13. dōṣōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

🔊 Audio coming soon

pūrvē'dhyāyē vikr̥tān dōṣānāśvēvōpakramēdityuktam|

Adhikarana doShopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

atastamēvōpakramaṁ darśayituṁ dōṣōpakramaṇīyamāriripsuridamāha - - - - athātō dōṣōpakramaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2|

View original

अतस्तमेवोपक्रमं दर्शयितुं दोषोपक्रमणीयमारिरिप्सुरिदमाह - - - - अथातो दोषोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|

🔊 Audio coming soon

sa0-dōṣāṇāmupakramaṇaṁ-cikitsā, dōṣōpakramaṇam| tasmai hitō dōṣōpakramaṇīyaḥ| śēṣaṁ pūrvavadyōjyam|

Adhikarana vAtasyopakramaH (1-3) · Śloka 3

sarvadōṣēbhyaśca pradhānō vāta iti tadupakramaṁ pūrvamāha - - - - vātasyōpakramaḥ snēhaḥ svēdaḥ saṁśōdhanaṁ mr̥du| svādvamlalavaṇōṣṇāni bhōjyānyabhyaṅgamardanam||1|| vēṣṭanaṁ trāsanaṁ sēkō madyaṁ paiṣṭikagauḍikam| snigdhōṣṇā bastayō bastiniyamaḥ sukhaśīlatā||2|| dīpanaiḥ pācanaiḥ siddhāḥ snēhāścānēkayōnayaḥ| viśēṣānmēdyapiśitarasatailānuvāsanam||3||

View original

सर्वदोषेभ्यश्च प्रधानो वात इति तदुपक्रमं पूर्वमाह - - - - वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदः संशोधनं मृदु| स्वाद्वम्ललवणोष्णानि भोज्यान्यभ्यङ्गमर्दनम्||१|| वेष्टनं त्रासनं सेको मद्यं पैष्टिकगौडिकम्| स्निग्धोष्णा बस्तयो बस्तिनियमः सुखशीलता||२|| दीपनैः पाचनैः सिद्धाः स्नेहाश्चानेकयोनयः| विशेषान्मेद्यपिशितरसतैलानुवासनम्||३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittasyopakramaH (4-9) · Śloka 9

pittasyōpakramaṁ vakti - - - - pittasya sarpiṣaḥ pānaṁ svāduśītairvirēcanam| svādutiktakaṣāyāṇi bhōjanānyauṣadhāni ca||4|| sugandhiśītahr̥dyānāṁ gandhānāmupasēvanam| kaṇṭhēguṇānāṁ hārāṇāṁ maṇīnāmurasā dhr̥tiḥ||5|| karpūracandanōśīrairanulēpaḥ kṣaṇē kṣaṇē| pradōṣaścandramāḥ saudhaṁ hāri gītaṁ himō'nilaḥ||6|| ayantraṇasukhaṁ mitraṁ putraḥ sandigdhamugdhavāk| chandānuvartinō dārāḥ priyāḥ śīlavibhūṣitāḥ||7|| śītāmbudhārāgarbhāṇi gr̥hāṇyudyānadīrghikāḥ| sutīrthavipulasvacchasalilāśayasaikatē||8|| sāmbhōjajalatīrāntē kāyamānē drumākulē| saumyā bhāvāḥ payaḥ sarpirvirēkaśca viśēṣataḥ||9||

View original

पित्तस्योपक्रमं वक्ति - - - - पित्तस्य सर्पिषः पानं स्वादुशीतैर्विरेचनम्| स्वादुतिक्तकषायाणि भोजनान्यौषधानि च||४|| सुगन्धिशीतहृद्यानां गन्धानामुपसेवनम्| कण्ठेगुणानां हाराणां मणीनामुरसा धृतिः||५|| कर्पूरचन्दनोशीरैरनुलेपः क्षणे क्षणे| प्रदोषश्चन्द्रमाः सौधं हारि गीतं हिमोऽनिलः||६|| अयन्त्रणसुखं मित्रं पुत्रः सन्दिग्धमुग्धवाक्| छन्दानुवर्तिनो दाराः प्रियाः शीलविभूषिताः||७|| शीताम्बुधारागर्भाणि गृहाण्युद्यानदीर्घिकाः| सुतीर्थविपुलस्वच्छसलिलाशयसैकते||८|| साम्भोजजलतीरान्ते कायमाने द्रुमाकुले| सौम्या भावाः पयः सर्पिर्विरेकश्च विशेषतः||९||

🔊 Audio coming soon

sa0-upakrama ityanuvartatē| sarpiṣaḥ pānamityādi pittasyōpakramaḥ| tathā, hārāṇāṁ-muktādāmnāṁ kaṇṭhēguṇasaṁjñānāṁ vakṣasā dhr̥tiḥ-dhāraṇam| tathā, maṇīnāṁ-marakatacandrakāntapadmarāgādīnām| tathā, karpūrādibhiḥ pratikṣaṇamanulēpanam| tathā, pradōṣādiḥ pittasyōpakrama iti vartatē| pradōṣō-rātrimukham| sudhāyā idaṁ saudhaṁ,-dhavalagr̥ham| hāri-ramyam, gītaṁ-gānam| tathā, mitramayantraṇasukhaṁ-na vidyatē yantraṇā yasmiṁstathāvidhaṁ sukhaṁ yasmiṁstathāvidhaṁ mitram| tathā, sandigdhā-avyaktā, mugdhā-aprauḍhā, vāg-vāṇī, yasya sa ēvaṁvidhaḥ putraḥ| dārāḥ-kalatrāṇi, vallabhāḥ-suśīlāśca| tathā, chandānuvartinaḥ-cittānuguṇakāriṇaḥ| śītāmbudhārā garbhē-abhyantarē, yēṣāṁ tathāvidhāni gr̥hāṇi| tathā, udyānaṁ-upavanam| tathā, dīrghikāḥ-gr̥hapuṣkariṇyaḥ| tathā, saumyā bhāvāḥ pittasyōpakramaḥ| kva sthitasya ? sutīrthavipulasvacchasalilāśayasaikatē yat kāyamānaṁ-tr̥ṇagr̥ham, tasmin| śōbhanaṁ tīrthaṁ tasya sa ēvam| sutīrthaścāsau vitatavimalajalāśayaśca sutīrthavipulasvacchasalilāśayaḥ tasya samīpē saikatam, tasmin| sikatā asmindēśē santīti saikatam, "sikatāśarkarābhyāṁ ca" ityaṇ| samūhārthē ṭhagdurnivāraḥ syāt| kīdr̥śē kāyamānē ? sāmbhōjaṁ-sapadmaṁ, jalaṁ yasmiṁstīrāntē sa ēvaṁ sāmbhōjajalastīrāntō yasmin kāyamānē tasmin| tathā, drumaiḥ-vr̥kṣaiḥ, ākulē-vyāptē| viśēṣēṇa tu payō ghr̥taṁ virēkaścōpakramaḥ|

