13. dōṣōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

పూర్వేఽధ్యాయే వికృతాన్ దోషానాశ్వేవోపక్రమేదిత్యుక్తం|

Adhikarana doShopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

అతస్తమేవోపక్రమం దర్శయితుం దోషోపక్రమణీయమారిరిప్సురిదమాహ - - - - అథాతో దోషోపక్రమణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2|

స0-దోషాణాముపక్రమణం-చికిత్సా, దోషోపక్రమణం| తస్మై హితో దోషోపక్రమణీయః| శేషం పూర్వవద్యోజ్యం|

Adhikarana vAtasyopakramaH (1-3) · Śloka 3

సర్వదోషేభ్యశ్చ ప్రధానో వాత ఇతి తదుపక్రమం పూర్వమాహ - - - - వాతస్యోపక్రమః స్నేహః స్వేదః సంశోధనం మృదు| స్వాద్వమ్లలవణోష్ణాని భోజ్యాన్యభ్యంగమర్దనం||1|| వేష్టనం త్రాసనం సేకో మద్యం పైష్టికగౌడికం| స్నిగ్ధోష్ణా బస్తయో బస్తినియమః సుఖశీలతా||2|| దీపనైః పాచనైః సిద్ధాః స్నేహాశ్చానేకయోనయః| విశేషాన్మేద్యపిశితరసతైలానువాసనం||3||

స0-వాతస్యోపక్రమః స్నేహః, శ్రేష్ఠత్వాచ్చ ప్రాగుపాదానం స్నేహస్య| తతః స్వేదః| కృతస్నేహస్వేదస్య చ సంశోధనం| తచ్చ మృదు-న తీక్ష్ణం, తీక్ష్ణస్య వాతకోపహేతుత్వాత్| తథా, స్వాద్వాదీని భోజ్యాని-భక్ష్యాణి| అభ్యంగశ్చ మర్దనం చాభ్యంగమర్దనం| మర్దనం-పాణ్యాది నా| వేష్టనం-శాటకాదినా| త్రాసనం-ఖంగవ్యగ్రాగ్రహస్తరాజపురుషదర్శనాదినా| నను, భీశోకాదిభిర్మారుతస్య కోప ఊక్తః| వక్ష్యతి హి (హృ. ని. అ. 1|15) - "క్రియాతియోగభీశోక" ఇత్యాది| తత్ కథం త్రాసనం వాయోరుపక్రమః ? ఉచ్యతే| భయం వాతప్రకోపహేతుః, న తు త్రాసనం| త్రాసనం హి సర్వవతవిజయి| తస్మాద్వాతోపశాంత్యర్థం త్రాసనం యుక్తం| యథా,-ఉన్మాదాదిషు| తథా చ వక్ష్యతి వాతోన్మాదే (హృ. ఉ. అ. 6|29) - "హర్షణాశ్వాసనోత్త్రాసభయతాడనతర్జనం|" ఇత్యాది| తథా, సేకాదిరుపక్రమః| సేకో-దశమూలక్వాథాదినా| తథా, మద్యం పైష్టికం గౌడికం చ వాతస్యోపక్రమః| తథా, స్నిగ్ధోష్ణా బస్తయో వాతస్యోపక్రమః| స్నిగ్ధోష్ణా ఇత్యుక్త్యా రూక్షశీతం బస్తిమత్ర నిరాకరోతి| తథా, బస్తినియమో-యథావిధి బస్తిదానం, వాతస్యోపక్రమః| అథవా బస్తినియమః-కర్మకాలయోగాఖ్యస్త్రిపంచాశద్బస్తిసంఖ్యః "ప్రాక్ స్నేహ ఏకః పంచాంతే" (హృ. సూ. అ. 19|63) ఇత్యేవమాదినా గ్రంథేన యో దర్శితః, స వాతస్యోపక్రమః| తథా సుఖం శీలయతీతి సుఖశీలః| శీలికామిభిక్ష్యాచరిభ్యో ణః| తస్య భావః సుఖశీలతా,-సౌఖ్యవృత్తిత్వం| తిలప్రియాలాక్షోడాదయోఽనేకా యోనయో యేషాం తేఽనేకయోనయః స్నేహాః, తే చ వాతస్యోపక్రమ ఇతి యోజ్యం| కింభూతాః ? దీపనపాచనైర్ద్రవ్యైః సిద్ధాః| విశేషేణ పుష్టమాంసరసస్తైలమనువాసనం చ వాతస్యోపక్రమః|

Adhikarana pittasyopakramaH (4-9) · Śloka 9

పిత్తస్యోపక్రమం వక్తి - - - - పిత్తస్య సర్పిషః పానం స్వాదుశీతైర్విరేచనం| స్వాదుతిక్తకషాయాణి భోజనాన్యౌషధాని చ||4|| సుగంధిశీతహృద్యానాం గంధానాముపసేవనం| కంఠేగుణానాం హారాణాం మణీనామురసా ధృతిః||5|| కర్పూరచందనోశీరైరనులేపః క్షణే క్షణే| ప్రదోషశ్చంద్రమాః సౌధం హారి గీతం హిమోఽనిలః||6|| అయంత్రణసుఖం మిత్రం పుత్రః సందిగ్ధముగ్ధవాక్| ఛందానువర్తినో దారాః ప్రియాః శీలవిభూషితాః||7|| శీతాంబుధారాగర్భాణి గృహాణ్యుద్యానదీర్ఘికాః| సుతీర్థవిపులస్వచ్ఛసలిలాశయసైకతే||8|| సాంభోజజలతీరాంతే కాయమానే ద్రుమాకులే| సౌమ్యా భావాః పయః సర్పిర్విరేకశ్చ విశేషతః||9||

