Adhikarana doShopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2
ਅਤਸ੍ਤਮੇਵੋਪਕ੍ਰਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਮਾਰਿਰਿਪ੍ਸੁਰਿਦਮਾਹ - - - - ਅਥਾਤੋ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ|੨|
अतस्तमेवोपक्रमं दर्शयितुं दोषोपक्रमणीयमारिरिप्सुरिदमाह - - - - अथातो दोषोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtasyopakramaH (1-3) · Śloka 3
ਸਰ੍ਵਦੋਸੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਧਾਨੋ ਵਾਤ ਇਤਿ ਤਦੁਪਕ੍ਰਮਂ ਪੂਰ੍ਵਮਾਹ - - - - ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ ਸ੍ਨੇਹਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਮਦੁ| ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣੋਸ੍ਣਾਨਿ ਭੋਜ੍ਯਾਨ੍ਯਭ੍ਯਙ੍ਗਮਰ੍ਦਨਮ੍||੧|| ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਤ੍ਰਾਸਨਂ ਸੇਕੋ ਮਦ੍ਯਂ ਪੈਸ੍ਟਿਕਗੌਡਿਕਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਾ ਬਸ੍ਤਯੋ ਬਸ੍ਤਿਨਿਯਮਃ ਸੁਖਸ਼ੀਲਤਾ||੨|| ਦੀਪਨੈਃ ਪਾਚਨੈਃ ਸਿਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਸ਼੍ਚਾਨੇਕਯੋਨਯਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਮੇਦ੍ਯਪਿਸ਼ਿਤਰਸਤੈਲਾਨੁਵਾਸਨਮ੍||੩||
सर्वदोषेभ्यश्च प्रधानो वात इति तदुपक्रमं पूर्वमाह - - - - वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदः संशोधनं मृदु| स्वाद्वम्ललवणोष्णानि भोज्यान्यभ्यङ्गमर्दनम्||१|| वेष्टनं त्रासनं सेको मद्यं पैष्टिकगौडिकम्| स्निग्धोष्णा बस्तयो बस्तिनियमः सुखशीलता||२|| दीपनैः पाचनैः सिद्धाः स्नेहाश्चानेकयोनयः| विशेषान्मेद्यपिशितरसतैलानुवासनम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasyopakramaH (4-9) · Śloka 9
ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਂ ਵਕ੍ਤਿ - - - - ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਪਾਨਂ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤੈਰ੍ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਿ ਭੋਜਨਾਨ੍ਯੌਸਧਾਨਿ ਚ||੪|| ਸੁਗਨ੍ਧਿਸ਼ੀਤਹਦ੍ਯਾਨਾਂ ਗਨ੍ਧਾਨਾਮੁਪਸੇਵਨਮ੍| ਕਣ੍ਠੇਗੁਣਾਨਾਂ ਹਾਰਾਣਾਂ ਮਣੀਨਾਮੁਰਸਾ ਧਤਿਃ||੫|| ਕਰ੍ਪੂਰਚਨ੍ਦਨੋਸ਼ੀਰੈਰਨੁਲੇਪਃ ਕ੍ਸਣੇ ਕ੍ਸਣੇ| ਪ੍ਰਦੋਸਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ਸੌਧਂ ਹਾਰਿ ਗੀਤਂ ਹਿਮੋਨਿਲਃ||੬|| ਅਯਨ੍ਤ੍ਰਣਸੁਖਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਮੁਗ੍ਧਵਾਕ੍| ਛਨ੍ਦਾਨੁਵਰ੍ਤਿਨੋ ਦਾਰਾਃ ਪ੍ਰਿਯਾਃ ਸ਼ੀਲਵਿਭੂਸਿਤਾਃ||੭|| ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਧਾਰਾਗਰ੍ਭਾਣਿ ਗਹਾਣ੍ਯੁਦ੍ਯਾਨਦੀਰ੍ਘਿਕਾਃ| ਸੁਤੀਰ੍ਥਵਿਪੁਲਸ੍ਵਚ੍ਛਸਲਿਲਾਸ਼ਯਸੈਕਤੇ||੮|| ਸਾਮ੍ਭੋਜਜਲਤੀਰਾਨ੍ਤੇ ਕਾਯਮਾਨੇ ਦ੍ਰੁਮਾਕੁਲੇ| ਸੌਮ੍ਯਾ ਭਾਵਾਃ ਪਯਃ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਰੇਕਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੯||
पित्तस्योपक्रमं वक्ति - - - - पित्तस्य सर्पिषः पानं स्वादुशीतैर्विरेचनम्| स्वादुतिक्तकषायाणि भोजनान्यौषधानि च||४|| सुगन्धिशीतहृद्यानां गन्धानामुपसेवनम्| कण्ठेगुणानां हाराणां मणीनामुरसा धृतिः||५|| कर्पूरचन्दनोशीरैरनुलेपः क्षणे क्षणे| प्रदोषश्चन्द्रमाः सौधं हारि गीतं हिमोऽनिलः||६|| अयन्त्रणसुखं मित्रं पुत्रः सन्दिग्धमुग्धवाक्| छन्दानुवर्तिनो दाराः प्रियाः शीलविभूषिताः||७|| शीताम्बुधारागर्भाणि गृहाण्युद्यानदीर्घिकाः| सुतीर्थविपुलस्वच्छसलिलाशयसैकते||८|| साम्भोजजलतीरान्ते कायमाने द्रुमाकुले| सौम्या भावाः पयः सर्पिर्विरेकश्च विशेषतः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaNa upakramaH (10-12) · Śloka 12
ਆਧੁਨਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਉਪਕ੍ਰਮਮਾਹ - - - - ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਵਿਧਿਨਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਮਨਰੇਚਨਮ੍| ਅਨ੍ਨਂ ਰੂਕ੍ਸਾਲ੍ਪਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਕਮ੍||੧੦|| ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਸ੍ਥਿਤਂ ਮਦ੍ਯਂ ਰਤਿਪ੍ਰੀਤਿਃ ਪ੍ਰਜਾਗਰਃ| ਅਨੇਕਰੂਪੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾ ਰੂਕ੍ਸਂ ਵਿਮਰ੍ਦਨਮ੍||੧੧|| ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਵਮਨਂ ਯੂਸਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਮੇਦੋਘ੍ਨਮੌਸਧਮ੍| ਧੂਮੋਪਵਾਸਗਣ੍ਡੂਸਾ ਨਿਃਸੁਖਤ੍ਵਂ ਸੁਖਾਯ ਚ||੧੨||
आधुना श्लेष्मण उपक्रममाह - - - - श्लेष्मणो विधिना युक्तं तीक्ष्णं वमनरेचनम्| अन्नं रूक्षाल्पतीक्ष्णोष्णं कटुतिक्तकषायकम्||१०|| दीर्घकालस्थितं मद्यं रतिप्रीतिः प्रजागरः| अनेकरूपो व्यायामश्चिन्ता रूक्षं विमर्दनम्||११|| विशेषाद्वमनं यूषः क्षौद्रं मेदोघ्नमौषधम्| धूमोपवासगण्डूषा निःसुखत्वं सुखाय च||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAtabhedAnAmupakramaH (13) · Śloka 13
ਇਦਾਨੀਂ ਸਂਸਰ੍ਗੋਪਕ੍ਰਮਂ ਵਕ੍ਤਿ - - - ਉਪਕ੍ਰਮਃ ਪਥਗ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਯੋਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ| ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਸੁ ਤਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਕਲ੍ਪਯੇਤ੍||੧੩||
इदानीं संसर्गोपक्रमं वक्ति - - - उपक्रमः पृथग्दोषान् योऽयमुद्दिश्य कीर्तितः| संसर्गसन्निपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargabhedAnAmupakramAntaram (14) · Śloka 14
ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਭੂਯੋਪ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਮਾਹ - - - - ਗ੍ਰੈਸ੍ਮਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਰੁਤ੍ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾਸਨ੍ਤਃ ਕਫਮਾਰੁਤੇ| ਮਰੁਤੋ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਸ਼ਾਰਦਃ||੧੪||
संसर्गे भूयोऽप्युपक्रममाह - - - - ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वासन्तः कफमारुते| मरुतो योगवाहित्वात्, कफपित्ते तु शारदः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upakramasya kAlaH (15) · Śloka 15
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਸ੍ਯ ਕਾਲਂ ਵਕ੍ਤਿ - - - - ਚਯ ਏਵ ਜਯੇਦ੍ਦੋਸਂ ਕੁਪਿਤਂ ਤ੍ਵਵਿਰੋਧਯਨ੍| ਸਰ੍ਵਕੋਪੇ ਬਲੀਯਾਂਸਂ ਸ਼ੇਸਦੋਸਾਵਿਰੋਧਤਃ||੧੫||
सम्प्रत्युपक्रमस्य कालं वक्ति - - - - चय एव जयेद्दोषं कुपितं त्वविरोधयन्| सर्वकोपे बलीयांसं शेषदोषाविरोधतः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ashuddhashuddhaprayogayorlakShaNam (16) · Śloka 16
ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਮੇਕਂ ਯੋਨ੍ਯਮੁਦੀਰਯੇਤ੍| ਨਾਸੌ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਯੋ ਨ ਕੋਪਯੇਤ੍||੧੬||
प्रयोगः शमयेद्व्याधिमेकं योऽन्यमुदीरयेत्| नाऽसौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM sthAnAntaraprAptiprakAraH (17-19) · Śloka 19
