ੍| ਤਸ੍ਯ-ਪਰਸ੍ਥਾਨਦੋਸਸ੍ਯੇਯਂ-ਤਦੀਯਾ, ਤਾਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ? ਅਬਲੇਸੁ ਤੁ| ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ, ਅਬਲੇਸ੍ਵੇਵ ਨ ਬਲਵਤ੍ਸੁ| ਬਲਵਤ੍ਸੁ ਹਿ ਸ੍ਵਾਮੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ|

Adhikarana prabalasyAgantoH svacikitsA (20) · Śloka 20

ਅਤ ਏਵਾਹ - - - - | ਸ੍ਵਾਮੇਵ ਬਲੇਨਾਨ੍ਯਾਭਿਭਾਵਿਸੁ||੨੦||

ਸ੦-ਬਲੇਨ- ਆਤ੍ਮੀਯਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ, ਅਨ੍ਯਾਭਿਭਾਵਿਸੁ-ਅਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਿਦੋਸਮਭਿਭਵਿਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇਨ੍ਯਾਭਿਭਾਵਿਨਃ, ਸ੍ਥਾਨਿਦੋਸਂ ਪਰਾਭੂਯ ਤਤ੍ਰ ਯੇ ਸਨ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਸੁ ਸ੍ਵਾਮੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana AgantusthAninostulyabalayoH krameNa cikitsA (21) · Śloka 21

ਕਿਮੇਸ ਏਵ ਨਿਯਮਃ ? ਯਦਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਗਤੇਸ੍ਵਬਲੇਸ੍ਵਾਗਨ੍ਤੁਸੁ ਸ੍ਥਾਨਿਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੀਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਬਲਵਤ੍ਸੁ ਪੁਨਰਾਗਨ੍ਤੁਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੀਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਥ ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰੋਪਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ ਕਸ਼੍ਚਿਦਸ੍ਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਆਗਨ੍ਤੁਂ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਦੋਸਂ ਸ੍ਥਾਨਿਨਂ ਪ੍ਰਤਿਕਤ੍ਯ ਵਾ| |੨੧|

ਸ੦-ਸ੍ਥਾਨਿਨਂ ਦੋਸਂ ਪ੍ਰਤਿਕਤ੍ਯ-ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਨਿਦੋਸ ਆਗਨ੍ਤੁਦੋਸਚਕਿਤ੍ਸਾਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਾਨ੍ਨ ਵਿਕਾਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਸ੍ਵੈਰੇਵੋਪਕ੍ਰਮੈਰਬਲਵਨ੍ਤਮਾਗਨ੍ਤੁਂ ਦੋਸਂ ਸ਼ਮਯੇਤ੍-ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਨ ਕੇਵਲਮਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥੇਸ੍ਵਾਗਨ੍ਤੁਸ੍ਵਬਲੇਸੁ ਸ੍ਥਾਨਿਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਯਾਵਦਾਗਨ੍ਤੁਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਪਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਥਾਸੌ ਸ੍ਥਾਨਿਦੋਸ ਆਗਨ੍ਤੁਦੋਸੇਣ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਾਦਭਿਭੂਯੇਤ, ਤਤੋਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਕਰਣਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸਮਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਕਤ੍ਵੈਵਾਗਨ੍ਤੁਂ ਸ਼ਮਯੇਦਿਤਿ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥੇਸ੍ਵਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਦ੍ਵਯੋਰੇਕਸ੍ਯ ਵਾਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਨ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮ੍|

Adhikarana tiryaggateShu doSheShu sAvadhAnena cikitsA (21-22) · Śloka 22

ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਯਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਦਾਹ - - - - | ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਾ ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਤੁਰਾਂਸ਼੍ਚਿਰਮ੍||੨੧|| ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨ ਤੇਸੁ ਤ੍ਵਰਯਾ ਦੇਹਾਗ੍ਨਿਬਲਵਿਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍| |੨੨|

ਸ੦-ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਾ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਾਯੋ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਆਤੁਰਾਂਸ਼੍ਚਿਰਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਨ੍ਤਿ-ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ| ਤੇਸੁ-ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ, ਤ੍ਵਰਯਾ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ, ਕ੍ਰਿਯਾਂ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ, ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਵੈਦ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕੀਦਸ਼ੋ ਵੈਦ੍ਯਃ ? ਦੇਹਾਗ੍ਨਿਬਲਾਭਿਜ੍ਞਃ|

