13. dōṣōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಪೂರ್ವೇಽಧ್ಯಾಯೇ ವಿಕೃತಾನ್ ದೋಷಾನಾಶ್ವೇವೋಪಕ್ರಮೇದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana doShopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅತಸ್ತಮೇವೋಪಕ್ರಮಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯಮಾರಿರಿಪ್ಸುರಿದಮಾಹ - - - - ಅಥಾತೋ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨|

ಸ೦-ದೋಷಾಣಾಮುಪಕ್ರಮಣಂ-ಚಿಕಿತ್ಸಾ, ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣಮ್| ತಸ್ಮೈ ಹಿತೋ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವದ್ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana vAtasyopakramaH (1-3) · Śloka 3

ಸರ್ವದೋಷೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪ್ರಧಾನೋ ವಾತ ಇತಿ ತದುಪಕ್ರಮಂ ಪೂರ್ವಮಾಹ - - - - ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ ಸ್ನೇಹಃ ಸ್ವೇದಃ ಸಂಶೋಧನಂ ಮೃದು| ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣೋಷ್ಣಾನಿ ಭೋಜ್ಯಾನ್ಯಭ್ಯಙ್ಗಮರ್ದನಮ್||೧|| ವೇಷ್ಟನಂ ತ್ರಾಸನಂ ಸೇಕೋ ಮದ್ಯಂ ಪೈಷ್ಟಿಕಗೌಡಿಕಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಾ ಬಸ್ತಯೋ ಬಸ್ತಿನಿಯಮಃ ಸುಖಶೀಲತಾ||೨|| ದೀಪನೈಃ ಪಾಚನೈಃ ಸಿದ್ಧಾಃ ಸ್ನೇಹಾಶ್ಚಾನೇಕಯೋನಯಃ| ವಿಶೇಷಾನ್ಮೇದ್ಯಪಿಶಿತರಸತೈಲಾನುವಾಸನಮ್||೩||

ಸ೦-ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ ಸ್ನೇಹಃ, ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಾಚ್ಚ ಪ್ರಾಗುಪಾದಾನಂ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ| ತತಃ ಸ್ವೇದಃ| ಕೃತಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಸ್ಯ ಚ ಸಂಶೋಧನಮ್| ತಚ್ಚ ಮೃದು-ನ ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್, ತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ಯ ವಾತಕೋಪಹೇತುತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಸ್ವಾದ್ವಾದೀನಿ ಭೋಜ್ಯಾನಿ-ಭಕ್ಷ್ಯಾಣಿ| ಅಭ್ಯಙ್ಗಶ್ಚ ಮರ್ದನಂ ಚಾಭ್ಯಙ್ಗಮರ್ದನಮ್| ಮರ್ದನಂ-ಪಾಣ್ಯಾದಿ ನಾ| ವೇಷ್ಟನಂ-ಶಾಟಕಾದಿನಾ| ತ್ರಾಸನಂ-ಖಙ್ಗವ್ಯಗ್ರಾಗ್ರಹಸ್ತರಾಜಪುರುಷದರ್ಶನಾದಿನಾ| ನನು, ಭೀಶೋಕಾದಿಭಿರ್ಮಾರುತಸ್ಯ ಕೋಪ ಊಕ್ತಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೧|೧೫) - "ಕ್ರಿಯಾತಿಯೋಗಭೀಶೋಕ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ ಕಥಂ ತ್ರಾಸನಂ ವಾಯೋರುಪಕ್ರಮಃ ? ಉಚ್ಯತೇ| ಭಯಂ ವಾತಪ್ರಕೋಪಹೇತುಃ, ನ ತು ತ್ರಾಸನಮ್| ತ್ರಾಸನಂ ಹಿ ಸರ್ವವತವಿಜಯಿ| ತಸ್ಮಾದ್ವಾತೋಪಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ತ್ರಾಸನಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ,-ಉನ್ಮಾದಾದಿಷು| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ವಾತೋನ್ಮಾದೇ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೬|೨೯) - "ಹರ್ಷಣಾಶ್ವಾಸನೋತ್ತ್ರಾಸಭಯತಾಡನತರ್ಜನಮ್|" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ, ಸೇಕಾದಿರುಪಕ್ರಮಃ| ಸೇಕೋ-ದಶಮೂಲಕ್ವಾಥಾದಿನಾ| ತಥಾ, ಮದ್ಯಂ ಪೈಷ್ಟಿಕಂ ಗೌಡಿಕಂ ಚ ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ| ತಥಾ, ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಾ ಬಸ್ತಯೋ ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಾ ಇತ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ರೂಕ್ಷಶೀತಂ ಬಸ್ತಿಮತ್ರ ನಿರಾಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಬಸ್ತಿನಿಯಮೋ-ಯಥಾವಿಧಿ ಬಸ್ತಿದಾನಮ್, ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ| ಅಥವಾ ಬಸ್ತಿನಿಯಮಃ-ಕರ್ಮಕಾಲಯೋಗಾಖ್ಯಸ್ತ್ರಿಪಞ್ಚಾಶದ್ಬಸ್ತಿಸಙ್ಖ್ಯಃ "ಪ್ರಾಕ್ ಸ್ನೇಹ ಏಕಃ ಪಞ್ಚಾನ್ತೇ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೯|೬೩) ಇತ್ಯೇವಮಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಯೋ ದರ್ಶಿತಃ, ಸ ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ| ತಥಾ ಸುಖಂ ಶೀಲಯತೀತಿ ಸುಖಶೀಲಃ| ಶೀಲಿಕಾಮಿಭಿಕ್ಷ್ಯಾಚರಿಭ್ಯೋ ಣಃ| ತಸ್ಯ ಭಾವಃ ಸುಖಶೀಲತಾ,-ಸೌಖ್ಯವೃತ್ತಿತ್ವಮ್| ತಿಲಪ್ರಿಯಾಲಾಕ್ಷೋಡಾದಯೋಽನೇಕಾ ಯೋನಯೋ ಯೇಷಾಂ ತೇಽನೇಕಯೋನಯಃ ಸ್ನೇಹಾಃ, ತೇ ಚ ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ದೀಪನಪಾಚನೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಿದ್ಧಾಃ| ವಿಶೇಷೇಣ ಪುಷ್ಟಮಾಂಸರಸಸ್ತೈಲಮನುವಾಸನಂ ಚ ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ|

Adhikarana pittasyopakramaH (4-9) · Śloka 9

ಪಿತ್ತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಂ ವಕ್ತಿ - - - - ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸರ್ಪಿಷಃ ಪಾನಂ ಸ್ವಾದುಶೀತೈರ್ವಿರೇಚನಮ್| ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಿ ಭೋಜನಾನ್ಯೌಷಧಾನಿ ಚ||೪|| ಸುಗನ್ಧಿಶೀತಹೃದ್ಯಾನಾಂ ಗನ್ಧಾನಾಮುಪಸೇವನಮ್| ಕಣ್ಠೇಗುಣಾನಾಂ ಹಾರಾಣಾಂ ಮಣೀನಾಮುರಸಾ ಧೃತಿಃ||೫|| ಕರ್ಪೂರಚನ್ದನೋಶೀರೈರನುಲೇಪಃ ಕ್ಷಣೇ ಕ್ಷಣೇ| ಪ್ರದೋಷಶ್ಚನ್ದ್ರಮಾಃ ಸೌಧಂ ಹಾರಿ ಗೀತಂ ಹಿಮೋಽನಿಲಃ||೬|| ಅಯನ್ತ್ರಣಸುಖಂ ಮಿತ್ರಂ ಪುತ್ರಃ ಸನ್ದಿಗ್ಧಮುಗ್ಧವಾಕ್| ಛನ್ದಾನುವರ್ತಿನೋ ದಾರಾಃ ಪ್ರಿಯಾಃ ಶೀಲವಿಭೂಷಿತಾಃ||೭|| ಶೀತಾಮ್ಬುಧಾರಾಗರ್ಭಾಣಿ ಗೃಹಾಣ್ಯುದ್ಯಾನದೀರ್ಘಿಕಾಃ| ಸುತೀರ್ಥವಿಪುಲಸ್ವಚ್ಛಸಲಿಲಾಶಯಸೈಕತೇ||೮|| ಸಾಮ್ಭೋಜಜಲತೀರಾನ್ತೇ ಕಾಯಮಾನೇ ದ್ರುಮಾಕುಲೇ| ಸೌಮ್ಯಾ ಭಾವಾಃ ಪಯಃ ಸರ್ಪಿರ್ವಿರೇಕಶ್ಚ ವಿಶೇಷತಃ||೯||