ਅਤ ਕਥਂ ਦੋਸਾਃ ਕੋਸ੍ਠਾਚ੍ਛਾਖਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਸੁ ਯਾਨ੍ਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦੂਸ੍ਮਣਸ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਦਹਿਤਾਚਰਣਾਦਪਿ| ਕੋਸ੍ਠਾਚ੍ਛਾਖਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ ਦ੍ਰੁਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਚ||੧੭|| ਸ਼ਾਖਾਦਿਭ੍ਯਃ ਕਥਂ ਦੋਸਾਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਦੋਸਾ ਯਾਨ੍ਤਿਤਥਾ ਤੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖਵਿਸ਼ੋਧਨਾਤ੍| ਵਦ੍ਧ੍ਯਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਤ੍ਪਾਕਾਤ੍ਕੋਸ੍ਠਂ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚ ਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍||੧੮|| ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥਾ ਦੋਸਾਃ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਯਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਵਿਲਮ੍ਬੇਰਨ੍ ਭੂਯੋ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਿਣਃ| |੧੯|
अत कथं दोषाः कोष्ठाच्छाखास्थिमर्मसु यान्ति ? इत्याह - - - - व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्यादहिताचरणादपि| कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च||१७|| शाखादिभ्यः कथं दोषाः कोष्ठं यान्ति ? इत्याह - - - - दोषा यान्तितथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनात्| वृद्ध्याऽभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्||१८|| कोष्ठस्था दोषाः किं कुर्यः ? इत्याह - - - - तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShAH kAlAdibalenAnyasthAne~api kupyanti (19) · Śloka 19
ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਕਿਂ ਕਦਾਚਿਦਪ੍ਯਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਗਤਾ ਦੋਸਾ ਹੀਨਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਰੋਗਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਤੇ ਕਾਲਾਦਿਬਲਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਕੁਪਯਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯੇਸ੍ਵਪਿ||੧੯||
यद्येवं किं कदाचिदप्यन्यस्थानगता दोषा हीनशक्तित्वान्न रोगान् कुर्युः ? इत्याह - - - - | ते कालादिबलं लब्ध्वा कुपयन्त्यन्याश्रयेष्वपि||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgantudoShasyAlpabalasya sthAnicikitsA (20) · Śloka 20
ਇਦਾਨੀਂ ਪਰਸ੍ਥਾਨਗਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ - - - - ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥੇਸੁ ਤਦੀਯਾਮਬਲੇਸੁ ਤੁ| ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮ੍|੨੦|
इदानीं परस्थानगतानां दोषाणां विकल्पेन चिकित्सामुपदिशन्नाह - - - - तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु तु| कुर्याच्चिकित्साम्|२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prabalasyAgantoH svacikitsA (20) · Śloka 20
ਅਤ ਏਵਾਹ - - - - | ਸ੍ਵਾਮੇਵ ਬਲੇਨਾਨ੍ਯਾਭਿਭਾਵਿਸੁ||੨੦||
अत एवाह - - - - | स्वामेव बलेनान्याभिभाविषु||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgantusthAninostulyabalayoH krameNa cikitsA (21) · Śloka 21