Adhikarana taccikitsAprakAraH (22-23) · Śloka 23

ਕਥਂ ਤੇਸਾਮੁਪਕ੍ਰਮਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਸ਼ਮਯੇਤ੍ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਸੁਖਂ ਵਾ ਕੋਸ੍ਠਮਾਨਯੇਤ੍||੨੨|| ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਕੋਸ੍ਠਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਂਸ਼੍ਚ ਯਥਾਸਨ੍ਨਂ ਵਿਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| |੨੩|

ਸ੦-ਤਾਨ੍-ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍, ਪ੍ਰਯੋਗੇਣ-ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਹਿਤੇਨ, ਸ਼ਮਯੇਤ੍| ਸੁਖਂ ਵੇਤਿ ਵਾ ਦੇਹਪੀਡਾ ਨ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਕ੍ਰਮੇਣ ਕੋਸ੍ਠਮਾਨਯੇਤ੍, "ਵਦ੍ਧ੍ਯਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਜ੍ਞਾਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੋਸ੍ਠਗਤਾਂਸ਼੍ਚਾਵਗਤ੍ਯ ਯਥਾਸਨ੍ਨਂ ਵਿਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍,-ਯੋ ਯ ਆਸਨ੍ਨੋ ਮਾਰ੍ਗੋ ਗੁਦਂ ਮੁਖਂ ਘ੍ਰਾਣਂ ਵਾ, ਤੇਨੈਵ ਯਥਾਸਨ੍ਨਂ-ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦਿਨਾ ਨਿਸ੍ਕਾਸਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana sAmadoShalakShaNam, nirAmadoShalakShaNam (23-24) · Śloka 24

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਮਮਲਲਿਙ੍ਗਮਾਹ - - - - | ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਗੌਰਵਾਨਿਲਮੂਢਤਾਃ||੨੩|| ਆਲਸ੍ਯਾਪਕ੍ਤਿਨਿਸ੍ਠੀਵਮਲਸਙ੍ਗਾਰੁਚਿਕ੍ਲਮਾਃ| ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਲਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨਾਂ, ਨਿਰਾਮਾਣਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ||੨੪||

ਸ੦-ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਰੋਧਃ-ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਃ| ਬਲਸ੍ਯ ਭ੍ਰਂਸ਼ੋ-ਹਾਨਿਃ,-ਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਃ| ਗੌਰਵਂ-ਗੁਰੁਤ੍ਵਮ੍| ਅਨਿਲਸ੍ਯ-ਵਾਯੋਃ, ਮੂਢਤਾ-ਸਮ੍ਯਗਸਞ੍ਚਾਰਃ| ਆਲਸ੍ਯਂ-ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ| ਅਪਕ੍ਤਿਃ-ਆਹਾਰਸ੍ਯਾਪਾਕਃ| ਨਿਸ੍ਠੀਵੋ-ਮੁਖਸ੍ਰਾਵਃ| ਮਲਸ੍ਯ-ਪੁਰੀਸਾਦੇਃ, ਸਙ੍ਗਃ-ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਅਰੁਚਿਃ-ਅਨ੍ਨਾਨਭਿਲਾਸਃ| ਕ੍ਲਮੋ-ਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਸਾਮਾਨਾਂ ਮਲਾਨਾਂ-ਦੋਸਾਣਾਮ੍. ਲਿਙ੍ਗਂ-ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਨਿਰਾਮਾਣਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ-ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮ੍|

Adhikarana AmalakShaNam (25) · Śloka 25

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਮਲਿਙ੍ਗਮਾਹ - - - - ਊਸ੍ਮਣੋਲ੍ਪਬਲਤ੍ਵੇਨ ਧਾਤੁਮਾਦ੍ਯਮਪਾਚਿਤਮ੍| ਦੁਸ੍ਟਮਾਮਾਸ਼ਯਗਤਂ ਰਸਮਾਮਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ||੨੫||

ਸ੦-ਊਸ੍ਮਣਃ-ਅਗ੍ਨੇਃ, ਅਲ੍ਪਬਲਤ੍ਵੇਨ-ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯੇਨ, ਆਦ੍ਯਂ-ਪ੍ਰਥਮਂ, ਧਾਤੁਂ ਰਸਂ-ਰਸਾਖ੍ਯਮ੍, ਅਪਾਚਿਤਮਾਮਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ੍ਯਤੇ-ਵਦਨ੍ਤਿ| ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਰਸਮ੍ ? ਆਮਾਸ਼ਯਗਤਮ੍| ਤਥਾ, ਦੁਸ੍ਟਂ-ਵਾਤਾਦ੍ਯਨੁਸ਼ਯਿਤਮ੍| ਰਸਗ੍ਰਹਣਮਨਿਲਸ੍ਯ ਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਆਦ੍ਯੋ ਧਾਤੁਰ੍ਵਾਤਾਖ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯੇਤ| ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਪਿ ਹਿ ਧਾਰਣਾਦ੍ਧਾਤੁਸਂਜ੍ਞਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ|