ಸ೦-ಉಪಕ್ರಮ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಸರ್ಪಿಷಃ ಪಾನಮಿತ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ| ತಥಾ, ಹಾರಾಣಾಂ-ಮುಕ್ತಾದಾಮ್ನಾಂ ಕಣ್ಠೇಗುಣಸಂಜ್ಞಾನಾಂ ವಕ್ಷಸಾ ಧೃತಿಃ-ಧಾರಣಮ್| ತಥಾ, ಮಣೀನಾಂ-ಮರಕತಚನ್ದ್ರಕಾನ್ತಪದ್ಮರಾಗಾದೀನಾಮ್| ತಥಾ, ಕರ್ಪೂರಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣಮನುಲೇಪನಮ್| ತಥಾ, ಪ್ರದೋಷಾದಿಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮ ಇತಿ ವರ್ತತೇ| ಪ್ರದೋಷೋ-ರಾತ್ರಿಮುಖಮ್| ಸುಧಾಯಾ ಇದಂ ಸೌಧಂ,-ಧವಲಗೃಹಮ್| ಹಾರಿ-ರಮ್ಯಮ್, ಗೀತಂ-ಗಾನಮ್| ತಥಾ, ಮಿತ್ರಮಯನ್ತ್ರಣಸುಖಂ-ನ ವಿದ್ಯತೇ ಯನ್ತ್ರಣಾ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತಥಾವಿಧಂ ಸುಖಂ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತಥಾವಿಧಂ ಮಿತ್ರಮ್| ತಥಾ, ಸನ್ದಿಗ್ಧಾ-ಅವ್ಯಕ್ತಾ, ಮುಗ್ಧಾ-ಅಪ್ರೌಢಾ, ವಾಗ್-ವಾಣೀ, ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂವಿಧಃ ಪುತ್ರಃ| ದಾರಾಃ-ಕಲತ್ರಾಣಿ, ವಲ್ಲಭಾಃ-ಸುಶೀಲಾಶ್ಚ| ತಥಾ, ಛನ್ದಾನುವರ್ತಿನಃ-ಚಿತ್ತಾನುಗುಣಕಾರಿಣಃ| ಶೀತಾಮ್ಬುಧಾರಾ ಗರ್ಭೇ-ಅಭ್ಯನ್ತರೇ, ಯೇಷಾಂ ತಥಾವಿಧಾನಿ ಗೃಹಾಣಿ| ತಥಾ, ಉದ್ಯಾನಂ-ಉಪವನಮ್| ತಥಾ, ದೀರ್ಘಿಕಾಃ-ಗೃಹಪುಷ್ಕರಿಣ್ಯಃ| ತಥಾ, ಸೌಮ್ಯಾ ಭಾವಾಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ| ಕ್ವ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ? ಸುತೀರ್ಥವಿಪುಲಸ್ವಚ್ಛಸಲಿಲಾಶಯಸೈಕತೇ ಯತ್ ಕಾಯಮಾನಂ-ತೃಣಗೃಹಮ್, ತಸ್ಮಿನ್| ಶೋಭನಂ ತೀರ್ಥಂ ತಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಸುತೀರ್ಥಶ್ಚಾಸೌ ವಿತತವಿಮಲಜಲಾಶಯಶ್ಚ ಸುತೀರ್ಥವಿಪುಲಸ್ವಚ್ಛಸಲಿಲಾಶಯಃ ತಸ್ಯ ಸಮೀಪೇ ಸೈಕತಮ್, ತಸ್ಮಿನ್| ಸಿಕತಾ ಅಸ್ಮಿನ್ದೇಶೇ ಸನ್ತೀತಿ ಸೈಕತಮ್, "ಸಿಕತಾಶರ್ಕರಾಭ್ಯಾಂ ಚ" ಇತ್ಯಣ್| ಸಮೂಹಾರ್ಥೇ ಠಗ್ದುರ್ನಿವಾರಃ ಸ್ಯಾತ್| ಕೀದೃಶೇ ಕಾಯಮಾನೇ ? ಸಾಮ್ಭೋಜಂ-ಸಪದ್ಮಂ, ಜಲಂ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತೀರಾನ್ತೇ ಸ ಏವಂ ಸಾಮ್ಭೋಜಜಲಸ್ತೀರಾನ್ತೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಯಮಾನೇ ತಸ್ಮಿನ್| ತಥಾ, ದ್ರುಮೈಃ-ವೃಕ್ಷೈಃ, ಆಕುಲೇ-ವ್ಯಾಪ್ತೇ| ವಿಶೇಷೇಣ ತು ಪಯೋ ಘೃತಂ ವಿರೇಕಶ್ಚೋಪಕ್ರಮಃ|

Adhikarana shleShmaNa upakramaH (10-12) · Śloka 12

ಆಧುನಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ ಉಪಕ್ರಮಮಾಹ - - - - ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ವಿಧಿನಾ ಯುಕ್ತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಮನರೇಚನಮ್| ಅನ್ನಂ ರೂಕ್ಷಾಲ್ಪತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಕಮ್||೧೦|| ದೀರ್ಘಕಾಲಸ್ಥಿತಂ ಮದ್ಯಂ ರತಿಪ್ರೀತಿಃ ಪ್ರಜಾಗರಃ| ಅನೇಕರೂಪೋ ವ್ಯಾಯಾಮಶ್ಚಿನ್ತಾ ರೂಕ್ಷಂ ವಿಮರ್ದನಮ್||೧೧|| ವಿಶೇಷಾದ್ವಮನಂ ಯೂಷಃ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಮೇದೋಘ್ನಮೌಷಧಮ್| ಧೂಮೋಪವಾಸಗಣ್ಡೂಷಾ ನಿಃಸುಖತ್ವಂ ಸುಖಾಯ ಚ||೧೨||

ಸ೦-ವಿಧಿನಾ-ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತೇನ, ಯುಕ್ತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಮನವಿರೇಚನಂ ಕಫಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ| ತಥಾ, ಅನ್ನಂ ರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಮದ್ಯಂ ಪುರಾಣಮ್| ರತಿಪ್ರೀತಿಃ ಪ್ರಜಾಗರಃ,-ರಮಣಂ-ರತಿಃ, ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರೀತಿಃ-ಸುಖಮ್| ತಥಾ, ಪ್ರಜಾಗರಃ-ಅತಿಜಾಗರಣಮ್| ತಥಾ, ಅನೇಕರೂಪೋ ವ್ಯಾಯಾಮೋ-ನಿಯುದ್ಧಧನುರಾಕರ್ಷಣಾದಿಕಃ| ವಿಶೇಷೇಣ ತು ವಮನಂ ಯೂಷೋ ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ತಥಾ ಮೇದೋಘ್ನಂ ಯದೌಷಧಂ ತಚ್ಚ ಧೂಮಾದಯಶ್ಚ| ತಥಾ, ನಿಃಸುಖತ್ವಂ-ಸುಖಾಭಾವೋ ದುಃಖರೂಪತ್ವಮ್, ವಾಗ್ದೇಹಮನಃಕರ್ಮಣೋ ದುಃಖದಸ್ಯಾನುಷ್ಠಾನಾದ್ಯದಸುಖಮುಪದ್ಯತೇ, ತಚ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ವೃದ್ಧಸ್ಯ ವಿಕಾರಕರಣಹೇತೋರುಪಶಮಾತ್ ಸುಖಾಯ ಜಾಯತೇ|

Adhikarana saMsargasannipAtabhedAnAmupakramaH (13) · Śloka 13

ಇದಾನೀಂ ಸಂಸರ್ಗೋಪಕ್ರಮಂ ವಕ್ತಿ - - - ಉಪಕ್ರಮಃ ಪೃಥಗ್ದೋಷಾನ್ ಯೋಽಯಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಕೀರ್ತಿತಃ| ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತೇಷು ತಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಕಲ್ಪಯೇತ್||೧೩||

ಸ೦-ಪೃಥಕ್-ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ, ದೋಷಾನ್-ವಾತಾದೀನ್. ಉದ್ದಿಶ್ಯ-ಆಶ್ರಿತ್ಯ, ಯ ಉಪಕ್ರಮಃ ಕೀರ್ತಿತಃ-ಉಕ್ತಃ, ಸಂಸರ್ಗೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ತಂ-ಉಪಕ್ರಮಂ, ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಕಲ್ಪಯೇತ್-ಪ್ರವೃದ್ಧದೋಷಾನುಸಾರೇಣ ನಿರೂಪ್ಯ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ| ಯಥಾ,-ವಾತಪಿತ್ತಸಂಸರ್ಗೇ ವಾತಪಿತ್ತೋಪಕ್ರಮೌ ಮಿಶ್ರೌ, ವಾತಕಫಸಂಸರ್ಗೇ ವಾತಕಫೋಪಕ್ರಮೌ, ಇತ್ಯಾದಿ| ಏವಂ ಸನ್ನಿಪಾತೇಽಪಿ ನಿರೂಪ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ|

Adhikarana saMsargabhedAnAmupakramAntaram (14) · Śloka 14

ಸಂಸರ್ಗೇ ಭೂಯೋಽಪ್ಯುಪಕ್ರಮಮಾಹ - - - - ಗ್ರೈಷ್ಮಃ ಪ್ರಾಯೋ ಮರುತ್ಪಿತ್ತೇ ವಾಸನ್ತಃ ಕಫಮಾರುತೇ| ಮರುತೋ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್, ಕಫಪಿತ್ತೇ ತು ಶಾರದಃ||೧೪||