Adhikarana shleShmaNa upakramaH (10-12) · Śloka 12

ādhunā ślēṣmaṇa upakramamāha - - - - ślēṣmaṇō vidhinā yuktaṁ tīkṣṇaṁ vamanarēcanam| annaṁ rūkṣālpatīkṣṇōṣṇaṁ kaṭutiktakaṣāyakam||10|| dīrghakālasthitaṁ madyaṁ ratiprītiḥ prajāgaraḥ| anēkarūpō vyāyāmaścintā rūkṣaṁ vimardanam||11|| viśēṣādvamanaṁ yūṣaḥ kṣaudraṁ mēdōghnamauṣadham| dhūmōpavāsagaṇḍūṣā niḥsukhatvaṁ sukhāya ca||12||

View original

आधुना श्लेष्मण उपक्रममाह - - - - श्लेष्मणो विधिना युक्तं तीक्ष्णं वमनरेचनम्| अन्नं रूक्षाल्पतीक्ष्णोष्णं कटुतिक्तकषायकम्||१०|| दीर्घकालस्थितं मद्यं रतिप्रीतिः प्रजागरः| अनेकरूपो व्यायामश्चिन्ता रूक्षं विमर्दनम्||११|| विशेषाद्वमनं यूषः क्षौद्रं मेदोघ्नमौषधम्| धूमोपवासगण्डूषा निःसुखत्वं सुखाय च||१२||

🔊 Audio coming soon

sa0-vidhinā-śāstrōktēna, yuktaṁ tīkṣṇaṁ vamanavirēcanaṁ kaphasyōpakramaḥ| tathā, annaṁ rūkṣādiguṇayuktam| tathā, madyaṁ purāṇam| ratiprītiḥ prajāgaraḥ,-ramaṇaṁ-ratiḥ, tasyāḥ prītiḥ-sukham| tathā, prajāgaraḥ-atijāgaraṇam| tathā, anēkarūpō vyāyāmō-niyuddhadhanurākarṣaṇādikaḥ| viśēṣēṇa tu vamanaṁ yūṣō mākṣikaṁ tathā mēdōghnaṁ yadauṣadhaṁ tacca dhūmādayaśca| tathā, niḥsukhatvaṁ-sukhābhāvō duḥkharūpatvam, vāgdēhamanaḥkarmaṇō duḥkhadasyānuṣṭhānādyadasukhamupadyatē, tacca ślēṣmaṇō vr̥ddhasya vikārakaraṇahētōrupaśamāt sukhāya jāyatē|

Adhikarana saMsargasannipAtabhedAnAmupakramaH (13) · Śloka 13

idānīṁ saṁsargōpakramaṁ vakti - - - upakramaḥ pr̥thagdōṣān yō'yamuddiśya kīrtitaḥ| saṁsargasannipātēṣu taṁ yathāsvaṁ vikalpayēt||13||

View original

इदानीं संसर्गोपक्रमं वक्ति - - - उपक्रमः पृथग्दोषान् योऽयमुद्दिश्य कीर्तितः| संसर्गसन्निपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्||१३||

🔊 Audio coming soon

sa0-pr̥thak-pratyēkaṁ, dōṣān-vātādīn. uddiśya-āśritya, ya upakramaḥ kīrtitaḥ-uktaḥ, saṁsargē sannipātē ca taṁ-upakramaṁ, yathāsvaṁ vikalpayēt-pravr̥ddhadōṣānusārēṇa nirūpya prayuñjīta| yathā,-vātapittasaṁsargē vātapittōpakramau miśrau, vātakaphasaṁsargē vātakaphōpakramau, ityādi| ēvaṁ sannipātē'pi nirūpyōpakramaḥ prayōjyaḥ|

Adhikarana saMsargabhedAnAmupakramAntaram (14) · Śloka 14

saṁsargē bhūyō'pyupakramamāha - - - - graiṣmaḥ prāyō marutpittē vāsantaḥ kaphamārutē| marutō yōgavāhitvāt, kaphapittē tu śāradaḥ||14||

View original

संसर्गे भूयोऽप्युपक्रममाह - - - - ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वासन्तः कफमारुते| मरुतो योगवाहित्वात्, कफपित्ते तु शारदः||१४||