స0-ఉపక్రమ ఇత్యనువర్తతే| సర్పిషః పానమిత్యాది పిత్తస్యోపక్రమః| తథా, హారాణాం-ముక్తాదామ్నాం కంఠేగుణసంజ్ఞానాం వక్షసా ధృతిః-ధారణం| తథా, మణీనాం-మరకతచంద్రకాంతపద్మరాగాదీనాం| తథా, కర్పూరాదిభిః ప్రతిక్షణమనులేపనం| తథా, ప్రదోషాదిః పిత్తస్యోపక్రమ ఇతి వర్తతే| ప్రదోషో-రాత్రిముఖం| సుధాయా ఇదం సౌధం,-ధవలగృహం| హారి-రమ్యం, గీతం-గానం| తథా, మిత్రమయంత్రణసుఖం-న విద్యతే యంత్రణా యస్మింస్తథావిధం సుఖం యస్మింస్తథావిధం మిత్రం| తథా, సందిగ్ధా-అవ్యక్తా, ముగ్ధా-అప్రౌఢా, వాగ్-వాణీ, యస్య స ఏవంవిధః పుత్రః| దారాః-కలత్రాణి, వల్లభాః-సుశీలాశ్చ| తథా, ఛందానువర్తినః-చిత్తానుగుణకారిణః| శీతాంబుధారా గర్భే-అభ్యంతరే, యేషాం తథావిధాని గృహాణి| తథా, ఉద్యానం-ఉపవనం| తథా, దీర్ఘికాః-గృహపుష్కరిణ్యః| తథా, సౌమ్యా భావాః పిత్తస్యోపక్రమః| క్వ స్థితస్య ? సుతీర్థవిపులస్వచ్ఛసలిలాశయసైకతే యత్ కాయమానం-తృణగృహం, తస్మిన్| శోభనం తీర్థం తస్య స ఏవం| సుతీర్థశ్చాసౌ వితతవిమలజలాశయశ్చ సుతీర్థవిపులస్వచ్ఛసలిలాశయః తస్య సమీపే సైకతం, తస్మిన్| సికతా అస్మిందేశే సంతీతి సైకతం, "సికతాశర్కరాభ్యాం చ" ఇత్యణ్| సమూహార్థే ఠగ్దుర్నివారః స్యాత్| కీదృశే కాయమానే ? సాంభోజం-సపద్మం, జలం యస్మింస్తీరాంతే స ఏవం సాంభోజజలస్తీరాంతో యస్మిన్ కాయమానే తస్మిన్| తథా, ద్రుమైః-వృక్షైః, ఆకులే-వ్యాప్తే| విశేషేణ తు పయో ఘృతం విరేకశ్చోపక్రమః|

Adhikarana shleShmaNa upakramaH (10-12) · Śloka 12

ఆధునా శ్లేష్మణ ఉపక్రమమాహ - - - - శ్లేష్మణో విధినా యుక్తం తీక్ష్ణం వమనరేచనం| అన్నం రూక్షాల్పతీక్ష్ణోష్ణం కటుతిక్తకషాయకం||10|| దీర్ఘకాలస్థితం మద్యం రతిప్రీతిః ప్రజాగరః| అనేకరూపో వ్యాయామశ్చింతా రూక్షం విమర్దనం||11|| విశేషాద్వమనం యూషః క్షౌద్రం మేదోఘ్నమౌషధం| ధూమోపవాసగండూషా నిఃసుఖత్వం సుఖాయ చ||12||

స0-విధినా-శాస్త్రోక్తేన, యుక్తం తీక్ష్ణం వమనవిరేచనం కఫస్యోపక్రమః| తథా, అన్నం రూక్షాదిగుణయుక్తం| తథా, మద్యం పురాణం| రతిప్రీతిః ప్రజాగరః,-రమణం-రతిః, తస్యాః ప్రీతిః-సుఖం| తథా, ప్రజాగరః-అతిజాగరణం| తథా, అనేకరూపో వ్యాయామో-నియుద్ధధనురాకర్షణాదికః| విశేషేణ తు వమనం యూషో మాక్షికం తథా మేదోఘ్నం యదౌషధం తచ్చ ధూమాదయశ్చ| తథా, నిఃసుఖత్వం-సుఖాభావో దుఃఖరూపత్వం, వాగ్దేహమనఃకర్మణో దుఃఖదస్యానుష్ఠానాద్యదసుఖముపద్యతే, తచ్చ శ్లేష్మణో వృద్ధస్య వికారకరణహేతోరుపశమాత్ సుఖాయ జాయతే|

Adhikarana saMsargasannipAtabhedAnAmupakramaH (13) · Śloka 13

ఇదానీం సంసర్గోపక్రమం వక్తి - - - ఉపక్రమః పృథగ్దోషాన్ యోఽయముద్దిశ్య కీర్తితః| సంసర్గసన్నిపాతేషు తం యథాస్వం వికల్పయేత్||13||