ಸ೦-ಉಪಕ್ರಮ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ವಾತಪಿತ್ತಸಂಸರ್ಗೇ ಗ್ರೀಷ್ಮರ್ತುಚರ್ಯಾವಿಹಿತ ಉಪಕ್ರಮಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ಯೋಜ್ಯಃ| ಯಥಾ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೩|೨೭) - "ಅತೋಽಸ್ಮಿನ್ ಪಟುಕಟ್ವಮ್ಲವ್ಯಾಯಾಮಾರ್ಕಕರಾಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ಭಜೇನ್ಮಧುರಮೇವಾನ್ನಮ್" ಇತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವಂ ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ಸೇವ್ಯಂ ಚ| ಕಫಮಾರುತಸಂಸರ್ಗೇ ವಸನ್ತರ್ತುಭವಃ "ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ವಮನನಸ್ಯಾದ್ಯೈಃ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೩|೧೯) ಇತ್ಯಾದಿರುಪಕ್ರಮೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ಪ್ರಾಯೇಣೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ನನು, ಗ್ರೀಷ್ಮೇಽತ್ಯನ್ತಶೀತಸೇವೋಕ್ತಾ, ವಸನ್ತೇ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಮನನಸ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಮ್| ಏತಚ್ಚ ದ್ವಯಮಪ್ಯೇಕಾನ್ತೇನ ಪವನಹೇತುಃ| ತತ್ಕಥಮುಕ್ತಮ್ ? "ಗ್ರೈಷ್ಮಃ ಪ್ರಾಯೋ ಮರುತ್ಪಿತ್ತೇ ವಾಸನ್ತಃ ಕಫಮಾರುತೇ|" ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ-ಮರುತೋ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್| ಅತ್ರಾಯಂ ಭಾವಃ,-ಯದಾ ಕಿಲ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತೇನ ಯುಜ್ಯತೇ ತದಾ ದಾಹಾದಿಕೃತ್, ನ ಚ ಪಿತ್ತೇ ಸಮೇ ಸತಿ ದಾಹಾದಿಕಂ ಕರ್ತುಂ ಮರುತ್ಸಮರ್ಥಃ| ಅಪಿ ಚ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಶೀತಮೇವ ಸೇವ್ಯತ ಇತಿ ನಾಯಂ ನಿಯಮಃ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ? ಸ್ನಿಗ್ಧಾದ್ಯಪಿ| ತಸ್ಮಾನ್ಮರುತ್ಪಿತ್ತೇ ಗ್ರೀಷ್ಮವಿಧಿರ್ಯುಕ್ತಃ| ವಸನ್ತೇ ಚ ಕಫಯೋಗಾತ್ ಕಫವಿಕಾರಕಾರ್ಯೇವ ಭವತಿ ಪವನಃ, ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್| ಅತಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ವಮನನಸ್ಯಾದಿರ್ನ್ಯಾಯ್ಯ ಏವ| ಪಿತ್ತೇನ ಸಹ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾ, ಕಫೇನ ಸಹ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಕಫಚಿಕಿತ್ಸಾ, ಸ್ವಭಾವವಶಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ತಥಾ ಚ ಗ್ರನ್ಥಃ,-"ಯೋಗವಾಹೀ" (ಪೃ. ೯|೨೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಪಿತ್ತಸಂಸರ್ಗೇ ತು ಶಾರದಃ-ಶರದೃತುಚರ್ಯಾವಿಹಿತ ಉಪಕ್ರಮಃ| ನನು, ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಕ ಉಪಕ್ರಮಃ ? ಬ್ರೂಮಃ| ವರ್ಷರ್ತುಚರ್ಯಾವಿಹಿತಃ| ಪ್ರಾವೃಷಿ ಹಿ ದೋಷತ್ರಯಕೋಪ ಉಕ್ತಃ| ಅತ ಏವ ತತ್ರಾಹ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೩|೪೪) - "ಭಜೇತ್ಸಾಧಾರಣಂ ಸರ್ವಮ್" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana upakramasya kAlaH (15) · Śloka 15

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯುಪಕ್ರಮಸ್ಯ ಕಾಲಂ ವಕ್ತಿ - - - - ಚಯ ಏವ ಜಯೇದ್ದೋಷಂ ಕುಪಿತಂ ತ್ವವಿರೋಧಯನ್| ಸರ್ವಕೋಪೇ ಬಲೀಯಾಂಸಂ ಶೇಷದೋಷಾವಿರೋಧತಃ||೧೫||

ಸ೦-ಚಯಕಾಲ ಏವ ದೋಷಂ-ವಾತಾದಿಂ, ಜಯೇತ್| ಯಥಾ ಛಿನ್ನಮೂಲತ್ವಾನ್ನ ವಿಕುರ್ವೀತ| ನ ಕೋಪಕಾಲಂ ಪ್ರತೀಕ್ಷೇತೇತಿ ಸೂಚನಾರ್ಥ ಏವಶಬ್ದಃ| ಕಥಂ ಜಯೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಕುಪಿತಂ ದೋಷಮವಿರೋಧಯನ್| ಸರ್ವದೋಷಕೋಪೇ ತು ಬಲವತ್ತರಂ ದೋಷಂ ಜಯೇತ್| ಕಥಮ್? ಶೇಷದೋಷಾವಿರೋಧೇನ|

Adhikarana ashuddhashuddhaprayogayorlakShaNam (16) · Śloka 16

ಪ್ರಯೋಗಃ ಶಮಯೇದ್ವ್ಯಾಧಿಮೇಕಂ ಯೋಽನ್ಯಮುದೀರಯೇತ್| ನಾಽಸೌ ವಿಶುದ್ಧಃ ಶುದ್ಧಸ್ತು ಶಮಯೇದ್ಯೋ ನ ಕೋಪಯೇತ್||೧೬||

ಸ೦-ಯಃ ಪ್ರಯೋಗೋ ವ್ಯಾಧಿಂ ಶಮಯೇದನ್ಯಮನ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಮುದೀರಯೇತ್-ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್, ನಾಸೌ ವಿಶುದ್ಧೋ-ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ತು ವಿಶುದ್ಧಃ ಪ್ರಯೋಗೋ, ಯಃ ಶಮಯೇದ್ವ್ಯಾಧಿಂ ನ ಕೋಪಯೇತ್| ತಸ್ಮಾದನ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಮವಿರೋಧಯನ್ ವ್ಯಾಧಿಂ ಜಯೇತ್|

Adhikarana doShANAM sthAnAntaraprAptiprakAraH (17-19) · Śloka 19

ಅತ ಕಥಂ ದೋಷಾಃ ಕೋಷ್ಠಾಚ್ಛಾಖಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಸು ಯಾನ್ತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ವ್ಯಾಯಾಮಾದೂಷ್ಮಣಸ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದಹಿತಾಚರಣಾದಪಿ| ಕೋಷ್ಠಾಚ್ಛಾಖಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಾಣಿ ದ್ರುತತ್ವಾನ್ಮಾರುತಸ್ಯ ಚ||೧೭|| ಶಾಖಾದಿಭ್ಯಃ ಕಥಂ ದೋಷಾಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಯಾನ್ತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ದೋಷಾ ಯಾನ್ತಿತಥಾ ತೇಭ್ಯಃ ಸ್ರೋತೋಮುಖವಿಶೋಧನಾತ್| ವೃದ್ಧ್ಯಾಽಭಿಷ್ಯನ್ದನಾತ್ಪಾಕಾತ್ಕೋಷ್ಠಂ ವಾಯೋಶ್ಚ ನಿಗ್ರಹಾತ್||೧೮|| ಕೋಷ್ಠಸ್ಥಾ ದೋಷಾಃ ಕಿಂ ಕುರ್ಯಃ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ತತ್ರಸ್ಥಾಶ್ಚ ವಿಲಮ್ಬೇರನ್ ಭೂಯೋ ಹೇತುಪ್ರತೀಕ್ಷಿಣಃ| |೧೯|