🔊 Audio coming soon

sa0-upakrama ityanuvartatē| vātapittasaṁsargē grīṣmartucaryāvihita upakramaḥ prāyēṇa yōjyaḥ| yathā (hr̥. sū. a. 3|27) - "atō'smin paṭukaṭvamlavyāyāmārkakarāṁstyajēt| bhajēnmadhuramēvānnam" ityādi sarvaṁ tyājyaṁ sēvyaṁ ca| kaphamārutasaṁsargē vasantartubhavaḥ "tīkṣṇairvamananasyādyaiḥ" (hr̥. sū. a. 3|19) ityādirupakramō yōjyaḥ| prāyēṇētyatrāpi yōjyam| nanu, grīṣmē'tyantaśītasēvōktā, vasantē ca tīkṣṇaṁ vamananasyādyuktam| ētacca dvayamapyēkāntēna pavanahētuḥ| tatkathamuktam ? "graiṣmaḥ prāyō marutpittē vāsantaḥ kaphamārutē|" ityāśaṅkyāha-marutō yōgavāhitvāt| atrāyaṁ bhāvaḥ,-yadā kila vāyuḥ pittēna yujyatē tadā dāhādikr̥t, na ca pittē samē sati dāhādikaṁ kartuṁ marutsamarthaḥ| api ca grīṣmē śītamēva sēvyata iti nāyaṁ niyamaḥ| kiṁ tarhi? snigdhādyapi| tasmānmarutpittē grīṣmavidhiryuktaḥ| vasantē ca kaphayōgāt kaphavikārakāryēva bhavati pavanaḥ, yōgavāhitvāt| atastīkṣṇō vamananasyādirnyāyya ēva| pittēna saha sthitasya vāyōḥ pittacikitsā, kaphēna saha sthitasya vāyōḥ kaphacikitsā, svabhāvavaśāditi bhāvaḥ| tathā ca granthaḥ,-"yōgavāhī" (pr̥. 9|23) ityādi| kaphapittasaṁsargē tu śāradaḥ-śaradr̥tucaryāvihita upakramaḥ| nanu, sannipātē ka upakramaḥ ? brūmaḥ| varṣartucaryāvihitaḥ| prāvr̥ṣi hi dōṣatrayakōpa uktaḥ| ata ēva tatrāha (hr̥. sū. a. 3|44) - "bhajētsādhāraṇaṁ sarvam" ityādi|

Adhikarana upakramasya kAlaH (15) · Śloka 15

sampratyupakramasya kālaṁ vakti - - - - caya ēva jayēddōṣaṁ kupitaṁ tvavirōdhayan| sarvakōpē balīyāṁsaṁ śēṣadōṣāvirōdhataḥ||15||

View original

सम्प्रत्युपक्रमस्य कालं वक्ति - - - - चय एव जयेद्दोषं कुपितं त्वविरोधयन्| सर्वकोपे बलीयांसं शेषदोषाविरोधतः||१५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana ashuddhashuddhaprayogayorlakShaNam (16) · Śloka 16

prayōgaḥ śamayēdvyādhimēkaṁ yō'nyamudīrayēt| nā'sau viśuddhaḥ śuddhastu śamayēdyō na kōpayēt||16||

View original

प्रयोगः शमयेद्व्याधिमेकं योऽन्यमुदीरयेत्| नाऽसौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||१६||

🔊 Audio coming soon

sa0-yaḥ prayōgō vyādhiṁ śamayēdanyamanyaṁ vyādhimudīrayēt-prakōpayēt, nāsau viśuddhō-na śrēṣṭha ityarthaḥ| sa tu viśuddhaḥ prayōgō, yaḥ śamayēdvyādhiṁ na kōpayēt| tasmādanyaṁ vyādhimavirōdhayan vyādhiṁ jayēt|

Adhikarana doShANAM sthAnAntaraprAptiprakAraH (17-19) · Śloka 19

ata kathaṁ dōṣāḥ kōṣṭhācchākhāsthimarmasu yānti ? ityāha - - - - vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyādahitācaraṇādapi| kōṣṭhācchākhāsthimarmāṇi drutatvānmārutasya ca||17|| śākhādibhyaḥ kathaṁ dōṣāḥ kōṣṭhaṁ yānti ? ityāha - - - - dōṣā yāntitathā tēbhyaḥ srōtōmukhaviśōdhanāt| vr̥ddhyā'bhiṣyandanātpākātkōṣṭhaṁ vāyōśca nigrahāt||18|| kōṣṭhasthā dōṣāḥ kiṁ kuryaḥ ? ityāha - - - - tatrasthāśca vilambēran bhūyō hētupratīkṣiṇaḥ| |19|

View original

अत कथं दोषाः कोष्ठाच्छाखास्थिमर्मसु यान्ति ? इत्याह - - - - व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्यादहिताचरणादपि| कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च||१७|| शाखादिभ्यः कथं दोषाः कोष्ठं यान्ति ? इत्याह - - - - दोषा यान्तितथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनात्| वृद्ध्याऽभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्||१८|| कोष्ठस्था दोषाः किं कुर्यः ? इत्याह - - - - तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः| |१९|

🔊 Audio coming soon

sa0-kōṣṭhāt-udārāt, śākhāsthimarmāṇi dōṣā yānti| kutaḥ ? iti hētucatuṣṭayamāha-vyāyāmādibhiḥ śākhāsthimarmāṇi dōṣā yānti| tatra vyāyāmōpajātaśramasyōrdhvaṁ prapannaḥ pavanō vyāyāmakr̥takṣōbhaśramōṣmādibhiḥ praśithilaṁ calaṁ ca dōṣaṁ svāspadāt cyāvayitvā paryākulaṁ śākhādiṣu kṣipati| tathā, agnyātapādisambandhina ūṣmaṇastaikṣṇyāt,-tīkṣṇēna hyūṣmaṇā vilāyitā dōṣāstēnaiva cōṣmaṇā vivr̥tēṣu srōtōmukhēṣu satsu śākhādīni yānti| ahitētyādi| ahitēna ca sēvitēna dōṣāḥ svapramāṇādatiricyamānāḥ kōṣṭhamāpūrya vārṣikā iva jalaughā nimnōnnatānīva śākhāsthimarmāṇi prapadyantē| api samuccayē| drutatvādityādi| drutatvāt-śīghravāhitvāt, mārutasya ca, kōṣṭhācchākhāsthimarmāṇi dōṣā yānti| sa0-srōtasāṁ mukhāni, tēṣāṁ viśōdhanaṁ-vivaraṇam, tasmāddōṣāḥ kōṣṭhaṁ yānti| tathā, vr̥ddhyādibhiḥ| vr̥ddhiḥ-svapramāṇātirēkaḥ| vr̥ddhā hi dōṣāḥ svāni srōtāṁsyāpūrya kōṣṭhaṁ yānti| abhiṣyandanaṁ ca nāgnitāpāditīkṣṇōṣṇādisaṁślēṣādēva, api tu kṣīradadhyādyabhiṣyandibhōjanādapi| ēvaṁ pākāt,-pācanādibhiḥ pakvā dōṣāḥ kvacidanāsajjantaḥ kōṣṭhaṁ yānti| kiñcaḥ ? vāyōśca nigrahāt,-caśabdānna kēvalaṁ pūrvēbhyō hētubhyō yāvadvāyvaprēraṇācca, iti cārthaḥ| sa0-tatrasthāḥ-kōṣṭhasthāśca dōṣā vilambēran-na rōgānutpādayēyuḥ| yasmāttē bhūyō hētupratīkṣiṇaḥ, nimittakāraṇahētuṣu sarvāsāṁ prāyōdarśanāddhētau prathamā, bhūyō hētupratīkṣitvādityarthaḥ| vr̥ddhō'pi hi dōṣaḥ kōṣṭhē śākhādau vā mārgāntarēṇa gatō hīnaśaktitvānna rōgōtpādanasamarthō bhavati|