స0-పృథక్-ప్రత్యేకం, దోషాన్-వాతాదీన్. ఉద్దిశ్య-ఆశ్రిత్య, య ఉపక్రమః కీర్తితః-ఉక్తః, సంసర్గే సన్నిపాతే చ తం-ఉపక్రమం, యథాస్వం వికల్పయేత్-ప్రవృద్ధదోషానుసారేణ నిరూప్య ప్రయుంజీత| యథా,-వాతపిత్తసంసర్గే వాతపిత్తోపక్రమౌ మిశ్రౌ, వాతకఫసంసర్గే వాతకఫోపక్రమౌ, ఇత్యాది| ఏవం సన్నిపాతేఽపి నిరూప్యోపక్రమః ప్రయోజ్యః|

Adhikarana saMsargabhedAnAmupakramAntaram (14) · Śloka 14

సంసర్గే భూయోఽప్యుపక్రమమాహ - - - - గ్రైష్మః ప్రాయో మరుత్పిత్తే వాసంతః కఫమారుతే| మరుతో యోగవాహిత్వాత్, కఫపిత్తే తు శారదః||14||

స0-ఉపక్రమ ఇత్యనువర్తతే| వాతపిత్తసంసర్గే గ్రీష్మర్తుచర్యావిహిత ఉపక్రమః ప్రాయేణ యోజ్యః| యథా (హృ. సూ. అ. 3|27) - "అతోఽస్మిన్ పటుకట్వమ్లవ్యాయామార్కకరాంస్త్యజేత్| భజేన్మధురమేవాన్నం" ఇత్యాది సర్వం త్యాజ్యం సేవ్యం చ| కఫమారుతసంసర్గే వసంతర్తుభవః "తీక్ష్ణైర్వమననస్యాద్యైః" (హృ. సూ. అ. 3|19) ఇత్యాదిరుపక్రమో యోజ్యః| ప్రాయేణేత్యత్రాపి యోజ్యం| నను, గ్రీష్మేఽత్యంతశీతసేవోక్తా, వసంతే చ తీక్ష్ణం వమననస్యాద్యుక్తం| ఏతచ్చ ద్వయమప్యేకాంతేన పవనహేతుః| తత్కథముక్తం ? "గ్రైష్మః ప్రాయో మరుత్పిత్తే వాసంతః కఫమారుతే|" ఇత్యాశంక్యాహ-మరుతో యోగవాహిత్వాత్| అత్రాయం భావః,-యదా కిల వాయుః పిత్తేన యుజ్యతే తదా దాహాదికృత్, న చ పిత్తే సమే సతి దాహాదికం కర్తుం మరుత్సమర్థః| అపి చ గ్రీష్మే శీతమేవ సేవ్యత ఇతి నాయం నియమః| కిం తర్హి? స్నిగ్ధాద్యపి| తస్మాన్మరుత్పిత్తే గ్రీష్మవిధిర్యుక్తః| వసంతే చ కఫయోగాత్ కఫవికారకార్యేవ భవతి పవనః, యోగవాహిత్వాత్| అతస్తీక్ష్ణో వమననస్యాదిర్న్యాయ్య ఏవ| పిత్తేన సహ స్థితస్య వాయోః పిత్తచికిత్సా, కఫేన సహ స్థితస్య వాయోః కఫచికిత్సా, స్వభావవశాదితి భావః| తథా చ గ్రంథః,-"యోగవాహీ" (పృ. 9|23) ఇత్యాది| కఫపిత్తసంసర్గే తు శారదః-శరదృతుచర్యావిహిత ఉపక్రమః| నను, సన్నిపాతే క ఉపక్రమః ? బ్రూమః| వర్షర్తుచర్యావిహితః| ప్రావృషి హి దోషత్రయకోప ఉక్తః| అత ఏవ తత్రాహ (హృ. సూ. అ. 3|44) - "భజేత్సాధారణం సర్వం" ఇత్యాది|

Adhikarana upakramasya kAlaH (15) · Śloka 15

సంప్రత్యుపక్రమస్య కాలం వక్తి - - - - చయ ఏవ జయేద్దోషం కుపితం త్వవిరోధయన్| సర్వకోపే బలీయాంసం శేషదోషావిరోధతః||15||

స0-చయకాల ఏవ దోషం-వాతాదిం, జయేత్| యథా ఛిన్నమూలత్వాన్న వికుర్వీత| న కోపకాలం ప్రతీక్షేతేతి సూచనార్థ ఏవశబ్దః| కథం జయేత్ ? ఇత్యాహ-కుపితం దోషమవిరోధయన్| సర్వదోషకోపే తు బలవత్తరం దోషం జయేత్| కథం? శేషదోషావిరోధేన|

Adhikarana ashuddhashuddhaprayogayorlakShaNam (16) · Śloka 16

ప్రయోగః శమయేద్వ్యాధిమేకం యోఽన్యముదీరయేత్| నాఽసౌ విశుద్ధః శుద్ధస్తు శమయేద్యో న కోపయేత్||16||

స0-యః ప్రయోగో వ్యాధిం శమయేదన్యమన్యం వ్యాధిముదీరయేత్-ప్రకోపయేత్, నాసౌ విశుద్ధో-న శ్రేష్ఠ ఇత్యర్థః| స తు విశుద్ధః ప్రయోగో, యః శమయేద్వ్యాధిం న కోపయేత్| తస్మాదన్యం వ్యాధిమవిరోధయన్ వ్యాధిం జయేత్|