Adhikarana anyamatenAmalakShaNam (26) · Śloka 26

ਅਨ੍ਯੇ ਦੋਸੇਭ੍ਯ ਏਵਾਤਿਦੁਸ੍ਟੇਭ੍ਯੋਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਤ੍| ਕੋਦ੍ਰਵੇਭ੍ਯੋ ਵਿਸਸ੍ਯੇਵ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯਾਮਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਮ੍||੨੬||

ਸ੦-ਅਨ੍ਯੇ-ਅਪਰੇ ਆਚਾਰ੍ਯਾਃ, ਦੋਸੇਭ੍ਯ ਏਵ-ਵਾਤਾਦਿਭ੍ਯੋ, ਅਤਿਦੁਸ੍ਟੇਭ੍ਯੋਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਤ੍-ਪਰਸ੍ਪਰਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਤ੍, ਆਮਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਂ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਕੇਭ੍ਯਃ ਕਸ੍ਯੇਵ? ਯਥਾ ਕੋਦ੍ਰਵੇਭ੍ਯੋ ਵਿਸਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਂ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| [ਤਥਾ ਦੋਸੇਭ੍ਯ ਆਮਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਮ੍| ]

Adhikarana sAmA doShA rogAshca (27) · Śloka 27

ਆਮੇਨ ਤੇਨ ਸਮ੍ਪਕ੍ਤਾ ਦੋਸਾ ਦੂਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦੂਸਿਤਾਃ| ਸਾਮਾ ਇਤ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਯੇ ਚ ਰੋਗਾਸ੍ਤਦੁਦ੍ਭਵਾਃ||੨੭||

ਸ੦-ਤੇਨ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣੇਨ, ਆਮੇਨ ਸਮ੍ਪਕ੍ਤਾਃ-ਸਂਯੁਕ੍ਤਾਃ, ਦੋਸਾ ਦੂਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ-ਰਸਾਦਯਃ| ਕੀਦਸ਼ਾਃ ? ਦੂਸਿਤਾਃ, ਤੈਰੇਵ ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ| ਸਹਾਮੇਨ ਸਾਮਾਃ, ਇਤ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ-ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਭਣ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯੇ ਚ ਰੋਗਾਃ-ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ, ਤਦੁਦ੍ਭਵਾਃ-ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਸਮੁਤ੍ਥਾਃ, ਤੇਨਾਮੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸਾਮਾ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਥੇਹੈਵ (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੧|੧੮) - "ਅਜੀਰ੍ਣ ਇਵ ਸ਼ੂਲਘ੍ਨਂ ਸਾਮੇ ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਿ ਜ੍ਵਰੇ|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਆਮਲਕ੍ਸਣਂ ਚੈਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ-"ਦ੍ਰਵਂ ਗੁਰ੍ਵਨੇਕਵਰ੍ਣਂ ਹੇਤੁਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਮਾਮਂ ਤਨ੍ਤੁਮਦਨੁਬਦ੍ਧਸ਼ੂਲਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਮਾਨਾਂ ਚ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਪਥਗ੍ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤੇ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਲੋਕਾ ਯਥਾ (ਸੂ. ਅ. ੨੧) - "ਵਾਯੁਰਾਮਾਨ੍ਵਯਃ ਸਾਰ੍ਤਿਰਾਧ੍ਮਾਨਕਦਸਞ੍ਚਰਃ| ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਮਸਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਟੁਕਂ ਬਹਲਂ ਗੁਰੁ|| ਆਵਿਲਸ੍ਤਨ੍ਤੁਮਾਂਸ੍ਤ੍ਯਾਨਃ ਪ੍ਰਲੇਪੀ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ਕਫਃ| ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਤੁ ਪਕ੍ਵਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਤਾਮ੍ਰਂ ਸਮੇਚਕਮ੍|| ਪੀਤਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਮਚ੍ਛਂ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਚ੍ਛਃ ਪਿਣ੍ਡਿਤੋਥਵਾ| ਵਿਸ਼ਦਸ਼੍ਚ ਸਫੇਨਸ਼੍ਚ ਧਵਲੋ ਮਧੁਰੋ ਰਸੇ||" ਇਤਿ|

Adhikarana sAmadoShANAM cikitsA, sarvadehapravisRutAdisAmadoSheShu shodhananiShedhaH (28-29) · Śloka 29