ਕਿਮੇਸ ਏਵ ਨਿਯਮਃ ? ਯਦਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਗਤੇਸ੍ਵਬਲੇਸ੍ਵਾਗਨ੍ਤੁਸੁ ਸ੍ਥਾਨਿਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੀਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਬਲਵਤ੍ਸੁ ਪੁਨਰਾਗਨ੍ਤੁਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੀਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਥ ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰੋਪਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ ਕਸ਼੍ਚਿਦਸ੍ਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਆਗਨ੍ਤੁਂ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਦੋਸਂ ਸ੍ਥਾਨਿਨਂ ਪ੍ਰਤਿਕਤ੍ਯ ਵਾ| |੨੧|
किमेष एव नियमः ? यदन्यस्थानगतेष्वबलेष्वागन्तुषु स्थानिदोषसम्बन्धिनीं चिकित्सां कुर्यात्| बलवत्सु पुनरागन्तुसम्बन्धिनीं चिकित्सां कुर्यात्| अथ पक्षान्तरोऽपि कुत्रचित् कश्चिदस्ति ? इत्याह - - - - आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiryaggateShu doSheShu sAvadhAnena cikitsA (21-22) · Śloka 22
ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਯਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਦਾਹ - - - - | ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਾ ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਤੁਰਾਂਸ਼੍ਚਿਰਮ੍||੨੧|| ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨ ਤੇਸੁ ਤ੍ਵਰਯਾ ਦੇਹਾਗ੍ਨਿਬਲਵਿਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍| |੨੨|
तिर्यग्गतेषु दोषेषु यत्कार्यं तदाह - - - - | प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्यातुरांश्चिरम्||२१|| कुर्यान्न तेषु त्वरया देहाग्निबलवित् क्रियाम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana taccikitsAprakAraH (22-23) · Śloka 23
ਕਥਂ ਤੇਸਾਮੁਪਕ੍ਰਮਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਸ਼ਮਯੇਤ੍ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਸੁਖਂ ਵਾ ਕੋਸ੍ਠਮਾਨਯੇਤ੍||੨੨|| ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਕੋਸ੍ਠਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਂਸ਼੍ਚ ਯਥਾਸਨ੍ਨਂ ਵਿਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| |੨੩|
कथं तेषामुपक्रमः कार्यः ? इत्याह - - - - | शमयेत्तान् प्रयोगेण सुखं वा कोष्ठमानयेत्||२२|| ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांश्च यथासन्नं विनिर्हरेत्| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmadoShalakShaNam, nirAmadoShalakShaNam (23-24) · Śloka 24
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਮਮਲਲਿਙ੍ਗਮਾਹ - - - - | ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਗੌਰਵਾਨਿਲਮੂਢਤਾਃ||੨੩|| ਆਲਸ੍ਯਾਪਕ੍ਤਿਨਿਸ੍ਠੀਵਮਲਸਙ੍ਗਾਰੁਚਿਕ੍ਲਮਾਃ| ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਲਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨਾਂ, ਨਿਰਾਮਾਣਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ||੨੪||
सम्प्रति साममललिङ्गमाह - - - - | स्रोतोरोधबलभ्रंशगौरवानिलमूढताः||२३|| आलस्यापक्तिनिष्ठीवमलसङ्गारुचिक्लमाः| लिङ्गं मलानां सामानां, निरामाणां विपर्ययः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmalakShaNam (25) · Śloka 25