Adhikarana doShANAM sthAnAntaraprAptiprakAraH (17-19) · Śloka 19

అత కథం దోషాః కోష్ఠాచ్ఛాఖాస్థిమర్మసు యాంతి ? ఇత్యాహ - - - - వ్యాయామాదూష్మణస్తైక్ష్ణ్యాదహితాచరణాదపి| కోష్ఠాచ్ఛాఖాస్థిమర్మాణి ద్రుతత్వాన్మారుతస్య చ||17|| శాఖాదిభ్యః కథం దోషాః కోష్ఠం యాంతి ? ఇత్యాహ - - - - దోషా యాంతితథా తేభ్యః స్రోతోముఖవిశోధనాత్| వృద్ధ్యాఽభిష్యందనాత్పాకాత్కోష్ఠం వాయోశ్చ నిగ్రహాత్||18|| కోష్ఠస్థా దోషాః కిం కుర్యః ? ఇత్యాహ - - - - తత్రస్థాశ్చ విలంబేరన్ భూయో హేతుప్రతీక్షిణః| |19|

స0-కోష్ఠాత్-ఉదారాత్, శాఖాస్థిమర్మాణి దోషా యాంతి| కుతః ? ఇతి హేతుచతుష్టయమాహ-వ్యాయామాదిభిః శాఖాస్థిమర్మాణి దోషా యాంతి| తత్ర వ్యాయామోపజాతశ్రమస్యోర్ధ్వం ప్రపన్నః పవనో వ్యాయామకృతక్షోభశ్రమోష్మాదిభిః ప్రశిథిలం చలం చ దోషం స్వాస్పదాత్ చ్యావయిత్వా పర్యాకులం శాఖాదిషు క్షిపతి| తథా, అగ్న్యాతపాదిసంబంధిన ఊష్మణస్తైక్ష్ణ్యాత్,-తీక్ష్ణేన హ్యూష్మణా విలాయితా దోషాస్తేనైవ చోష్మణా వివృతేషు స్రోతోముఖేషు సత్సు శాఖాదీని యాంతి| అహితేత్యాది| అహితేన చ సేవితేన దోషాః స్వప్రమాణాదతిరిచ్యమానాః కోష్ఠమాపూర్య వార్షికా ఇవ జలౌఘా నిమ్నోన్నతానీవ శాఖాస్థిమర్మాణి ప్రపద్యంతే| అపి సముచ్చయే| ద్రుతత్వాదిత్యాది| ద్రుతత్వాత్-శీఘ్రవాహిత్వాత్, మారుతస్య చ, కోష్ఠాచ్ఛాఖాస్థిమర్మాణి దోషా యాంతి| స0-స్రోతసాం ముఖాని, తేషాం విశోధనం-వివరణం, తస్మాద్దోషాః కోష్ఠం యాంతి| తథా, వృద్ధ్యాదిభిః| వృద్ధిః-స్వప్రమాణాతిరేకః| వృద్ధా హి దోషాః స్వాని స్రోతాంస్యాపూర్య కోష్ఠం యాంతి| అభిష్యందనం చ నాగ్నితాపాదితీక్ష్ణోష్ణాదిసంశ్లేషాదేవ, అపి తు క్షీరదధ్యాద్యభిష్యందిభోజనాదపి| ఏవం పాకాత్,-పాచనాదిభిః పక్వా దోషాః క్వచిదనాసజ్జంతః కోష్ఠం యాంతి| కించః ? వాయోశ్చ నిగ్రహాత్,-చశబ్దాన్న కేవలం పూర్వేభ్యో హేతుభ్యో యావద్వాయ్వప్రేరణాచ్చ, ఇతి చార్థః| స0-తత్రస్థాః-కోష్ఠస్థాశ్చ దోషా విలంబేరన్-న రోగానుత్పాదయేయుః| యస్మాత్తే భూయో హేతుప్రతీక్షిణః, నిమిత్తకారణహేతుషు సర్వాసాం ప్రాయోదర్శనాద్ధేతౌ ప్రథమా, భూయో హేతుప్రతీక్షిత్వాదిత్యర్థః| వృద్ధోఽపి హి దోషః కోష్ఠే శాఖాదౌ వా మార్గాంతరేణ గతో హీనశక్తిత్వాన్న రోగోత్పాదనసమర్థో భవతి|

Adhikarana doShAH kAlAdibalenAnyasthAne~api kupyanti (19) · Śloka 19

యద్యేవం కిం కదాచిదప్యన్యస్థానగతా దోషా హీనశక్తిత్వాన్న రోగాన్ కుర్యుః ? ఇత్యాహ - - - - | తే కాలాదిబలం లబ్ధ్వా కుపయంత్యన్యాశ్రయేష్వపి||19||

స0-తే-దోషాః, కాలదేశాపథ్యాదేః సమానగుణాద్బలం లబ్ధ్వా కుప్యంతి,-వికారముత్పాదయంతీత్యర్థః| కుత్ర స్థానే ? ఇత్యాహ-అన్యాశ్రయేష్వపి,-కోష్ఠాశ్రయాః శాఖాస్థిమర్మస్వపి, శాఖాస్థిమర్మస్వపి, శాఖామర్మాశ్రితాః కోష్ఠేష్వపీత్యర్థః| న కేవలం స్వస్థానస్థా ఏవ కుప్యంతీతి సూచనార్థోఽపి శబ్దః|

Adhikarana AgantudoShasyAlpabalasya sthAnicikitsA (20) · Śloka 20

ఇదానీం పరస్థానగతానాం దోషాణాం వికల్పేన చికిత్సాముపదిశన్నాహ - - - - తత్రాన్యస్థానసంస్థేషు తదీయామబలేషు తు| కుర్యాచ్చికిత్సాం|20|