ਸਾਮਾ ਅਪਿ ਦੋਸਾ ਯਾਦਸ਼ਾ ਨ ਨਿਰ੍ਹਾਰ੍ਯਾਸ੍ਤਾਦਸ਼ਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ - - - - ਸਰ੍ਵਦੇਹਪ੍ਰਵਿਸਤਾਨ੍ ਸਾਮਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਨ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਲੀਨਾਨ੍ ਧਾਤੁਸ੍ਵਨੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾਨ੍ ਫਲਾਦਾਮਾਦ੍ਰਸਾਨਿਵ||੨੮|| ਆਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਹਿ ਨਾਸ਼ਾਯ ਤੇ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦੁਰ੍ਨਿਰ੍ਹਰਤ੍ਵਤਃ| |੨੯|

ਸ੦-ਸਾਮਾਨ੍-ਦੋਸਾਨ੍-ਵਾਤਾਦੀਨ੍, ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ ਪ੍ਰਵਿਸਤਾਨ੍-ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾਸ਼ੇਸਕਾਯਾਨ੍, ਧਾਤੁਸੁ-ਰਸਾਦ੍ਯੇਸੁ, ਲੀਨਾਨ੍-ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਾਨ੍, ਅਨੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾਨ੍-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਦਚਲਿਤਾਨ੍, ਨ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍-ਵਮਨਾਦਿਭਿਰ੍ਨ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍| ਕੁਤਃ ? ਦੁਰ੍ਨਿਰ੍ਹਰਤ੍ਵਤਃ-ਦੁਃਖੇਨ ਨਿਰ੍ਹਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੇ ਹਿ ਨਿਰ੍ਹ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਆਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ-ਸ਼ਰੀਰਾਖ੍ਯਸ੍ਯ, ਨਾਸ਼ਾਯ ਸ੍ਯੁਃ| ਯਾਵਤ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਦੇਹਪ੍ਰਵਿਸਤਾ ਨ ਸ੍ਯੁਃ| ਯਥਾ ਭੁਕ੍ਤਾਨਨ੍ਤਰਂ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਨਵਾਤਿਸਾਰੇ ਚ ਤਦਾ ਵਮਨੇਨ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾ ਚ ਯਥਾਯੋਗਂ ਨਿਰ੍ਹਾਰੋਨੁਜ੍ਞਾਤ ਏਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤਾ| ਅਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ-ਫਲਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਾਤ੍-ਅਪਕ੍ਵਾਤ੍, ਫਲਾਤ੍-ਆਮ੍ਰਾਦੇਃ, ਰਸੋ ਨਿਰ੍ਹ੍ਰਿਯਮਾਣੋ ਦੁਰ੍ਨਿਰ੍ਹਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਆਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ-ਫਲਸ੍ਯ, ਯਥਾ ਨਾਸ਼ਾਯ ਭਵਤਿ, ਏਵਂ ਦੋਸਾ ਅਪਿ|

Adhikarana tAn shedhanayogyAn kRutva yathAsannaM shodhayet (29-30) · Śloka 30

ਤਰ੍ਹੀਦਸ਼ੇ ਦੋਸੇ ਕਿਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਪਾਚਨੈਰ੍ਦੀਪਨੈਃ ਸ੍ਨੇਹੈਸ੍ਤਾਨ੍ ਸ੍ਵੇਦੈਸ਼੍ਚ ਪਰਿਸ੍ਕਤਾਨ੍||੨੯|| ਸ਼ੋਧਯੇਚ੍ਛੋਧਨੈਃ ਕਾਲੇ ਯਥਾਸਨ੍ਨਂ ਯਥਾਬਲਮ੍| |੩੦|

ਸ੦-ਤਾਨ੍-ਤਥਾਵਿਧਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍, ਪਾਚਨੈਃ-ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤੈਃ| ਦੀਪਨੈਰਿਤਿ ਪਾਚਨਾਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਾਨਾਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍, ਮਧ੍ਯਦੀਪਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਗ੍ਨਿਦੀਪ੍ਤਿਕਦ੍ਭਿਃ ਪਾਚਨੈਃ ਸ੍ਨੇਹੈਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸ੍ਵੇਦੈਃ ਪਰਿਸ੍ਕਤਾਨ੍-ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਾਨ੍ ਕਤਸਂਸ੍ਕਾਰਾਨ੍, ਯਥਾਸਨ੍ਨਂ ਯਥਾਬਲਂ ਚ ਕਤ੍ਵਾ ਯਥੋਕ੍ਤੇ ਕਾਲੇ ਸ਼ੋਧਨੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍| ਯਥਾਸਨ੍ਨਮਿਤਿ ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਯ ਆਸਨ੍ਨੋ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਤੇਨੈਵ ਤਂ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਯਥਾਬਲਮਿਤਿ ਯਸ੍ਯ ਯਾਵਦ੍ਬਲਮਾਤੁਰਸ੍ਯੋਤ੍ਤਮਂ ਮਧ੍ਯਮਮਧਮਂ ਵਾ, ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇਨ ਮਧ੍ਯੇਨ ਮਦੁਨਾ ਵਾ ਸ਼ੋਧਨੇਨ ਸ਼ੋਧਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana yathAsannamArgaH (30-31) · Śloka 31