Adhikarana doShAH kAlAdibalenAnyasthAne~api kupyanti (19) · Śloka 19

yadyēvaṁ kiṁ kadācidapyanyasthānagatā dōṣā hīnaśaktitvānna rōgān kuryuḥ ? ityāha - - - - | tē kālādibalaṁ labdhvā kupayantyanyāśrayēṣvapi||19||

View original

यद्येवं किं कदाचिदप्यन्यस्थानगता दोषा हीनशक्तित्वान्न रोगान् कुर्युः ? इत्याह - - - - | ते कालादिबलं लब्ध्वा कुपयन्त्यन्याश्रयेष्वपि||१९||

🔊 Audio coming soon

sa0-tē-dōṣāḥ, kāladēśāpathyādēḥ samānaguṇādbalaṁ labdhvā kupyanti,-vikāramutpādayantītyarthaḥ| kutra sthānē ? ityāha-anyāśrayēṣvapi,-kōṣṭhāśrayāḥ śākhāsthimarmasvapi, śākhāsthimarmasvapi, śākhāmarmāśritāḥ kōṣṭhēṣvapītyarthaḥ| na kēvalaṁ svasthānasthā ēva kupyantīti sūcanārthō'pi śabdaḥ|

Adhikarana AgantudoShasyAlpabalasya sthAnicikitsA (20) · Śloka 20

idānīṁ parasthānagatānāṁ dōṣāṇāṁ vikalpēna cikitsāmupadiśannāha - - - - tatrānyasthānasaṁsthēṣu tadīyāmabalēṣu tu| kuryāccikitsām|20|

View original

इदानीं परस्थानगतानां दोषाणां विकल्पेन चिकित्सामुपदिशन्नाह - - - - तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु तु| कुर्याच्चिकित्साम्|२०|

🔊 Audio coming soon

sa0-tatra-tēṣu vātādiṣu, anyasthānasaṁsthēṣu-anyasya sthānamanyasthānaṁ tatra santiṣṭhantē'nyasthānasaṁsthāstēṣu,-parasthānagatēṣu, tadīyāṁ-sthānidōṣasambandhinīmēva, cikitsāṁ kuryāt, na svakīyām| tasya-parasthānadōṣasyēyaṁ-tadīyā, tām| kimbhūtēṣu dōṣēṣu ? abalēṣu tu| turavadhāraṇē, abalēṣvēva na balavatsu| balavatsu hi svāmēva cikitsāṁ vakṣyati|

Adhikarana prabalasyAgantoH svacikitsA (20) · Śloka 20

ata ēvāha - - - - | svāmēva balēnānyābhibhāviṣu||20||

View original

अत एवाह - - - - | स्वामेव बलेनान्याभिभाविषु||२०||

🔊 Audio coming soon

sa0-balēna- ātmīyayā śaktyā, anyābhibhāviṣu-anyasthānidōṣamabhibhavituṁ śīlaṁ yēṣāṁ tē'nyābhibhāvinaḥ, sthānidōṣaṁ parābhūya tatra yē santiṣṭhantē ityarthaḥ| tēṣu svāmēva cikitsāṁ kuryāt|

Adhikarana AgantusthAninostulyabalayoH krameNa cikitsA (21) · Śloka 21

kimēṣa ēva niyamaḥ ? yadanyasthānagatēṣvabalēṣvāgantuṣu sthānidōṣasambandhinīṁ cikitsāṁ kuryāt| balavatsu punarāgantusambandhinīṁ cikitsāṁ kuryāt| atha pakṣāntarō'pi kutracit kaścidasti ? ityāha - - - - āgantuṁ śamayēddōṣaṁ sthāninaṁ pratikr̥tya vā| |21|

View original

किमेष एव नियमः ? यदन्यस्थानगतेष्वबलेष्वागन्तुषु स्थानिदोषसम्बन्धिनीं चिकित्सां कुर्यात्| बलवत्सु पुनरागन्तुसम्बन्धिनीं चिकित्सां कुर्यात्| अथ पक्षान्तरोऽपि कुत्रचित् कश्चिदस्ति ? इत्याह - - - - आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा| |२१|

🔊 Audio coming soon

sa0-sthāninaṁ dōṣaṁ pratikr̥tya-yathāsvaṁ sthānidōṣa āgantudōṣacakitsānirvartanānna vikāraṁ kuryāttathā tasya pratīkāraṁ kr̥tvā, svairēvōpakramairabalavantamāgantuṁ dōṣaṁ śamayēt-cikitsēt| na kēvalamanyasthānasaṁsthēṣvāgantuṣvabalēṣu sthānidōṣacikitsāṁ kuryāt, yāvadāgantudōṣacikitsāmapi kuryādityarthaḥ| athāsau sthānidōṣa āgantudōṣēṇa balavattvādabhibhūyēta, tatō'sya vikārakaraṇaṁ pratyasamarthatvāttatpratīkāramakr̥tvaivāgantuṁ śamayēditi vāśabdārthaḥ| anyasthānasaṁsthēṣviti bahuvacananirdēśaḥ paryāyēṇa dōṣāṇāṁ sthitatvāt| anyathā dvayōrēkasya vā'nyasthānasthitatvaṁ sambhavati, na trayāṇām|

Adhikarana tiryaggateShu doSheShu sAvadhAnena cikitsA (21-22) · Śloka 22

tiryaggatēṣu dōṣēṣu yatkāryaṁ tadāha - - - - | prāyastiryaggatā dōṣāḥ klēśayantyāturāṁściram||21|| kuryānna tēṣu tvarayā dēhāgnibalavit kriyām| |22|