ಸ೦-ಕೋಷ್ಠಾತ್-ಉದಾರಾತ್, ಶಾಖಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಾಣಿ ದೋಷಾ ಯಾನ್ತಿ| ಕುತಃ ? ಇತಿ ಹೇತುಚತುಷ್ಟಯಮಾಹ-ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಭಿಃ ಶಾಖಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಾಣಿ ದೋಷಾ ಯಾನ್ತಿ| ತತ್ರ ವ್ಯಾಯಾಮೋಪಜಾತಶ್ರಮಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಪನ್ನಃ ಪವನೋ ವ್ಯಾಯಾಮಕೃತಕ್ಷೋಭಶ್ರಮೋಷ್ಮಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಶಿಥಿಲಂ ಚಲಂ ಚ ದೋಷಂ ಸ್ವಾಸ್ಪದಾತ್ ಚ್ಯಾವಯಿತ್ವಾ ಪರ್ಯಾಕುಲಂ ಶಾಖಾದಿಷು ಕ್ಷಿಪತಿ| ತಥಾ, ಅಗ್ನ್ಯಾತಪಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಿನ ಊಷ್ಮಣಸ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾತ್,-ತೀಕ್ಷ್ಣೇನ ಹ್ಯೂಷ್ಮಣಾ ವಿಲಾಯಿತಾ ದೋಷಾಸ್ತೇನೈವ ಚೋಷ್ಮಣಾ ವಿವೃತೇಷು ಸ್ರೋತೋಮುಖೇಷು ಸತ್ಸು ಶಾಖಾದೀನಿ ಯಾನ್ತಿ| ಅಹಿತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಹಿತೇನ ಚ ಸೇವಿತೇನ ದೋಷಾಃ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾದತಿರಿಚ್ಯಮಾನಾಃ ಕೋಷ್ಠಮಾಪೂರ್ಯ ವಾರ್ಷಿಕಾ ಇವ ಜಲೌಘಾ ನಿಮ್ನೋನ್ನತಾನೀವ ಶಾಖಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರಪದ್ಯನ್ತೇ| ಅಪಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ದ್ರುತತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ರುತತ್ವಾತ್-ಶೀಘ್ರವಾಹಿತ್ವಾತ್, ಮಾರುತಸ್ಯ ಚ, ಕೋಷ್ಠಾಚ್ಛಾಖಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಾಣಿ ದೋಷಾ ಯಾನ್ತಿ| ಸ೦-ಸ್ರೋತಸಾಂ ಮುಖಾನಿ, ತೇಷಾಂ ವಿಶೋಧನಂ-ವಿವರಣಮ್, ತಸ್ಮಾದ್ದೋಷಾಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಯಾನ್ತಿ| ತಥಾ, ವೃದ್ಧ್ಯಾದಿಭಿಃ| ವೃದ್ಧಿಃ-ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾತಿರೇಕಃ| ವೃದ್ಧಾ ಹಿ ದೋಷಾಃ ಸ್ವಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಾಪೂರ್ಯ ಕೋಷ್ಠಂ ಯಾನ್ತಿ| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದನಂ ಚ ನಾಗ್ನಿತಾಪಾದಿತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾದಿಸಂಶ್ಲೇಷಾದೇವ, ಅಪಿ ತು ಕ್ಷೀರದಧ್ಯಾದ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಿಭೋಜನಾದಪಿ| ಏವಂ ಪಾಕಾತ್,-ಪಾಚನಾದಿಭಿಃ ಪಕ್ವಾ ದೋಷಾಃ ಕ್ವಚಿದನಾಸಜ್ಜನ್ತಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಯಾನ್ತಿ| ಕಿಞ್ಚಃ ? ವಾಯೋಶ್ಚ ನಿಗ್ರಹಾತ್,-ಚಶಬ್ದಾನ್ನ ಕೇವಲಂ ಪೂರ್ವೇಭ್ಯೋ ಹೇತುಭ್ಯೋ ಯಾವದ್ವಾಯ್ವಪ್ರೇರಣಾಚ್ಚ, ಇತಿ ಚಾರ್ಥಃ| ಸ೦-ತತ್ರಸ್ಥಾಃ-ಕೋಷ್ಠಸ್ಥಾಶ್ಚ ದೋಷಾ ವಿಲಮ್ಬೇರನ್-ನ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದಯೇಯುಃ| ಯಸ್ಮಾತ್ತೇ ಭೂಯೋ ಹೇತುಪ್ರತೀಕ್ಷಿಣಃ, ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣಹೇತುಷು ಸರ್ವಾಸಾಂ ಪ್ರಾಯೋದರ್ಶನಾದ್ಧೇತೌ ಪ್ರಥಮಾ, ಭೂಯೋ ಹೇತುಪ್ರತೀಕ್ಷಿತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವೃದ್ಧೋಽಪಿ ಹಿ ದೋಷಃ ಕೋಷ್ಠೇ ಶಾಖಾದೌ ವಾ ಮಾರ್ಗಾನ್ತರೇಣ ಗತೋ ಹೀನಶಕ್ತಿತ್ವಾನ್ನ ರೋಗೋತ್ಪಾದನಸಮರ್ಥೋ ಭವತಿ|

Adhikarana doShAH kAlAdibalenAnyasthAne~api kupyanti (19) · Śloka 19

ಯದ್ಯೇವಂ ಕಿಂ ಕದಾಚಿದಪ್ಯನ್ಯಸ್ಥಾನಗತಾ ದೋಷಾ ಹೀನಶಕ್ತಿತ್ವಾನ್ನ ರೋಗಾನ್ ಕುರ್ಯುಃ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ತೇ ಕಾಲಾದಿಬಲಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಕುಪಯನ್ತ್ಯನ್ಯಾಶ್ರಯೇಷ್ವಪಿ||೧೯||

ಸ೦-ತೇ-ದೋಷಾಃ, ಕಾಲದೇಶಾಪಥ್ಯಾದೇಃ ಸಮಾನಗುಣಾದ್ಬಲಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ,-ವಿಕಾರಮುತ್ಪಾದಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಅನ್ಯಾಶ್ರಯೇಷ್ವಪಿ,-ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಯಾಃ ಶಾಖಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಸ್ವಪಿ, ಶಾಖಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಸ್ವಪಿ, ಶಾಖಾಮರ್ಮಾಶ್ರಿತಾಃ ಕೋಷ್ಠೇಷ್ವಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಕೇವಲಂ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಾ ಏವ ಕುಪ್ಯನ್ತೀತಿ ಸೂಚನಾರ್ಥೋಽಪಿ ಶಬ್ದಃ|

Adhikarana AgantudoShasyAlpabalasya sthAnicikitsA (20) · Śloka 20

ಇದಾನೀಂ ಪರಸ್ಥಾನಗತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ವಿಕಲ್ಪೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮುಪದಿಶನ್ನಾಹ - - - - ತತ್ರಾನ್ಯಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥೇಷು ತದೀಯಾಮಬಲೇಷು ತು| ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮ್|೨೦|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ವಾತಾದಿಷು, ಅನ್ಯಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥೇಷು-ಅನ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮನ್ಯಸ್ಥಾನಂ ತತ್ರ ಸನ್ತಿಷ್ಠನ್ತೇಽನ್ಯಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥಾಸ್ತೇಷು,-ಪರಸ್ಥಾನಗತೇಷು, ತದೀಯಾಂ-ಸ್ಥಾನಿದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಮೇವ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ನ ಸ್ವಕೀಯಾಮ್| ತಸ್ಯ-ಪರಸ್ಥಾನದೋಷಸ್ಯೇಯಂ-ತದೀಯಾ, ತಾಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತೇಷು ದೋಷೇಷು ? ಅಬಲೇಷು ತು| ತುರವಧಾರಣೇ, ಅಬಲೇಷ್ವೇವ ನ ಬಲವತ್ಸು| ಬಲವತ್ಸು ಹಿ ಸ್ವಾಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ|

Adhikarana prabalasyAgantoH svacikitsA (20) · Śloka 20

ಅತ ಏವಾಹ - - - - | ಸ್ವಾಮೇವ ಬಲೇನಾನ್ಯಾಭಿಭಾವಿಷು||೨೦||

ಸ೦-ಬಲೇನ- ಆತ್ಮೀಯಯಾ ಶಕ್ತ್ಯಾ, ಅನ್ಯಾಭಿಭಾವಿಷು-ಅನ್ಯಸ್ಥಾನಿದೋಷಮಭಿಭವಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ತೇಽನ್ಯಾಭಿಭಾವಿನಃ, ಸ್ಥಾನಿದೋಷಂ ಪರಾಭೂಯ ತತ್ರ ಯೇ ಸನ್ತಿಷ್ಠನ್ತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇಷು ಸ್ವಾಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana AgantusthAninostulyabalayoH krameNa cikitsA (21) · Śloka 21

ಕಿಮೇಷ ಏವ ನಿಯಮಃ ? ಯದನ್ಯಸ್ಥಾನಗತೇಷ್ವಬಲೇಷ್ವಾಗನ್ತುಷು ಸ್ಥಾನಿದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಬಲವತ್ಸು ಪುನರಾಗನ್ತುಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅಥ ಪಕ್ಷಾನ್ತರೋಽಪಿ ಕುತ್ರಚಿತ್ ಕಶ್ಚಿದಸ್ತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಆಗನ್ತುಂ ಶಮಯೇದ್ದೋಷಂ ಸ್ಥಾನಿನಂ ಪ್ರತಿಕೃತ್ಯ ವಾ| |೨೧|

ಸ೦-ಸ್ಥಾನಿನಂ ದೋಷಂ ಪ್ರತಿಕೃತ್ಯ-ಯಥಾಸ್ವಂ ಸ್ಥಾನಿದೋಷ ಆಗನ್ತುದೋಷಚಕಿತ್ಸಾನಿರ್ವರ್ತನಾನ್ನ ವಿಕಾರಂ ಕುರ್ಯಾತ್ತಥಾ ತಸ್ಯ ಪ್ರತೀಕಾರಂ ಕೃತ್ವಾ, ಸ್ವೈರೇವೋಪಕ್ರಮೈರಬಲವನ್ತಮಾಗನ್ತುಂ ದೋಷಂ ಶಮಯೇತ್-ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ನ ಕೇವಲಮನ್ಯಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥೇಷ್ವಾಗನ್ತುಷ್ವಬಲೇಷು ಸ್ಥಾನಿದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ಯಾವದಾಗನ್ತುದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಾಮಪಿ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥಾಸೌ ಸ್ಥಾನಿದೋಷ ಆಗನ್ತುದೋಷೇಣ ಬಲವತ್ತ್ವಾದಭಿಭೂಯೇತ, ತತೋಽಸ್ಯ ವಿಕಾರಕರಣಂ ಪ್ರತ್ಯಸಮರ್ಥತ್ವಾತ್ತತ್ಪ್ರತೀಕಾರಮಕೃತ್ವೈವಾಗನ್ತುಂ ಶಮಯೇದಿತಿ ವಾಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ಅನ್ಯಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥೇಷ್ವಿತಿ ಬಹುವಚನನಿರ್ದೇಶಃ ಪರ್ಯಾಯೇಣ ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯಥಾ ದ್ವಯೋರೇಕಸ್ಯ ವಾಽನ್ಯಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತತ್ವಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ತ್ರಯಾಣಾಮ್|