ਕਸ੍ਯ ਕੋ ਮਾਰ੍ਗ ਆਸਨ੍ਨਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਹਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਕ੍ਕ੍ਰੇਣ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਮਾਸ਼ਯਾਨ੍ਮਲਾਨ੍||੩੦|| ਘ੍ਰਾਣੇਨ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੂਤ੍ਥਾਨ੍ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਾਦ੍ਗੁਦੇਨ ਚ| |੩੧|

ਸ੦-ਵਕ੍ਕ੍ਰੇਣ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਯੁਕ੍ਤਂ-ਪੀਤਂ, ਆਮਾਸ਼ਯਾਤ੍ ਮਲਾਨਾਸ਼ੁ ਹਨ੍ਤਿ| ਘ੍ਰਾਣੇਨ ਤੁ ਪੀਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੂਤ੍ਥਾਨ੍ ਮਲਾਨਾਸ਼ੁ ਹਨ੍ਤਿ| ਗੁਦੇਨ ਯੁਕ੍ਤਂ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਾਤ੍-ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਤ੍, ਆਸ਼ੁ ਮਲਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ|

Adhikarana svayaMpravRuttAnsAmAnna stambhayet (31-32) · Śloka 32

ਇਦਾਨੀਂ ਯਾਦਸ਼ਾ ਆਮਾ ਨ ਧਾਰ੍ਯਾਸ੍ਤਾਦਸ਼ਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ - - - - | ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾਨਧ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਾ ਨ ਚਾਮਾਨ੍ ਵਹਤਃ ਸ੍ਵਯਮ੍||੩੧|| ਧਾਰਯੇਦੌਸਧੈਰ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਵਿਧਤਾਸ੍ਤੇ ਹਿ ਰੋਗਦਾਃ| |੩੨|

ਸ੦-ਅਧ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾਨਾਮਾਨ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਵਹਤੋ-ਯਤ੍ਨਂ ਵਿਨੈਵ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨ੍, ਔਸਧੈਃ-ਸ੍ਤਮ੍ਭਨੈਃ, ਨ ਧਾਰਯੇਤ੍| ਕੁਤਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤੇ-ਦੋਸਾਃ, ਵਿਧਤਾ ਰੋਗਦਾਃ-ਜ੍ਵਰਾਦਿਕਾਰਿਣਃ|

Adhikarana teShUpekShaiva bheShajam, savibandheShu teShu pAcanA nirharaNaM vA (32-33) · Śloka 33

ਤੇਸੁ ਤੁ ਯਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਦਾਹ - - - - | ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਗਤੋ ਦੋਸਾਨੁਪੇਕ੍ਸੇਤ ਹਿਤਾਸ਼ਿਨਃ||੩੨|| ਵਿਬਦ੍ਧਾਨ੍ ਪਾਚਨੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਪਾਚਯਨ੍ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ ਵਾ| |੩੩|

ਸ੦-ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਃ, ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍-ਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭਕਾਲੇ, ਦੋਸਾਨ੍ ਹਿਤਭੋਜਿਨ ਉਪੇਕ੍ਸੇਤ-ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੇਨ ਨ ਧਾਰਯੇਤ੍| ਵਿਬਦ੍ਧਾਨ੍-ਈਸਤ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨ੍, ਤੈਸ੍ਤੈਃ-ਯਥੋਕ੍ਤੈਃ, ਪਾਚਨੈਃ ਪਾਚਯੇਤ੍-ਪਾਕਂ ਨਯੇਤ੍| ਨਿਰ੍ਹਰੇਦ੍ਵਾ|

Adhikarana svasthasya shodhanakAlaH (33-34) · Śloka 34

ਅਥ ਕਃ ਸ਼ੋਧਨਕਾਲਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਸ਼੍ਰਾਵਣੇ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇ ਚੈਤ੍ਰੇ ਮਾਸਿ ਸਾਧਾਰਣੇ ਕ੍ਰਮਾਤ੍||੩੩|| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਹਿਮਚਿਤਾਨ੍ ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਸ਼ੁ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| |੩੪|