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਮਲਿਙ੍ਗਮਾਹ - - - - ਊਸ੍ਮਣੋਲ੍ਪਬਲਤ੍ਵੇਨ ਧਾਤੁਮਾਦ੍ਯਮਪਾਚਿਤਮ੍| ਦੁਸ੍ਟਮਾਮਾਸ਼ਯਗਤਂ ਰਸਮਾਮਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ||੨੫||
सम्प्रत्यामलिङ्गमाह - - - - ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमाद्यमपाचितम्| दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatenAmalakShaNam (26) · Śloka 26
ਅਨ੍ਯੇ ਦੋਸੇਭ੍ਯ ਏਵਾਤਿਦੁਸ੍ਟੇਭ੍ਯੋਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਤ੍| ਕੋਦ੍ਰਵੇਭ੍ਯੋ ਵਿਸਸ੍ਯੇਵ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯਾਮਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਮ੍||੨੬||
अन्ये दोषेभ्य एवातिदुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्च्छनात्| कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmA doShA rogAshca (27) · Śloka 27
ਆਮੇਨ ਤੇਨ ਸਮ੍ਪਕ੍ਤਾ ਦੋਸਾ ਦੂਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦੂਸਿਤਾਃ| ਸਾਮਾ ਇਤ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਯੇ ਚ ਰੋਗਾਸ੍ਤਦੁਦ੍ਭਵਾਃ||੨੭||
आमेन तेन सम्पृक्ता दोषा दूष्याश्च दूषिताः| सामा इत्युपदिश्यन्ते ये च रोगास्तदुद्भवाः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmadoShANAM cikitsA, sarvadehapravisRutAdisAmadoSheShu shodhananiShedhaH (28-29) · Śloka 29
ਸਾਮਾ ਅਪਿ ਦੋਸਾ ਯਾਦਸ਼ਾ ਨ ਨਿਰ੍ਹਾਰ੍ਯਾਸ੍ਤਾਦਸ਼ਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ - - - - ਸਰ੍ਵਦੇਹਪ੍ਰਵਿਸਤਾਨ੍ ਸਾਮਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਨ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਲੀਨਾਨ੍ ਧਾਤੁਸ੍ਵਨੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾਨ੍ ਫਲਾਦਾਮਾਦ੍ਰਸਾਨਿਵ||੨੮|| ਆਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਹਿ ਨਾਸ਼ਾਯ ਤੇ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦੁਰ੍ਨਿਰ੍ਹਰਤ੍ਵਤਃ| |੨੯|
सामा अपि दोषा यादृशा न निर्हार्यास्तादृशान् दर्शयति - - - - सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत्| लीनान् धातुष्वनुत्क्लिष्टान् फलादामाद्रसानिव||२८|| आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर्दुर्निर्हरत्वतः| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAn shedhanayogyAn kRutva yathAsannaM shodhayet (29-30) · Śloka 30
ਤਰ੍ਹੀਦਸ਼ੇ ਦੋਸੇ ਕਿਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਪਾਚਨੈਰ੍ਦੀਪਨੈਃ ਸ੍ਨੇਹੈਸ੍ਤਾਨ੍ ਸ੍ਵੇਦੈਸ਼੍ਚ ਪਰਿਸ੍ਕਤਾਨ੍||੨੯|| ਸ਼ੋਧਯੇਚ੍ਛੋਧਨੈਃ ਕਾਲੇ ਯਥਾਸਨ੍ਨਂ ਯਥਾਬਲਮ੍| |੩੦|
तर्हीदृशे दोषे किं कार्यम् ? इत्याह - - - - | पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान् स्वेदैश्च परिष्कृतान्||२९|| शोधयेच्छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathAsannamArgaH (30-31) · Śloka 31
ਕਸ੍ਯ ਕੋ ਮਾਰ੍ਗ ਆਸਨ੍ਨਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਹਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਕ੍ਕ੍ਰੇਣ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਮਾਸ਼ਯਾਨ੍ਮਲਾਨ੍||੩੦|| ਘ੍ਰਾਣੇਨ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੂਤ੍ਥਾਨ੍ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਾਦ੍ਗੁਦੇਨ ਚ| |੩੧|