Adhikarana tiryaggateShu doSheShu sAvadhAnena cikitsA (21-22) · Śloka 22

ತಿರ್ಯಗ್ಗತೇಷು ದೋಷೇಷು ಯತ್ಕಾರ್ಯಂ ತದಾಹ - - - - | ಪ್ರಾಯಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಗತಾ ದೋಷಾಃ ಕ್ಲೇಶಯನ್ತ್ಯಾತುರಾಂಶ್ಚಿರಮ್||೨೧|| ಕುರ್ಯಾನ್ನ ತೇಷು ತ್ವರಯಾ ದೇಹಾಗ್ನಿಬಲವಿತ್ ಕ್ರಿಯಾಮ್| |೨೨|

ಸ೦-ತಿರ್ಯಗ್ಗತಾ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಾಯೋ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ಆತುರಾಂಶ್ಚಿರಂ ಕ್ಲೇಶಯನ್ತಿ-ಪೀಡಯನ್ತಿ| ತೇಷು-ತಿರ್ಯಗ್ಗತೇಷು ದೋಷೇಷು, ತ್ವರಯಾ-ಶೀಘ್ರಮೇವ, ಕ್ರಿಯಾಂ-ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ, ನ ಕುರ್ಯಾತ್| ವೈದ್ಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕೀದೃಶೋ ವೈದ್ಯಃ ? ದೇಹಾಗ್ನಿಬಲಾಭಿಜ್ಞಃ|

Adhikarana taccikitsAprakAraH (22-23) · Śloka 23

ಕಥಂ ತೇಷಾಮುಪಕ್ರಮಃ ಕಾರ್ಯಃ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಶಮಯೇತ್ತಾನ್ ಪ್ರಯೋಗೇಣ ಸುಖಂ ವಾ ಕೋಷ್ಠಮಾನಯೇತ್||೨೨|| ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕೋಷ್ಠಪ್ರಪನ್ನಾಂಶ್ಚ ಯಥಾಸನ್ನಂ ವಿನಿರ್ಹರೇತ್| |೨೩|

ಸ೦-ತಾನ್-ತಿರ್ಯಗ್ಗತಾನ್ ದೋಷಾನ್, ಪ್ರಯೋಗೇಣ-ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತೇನ, ಶಮಯೇತ್| ಸುಖಂ ವೇತಿ ವಾ ದೇಹಪೀಡಾ ನ ಭವತಿ ತಥಾ ಕ್ರಮೇಣ ಕೋಷ್ಠಮಾನಯೇತ್, "ವೃದ್ಧ್ಯಾಽಭಿಷ್ಯನ್ದನಾತ್" ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಜ್ಞಾತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಕೋಷ್ಠಗತಾಂಶ್ಚಾವಗತ್ಯ ಯಥಾಸನ್ನಂ ವಿನಿರ್ಹರೇತ್,-ಯೋ ಯ ಆಸನ್ನೋ ಮಾರ್ಗೋ ಗುದಂ ಮುಖಂ ಘ್ರಾಣಂ ವಾ, ತೇನೈವ ಯಥಾಸನ್ನಂ-ವಮನವಿರೇಚನಾದಿನಾ ನಿಷ್ಕಾಸಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana sAmadoShalakShaNam, nirAmadoShalakShaNam (23-24) · Śloka 24

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಾಮಮಲಲಿಙ್ಗಮಾಹ - - - - | ಸ್ರೋತೋರೋಧಬಲಭ್ರಂಶಗೌರವಾನಿಲಮೂಢತಾಃ||೨೩|| ಆಲಸ್ಯಾಪಕ್ತಿನಿಷ್ಠೀವಮಲಸಙ್ಗಾರುಚಿಕ್ಲಮಾಃ| ಲಿಙ್ಗಂ ಮಲಾನಾಂ ಸಾಮಾನಾಂ, ನಿರಾಮಾಣಾಂ ವಿಪರ್ಯಯಃ||೨೪||

ಸ೦-ಸ್ರೋತಸಾಂ ರೋಧಃ-ಸ್ರೋತೋರೋಧಃ| ಬಲಸ್ಯ ಭ್ರಂಶೋ-ಹಾನಿಃ,-ಬಲಭ್ರಂಶಃ| ಗೌರವಂ-ಗುರುತ್ವಮ್| ಅನಿಲಸ್ಯ-ವಾಯೋಃ, ಮೂಢತಾ-ಸಮ್ಯಗಸಞ್ಚಾರಃ| ಆಲಸ್ಯಂ-ತನ್ದ್ರಾ| ಅಪಕ್ತಿಃ-ಆಹಾರಸ್ಯಾಪಾಕಃ| ನಿಷ್ಠೀವೋ-ಮುಖಸ್ರಾವಃ| ಮಲಸ್ಯ-ಪುರೀಷಾದೇಃ, ಸಙ್ಗಃ-ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಅರುಚಿಃ-ಅನ್ನಾನಭಿಲಾಷಃ| ಕ್ಲಮೋ-ಗ್ಲಾನಿಃ| ಇತ್ಯೇತತ್ಸಾಮಾನಾಂ ಮಲಾನಾಂ-ದೋಷಾಣಾಮ್. ಲಿಙ್ಗಂ-ಲಕ್ಷಣಮ್| ನಿರಾಮಾಣಾಂ ವಿಪರ್ಯಯಃ-ಅಸ್ಮಾದ್ವೈಪರೀತ್ಯಮ್|

Adhikarana AmalakShaNam (25) · Śloka 25

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಾಮಲಿಙ್ಗಮಾಹ - - - - ಊಷ್ಮಣೋಽಲ್ಪಬಲತ್ವೇನ ಧಾತುಮಾದ್ಯಮಪಾಚಿತಮ್| ದುಷ್ಟಮಾಮಾಶಯಗತಂ ರಸಮಾಮಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ||೨೫||

ಸ೦-ಊಷ್ಮಣಃ-ಅಗ್ನೇಃ, ಅಲ್ಪಬಲತ್ವೇನ-ದೌರ್ಬಲ್ಯೇನ, ಆದ್ಯಂ-ಪ್ರಥಮಂ, ಧಾತುಂ ರಸಂ-ರಸಾಖ್ಯಮ್, ಅಪಾಚಿತಮಾಮಂ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಯತೇ-ವದನ್ತಿ| ಆಚಾರ್ಯಾ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ರಸಮ್ ? ಆಮಾಶಯಗತಮ್| ತಥಾ, ದುಷ್ಟಂ-ವಾತಾದ್ಯನುಶಯಿತಮ್| ರಸಗ್ರಹಣಮನಿಲಸ್ಯ ನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ಆದ್ಯೋ ಧಾತುರ್ವಾತಾಖ್ಯ ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯೇತ| ವಾತಾದೀನಾಮಪಿ ಹಿ ಧಾರಣಾದ್ಧಾತುಸಂಜ್ಞಾಽಸ್ತ್ಯೇವ|

Adhikarana anyamatenAmalakShaNam (26) · Śloka 26

ಅನ್ಯೇ ದೋಷೇಭ್ಯ ಏವಾತಿದುಷ್ಟೇಭ್ಯೋಽನ್ಯೋನ್ಯಮೂರ್ಚ್ಛನಾತ್| ಕೋದ್ರವೇಭ್ಯೋ ವಿಷಸ್ಯೇವ ವದನ್ತ್ಯಾಮಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಮ್||೨೬||

ಸ೦-ಅನ್ಯೇ-ಅಪರೇ ಆಚಾರ್ಯಾಃ, ದೋಷೇಭ್ಯ ಏವ-ವಾತಾದಿಭ್ಯೋ, ಅತಿದುಷ್ಟೇಭ್ಯೋಽನ್ಯೋನ್ಯಮೂರ್ಚ್ಛನಾತ್-ಪರಸ್ಪರಮಿಶ್ರೀಭಾವಾತ್, ಆಮಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಂ ಕಥಯನ್ತಿ| ಕೇಭ್ಯಃ ಕಸ್ಯೇವ? ಯಥಾ ಕೋದ್ರವೇಭ್ಯೋ ವಿಷಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಂ ಕಥಯನ್ತಿ| [ತಥಾ ದೋಷೇಭ್ಯ ಆಮಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಮ್| ]

Adhikarana sAmA doShA rogAshca (27) · Śloka 27

ಆಮೇನ ತೇನ ಸಮ್ಪೃಕ್ತಾ ದೋಷಾ ದೂಷ್ಯಾಶ್ಚ ದೂಷಿತಾಃ| ಸಾಮಾ ಇತ್ಯುಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ಯೇ ಚ ರೋಗಾಸ್ತದುದ್ಭವಾಃ||೨೭||