View original

तिर्यग्गतेषु दोषेषु यत्कार्यं तदाह - - - - | प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्यातुरांश्चिरम्||२१|| कुर्यान्न तेषु त्वरया देहाग्निबलवित् क्रियाम्| |२२|

🔊 Audio coming soon

sa0-tiryaggatā dōṣāḥ prāyō-bāhulyēna, āturāṁściraṁ klēśayanti-pīḍayanti| tēṣu-tiryaggatēṣu dōṣēṣu, tvarayā-śīghramēva, kriyāṁ-cikitsāṁ, na kuryāt| vaidya iti śēṣaḥ| kīdr̥śō vaidyaḥ ? dēhāgnibalābhijñaḥ|

Adhikarana taccikitsAprakAraH (22-23) · Śloka 23

kathaṁ tēṣāmupakramaḥ kāryaḥ ? ityāha - - - - | śamayēttān prayōgēṇa sukhaṁ vā kōṣṭhamānayēt||22|| jñātvā kōṣṭhaprapannāṁśca yathāsannaṁ vinirharēt| |23|

View original

कथं तेषामुपक्रमः कार्यः ? इत्याह - - - - | शमयेत्तान् प्रयोगेण सुखं वा कोष्ठमानयेत्||२२|| ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांश्च यथासन्नं विनिर्हरेत्| |२३|

🔊 Audio coming soon

sa0-tān-tiryaggatān dōṣān, prayōgēṇa-śāstravihitēna, śamayēt| sukhaṁ vēti vā dēhapīḍā na bhavati tathā kramēṇa kōṣṭhamānayēt, "vr̥ddhyā'bhiṣyandanāt" ityādinā| jñātvētyādi| kōṣṭhagatāṁścāvagatya yathāsannaṁ vinirharēt,-yō ya āsannō mārgō gudaṁ mukhaṁ ghrāṇaṁ vā, tēnaiva yathāsannaṁ-vamanavirēcanādinā niṣkāsayēdityarthaḥ|

Adhikarana sAmadoShalakShaNam, nirAmadoShalakShaNam (23-24) · Śloka 24

samprati sāmamalaliṅgamāha - - - - | srōtōrōdhabalabhraṁśagauravānilamūḍhatāḥ||23|| ālasyāpaktiniṣṭhīvamalasaṅgāruciklamāḥ| liṅgaṁ malānāṁ sāmānāṁ, nirāmāṇāṁ viparyayaḥ||24||

View original

सम्प्रति साममललिङ्गमाह - - - - | स्रोतोरोधबलभ्रंशगौरवानिलमूढताः||२३|| आलस्यापक्तिनिष्ठीवमलसङ्गारुचिक्लमाः| लिङ्गं मलानां सामानां, निरामाणां विपर्ययः||२४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana AmalakShaNam (25) · Śloka 25

sampratyāmaliṅgamāha - - - - ūṣmaṇō'lpabalatvēna dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṁ rasamāmaṁ pracakṣatē||25||

View original

सम्प्रत्यामलिङ्गमाह - - - - ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमाद्यमपाचितम्| दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते||२५||

🔊 Audio coming soon

sa0-ūṣmaṇaḥ-agnēḥ, alpabalatvēna-daurbalyēna, ādyaṁ-prathamaṁ, dhātuṁ rasaṁ-rasākhyam, apācitamāmaṁ pracakṣyatē-vadanti| ācāryā iti śēṣaḥ| kimbhūtaṁ rasam ? āmāśayagatam| tathā, duṣṭaṁ-vātādyanuśayitam| rasagrahaṇamanilasya nirāsārtham| anyathā ādyō dhāturvātākhya ityāśaṅkyēta| vātādīnāmapi hi dhāraṇāddhātusaṁjñā'styēva|

Adhikarana anyamatenAmalakShaNam (26) · Śloka 26

anyē dōṣēbhya ēvātiduṣṭēbhyō'nyōnyamūrcchanāt| kōdravēbhyō viṣasyēva vadantyāmasya sambhavam||26||

View original

अन्ये दोषेभ्य एवातिदुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्च्छनात्| कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्||२६||

🔊 Audio coming soon

sa0-anyē-aparē ācāryāḥ, dōṣēbhya ēva-vātādibhyō, atiduṣṭēbhyō'nyōnyamūrcchanāt-parasparamiśrībhāvāt, āmasya sambhavaṁ kathayanti| kēbhyaḥ kasyēva? yathā kōdravēbhyō viṣasya sambhavaṁ kathayanti| [tathā dōṣēbhya āmasya sambhavam| ]

Adhikarana sAmA doShA rogAshca (27) · Śloka 27

āmēna tēna sampr̥ktā dōṣā dūṣyāśca dūṣitāḥ| sāmā ityupadiśyantē yē ca rōgāstadudbhavāḥ||27||

View original

आमेन तेन सम्पृक्ता दोषा दूष्याश्च दूषिताः| सामा इत्युपदिश्यन्ते ये च रोगास्तदुद्भवाः||२७||

🔊 Audio coming soon

sa0-tēna-pūrvōktalakṣaṇēna, āmēna sampr̥ktāḥ-saṁyuktāḥ, dōṣā dūṣyāśca-rasādayaḥ| kīdr̥śāḥ ? dūṣitāḥ, tairēva vātādibhiḥ| sahāmēna sāmāḥ, ityupadiśyantē-tatra tatra pradēśē tantrē bhaṇyantē| yē ca rōgāḥ-jvarādayaḥ, tadudbhavāḥ-vātādidōṣasamutthāḥ, tēnāmēna yuktāḥ sāmā ityucyantē| yathēhaiva (hr̥. ci. a. 1|18) - "ajīrṇa iva śūlaghnaṁ sāmē tīvraruji jvarē|" ityādi vakṣyati| āmalakṣaṇaṁ caivaṁ paṭhanti-"dravaṁ gurvanēkavarṇaṁ hētuḥ sarvarōgāṇāṁ snigdhaṁ picchilamāmaṁ tantumadanubaddhaśūlaṁ durgandhi" ityādi| sāmānāṁ ca vātādīnāṁ saṅgrahē pr̥thaglakṣaṇamuktam| tē saṅgrahaślōkā yathā (sū. a. 21) - "vāyurāmānvayaḥ sārtirādhmānakr̥dasañcaraḥ| durgandhamasitaṁ pittaṁ kaṭukaṁ bahalaṁ guru|| āvilastantumāṁstyānaḥ pralēpī picchilaḥ kaphaḥ| viparyayē tu pakvatvaṁ tathā tāmraṁ samēcakam|| pītaṁ ca pittamacchaṁ ca ślēṣmā'cchaḥ piṇḍitō'thavā| viśadaśca saphēnaśca dhavalō madhurō rasē||" iti|