స0-తత్ర-తేషు వాతాదిషు, అన్యస్థానసంస్థేషు-అన్యస్య స్థానమన్యస్థానం తత్ర సంతిష్ఠంతేఽన్యస్థానసంస్థాస్తేషు,-పరస్థానగతేషు, తదీయాం-స్థానిదోషసంబంధినీమేవ, చికిత్సాం కుర్యాత్, న స్వకీయాం| తస్య-పరస్థానదోషస్యేయం-తదీయా, తాం| కింభూతేషు దోషేషు ? అబలేషు తు| తురవధారణే, అబలేష్వేవ న బలవత్సు| బలవత్సు హి స్వామేవ చికిత్సాం వక్ష్యతి|

Adhikarana prabalasyAgantoH svacikitsA (20) · Śloka 20

అత ఏవాహ - - - - | స్వామేవ బలేనాన్యాభిభావిషు||20||

స0-బలేన- ఆత్మీయయా శక్త్యా, అన్యాభిభావిషు-అన్యస్థానిదోషమభిభవితుం శీలం యేషాం తేఽన్యాభిభావినః, స్థానిదోషం పరాభూయ తత్ర యే సంతిష్ఠంతే ఇత్యర్థః| తేషు స్వామేవ చికిత్సాం కుర్యాత్|

Adhikarana AgantusthAninostulyabalayoH krameNa cikitsA (21) · Śloka 21

కిమేష ఏవ నియమః ? యదన్యస్థానగతేష్వబలేష్వాగంతుషు స్థానిదోషసంబంధినీం చికిత్సాం కుర్యాత్| బలవత్సు పునరాగంతుసంబంధినీం చికిత్సాం కుర్యాత్| అథ పక్షాంతరోఽపి కుత్రచిత్ కశ్చిదస్తి ? ఇత్యాహ - - - - ఆగంతుం శమయేద్దోషం స్థానినం ప్రతికృత్య వా| |21|

స0-స్థానినం దోషం ప్రతికృత్య-యథాస్వం స్థానిదోష ఆగంతుదోషచకిత్సానిర్వర్తనాన్న వికారం కుర్యాత్తథా తస్య ప్రతీకారం కృత్వా, స్వైరేవోపక్రమైరబలవంతమాగంతుం దోషం శమయేత్-చికిత్సేత్| న కేవలమన్యస్థానసంస్థేష్వాగంతుష్వబలేషు స్థానిదోషచికిత్సాం కుర్యాత్, యావదాగంతుదోషచికిత్సామపి కుర్యాదిత్యర్థః| అథాసౌ స్థానిదోష ఆగంతుదోషేణ బలవత్త్వాదభిభూయేత, తతోఽస్య వికారకరణం ప్రత్యసమర్థత్వాత్తత్ప్రతీకారమకృత్వైవాగంతుం శమయేదితి వాశబ్దార్థః| అన్యస్థానసంస్థేష్వితి బహువచననిర్దేశః పర్యాయేణ దోషాణాం స్థితత్వాత్| అన్యథా ద్వయోరేకస్య వాఽన్యస్థానస్థితత్వం సంభవతి, న త్రయాణాం|

Adhikarana tiryaggateShu doSheShu sAvadhAnena cikitsA (21-22) · Śloka 22

తిర్యగ్గతేషు దోషేషు యత్కార్యం తదాహ - - - - | ప్రాయస్తిర్యగ్గతా దోషాః క్లేశయంత్యాతురాంశ్చిరం||21|| కుర్యాన్న తేషు త్వరయా దేహాగ్నిబలవిత్ క్రియాం| |22|

స0-తిర్యగ్గతా దోషాః ప్రాయో-బాహుల్యేన, ఆతురాంశ్చిరం క్లేశయంతి-పీడయంతి| తేషు-తిర్యగ్గతేషు దోషేషు, త్వరయా-శీఘ్రమేవ, క్రియాం-చికిత్సాం, న కుర్యాత్| వైద్య ఇతి శేషః| కీదృశో వైద్యః ? దేహాగ్నిబలాభిజ్ఞః|

Adhikarana taccikitsAprakAraH (22-23) · Śloka 23

కథం తేషాముపక్రమః కార్యః ? ఇత్యాహ - - - - | శమయేత్తాన్ ప్రయోగేణ సుఖం వా కోష్ఠమానయేత్||22|| జ్ఞాత్వా కోష్ఠప్రపన్నాంశ్చ యథాసన్నం వినిర్హరేత్| |23|

స0-తాన్-తిర్యగ్గతాన్ దోషాన్, ప్రయోగేణ-శాస్త్రవిహితేన, శమయేత్| సుఖం వేతి వా దేహపీడా న భవతి తథా క్రమేణ కోష్ఠమానయేత్, "వృద్ధ్యాఽభిష్యందనాత్" ఇత్యాదినా| జ్ఞాత్వేత్యాది| కోష్ఠగతాంశ్చావగత్య యథాసన్నం వినిర్హరేత్,-యో య ఆసన్నో మార్గో గుదం ముఖం ఘ్రాణం వా, తేనైవ యథాసన్నం-వమనవిరేచనాదినా నిష్కాసయేదిత్యర్థః|

Adhikarana sAmadoShalakShaNam, nirAmadoShalakShaNam (23-24) · Śloka 24

సంప్రతి సామమలలింగమాహ - - - - | స్రోతోరోధబలభ్రంశగౌరవానిలమూఢతాః||23|| ఆలస్యాపక్తినిష్ఠీవమలసంగారుచిక్లమాః| లింగం మలానాం సామానాం, నిరామాణాం విపర్యయః||24||