ಸ೦-ತೇನ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಲಕ್ಷಣೇನ, ಆಮೇನ ಸಮ್ಪೃಕ್ತಾಃ-ಸಂಯುಕ್ತಾಃ, ದೋಷಾ ದೂಷ್ಯಾಶ್ಚ-ರಸಾದಯಃ| ಕೀದೃಶಾಃ ? ದೂಷಿತಾಃ, ತೈರೇವ ವಾತಾದಿಭಿಃ| ಸಹಾಮೇನ ಸಾಮಾಃ, ಇತ್ಯುಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ-ತತ್ರ ತತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ತನ್ತ್ರೇ ಭಣ್ಯನ್ತೇ| ಯೇ ಚ ರೋಗಾಃ-ಜ್ವರಾದಯಃ, ತದುದ್ಭವಾಃ-ವಾತಾದಿದೋಷಸಮುತ್ಥಾಃ, ತೇನಾಮೇನ ಯುಕ್ತಾಃ ಸಾಮಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ಯಥೇಹೈವ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೧|೧೮) - "ಅಜೀರ್ಣ ಇವ ಶೂಲಘ್ನಂ ಸಾಮೇ ತೀವ್ರರುಜಿ ಜ್ವರೇ|" ಇತ್ಯಾದಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಆಮಲಕ್ಷಣಂ ಚೈವಂ ಪಠನ್ತಿ-"ದ್ರವಂ ಗುರ್ವನೇಕವರ್ಣಂ ಹೇತುಃ ಸರ್ವರೋಗಾಣಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಮಾಮಂ ತನ್ತುಮದನುಬದ್ಧಶೂಲಂ ದುರ್ಗನ್ಧಿ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಾಮಾನಾಂ ಚ ವಾತಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಪೃಥಗ್ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್| ತೇ ಸಙ್ಗ್ರಹಶ್ಲೋಕಾ ಯಥಾ (ಸೂ. ಅ. ೨೧) - "ವಾಯುರಾಮಾನ್ವಯಃ ಸಾರ್ತಿರಾಧ್ಮಾನಕೃದಸಞ್ಚರಃ| ದುರ್ಗನ್ಧಮಸಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಕಟುಕಂ ಬಹಲಂ ಗುರು|| ಆವಿಲಸ್ತನ್ತುಮಾಂಸ್ತ್ಯಾನಃ ಪ್ರಲೇಪೀ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಕಫಃ| ವಿಪರ್ಯಯೇ ತು ಪಕ್ವತ್ವಂ ತಥಾ ತಾಮ್ರಂ ಸಮೇಚಕಮ್|| ಪೀತಂ ಚ ಪಿತ್ತಮಚ್ಛಂ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಚ್ಛಃ ಪಿಣ್ಡಿತೋಽಥವಾ| ವಿಶದಶ್ಚ ಸಫೇನಶ್ಚ ಧವಲೋ ಮಧುರೋ ರಸೇ||" ಇತಿ|

Adhikarana sAmadoShANAM cikitsA, sarvadehapravisRutAdisAmadoSheShu shodhananiShedhaH (28-29) · Śloka 29

ಸಾಮಾ ಅಪಿ ದೋಷಾ ಯಾದೃಶಾ ನ ನಿರ್ಹಾರ್ಯಾಸ್ತಾದೃಶಾನ್ ದರ್ಶಯತಿ - - - - ಸರ್ವದೇಹಪ್ರವಿಸೃತಾನ್ ಸಾಮಾನ್ ದೋಷಾನ್ ನ ನಿರ್ಹರೇತ್| ಲೀನಾನ್ ಧಾತುಷ್ವನುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾನ್ ಫಲಾದಾಮಾದ್ರಸಾನಿವ||೨೮|| ಆಶ್ರಯಸ್ಯ ಹಿ ನಾಶಾಯ ತೇ ಸ್ಯುರ್ದುರ್ನಿರ್ಹರತ್ವತಃ| |೨೯|

ಸ೦-ಸಾಮಾನ್-ದೋಷಾನ್-ವಾತಾದೀನ್, ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ ಪ್ರವಿಸೃತಾನ್-ವ್ಯಾಪ್ತಾಶೇಷಕಾಯಾನ್, ಧಾತುಷು-ರಸಾದ್ಯೇಷು, ಲೀನಾನ್-ಶ್ಲಿಷ್ಟಾನ್, ಅನುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾನ್-ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದಚಲಿತಾನ್, ನ ನಿರ್ಹರೇತ್-ವಮನಾದಿಭಿರ್ನ ಶೋಧಯೇತ್| ಕುತಃ ? ದುರ್ನಿರ್ಹರತ್ವತಃ-ದುಃಖೇನ ನಿರ್ಹರ್ತುಂ ಶಕ್ಯತ್ವಾತ್| ತೇ ಹಿ ನಿರ್ಹ್ರಿಯಮಾಣಾ ಆಶ್ರಯಸ್ಯ-ಶರೀರಾಖ್ಯಸ್ಯ, ನಾಶಾಯ ಸ್ಯುಃ| ಯಾವತ್ತು ಸರ್ವದೇಹಪ್ರವಿಸೃತಾ ನ ಸ್ಯುಃ| ಯಥಾ ಭುಕ್ತಾನನ್ತರಂ ಜ್ವರೋತ್ಪತ್ತೌ ನವಾತಿಸಾರೇ ಚ ತದಾ ವಮನೇನ ಹರೀತಕ್ಯಾ ಚ ಯಥಾಯೋಗಂ ನಿರ್ಹಾರೋಽನುಜ್ಞಾತ ಏವ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾ| ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ-ಫಲಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆಮಾತ್-ಅಪಕ್ವಾತ್, ಫಲಾತ್-ಆಮ್ರಾದೇಃ, ರಸೋ ನಿರ್ಹ್ರಿಯಮಾಣೋ ದುರ್ನಿರ್ಹರತ್ವಾತ್ ಆಶ್ರಯಸ್ಯ-ಫಲಸ್ಯ, ಯಥಾ ನಾಶಾಯ ಭವತಿ, ಏವಂ ದೋಷಾ ಅಪಿ|

Adhikarana tAn shedhanayogyAn kRutva yathAsannaM shodhayet (29-30) · Śloka 30

ತರ್ಹೀದೃಶೇ ದೋಷೇ ಕಿಂ ಕಾರ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಪಾಚನೈರ್ದೀಪನೈಃ ಸ್ನೇಹೈಸ್ತಾನ್ ಸ್ವೇದೈಶ್ಚ ಪರಿಷ್ಕೃತಾನ್||೨೯|| ಶೋಧಯೇಚ್ಛೋಧನೈಃ ಕಾಲೇ ಯಥಾಸನ್ನಂ ಯಥಾಬಲಮ್| |೩೦|

ಸ೦-ತಾನ್-ತಥಾವಿಧಾನ್ ದೋಷಾನ್, ಪಾಚನೈಃ-ಜ್ವರಾದ್ಯಧ್ಯಾಯೋಕ್ತೈಃ| ದೀಪನೈರಿತಿ ಪಾಚನಾನಾಂ ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ಚ ವಿಶೇಷಣಮ್, ಮಧ್ಯದೀಪಕತ್ವಾತ್| ಅಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕೃದ್ಭಿಃ ಪಾಚನೈಃ ಸ್ನೇಹೈಶ್ಚ ತಥಾ ಸ್ವೇದೈಃ ಪರಿಷ್ಕೃತಾನ್-ಪರಿಕಲ್ಪಿತಾನ್ ಕೃತಸಂಸ್ಕಾರಾನ್, ಯಥಾಸನ್ನಂ ಯಥಾಬಲಂ ಚ ಕೃತ್ವಾ ಯಥೋಕ್ತೇ ಕಾಲೇ ಶೋಧನೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಶೋಧಯೇತ್| ಯಥಾಸನ್ನಮಿತಿ ಯಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಯ ಆಸನ್ನೋ ಮಾರ್ಗಸ್ತೇನೈವ ತಂ ನಿರ್ಹರೇತ್| ಯಥಾಬಲಮಿತಿ ಯಸ್ಯ ಯಾವದ್ಬಲಮಾತುರಸ್ಯೋತ್ತಮಂ ಮಧ್ಯಮಮಧಮಂ ವಾ, ತಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತೀಕ್ಷ್ಣೇನ ಮಧ್ಯೇನ ಮೃದುನಾ ವಾ ಶೋಧನೇನ ಶೋಧಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana yathAsannamArgaH (30-31) · Śloka 31

ಕಸ್ಯ ಕೋ ಮಾರ್ಗ ಆಸನ್ನಃ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಹನ್ತ್ಯಾಶು ಯುಕ್ತಂ ವಕ್ಕ್ರೇಣ ದ್ರವ್ಯಮಾಮಾಶಯಾನ್ಮಲಾನ್||೩೦|| ಘ್ರಾಣೇನ ಚೋರ್ಧ್ವಜತ್ರೂತ್ಥಾನ್ ಪಕ್ವಾಧಾನಾದ್ಗುದೇನ ಚ| |೩೧|

ಸ೦-ವಕ್ಕ್ರೇಣ ದ್ರವ್ಯಂ ಯುಕ್ತಂ-ಪೀತಂ, ಆಮಾಶಯಾತ್ ಮಲಾನಾಶು ಹನ್ತಿ| ಘ್ರಾಣೇನ ತು ಪೀತಮೂರ್ಧ್ವಜತ್ರೂತ್ಥಾನ್ ಮಲಾನಾಶು ಹನ್ತಿ| ಗುದೇನ ಯುಕ್ತಂ ಪಕ್ವಾಧಾನಾತ್-ಪಕ್ವಾಶಯಾತ್, ಆಶು ಮಲಾನ್ ಹನ್ತಿ|