Adhikarana sAmadoShANAM cikitsA, sarvadehapravisRutAdisAmadoSheShu shodhananiShedhaH (28-29) · Śloka 29

sāmā api dōṣā yādr̥śā na nirhāryāstādr̥śān darśayati - - - - sarvadēhapravisr̥tān sāmān dōṣān na nirharēt| līnān dhātuṣvanutkliṣṭān phalādāmādrasāniva||28|| āśrayasya hi nāśāya tē syurdurnirharatvataḥ| |29|

View original

सामा अपि दोषा यादृशा न निर्हार्यास्तादृशान् दर्शयति - - - - सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत्| लीनान् धातुष्वनुत्क्लिष्टान् फलादामाद्रसानिव||२८|| आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर्दुर्निर्हरत्वतः| |२९|

🔊 Audio coming soon

sa0-sāmān-dōṣān-vātādīn, sarvasmin dēhē pravisr̥tān-vyāptāśēṣakāyān, dhātuṣu-rasādyēṣu, līnān-śliṣṭān, anutkliṣṭān-svasthānādacalitān, na nirharēt-vamanādibhirna śōdhayēt| kutaḥ ? durnirharatvataḥ-duḥkhēna nirhartuṁ śakyatvāt| tē hi nirhriyamāṇā āśrayasya-śarīrākhyasya, nāśāya syuḥ| yāvattu sarvadēhapravisr̥tā na syuḥ| yathā bhuktānantaraṁ jvarōtpattau navātisārē ca tadā vamanēna harītakyā ca yathāyōgaṁ nirhārō'nujñāta ēva granthakr̥tā| atra dr̥ṣṭāntamāha-phalādityādi| āmāt-apakvāt, phalāt-āmrādēḥ, rasō nirhriyamāṇō durnirharatvāt āśrayasya-phalasya, yathā nāśāya bhavati, ēvaṁ dōṣā api|

Adhikarana tAn shedhanayogyAn kRutva yathAsannaM shodhayet (29-30) · Śloka 30

tarhīdr̥śē dōṣē kiṁ kāryam ? ityāha - - - - | pācanairdīpanaiḥ snēhaistān svēdaiśca pariṣkr̥tān||29|| śōdhayēcchōdhanaiḥ kālē yathāsannaṁ yathābalam| |30|

View original

तर्हीदृशे दोषे किं कार्यम् ? इत्याह - - - - | पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान् स्वेदैश्च परिष्कृतान्||२९|| शोधयेच्छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्| |३०|

🔊 Audio coming soon

sa0-tān-tathāvidhān dōṣān, pācanaiḥ-jvarādyadhyāyōktaiḥ| dīpanairiti pācanānāṁ snēhānāṁ ca viśēṣaṇam, madhyadīpakatvāt| agnidīptikr̥dbhiḥ pācanaiḥ snēhaiśca tathā svēdaiḥ pariṣkr̥tān-parikalpitān kr̥tasaṁskārān, yathāsannaṁ yathābalaṁ ca kr̥tvā yathōktē kālē śōdhanairdravyaiḥ śōdhayēt| yathāsannamiti yasya dōṣasya ya āsannō mārgastēnaiva taṁ nirharēt| yathābalamiti yasya yāvadbalamāturasyōttamaṁ madhyamamadhamaṁ vā, tajjñātvā tīkṣṇēna madhyēna mr̥dunā vā śōdhanēna śōdhayēdityarthaḥ|

Adhikarana yathAsannamArgaH (30-31) · Śloka 31

kasya kō mārga āsannaḥ ? ityāha - - - - | hantyāśu yuktaṁ vakkrēṇa dravyamāmāśayānmalān||30|| ghrāṇēna cōrdhvajatrūtthān pakvādhānādgudēna ca| |31|

View original

कस्य को मार्ग आसन्नः ? इत्याह - - - - | हन्त्याशु युक्तं वक्क्रेण द्रव्यमामाशयान्मलान्||३०|| घ्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् पक्वाधानाद्गुदेन च| |३१|

🔊 Audio coming soon

sa0-vakkrēṇa dravyaṁ yuktaṁ-pītaṁ, āmāśayāt malānāśu hanti| ghrāṇēna tu pītamūrdhvajatrūtthān malānāśu hanti| gudēna yuktaṁ pakvādhānāt-pakvāśayāt, āśu malān hanti|

Adhikarana svayaMpravRuttAnsAmAnna stambhayet (31-32) · Śloka 32

idānīṁ yādr̥śā āmā na dhāryāstādr̥śān darśayati - - - - | utkliṣṭānadha ūrdhvaṁ vā na cāmān vahataḥ svayam||31|| dhārayēdauṣadhairdōṣān vidhr̥tāstē hi rōgadāḥ| |32|

View original

इदानीं यादृशा आमा न धार्यास्तादृशान् दर्शयति - - - - | उत्क्लिष्टानध ऊर्ध्वं वा न चामान् वहतः स्वयम्||३१|| धारयेदौषधैर्दोषान् विधृतास्ते हि रोगदाः| |३२|

🔊 Audio coming soon

sa0-adha ūrdhvaṁ vōtkliṣṭānāmān svayaṁ vahatō-yatnaṁ vinaiva pravr̥ttān, auṣadhaiḥ-stambhanaiḥ, na dhārayēt| kutaḥ ? ityāha-hi-yasmāt, tē-dōṣāḥ, vidhr̥tā rōgadāḥ-jvarādikāriṇaḥ|