कस्य को मार्ग आसन्नः ? इत्याह - - - - | हन्त्याशु युक्तं वक्क्रेण द्रव्यमामाशयान्मलान्||३०|| घ्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् पक्वाधानाद्गुदेन च| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svayaMpravRuttAnsAmAnna stambhayet (31-32) · Śloka 32
ਇਦਾਨੀਂ ਯਾਦਸ਼ਾ ਆਮਾ ਨ ਧਾਰ੍ਯਾਸ੍ਤਾਦਸ਼ਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ - - - - | ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾਨਧ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਾ ਨ ਚਾਮਾਨ੍ ਵਹਤਃ ਸ੍ਵਯਮ੍||੩੧|| ਧਾਰਯੇਦੌਸਧੈਰ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਵਿਧਤਾਸ੍ਤੇ ਹਿ ਰੋਗਦਾਃ| |੩੨|
इदानीं यादृशा आमा न धार्यास्तादृशान् दर्शयति - - - - | उत्क्लिष्टानध ऊर्ध्वं वा न चामान् वहतः स्वयम्||३१|| धारयेदौषधैर्दोषान् विधृतास्ते हि रोगदाः| |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana teShUpekShaiva bheShajam, savibandheShu teShu pAcanA nirharaNaM vA (32-33) · Śloka 33
ਤੇਸੁ ਤੁ ਯਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਦਾਹ - - - - | ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਗਤੋ ਦੋਸਾਨੁਪੇਕ੍ਸੇਤ ਹਿਤਾਸ਼ਿਨਃ||੩੨|| ਵਿਬਦ੍ਧਾਨ੍ ਪਾਚਨੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਪਾਚਯਨ੍ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ ਵਾ| |੩੩|
तेषु तु यत्कार्यं तदाह - - - - | प्रवृत्तान् प्रागतो दोषानुपेक्षेत हिताशिनः||३२|| विबद्धान् पाचनैस्तैस्तैः पाचयन्निर्हरेत वा| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svasthasya shodhanakAlaH (33-34) · Śloka 34
ਅਥ ਕਃ ਸ਼ੋਧਨਕਾਲਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਸ਼੍ਰਾਵਣੇ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇ ਚੈਤ੍ਰੇ ਮਾਸਿ ਸਾਧਾਰਣੇ ਕ੍ਰਮਾਤ੍||੩੩|| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਹਿਮਚਿਤਾਨ੍ ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਸ਼ੁ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| |੩੪|
अथ कः शोधनकालः ? इत्याह - - - - | श्रावणे कार्तिके चैत्रे मासि साधारणे क्रमात्||३३|| ग्रीष्मवर्षाहिमचितान् वाय्वादीनाशु निर्हरेत्| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asandhau shodhananiShedhaH (34-35) · Śloka 35
ਨਨੁ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਤਾਦਯੋ ਨ ਸ਼ੋਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਵਰ੍ਸਸ਼ੀਤਾ ਹਿ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਹਿਮਾਗਮਾਃ||੩੪|| ਸਨ੍ਧੌ ਸਾਧਾਰਣੇ ਤੇਸਾਂ ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍| ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯਾਯਮੇਵ ਸਂਸ਼ੋਧਨਕਾਲਃ ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ, ਵ੍ਯਾਧੌ ਵ੍ਯਾਧਿਵਸ਼ੇਨ ਤੁ||੩੫||
ननु, ग्रीष्मादिष्वेव कस्माद्वातादयो न शोध्यन्ते ? इत्याह - - - - | अत्युष्णवर्षशीता हि ग्रीष्मवर्षाहिमागमाः||३४|| सन्धौ साधारणे तेषां दुष्टान् दोषान् विशोधयेत्| संशोधनसाध्यस्यायमेव संशोधनकालः ? नेत्याह - - - - स्वस्थवृत्तमभिप्रेत्य, व्याधौ व्याधिवशेन तु||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhitasya shodhanakAlaH (36) · Śloka 36