Adhikarana svayaMpravRuttAnsAmAnna stambhayet (31-32) · Śloka 32

ಇದಾನೀಂ ಯಾದೃಶಾ ಆಮಾ ನ ಧಾರ್ಯಾಸ್ತಾದೃಶಾನ್ ದರ್ಶಯತಿ - - - - | ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾನಧ ಊರ್ಧ್ವಂ ವಾ ನ ಚಾಮಾನ್ ವಹತಃ ಸ್ವಯಮ್||೩೧|| ಧಾರಯೇದೌಷಧೈರ್ದೋಷಾನ್ ವಿಧೃತಾಸ್ತೇ ಹಿ ರೋಗದಾಃ| |೩೨|

ಸ೦-ಅಧ ಊರ್ಧ್ವಂ ವೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾನಾಮಾನ್ ಸ್ವಯಂ ವಹತೋ-ಯತ್ನಂ ವಿನೈವ ಪ್ರವೃತ್ತಾನ್, ಔಷಧೈಃ-ಸ್ತಮ್ಭನೈಃ, ನ ಧಾರಯೇತ್| ಕುತಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತೇ-ದೋಷಾಃ, ವಿಧೃತಾ ರೋಗದಾಃ-ಜ್ವರಾದಿಕಾರಿಣಃ|

Adhikarana teShUpekShaiva bheShajam, savibandheShu teShu pAcanA nirharaNaM vA (32-33) · Śloka 33

ತೇಷು ತು ಯತ್ಕಾರ್ಯಂ ತದಾಹ - - - - | ಪ್ರವೃತ್ತಾನ್ ಪ್ರಾಗತೋ ದೋಷಾನುಪೇಕ್ಷೇತ ಹಿತಾಶಿನಃ||೩೨|| ವಿಬದ್ಧಾನ್ ಪಾಚನೈಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಪಾಚಯನ್ನಿರ್ಹರೇತ ವಾ| |೩೩|

ಸ೦-ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ, ಪ್ರವೃತ್ತಾನ್ ಪ್ರಾಕ್-ಪ್ರಾರಮ್ಭಕಾಲೇ, ದೋಷಾನ್ ಹಿತಭೋಜಿನ ಉಪೇಕ್ಷೇತ-ಸಙ್ಗ್ರಹಣೇನ ನ ಧಾರಯೇತ್| ವಿಬದ್ಧಾನ್-ಈಷತ್ಪ್ರವೃತ್ತಾನ್, ತೈಸ್ತೈಃ-ಯಥೋಕ್ತೈಃ, ಪಾಚನೈಃ ಪಾಚಯೇತ್-ಪಾಕಂ ನಯೇತ್| ನಿರ್ಹರೇದ್ವಾ|

Adhikarana svasthasya shodhanakAlaH (33-34) · Śloka 34

ಅಥ ಕಃ ಶೋಧನಕಾಲಃ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಶ್ರಾವಣೇ ಕಾರ್ತಿಕೇ ಚೈತ್ರೇ ಮಾಸಿ ಸಾಧಾರಣೇ ಕ್ರಮಾತ್||೩೩|| ಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಹಿಮಚಿತಾನ್ ವಾಯ್ವಾದೀನಾಶು ನಿರ್ಹರೇತ್| |೩೪|

ಸ೦-ಕ್ರಮಾತ್-ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ಗ್ರೀಷ್ಮಚಿತಂ ವಾಯುಂ ಶ್ರಾವಣೇ ನಿರ್ಹರೇತ್| ವರ್ಷಾಚಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಕಾರ್ತಿಕೇ ನಿರ್ಹರೇತ್| ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಚಿತಂ ಕಫಂ ಚೈತ್ರೇ ನಿರ್ಹರೇತ್| ಏತೇ ಹಿ ಸಾಧಾರಣಾಃ ಕಾಲಾಃ ಅತ ಏತೇಷು ಶೋಧನಂ ಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana asandhau shodhananiShedhaH (34-35) · Śloka 35

ನನು, ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷ್ವೇವ ಕಸ್ಮಾದ್ವಾತಾದಯೋ ನ ಶೋಧ್ಯನ್ತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಅತ್ಯುಷ್ಣವರ್ಷಶೀತಾ ಹಿ ಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಹಿಮಾಗಮಾಃ||೩೪|| ಸನ್ಧೌ ಸಾಧಾರಣೇ ತೇಷಾಂ ದುಷ್ಟಾನ್ ದೋಷಾನ್ ವಿಶೋಧಯೇತ್| ಸಂಶೋಧನಸಾಧ್ಯಸ್ಯಾಯಮೇವ ಸಂಶೋಧನಕಾಲಃ ? ನೇತ್ಯಾಹ - - - - ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ, ವ್ಯಾಧೌ ವ್ಯಾಧಿವಶೇನ ತು||೩೫||

ಸ೦-ಯತೋ ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಯೋಽತ್ಯುಷ್ಣಾದಿಯುಕ್ತಾಃ| [ತೇಷಾಂ-ಅತ್ಯುಷ್ಣವರ್ಷಶೀತಾನಾಂ, ಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಹಿಮಾಗಮಾನಾಂ, ಸಾಧಾರಣೇ ಸನ್ಧೌ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಸಮಭಾವೇ ಕಾಲೇ ದೋಷಾನ್-ವಾತಾದೀನ್, ದುಷ್ಟಾನ್-ವಿಕೃತಾನ್, ವಿಶೋಧಯೇತ್-ವಿನಿರ್ಹರೇತ್| ಸನ್ಧೌ ಹಿ ಸಾಮ್ಯಮ್| ] ತತಃ ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿ ನ ತೇ ಕಾಲಾಃ| ತಥಾ ಹಿ-ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ತಾವದಾದಾನಗ್ಲಾನಂ ಖರತರರವಿಕಿರಣತಪ್ತಂ ಪಿಪಾಸಾಕ್ಲಮಾದ್ಯಾಕುಲಮತಿಪ್ರವಿಲೀನದೋಷಮತಿಶಿಥಿಲಂ ಶರೀರಂ ಭವತಿ| ಔಷಧಂ ಪುನರತಿಖರದಿವಾಕರಕರನಿರ್ಭರತಾಪಾದುಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣತಾಂ ಯಾತಮತಿಯೋಗಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಪ್ರಾವೃಷಿ ಘನಘನೌಷಸಙ್ಘಟ್ಟಸಾದಿತೇ ಸರ್ವತೋ ಜಗತ್ಯವಸನ್ನೋಽಗ್ನಿರ್ಭವತಿ| ಆದಾನದುರ್ಬಲಂ ಚ ಶರೀರಂ ಭವತಿ| ಓಷಧಯಶ್ಚ ಜಲದಜಲಪ್ಲಾವಿತಮೂಲಾ ಅಲ್ಪವೀರ್ಯಾಃ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ಭೂಬಾಷ್ಪಸಂಯೋಗಾಚ್ಚೌಷಧೀನಾಂ ವಿದಗ್ಧತ್ವಮ್| ಅತೋಽಪಥ್ಯತಾಂ ಗತಾ ಅಯೋಗಾಯೈವ| ಶೀತಕಾಲೇ ಚಾತಿಶೀತೋಪಹತತ್ವಾಚ್ಛರೀರಮತಿವಾತವಿಷ್ಟಬ್ಧಮತಿಸ್ತಬ್ಧಗುರುದೋಷಂ ಭವತಿ| ಶೀತೋಪಹತತ್ವಾಚ್ಚೋಷ್ಣಸ್ವಭಾವಮಪ್ಯೌಷಧಂ ಸಂಶೋಧನಾಯೋಪಯುಕ್ತಂ ಮನ್ದವೀರ್ಯತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಯೋಗಾಯೈವ ಕಲ್ಪತೇ ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ಯುಕ್ತಮುಕ್ತಮತ್ಯುಷ್ಣವರ್ಷಶೀತತ್ವಾತ್ ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷು ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಶೋಧನಮಯುಕ್ತಮ್, ನ ತ್ವಾತುರಸ್ಯ, ಇತಿ| ಸ೦-ಸ್ವಸ್ಥಾವಸ್ಥಮಧಿಕೃತ್ಯಾಯಂ ಸಂಶೋಧನಕಾಲ ಉಕ್ತಃ| ವ್ಯಾಧೌ ತ್ವಾತ್ಯಯಿಕೇ ವ್ಯಾಧ್ಯನುರೋಧೇನ ಸಂಶೋಧನಕಾಲಃ|

Adhikarana vyAdhitasya shodhanakAlaH (36) · Śloka 36

ಯದಿ ಹೇಮನ್ತಾದಾವತಿಶೀತೋಷ್ಣಾದೌ ಕಾಲೇ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸಂಶೋಧನಸಾಧ್ಯಃ ಸಮ್ಭವೇತ್, ತದಾ ಕಥಂ ಸಂಶೋಧನಂ ಕಾರ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಕೃತ್ವಾ ಶೀತೋಷ್ಣವೃಷ್ಟೀನಾಂ ಪ್ರತೀಕಾರಂ ಯಥಾಯಥಮ್| ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಂ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಂ ನ ಹಾಪಯೇತ್||೩೬||