స0-స్రోతసాం రోధః-స్రోతోరోధః| బలస్య భ్రంశో-హానిః,-బలభ్రంశః| గౌరవం-గురుత్వం| అనిలస్య-వాయోః, మూఢతా-సమ్యగసంచారః| ఆలస్యం-తంద్రా| అపక్తిః-ఆహారస్యాపాకః| నిష్ఠీవో-ముఖస్రావః| మలస్య-పురీషాదేః, సంగః-అప్రవృత్తిః| అరుచిః-అన్నానభిలాషః| క్లమో-గ్లానిః| ఇత్యేతత్సామానాం మలానాం-దోషాణాం. లింగం-లక్షణం| నిరామాణాం విపర్యయః-అస్మాద్వైపరీత్యం|

Adhikarana AmalakShaNam (25) · Śloka 25

సంప్రత్యామలింగమాహ - - - - ఊష్మణోఽల్పబలత్వేన ధాతుమాద్యమపాచితం| దుష్టమామాశయగతం రసమామం ప్రచక్షతే||25||

స0-ఊష్మణః-అగ్నేః, అల్పబలత్వేన-దౌర్బల్యేన, ఆద్యం-ప్రథమం, ధాతుం రసం-రసాఖ్యం, అపాచితమామం ప్రచక్ష్యతే-వదంతి| ఆచార్యా ఇతి శేషః| కింభూతం రసం ? ఆమాశయగతం| తథా, దుష్టం-వాతాద్యనుశయితం| రసగ్రహణమనిలస్య నిరాసార్థం| అన్యథా ఆద్యో ధాతుర్వాతాఖ్య ఇత్యాశంక్యేత| వాతాదీనామపి హి ధారణాద్ధాతుసంజ్ఞాఽస్త్యేవ|

Adhikarana anyamatenAmalakShaNam (26) · Śloka 26

అన్యే దోషేభ్య ఏవాతిదుష్టేభ్యోఽన్యోన్యమూర్చ్ఛనాత్| కోద్రవేభ్యో విషస్యేవ వదంత్యామస్య సంభవం||26||

స0-అన్యే-అపరే ఆచార్యాః, దోషేభ్య ఏవ-వాతాదిభ్యో, అతిదుష్టేభ్యోఽన్యోన్యమూర్చ్ఛనాత్-పరస్పరమిశ్రీభావాత్, ఆమస్య సంభవం కథయంతి| కేభ్యః కస్యేవ? యథా కోద్రవేభ్యో విషస్య సంభవం కథయంతి| [తథా దోషేభ్య ఆమస్య సంభవం| ]

Adhikarana sAmA doShA rogAshca (27) · Śloka 27

ఆమేన తేన సంపృక్తా దోషా దూష్యాశ్చ దూషితాః| సామా ఇత్యుపదిశ్యంతే యే చ రోగాస్తదుద్భవాః||27||

స0-తేన-పూర్వోక్తలక్షణేన, ఆమేన సంపృక్తాః-సంయుక్తాః, దోషా దూష్యాశ్చ-రసాదయః| కీదృశాః ? దూషితాః, తైరేవ వాతాదిభిః| సహామేన సామాః, ఇత్యుపదిశ్యంతే-తత్ర తత్ర ప్రదేశే తంత్రే భణ్యంతే| యే చ రోగాః-జ్వరాదయః, తదుద్భవాః-వాతాదిదోషసముత్థాః, తేనామేన యుక్తాః సామా ఇత్యుచ్యంతే| యథేహైవ (హృ. చి. అ. 1|18) - "అజీర్ణ ఇవ శూలఘ్నం సామే తీవ్రరుజి జ్వరే|" ఇత్యాది వక్ష్యతి| ఆమలక్షణం చైవం పఠంతి-"ద్రవం గుర్వనేకవర్ణం హేతుః సర్వరోగాణాం స్నిగ్ధం పిచ్ఛిలమామం తంతుమదనుబద్ధశూలం దుర్గంధి" ఇత్యాది| సామానాం చ వాతాదీనాం సంగ్రహే పృథగ్లక్షణముక్తం| తే సంగ్రహశ్లోకా యథా (సూ. అ. 21) - "వాయురామాన్వయః సార్తిరాధ్మానకృదసంచరః| దుర్గంధమసితం పిత్తం కటుకం బహలం గురు|| ఆవిలస్తంతుమాంస్త్యానః ప్రలేపీ పిచ్ఛిలః కఫః| విపర్యయే తు పక్వత్వం తథా తామ్రం సమేచకం|| పీతం చ పిత్తమచ్ఛం చ శ్లేష్మాఽచ్ఛః పిండితోఽథవా| విశదశ్చ సఫేనశ్చ ధవలో మధురో రసే||" ఇతి|

Adhikarana sAmadoShANAM cikitsA, sarvadehapravisRutAdisAmadoSheShu shodhananiShedhaH (28-29) · Śloka 29

సామా అపి దోషా యాదృశా న నిర్హార్యాస్తాదృశాన్ దర్శయతి - - - - సర్వదేహప్రవిసృతాన్ సామాన్ దోషాన్ న నిర్హరేత్| లీనాన్ ధాతుష్వనుత్క్లిష్టాన్ ఫలాదామాద్రసానివ||28|| ఆశ్రయస్య హి నాశాయ తే స్యుర్దుర్నిర్హరత్వతః| |29|