ਯਦਿ ਹੇਮਨ੍ਤਾਦਾਵਤਿਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੌ ਕਾਲੇ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਾਧ੍ਯਃ ਸਮ੍ਭਵੇਤ੍, ਤਦਾ ਕਥਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਸ੍ਟੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਯਥਾਯਥਮ੍| ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਂ ਨ ਹਾਪਯੇਤ੍||੩੬||
यदि हेमन्तादावतिशीतोष्णादौ काले व्याधिः संशोधनसाध्यः सम्भवेत्, तदा कथं संशोधनं कार्यम् ? इत्याह - - - - कृत्वा शीतोष्णवृष्टीनां प्रतीकारं यथायथम्| प्रयोजयेत्क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shamanauShadhakAlAH dasha (37) · Śloka 37
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੌਸਧਕਾਲਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ - - - - ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦਨਨ੍ਨਮਨ੍ਨਾਦੌ ਮਧ੍ਯੇਨ੍ਤੇ ਕਵਲਾਨ੍ਤਰੇ| ਗ੍ਰਾਸੇ ਗ੍ਰਾਸੇ ਮੁਹੁਃ ਸਾਨ੍ਨਂ ਸਾਮੁਦ੍ਗਂ ਨਿਸ਼ਿਚੌਸਧਮ੍||੩੭||
सम्प्रत्यौषधकालान् दर्शयन्नाह - - - - युञ्ज्यादनन्नमन्नादौ मध्येऽन्ते कवलान्तरे| ग्रासे ग्रासे मुहुः सान्नं सामुद्गं निशिचौषधम्||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anannasya viShayaH, prAgbhaktasya viShayaH, madhyebhaktasya viShayaH, adhobhaktasya viShayaH, grAsagrAsAntayorviShayaH, muhurauShadhasya viShayaH, sAnnasya viShayaH, sAmudrasya viShayaH, naishauShadhasya viShayaH (13) · Śloka 13
ਅਧੁਨਾ ਵਿਸਯਵਿਭਾਗੇਨ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੌ ਯਦੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ - - - - ਕਫੋਦ੍ਰੇਕੇ ਗਦੇਨਨ੍ਨਂ ਬਲਿਨੋ ਰੋਗਰੋਗਿਣੋਃ| ਅਨ੍ਨਾਦੌ ਵਿਗੁਣੇਪਾਨੇ, ਸਮਾਨੇ ਮਧ੍ਯ ਇਸ੍ਯਤੇ||੩੮|| ਵ੍ਯਾਨੇਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਤਰਾਸ਼ਸ੍ਯ, ਸਾਯਮਾਸ਼ਸ੍ਯ ਤੂਤ੍ਤਰੇ| ਗ੍ਰਾਸਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਾਣੇ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੇ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਨਿ||੩੯|| ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਵਿਸਚ੍ਛਰ੍ਦਿਹਿਧ੍ਮਾਤਟ੍ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਿਸੁ| ਯੋਜ੍ਯਂ ਸਭੋਜ੍ਯਂ ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਭੋਜ੍ਯੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰੈਰਰੋਚਕੇ||੪੦|| ਕਮ੍ਪਾਕ੍ਸੇਪਕਹਿਧ੍ਮਾਸੁ ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ ਲਘੁਭੋਜਿਨਾਮ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਵਿਕਾਰੇਸੁ ਸ੍ਵਪ੍ਨਕਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੪੧|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੩||
अधुना विषयविभागेन यस्मिन् व्याधौ यदुपयुज्यते तद्दर्शयति - - - - कफोद्रेके गदेऽनन्नं बलिनो रोगरोगिणोः| अन्नादौ विगुणेऽपाने, समाने मध्य इष्यते||३८|| व्यानेऽन्ते प्रातराशस्य, सायमाशस्य तूत्तरे| ग्रासग्रासान्तयोः प्राणे प्रदुष्टे मातरिश्वनि||३९|| मुहुर्मुहुर्विषच्छर्दिहिध्मातृट्श्वासकासिषु| योज्यं सभोज्यं भैषज्यं भोज्यैश्चित्रैररोचके||४०|| कम्पाक्षेपकहिध्मासु सामुद्रं लघुभोजिनाम्| ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु स्वप्नकाले प्रशस्यते||४१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषोपक्रमणीयो नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||
🔊 Audio coming soon