ਸ੦-ਕ੍ਰਮਾਤ੍-ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਚਿਤਂ ਵਾਯੁਂ ਸ਼੍ਰਾਵਣੇ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਵਰ੍ਸਾਚਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਚਿਤਂ ਕਫਂ ਚੈਤ੍ਰੇ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਏਤੇ ਹਿ ਸਾਧਾਰਣਾਃ ਕਾਲਾਃ ਅਤ ਏਤੇਸੁ ਸ਼ੋਧਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍|

Adhikarana asandhau shodhananiShedhaH (34-35) · Śloka 35

ਨਨੁ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਤਾਦਯੋ ਨ ਸ਼ੋਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਵਰ੍ਸਸ਼ੀਤਾ ਹਿ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਹਿਮਾਗਮਾਃ||੩੪|| ਸਨ੍ਧੌ ਸਾਧਾਰਣੇ ਤੇਸਾਂ ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍| ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯਾਯਮੇਵ ਸਂਸ਼ੋਧਨਕਾਲਃ ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ, ਵ੍ਯਾਧੌ ਵ੍ਯਾਧਿਵਸ਼ੇਨ ਤੁ||੩੫||

ਸ੦-ਯਤੋ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਯੋਤ੍ਯੁਸ੍ਣਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਃ| [ਤੇਸਾਂ-ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਵਰ੍ਸਸ਼ੀਤਾਨਾਂ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਹਿਮਾਗਮਾਨਾਂ, ਸਾਧਾਰਣੇ ਸਨ੍ਧੌ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਸਮਭਾਵੇ ਕਾਲੇ ਦੋਸਾਨ੍-ਵਾਤਾਦੀਨ੍, ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍-ਵਿਕਤਾਨ੍, ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍-ਵਿਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਸਨ੍ਧੌ ਹਿ ਸਾਮ੍ਯਮ੍| ] ਤਤਃ ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨ ਤੇ ਕਾਲਾਃ| ਤਥਾ ਹਿ-ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਤਾਵਦਾਦਾਨਗ੍ਲਾਨਂ ਖਰਤਰਰਵਿਕਿਰਣਤਪ੍ਤਂ ਪਿਪਾਸਾਕ੍ਲਮਾਦ੍ਯਾਕੁਲਮਤਿਪ੍ਰਵਿਲੀਨਦੋਸਮਤਿਸ਼ਿਥਿਲਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭਵਤਿ| ਔਸਧਂ ਪੁਨਰਤਿਖਰਦਿਵਾਕਰਕਰਨਿਰ੍ਭਰਤਾਪਾਦੁਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਾਂ ਯਾਤਮਤਿਯੋਗਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਘਨਘਨੌਸਸਙ੍ਘਟ੍ਟਸਾਦਿਤੇ ਸਰ੍ਵਤੋ ਜਗਤ੍ਯਵਸਨ੍ਨੋਗ੍ਨਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਆਦਾਨਦੁਰ੍ਬਲਂ ਚ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭਵਤਿ| ਓਸਧਯਸ਼੍ਚ ਜਲਦਜਲਪ੍ਲਾਵਿਤਮੂਲਾ ਅਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਭੂਬਾਸ੍ਪਸਂਯੋਗਾਚ੍ਚੌਸਧੀਨਾਂ ਵਿਦਗ੍ਧਤ੍ਵਮ੍| ਅਤੋਪਥ੍ਯਤਾਂ ਗਤਾ ਅਯੋਗਾਯੈਵ| ਸ਼ੀਤਕਾਲੇ ਚਾਤਿਸ਼ੀਤੋਪਹਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛਰੀਰਮਤਿਵਾਤਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਮਤਿਸ੍ਤਬ੍ਧਗੁਰੁਦੋਸਂ ਭਵਤਿ| ਸ਼ੀਤੋਪਹਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚੋਸ੍ਣਸ੍ਵਭਾਵਮਪ੍ਯੌਸਧਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਯੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਮਨ੍ਦਵੀਰ੍ਯਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਯੋਗਾਯੈਵ ਕਲ੍ਪਤੇ ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮੁਕ੍ਤਮਤ੍ਯੁਸ੍ਣਵਰ੍ਸਸ਼ੀਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਮਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਨ ਤ੍ਵਾਤੁਰਸ੍ਯ, ਇਤਿ| ਸ੦-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਵਸ੍ਥਮਧਿਕਤ੍ਯਾਯਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਕਾਲ ਉਕ੍ਤਃ| ਵ੍ਯਾਧੌ ਤ੍ਵਾਤ੍ਯਯਿਕੇ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਨੁਰੋਧੇਨ ਸਂਸ਼ੋਧਨਕਾਲਃ|