ಸ೦-ಶೀತೋಷ್ಣವೃಷ್ಟೀನಾಂ ಪ್ರತೀಕಾರಂ ಕೃತ್ವಾ-ಕೃತ್ರಿಮಂ ಋತುಗುಣಂ ಯಥಾಯಥಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ಸಂಶೋಧನಾದಿಲಕ್ಷಣಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಕೃತ್ರಿಮಗುಣೋಪಧಾನಂ ಚ ಯಥಾ,-ಹೇಮನ್ತೇ ಗರ್ಭಗೃಹಾದಿ, ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಧಾರಾಗ್ರಹಾದೀನಿ| ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಂ ನ ಹಾಪಯೇತ್-ನಾತಿಕ್ರಾಮಯೇತ್, ಆತ್ಯಯಿಕಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪ್ರಾಣಹಾರಿತ್ವಾತ್|

Adhikarana shamanauShadhakAlAH dasha (37) · Śloka 37

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯೌಷಧಕಾಲಾನ್ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ - - - - ಯುಞ್ಜ್ಯಾದನನ್ನಮನ್ನಾದೌ ಮಧ್ಯೇಽನ್ತೇ ಕವಲಾನ್ತರೇ| ಗ್ರಾಸೇ ಗ್ರಾಸೇ ಮುಹುಃ ಸಾನ್ನಂ ಸಾಮುದ್ಗಂ ನಿಶಿಚೌಷಧಮ್||೩೭||

ಸ೦-ದಶೈತೇ ಔಷಧಸ್ಯ ಕಾಲಾಃ| ಅನನ್ನಮೌಷಧಂ ತದುಚ್ಯತೇ ಯದುಪಯುಜ್ಯ ಪರಿಣತೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಭುಞ್ಜೀತ| ಅನ್ನಾದೌ ತದುಚ್ಯತೇ ಯದುಪಯುಜ್ಯ ಸಮನನ್ತರಮಾಹಾರೋಪಯೋಗೋ ವಿಧೀಯತೇ| ಮಧ್ಯ ಇತಿ ಅನ್ನಸ್ಯ-ಆಹಾರಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಯದೌಷಧಂ ಭುಜ್ಯತೇ| ಅನ್ತೇ-ಅವಸಾನೇ| ಕವಲಾನ್ತರ ಇತಿ ಕವಲಯೋಃ-ಗ್ರಾಸಯೋಃ, ಅನ್ತರೇ-ಮಧ್ಯೇ, ನ ತು ಗ್ರಾಸಮಿಶ್ರಿತಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗ್ರಾಸೇ ಗ್ರಾಸ ಇತಿ ಯದ್ಽಽಗ್ರಾಸಸಮ್ಪೃಕ್ತಂ ಭುಜ್ಯತೇ| ಮುಹುರಿತಿ ಪುನಃ ಪುನರ್ಭುಕ್ತೇಽಭುಕ್ತೇ ವಾ ಯದೌಷಧಂ ಭುಜ್ಯತೇ| ಸಾನ್ನಮಿತಿ ಸಹಾನ್ನೇನ-ಆಹಾರೇಣ ಯದೌಷಧಂ ಭುಜ್ಯತೇ| ಸಾಮುದ್ಗಂ ತದ್ಭಣ್ಯತೇ ಯದಾಹಾರಸ್ಯ ಪ್ರಾಕ್ ಪಶ್ಚಾಚ್ಚ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ, ತೇನ ಹಿ ಸಮುದ್ಗಪುಟಯುಗಲಸಮೇನೌಷಧದ್ವಯೇನಾಹಾರೋ ಮಧ್ಯೀಕ್ರಿಯತೇ| ಸಮುದ್ಗಃ-ಸಮ್ಪುಟಕಃ| ನಿಶಿ ತದುಚ್ಯತೇ ಯಚ್ಛಯನವೇಲಾಯಾಂ ಭುಜ್ಯತೇ|

Adhikarana anannasya viShayaH, prAgbhaktasya viShayaH, madhyebhaktasya viShayaH, adhobhaktasya viShayaH, grAsagrAsAntayorviShayaH, muhurauShadhasya viShayaH, sAnnasya viShayaH, sAmudrasya viShayaH, naishauShadhasya viShayaH (13) · Śloka 13

ಅಧುನಾ ವಿಷಯವಿಭಾಗೇನ ಯಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಧೌ ಯದುಪಯುಜ್ಯತೇ ತದ್ದರ್ಶಯತಿ - - - - ಕಫೋದ್ರೇಕೇ ಗದೇಽನನ್ನಂ ಬಲಿನೋ ರೋಗರೋಗಿಣೋಃ| ಅನ್ನಾದೌ ವಿಗುಣೇಽಪಾನೇ, ಸಮಾನೇ ಮಧ್ಯ ಇಷ್ಯತೇ||೩೮|| ವ್ಯಾನೇಽನ್ತೇ ಪ್ರಾತರಾಶಸ್ಯ, ಸಾಯಮಾಶಸ್ಯ ತೂತ್ತರೇ| ಗ್ರಾಸಗ್ರಾಸಾನ್ತಯೋಃ ಪ್ರಾಣೇ ಪ್ರದುಷ್ಟೇ ಮಾತರಿಶ್ವನಿ||೩೯|| ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ವಿಷಚ್ಛರ್ದಿಹಿಧ್ಮಾತೃಟ್ಶ್ವಾಸಕಾಸಿಷು| ಯೋಜ್ಯಂ ಸಭೋಜ್ಯಂ ಭೈಷಜ್ಯಂ ಭೋಜ್ಯೈಶ್ಚಿತ್ರೈರರೋಚಕೇ||೪೦|| ಕಮ್ಪಾಕ್ಷೇಪಕಹಿಧ್ಮಾಸು ಸಾಮುದ್ರಂ ಲಘುಭೋಜಿನಾಮ್| ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರುವಿಕಾರೇಷು ಸ್ವಪ್ನಕಾಲೇ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||೪೧|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋ ನಾಮ ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೩||

ಸ೦-ಕಫೋದ್ರೇಕೇ ರೋಗೇ ನಿರನ್ನಮೌಷಧಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕಯೋಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಬಲಿನೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲವತಿ ರೋಗೇ ರೋಗಿಣಿ ಚ ತತ್ಕೇವಲಮನ್ನಾದಿರಹಿತಮೌಷಧಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತದ್ಧಿ ನಿರನ್ನಮತಿವೀರ್ಯಂ ಭವತಿ| ಬಲವಾಂಶ್ಚ ಯದಿ ರೋಗೀ ತದೋಪಯುಞ್ಜೀತ, ನ ತು ದುರ್ಬಲೇ| ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ತ್ವನ್ನಸಹಿತಂ ನ ಗ್ಲಾನಿಕರಂ ಭವತಿ| ಅನ್ನಾದಾವಿತಿ| ಅಪಾನೇ ವಾಯೌ ವಿಗುಣೇ-ಕುಪಿತೇ ಸತಿ, ಔಷಧಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಸಮನನ್ತರಮೇವಾಹಾರ ಇಷ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮಾನೇ ವಾಯೌ ವಿಗುಣೇ ಮಧ್ಯೇ ಭಕ್ತಸ್ಯೌಷಧಮಿಷ್ಯತೇ| ವ್ಯಾನೇ ವಾಯೌ ವಿಗುಣೇ ಪ್ರಾತರಾಶಸ್ಯ-ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಭುಕ್ತಸ್ಯ, ಅನ್ತೇ-ಅವಸಾನೇ, ಭೇಷಜಮಿಷ್ಯತೇ| ಸಾಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ತರೇ-ವ್ಯಾನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಉದಾನೇ ಮರುತಿ, ವಿಗುಣೇ ಸಾಯಮಾಶಸ್ಯ-ಅಪರಾಹ್ಣಭುಕ್ತಸ್ಯ ತ್ವನ್ತೇ ಭೇಷಜಮಿಷ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಣೇ ಮಾತರಿಶ್ವನಿ-ವಾತೇ, ಪ್ರದುಷ್ಟೇ-ವಿಕೃತೇ, ಗ್ರಾಸಗ್ರಾಸಾನ್ತರಯೋರ್ಭೇಷಜಮಿಷ್ಯತೇ| ಗ್ರಾಸಸ್ಯ ಗ್ರಾಸಾನ್ತಶ್ಚ ತಯೋಃ, ತೇನ ಗ್ರಾಸಸಮ್ಪೃಕ್ತಮೌಷಧಂ ಗ್ರಾಸಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಭೇಷಜಮಿತಿ ಚಾವತಿಷ್ಠತೇ| ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ-ಭುಕ್ತೇ ಯದಭುಕ್ತೇ ವಾ ಭೇಷಜಂ, ತತ್ತು ವಿಷಾದಿಷು ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅರೋಚಕೇ-ಅರುಚೌ, ಸಹ ಭೋಜ್ಯೈರ್ಭೈಷಜ್ಯಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕೀದೃಶೈರ್ಭೋಜ್ಯೈಃ ? ಚಿತ್ರೈಃ-ಅನೇಕವಿಧೈಃ| ಸಾಮುದ್ಗಂ ನಾಮ ಯದಾದಾವನ್ತೇ ಚಾಹಾರಸ್ಯ ಭುಜ್ಯತೇ ತತ್ಕಮ್ಪಾದಿಷು 'ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ' ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೇಷಾಮ್ ? ಲಘ್ವನ್ನಾಶಿನಾಮ್| ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರುವಿಕಾರೇಷು ಶಯನವೇಲಾಯಾಮೌಷಧಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತ ಇತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯಾಧ್ಯಾಯಸ್ತ್ರಯೋದಶಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೩||