స0-సామాన్-దోషాన్-వాతాదీన్, సర్వస్మిన్ దేహే ప్రవిసృతాన్-వ్యాప్తాశేషకాయాన్, ధాతుషు-రసాద్యేషు, లీనాన్-శ్లిష్టాన్, అనుత్క్లిష్టాన్-స్వస్థానాదచలితాన్, న నిర్హరేత్-వమనాదిభిర్న శోధయేత్| కుతః ? దుర్నిర్హరత్వతః-దుఃఖేన నిర్హర్తుం శక్యత్వాత్| తే హి నిర్హ్రియమాణా ఆశ్రయస్య-శరీరాఖ్యస్య, నాశాయ స్యుః| యావత్తు సర్వదేహప్రవిసృతా న స్యుః| యథా భుక్తానంతరం జ్వరోత్పత్తౌ నవాతిసారే చ తదా వమనేన హరీతక్యా చ యథాయోగం నిర్హారోఽనుజ్ఞాత ఏవ గ్రంథకృతా| అత్ర దృష్టాంతమాహ-ఫలాదిత్యాది| ఆమాత్-అపక్వాత్, ఫలాత్-ఆమ్రాదేః, రసో నిర్హ్రియమాణో దుర్నిర్హరత్వాత్ ఆశ్రయస్య-ఫలస్య, యథా నాశాయ భవతి, ఏవం దోషా అపి|

Adhikarana tAn shedhanayogyAn kRutva yathAsannaM shodhayet (29-30) · Śloka 30

తర్హీదృశే దోషే కిం కార్యం ? ఇత్యాహ - - - - | పాచనైర్దీపనైః స్నేహైస్తాన్ స్వేదైశ్చ పరిష్కృతాన్||29|| శోధయేచ్ఛోధనైః కాలే యథాసన్నం యథాబలం| |30|

స0-తాన్-తథావిధాన్ దోషాన్, పాచనైః-జ్వరాద్యధ్యాయోక్తైః| దీపనైరితి పాచనానాం స్నేహానాం చ విశేషణం, మధ్యదీపకత్వాత్| అగ్నిదీప్తికృద్భిః పాచనైః స్నేహైశ్చ తథా స్వేదైః పరిష్కృతాన్-పరికల్పితాన్ కృతసంస్కారాన్, యథాసన్నం యథాబలం చ కృత్వా యథోక్తే కాలే శోధనైర్ద్రవ్యైః శోధయేత్| యథాసన్నమితి యస్య దోషస్య య ఆసన్నో మార్గస్తేనైవ తం నిర్హరేత్| యథాబలమితి యస్య యావద్బలమాతురస్యోత్తమం మధ్యమమధమం వా, తజ్జ్ఞాత్వా తీక్ష్ణేన మధ్యేన మృదునా వా శోధనేన శోధయేదిత్యర్థః|

Adhikarana yathAsannamArgaH (30-31) · Śloka 31

కస్య కో మార్గ ఆసన్నః ? ఇత్యాహ - - - - | హంత్యాశు యుక్తం వక్క్రేణ ద్రవ్యమామాశయాన్మలాన్||30|| ఘ్రాణేన చోర్ధ్వజత్రూత్థాన్ పక్వాధానాద్గుదేన చ| |31|

స0-వక్క్రేణ ద్రవ్యం యుక్తం-పీతం, ఆమాశయాత్ మలానాశు హంతి| ఘ్రాణేన తు పీతమూర్ధ్వజత్రూత్థాన్ మలానాశు హంతి| గుదేన యుక్తం పక్వాధానాత్-పక్వాశయాత్, ఆశు మలాన్ హంతి|

Adhikarana svayaMpravRuttAnsAmAnna stambhayet (31-32) · Śloka 32

ఇదానీం యాదృశా ఆమా న ధార్యాస్తాదృశాన్ దర్శయతి - - - - | ఉత్క్లిష్టానధ ఊర్ధ్వం వా న చామాన్ వహతః స్వయం||31|| ధారయేదౌషధైర్దోషాన్ విధృతాస్తే హి రోగదాః| |32|

స0-అధ ఊర్ధ్వం వోత్క్లిష్టానామాన్ స్వయం వహతో-యత్నం వినైవ ప్రవృత్తాన్, ఔషధైః-స్తంభనైః, న ధారయేత్| కుతః ? ఇత్యాహ-హి-యస్మాత్, తే-దోషాః, విధృతా రోగదాః-జ్వరాదికారిణః|

Adhikarana teShUpekShaiva bheShajam, savibandheShu teShu pAcanA nirharaNaM vA (32-33) · Śloka 33

తేషు తు యత్కార్యం తదాహ - - - - | ప్రవృత్తాన్ ప్రాగతో దోషానుపేక్షేత హితాశినః||32|| విబద్ధాన్ పాచనైస్తైస్తైః పాచయన్నిర్హరేత వా| |33|

స0-అతః-అస్మాద్ధేతోః, ప్రవృత్తాన్ ప్రాక్-ప్రారంభకాలే, దోషాన్ హితభోజిన ఉపేక్షేత-సంగ్రహణేన న ధారయేత్| విబద్ధాన్-ఈషత్ప్రవృత్తాన్, తైస్తైః-యథోక్తైః, పాచనైః పాచయేత్-పాకం నయేత్| నిర్హరేద్వా|