Adhikarana vyAdhitasya shodhanakAlaH (36) · Śloka 36

ਯਦਿ ਹੇਮਨ੍ਤਾਦਾਵਤਿਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੌ ਕਾਲੇ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਾਧ੍ਯਃ ਸਮ੍ਭਵੇਤ੍, ਤਦਾ ਕਥਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਸ੍ਟੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਯਥਾਯਥਮ੍| ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਂ ਨ ਹਾਪਯੇਤ੍||੩੬||

ਸ੦-ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਸ੍ਟੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਕਤ੍ਵਾ-ਕਤ੍ਰਿਮਂ ਤੁਗੁਣਂ ਯਥਾਯਥਂ ਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਕਤ੍ਰਿਮਗੁਣੋਪਧਾਨਂ ਚ ਯਥਾ,-ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਗਰ੍ਭਗਹਾਦਿ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਧਾਰਾਗ੍ਰਹਾਦੀਨਿ| ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਂ ਨ ਹਾਪਯੇਤ੍-ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਯੇਤ੍, ਆਤ੍ਯਯਿਕਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪ੍ਰਾਣਹਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍|

Adhikarana shamanauShadhakAlAH dasha (37) · Śloka 37

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੌਸਧਕਾਲਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ - - - - ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦਨਨ੍ਨਮਨ੍ਨਾਦੌ ਮਧ੍ਯੇਨ੍ਤੇ ਕਵਲਾਨ੍ਤਰੇ| ਗ੍ਰਾਸੇ ਗ੍ਰਾਸੇ ਮੁਹੁਃ ਸਾਨ੍ਨਂ ਸਾਮੁਦ੍ਗਂ ਨਿਸ਼ਿਚੌਸਧਮ੍||੩੭||

ਸ੦-ਦਸ਼ੈਤੇ ਔਸਧਸ੍ਯ ਕਾਲਾਃ| ਅਨਨ੍ਨਮੌਸਧਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਯਦੁਪਯੁਜ੍ਯ ਪਰਿਣਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭੁਞ੍ਜੀਤ| ਅਨ੍ਨਾਦੌ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਯਦੁਪਯੁਜ੍ਯ ਸਮਨਨ੍ਤਰਮਾਹਾਰੋਪਯੋਗੋ ਵਿਧੀਯਤੇ| ਮਧ੍ਯ ਇਤਿ ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ-ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਯਦੌਸਧਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਤੇ-ਅਵਸਾਨੇ| ਕਵਲਾਨ੍ਤਰ ਇਤਿ ਕਵਲਯੋਃ-ਗ੍ਰਾਸਯੋਃ, ਅਨ੍ਤਰੇ-ਮਧ੍ਯੇ, ਨ ਤੁ ਗ੍ਰਾਸਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗ੍ਰਾਸੇ ਗ੍ਰਾਸ ਇਤਿ ਯਦ੍ਗ੍ਰਾਸਸਮ੍ਪਕ੍ਤਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ| ਮੁਹੁਰਿਤਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਭੁਕ੍ਤੇਭੁਕ੍ਤੇ ਵਾ ਯਦੌਸਧਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ| ਸਾਨ੍ਨਮਿਤਿ ਸਹਾਨ੍ਨੇਨ-ਆਹਾਰੇਣ ਯਦੌਸਧਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ| ਸਾਮੁਦ੍ਗਂ ਤਦ੍ਭਣ੍ਯਤੇ ਯਦਾਹਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਹਿ ਸਮੁਦ੍ਗਪੁਟਯੁਗਲਸਮੇਨੌਸਧਦ੍ਵਯੇਨਾਹਾਰੋ ਮਧ੍ਯੀਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਸਮੁਦ੍ਗਃ-ਸਮ੍ਪੁਟਕਃ| ਨਿਸ਼ਿ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਯਚ੍ਛਯਨਵੇਲਾਯਾਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ|

Adhikarana anannasya viShayaH, prAgbhaktasya viShayaH, madhyebhaktasya viShayaH, adhobhaktasya viShayaH, grAsagrAsAntayorviShayaH, muhurauShadhasya viShayaH, sAnnasya viShayaH, sAmudrasya viShayaH, naishauShadhasya viShayaH (13) · Śloka 13