Adhikarana teShUpekShaiva bheShajam, savibandheShu teShu pAcanA nirharaNaM vA (32-33) · Śloka 33

tēṣu tu yatkāryaṁ tadāha - - - - | pravr̥ttān prāgatō dōṣānupēkṣēta hitāśinaḥ||32|| vibaddhān pācanaistaistaiḥ pācayannirharēta vā| |33|

View original

तेषु तु यत्कार्यं तदाह - - - - | प्रवृत्तान् प्रागतो दोषानुपेक्षेत हिताशिनः||३२|| विबद्धान् पाचनैस्तैस्तैः पाचयन्निर्हरेत वा| |३३|

🔊 Audio coming soon

sa0-ataḥ-asmāddhētōḥ, pravr̥ttān prāk-prārambhakālē, dōṣān hitabhōjina upēkṣēta-saṅgrahaṇēna na dhārayēt| vibaddhān-īṣatpravr̥ttān, taistaiḥ-yathōktaiḥ, pācanaiḥ pācayēt-pākaṁ nayēt| nirharēdvā|

Adhikarana svasthasya shodhanakAlaH (33-34) · Śloka 34

atha kaḥ śōdhanakālaḥ ? ityāha - - - - | śrāvaṇē kārtikē caitrē māsi sādhāraṇē kramāt||33|| grīṣmavarṣāhimacitān vāyvādīnāśu nirharēt| |34|

View original

अथ कः शोधनकालः ? इत्याह - - - - | श्रावणे कार्तिके चैत्रे मासि साधारणे क्रमात्||३३|| ग्रीष्मवर्षाहिमचितान् वाय्वादीनाशु निर्हरेत्| |३४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana asandhau shodhananiShedhaH (34-35) · Śloka 35

nanu, grīṣmādiṣvēva kasmādvātādayō na śōdhyantē ? ityāha - - - - | atyuṣṇavarṣaśītā hi grīṣmavarṣāhimāgamāḥ||34|| sandhau sādhāraṇē tēṣāṁ duṣṭān dōṣān viśōdhayēt| saṁśōdhanasādhyasyāyamēva saṁśōdhanakālaḥ ? nētyāha - - - - svasthavr̥ttamabhiprētya, vyādhau vyādhivaśēna tu||35||

View original

ननु, ग्रीष्मादिष्वेव कस्माद्वातादयो न शोध्यन्ते ? इत्याह - - - - | अत्युष्णवर्षशीता हि ग्रीष्मवर्षाहिमागमाः||३४|| सन्धौ साधारणे तेषां दुष्टान् दोषान् विशोधयेत्| संशोधनसाध्यस्यायमेव संशोधनकालः ? नेत्याह - - - - स्वस्थवृत्तमभिप्रेत्य, व्याधौ व्याधिवशेन तु||३५||

🔊 Audio coming soon

sa0-yatō grīṣmādayō'tyuṣṇādiyuktāḥ| [tēṣāṁ-atyuṣṇavarṣaśītānāṁ, grīṣmavarṣāhimāgamānāṁ, sādhāraṇē sandhau śītōṣṇavarṣasamabhāvē kālē dōṣān-vātādīn, duṣṭān-vikr̥tān, viśōdhayēt-vinirharēt| sandhau hi sāmyam| ] tataḥ śōdhanaṁ prati na tē kālāḥ| tathā hi-grīṣmē tāvadādānaglānaṁ kharatararavikiraṇataptaṁ pipāsāklamādyākulamatipravilīnadōṣamatiśithilaṁ śarīraṁ bhavati| auṣadhaṁ punaratikharadivākarakaranirbharatāpāduṣṇatīkṣṇatāṁ yātamatiyōgāya sampadyatē| prāvr̥ṣi ghanaghanauṣasaṅghaṭṭasāditē sarvatō jagatyavasannō'gnirbhavati| ādānadurbalaṁ ca śarīraṁ bhavati| ōṣadhayaśca jaladajalaplāvitamūlā alpavīryāḥ sampadyantē| bhūbāṣpasaṁyōgāccauṣadhīnāṁ vidagdhatvam| atō'pathyatāṁ gatā ayōgāyaiva| śītakālē cātiśītōpahatatvāccharīramativātaviṣṭabdhamatistabdhagurudōṣaṁ bhavati| śītōpahatatvāccōṣṇasvabhāvamapyauṣadhaṁ saṁśōdhanāyōpayuktaṁ mandavīryatāṁ prāptamayōgāyaiva kalpatē iti| tasmādyuktamuktamatyuṣṇavarṣaśītatvāt grīṣmādiṣu svasthasya śōdhanamayuktam, na tvāturasya, iti| sa0-svasthāvasthamadhikr̥tyāyaṁ saṁśōdhanakāla uktaḥ| vyādhau tvātyayikē vyādhyanurōdhēna saṁśōdhanakālaḥ|

Adhikarana vyAdhitasya shodhanakAlaH (36) · Śloka 36

yadi hēmantādāvatiśītōṣṇādau kālē vyādhiḥ saṁśōdhanasādhyaḥ sambhavēt, tadā kathaṁ saṁśōdhanaṁ kāryam ? ityāha - - - - kr̥tvā śītōṣṇavr̥ṣṭīnāṁ pratīkāraṁ yathāyatham| prayōjayētkriyāṁ prāptāṁ kriyākālaṁ na hāpayēt||36||

View original

यदि हेमन्तादावतिशीतोष्णादौ काले व्याधिः संशोधनसाध्यः सम्भवेत्, तदा कथं संशोधनं कार्यम् ? इत्याह - - - - कृत्वा शीतोष्णवृष्टीनां प्रतीकारं यथायथम्| प्रयोजयेत्क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्||३६||

🔊 Audio coming soon

sa0-śītōṣṇavr̥ṣṭīnāṁ pratīkāraṁ kr̥tvā-kr̥trimaṁ r̥tuguṇaṁ yathāyathaṁ sampādya saṁśōdhanādilakṣaṇāṁ kriyāṁ prayōjayēt| kr̥trimaguṇōpadhānaṁ ca yathā,-hēmantē garbhagr̥hādi, grīṣmē dhārāgrahādīni| kriyākālaṁ na hāpayēt-nātikrāmayēt, ātyayikasya vyādhēḥ prāṇahāritvāt|