ਅਧੁਨਾ ਵਿਸਯਵਿਭਾਗੇਨ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੌ ਯਦੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ - - - - ਕਫੋਦ੍ਰੇਕੇ ਗਦੇਨਨ੍ਨਂ ਬਲਿਨੋ ਰੋਗਰੋਗਿਣੋਃ| ਅਨ੍ਨਾਦੌ ਵਿਗੁਣੇਪਾਨੇ, ਸਮਾਨੇ ਮਧ੍ਯ ਇਸ੍ਯਤੇ||੩੮|| ਵ੍ਯਾਨੇਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਤਰਾਸ਼ਸ੍ਯ, ਸਾਯਮਾਸ਼ਸ੍ਯ ਤੂਤ੍ਤਰੇ| ਗ੍ਰਾਸਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਾਣੇ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੇ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਨਿ||੩੯|| ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਵਿਸਚ੍ਛਰ੍ਦਿਹਿਧ੍ਮਾਤਟ੍ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਿਸੁ| ਯੋਜ੍ਯਂ ਸਭੋਜ੍ਯਂ ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਭੋਜ੍ਯੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰੈਰਰੋਚਕੇ||੪੦|| ਕਮ੍ਪਾਕ੍ਸੇਪਕਹਿਧ੍ਮਾਸੁ ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ ਲਘੁਭੋਜਿਨਾਮ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਵਿਕਾਰੇਸੁ ਸ੍ਵਪ੍ਨਕਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੪੧|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੩||

ਸ੦-ਕਫੋਦ੍ਰੇਕੇ ਰੋਗੇ ਨਿਰਨ੍ਨਮੌਸਧਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕਯੋਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਬਲਿਨੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਵਤਿ ਰੋਗੇ ਰੋਗਿਣਿ ਚ ਤਤ੍ਕੇਵਲਮਨ੍ਨਾਦਿਰਹਿਤਮੌਸਧਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਦ੍ਧਿ ਨਿਰਨ੍ਨਮਤਿਵੀਰ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਬਲਵਾਂਸ਼੍ਚ ਯਦਿ ਰੋਗੀ ਤਦੋਪਯੁਞ੍ਜੀਤ, ਨ ਤੁ ਦੁਰ੍ਬਲੇ| ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਤ੍ਵਨ੍ਨਸਹਿਤਂ ਨ ਗ੍ਲਾਨਿਕਰਂ ਭਵਤਿ| ਅਨ੍ਨਾਦਾਵਿਤਿ| ਅਪਾਨੇ ਵਾਯੌ ਵਿਗੁਣੇ-ਕੁਪਿਤੇ ਸਤਿ, ਔਸਧਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਮਨਨ੍ਤਰਮੇਵਾਹਾਰ ਇਸ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਮਾਨੇ ਵਾਯੌ ਵਿਗੁਣੇ ਮਧ੍ਯੇ ਭਕ੍ਤਸ੍ਯੌਸਧਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਵ੍ਯਾਨੇ ਵਾਯੌ ਵਿਗੁਣੇ ਪ੍ਰਾਤਰਾਸ਼ਸ੍ਯ-ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਅਨ੍ਤੇ-ਅਵਸਾਨੇ, ਭੇਸਜਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਸਾਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਤਰੇ-ਵ੍ਯਾਨਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਉਦਾਨੇ ਮਰੁਤਿ, ਵਿਗੁਣੇ ਸਾਯਮਾਸ਼ਸ੍ਯ-ਅਪਰਾਹ੍ਣਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਨ੍ਤੇ ਭੇਸਜਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਣੇ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਨਿ-ਵਾਤੇ, ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੇ-ਵਿਕਤੇ, ਗ੍ਰਾਸਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਰਯੋਰ੍ਭੇਸਜਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਗ੍ਰਾਸਸ੍ਯ ਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤਯੋਃ, ਤੇਨ ਗ੍ਰਾਸਸਮ੍ਪਕ੍ਤਮੌਸਧਂ ਗ੍ਰਾਸਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਭੇਸਜਮਿਤਿ ਚਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ-ਭੁਕ੍ਤੇ ਯਦਭੁਕ੍ਤੇ ਵਾ ਭੇਸਜਂ, ਤਤ੍ਤੁ ਵਿਸਾਦਿਸੁ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਰੋਚਕੇ-ਅਰੁਚੌ, ਸਹ ਭੋਜ੍ਯੈਰ੍ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕੀਦਸ਼ੈਰ੍ਭੋਜ੍ਯੈਃ ? ਚਿਤ੍ਰੈਃ-ਅਨੇਕਵਿਧੈਃ| ਸਾਮੁਦ੍ਗਂ ਨਾਮ ਯਦਾਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚਾਹਾਰਸ੍ਯ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਕਮ੍ਪਾਦਿਸੁ 'ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ' ਇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕੇਸਾਮ੍ ? ਲਘ੍ਵਨ੍ਨਾਸ਼ਿਨਾਮ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਵਿਕਾਰੇਸੁ ਸ਼ਯਨਵੇਲਾਯਾਮੌਸਧਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਾਧ੍ਯਾਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੧੩||