Adhikarana shamanauShadhakAlAH dasha (37) · Śloka 37

sampratyauṣadhakālān darśayannāha - - - - yuñjyādanannamannādau madhyē'ntē kavalāntarē| grāsē grāsē muhuḥ sānnaṁ sāmudgaṁ niśicauṣadham||37||

View original

सम्प्रत्यौषधकालान् दर्शयन्नाह - - - - युञ्ज्यादनन्नमन्नादौ मध्येऽन्ते कवलान्तरे| ग्रासे ग्रासे मुहुः सान्नं सामुद्गं निशिचौषधम्||३७||

🔊 Audio coming soon

sa0-daśaitē auṣadhasya kālāḥ| anannamauṣadhaṁ taducyatē yadupayujya pariṇatē tasmin bhuñjīta| annādau taducyatē yadupayujya samanantaramāhārōpayōgō vidhīyatē| madhya iti annasya-āhārasya madhyē yadauṣadhaṁ bhujyatē| antē-avasānē| kavalāntara iti kavalayōḥ-grāsayōḥ, antarē-madhyē, na tu grāsamiśritaṁ kr̥tvētyarthaḥ| grāsē grāsa iti yad''grāsasampr̥ktaṁ bhujyatē| muhuriti punaḥ punarbhuktē'bhuktē vā yadauṣadhaṁ bhujyatē| sānnamiti sahānnēna-āhārēṇa yadauṣadhaṁ bhujyatē| sāmudgaṁ tadbhaṇyatē yadāhārasya prāk paścācca prayujyatē, tēna hi samudgapuṭayugalasamēnauṣadhadvayēnāhārō madhyīkriyatē| samudgaḥ-sampuṭakaḥ| niśi taducyatē yacchayanavēlāyāṁ bhujyatē|

Adhikarana anannasya viShayaH, prAgbhaktasya viShayaH, madhyebhaktasya viShayaH, adhobhaktasya viShayaH, grAsagrAsAntayorviShayaH, muhurauShadhasya viShayaH, sAnnasya viShayaH, sAmudrasya viShayaH, naishauShadhasya viShayaH (13) · Śloka 13

adhunā viṣayavibhāgēna yasmin vyādhau yadupayujyatē taddarśayati - - - - kaphōdrēkē gadē'nannaṁ balinō rōgarōgiṇōḥ| annādau viguṇē'pānē, samānē madhya iṣyatē||38|| vyānē'ntē prātarāśasya, sāyamāśasya tūttarē| grāsagrāsāntayōḥ prāṇē praduṣṭē mātariśvani||39|| muhurmuhurviṣacchardihidhmātr̥ṭśvāsakāsiṣu| yōjyaṁ sabhōjyaṁ bhaiṣajyaṁ bhōjyaiścitrairarōcakē||40|| kampākṣēpakahidhmāsu sāmudraṁ laghubhōjinām| ūrdhvajatruvikārēṣu svapnakālē praśasyatē||41|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dōṣōpakramaṇīyō nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ||13||

View original

अधुना विषयविभागेन यस्मिन् व्याधौ यदुपयुज्यते तद्दर्शयति - - - - कफोद्रेके गदेऽनन्नं बलिनो रोगरोगिणोः| अन्नादौ विगुणेऽपाने, समाने मध्य इष्यते||३८|| व्यानेऽन्ते प्रातराशस्य, सायमाशस्य तूत्तरे| ग्रासग्रासान्तयोः प्राणे प्रदुष्टे मातरिश्वनि||३९|| मुहुर्मुहुर्विषच्छर्दिहिध्मातृट्श्वासकासिषु| योज्यं सभोज्यं भैषज्यं भोज्यैश्चित्रैररोचके||४०|| कम्पाक्षेपकहिध्मासु सामुद्रं लघुभोजिनाम्| ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु स्वप्नकाले प्रशस्यते||४१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषोपक्रमणीयो नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||

🔊 Audio coming soon

sa0-kaphōdrēkē rōgē nirannamauṣadhaṁ yōjyam| kayōḥ ? ityāha-balinōrityādi| balavati rōgē rōgiṇi ca tatkēvalamannādirahitamauṣadhaṁ yōjyam| taddhi nirannamativīryaṁ bhavati| balavāṁśca yadi rōgī tadōpayuñjīta, na tu durbalē| durbalasya tvannasahitaṁ na glānikaraṁ bhavati| annādāviti| apānē vāyau viguṇē-kupitē sati, auṣadhaṁ bhuktvā samanantaramēvāhāra iṣyata ityarthaḥ| samānē vāyau viguṇē madhyē bhaktasyauṣadhamiṣyatē| vyānē vāyau viguṇē prātarāśasya-pūrvāhṇabhuktasya, antē-avasānē, bhēṣajamiṣyatē| sāyamityādi| uttarē-vyānāpēkṣayā udānē maruti, viguṇē sāyamāśasya-aparāhṇabhuktasya tvantē bhēṣajamiṣyatē| prāṇē mātariśvani-vātē, praduṣṭē-vikr̥tē, grāsagrāsāntarayōrbhēṣajamiṣyatē| grāsasya grāsāntaśca tayōḥ, tēna grāsasampr̥ktamauṣadhaṁ grāsayōrmadhyē bhēṣajamiti cāvatiṣṭhatē| muhurmuhuḥ-bhuktē yadabhuktē vā bhēṣajaṁ, tattu viṣādiṣu yōjyam| arōcakē-arucau, saha bhōjyairbhaiṣajyaṁ yōjyam| kīdr̥śairbhōjyaiḥ ? citraiḥ-anēkavidhaiḥ| sāmudgaṁ nāma yadādāvantē cāhārasya bhujyatē tatkampādiṣu 'praśasyatē' iti vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| kēṣām ? laghvannāśinām| ūrdhvajatruvikārēṣu śayanavēlāyāmauṣadhaṁ praśasyata iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē dōṣōpakramaṇīyādhyāyastrayōdaśaḥ samāptaḥ|| 13||

← 12. dōṣabhēdīyādhyāyaḥ 14. dvividhōpakramaṇīyādhyāyaḥ →