Adhikarana svasthasya shodhanakAlaH (33-34) · Śloka 34

అథ కః శోధనకాలః ? ఇత్యాహ - - - - | శ్రావణే కార్తికే చైత్రే మాసి సాధారణే క్రమాత్||33|| గ్రీష్మవర్షాహిమచితాన్ వాయ్వాదీనాశు నిర్హరేత్| |34|

స0-క్రమాత్-యథాక్రమం| గ్రీష్మచితం వాయుం శ్రావణే నిర్హరేత్| వర్షాచితం పిత్తం కార్తికే నిర్హరేత్| హేమంతశిశిరచితం కఫం చైత్రే నిర్హరేత్| ఏతే హి సాధారణాః కాలాః అత ఏతేషు శోధనం యుక్తం|

Adhikarana asandhau shodhananiShedhaH (34-35) · Śloka 35

నను, గ్రీష్మాదిష్వేవ కస్మాద్వాతాదయో న శోధ్యంతే ? ఇత్యాహ - - - - | అత్యుష్ణవర్షశీతా హి గ్రీష్మవర్షాహిమాగమాః||34|| సంధౌ సాధారణే తేషాం దుష్టాన్ దోషాన్ విశోధయేత్| సంశోధనసాధ్యస్యాయమేవ సంశోధనకాలః ? నేత్యాహ - - - - స్వస్థవృత్తమభిప్రేత్య, వ్యాధౌ వ్యాధివశేన తు||35||

స0-యతో గ్రీష్మాదయోఽత్యుష్ణాదియుక్తాః| [తేషాం-అత్యుష్ణవర్షశీతానాం, గ్రీష్మవర్షాహిమాగమానాం, సాధారణే సంధౌ శీతోష్ణవర్షసమభావే కాలే దోషాన్-వాతాదీన్, దుష్టాన్-వికృతాన్, విశోధయేత్-వినిర్హరేత్| సంధౌ హి సామ్యం| ] తతః శోధనం ప్రతి న తే కాలాః| తథా హి-గ్రీష్మే తావదాదానగ్లానం ఖరతరరవికిరణతప్తం పిపాసాక్లమాద్యాకులమతిప్రవిలీనదోషమతిశిథిలం శరీరం భవతి| ఔషధం పునరతిఖరదివాకరకరనిర్భరతాపాదుష్ణతీక్ష్ణతాం యాతమతియోగాయ సంపద్యతే| ప్రావృషి ఘనఘనౌషసంఘట్టసాదితే సర్వతో జగత్యవసన్నోఽగ్నిర్భవతి| ఆదానదుర్బలం చ శరీరం భవతి| ఓషధయశ్చ జలదజలప్లావితమూలా అల్పవీర్యాః సంపద్యంతే| భూబాష్పసంయోగాచ్చౌషధీనాం విదగ్ధత్వం| అతోఽపథ్యతాం గతా అయోగాయైవ| శీతకాలే చాతిశీతోపహతత్వాచ్ఛరీరమతివాతవిష్టబ్ధమతిస్తబ్ధగురుదోషం భవతి| శీతోపహతత్వాచ్చోష్ణస్వభావమప్యౌషధం సంశోధనాయోపయుక్తం మందవీర్యతాం ప్రాప్తమయోగాయైవ కల్పతే ఇతి| తస్మాద్యుక్తముక్తమత్యుష్ణవర్షశీతత్వాత్ గ్రీష్మాదిషు స్వస్థస్య శోధనమయుక్తం, న త్వాతురస్య, ఇతి| స0-స్వస్థావస్థమధికృత్యాయం సంశోధనకాల ఉక్తః| వ్యాధౌ త్వాత్యయికే వ్యాధ్యనురోధేన సంశోధనకాలః|

Adhikarana vyAdhitasya shodhanakAlaH (36) · Śloka 36

యది హేమంతాదావతిశీతోష్ణాదౌ కాలే వ్యాధిః సంశోధనసాధ్యః సంభవేత్, తదా కథం సంశోధనం కార్యం ? ఇత్యాహ - - - - కృత్వా శీతోష్ణవృష్టీనాం ప్రతీకారం యథాయథం| ప్రయోజయేత్క్రియాం ప్రాప్తాం క్రియాకాలం న హాపయేత్||36||

స0-శీతోష్ణవృష్టీనాం ప్రతీకారం కృత్వా-కృత్రిమం ఋతుగుణం యథాయథం సంపాద్య సంశోధనాదిలక్షణాం క్రియాం ప్రయోజయేత్| కృత్రిమగుణోపధానం చ యథా,-హేమంతే గర్భగృహాది, గ్రీష్మే ధారాగ్రహాదీని| క్రియాకాలం న హాపయేత్-నాతిక్రామయేత్, ఆత్యయికస్య వ్యాధేః ప్రాణహారిత్వాత్|

Adhikarana shamanauShadhakAlAH dasha (37) · Śloka 37

సంప్రత్యౌషధకాలాన్ దర్శయన్నాహ - - - - యుంజ్యాదనన్నమన్నాదౌ మధ్యేఽంతే కవలాంతరే| గ్రాసే గ్రాసే ముహుః సాన్నం సాముద్గం నిశిచౌషధం||37||

స0-దశైతే ఔషధస్య కాలాః| అనన్నమౌషధం తదుచ్యతే యదుపయుజ్య పరిణతే తస్మిన్ భుంజీత| అన్నాదౌ తదుచ్యతే యదుపయుజ్య సమనంతరమాహారోపయోగో విధీయతే| మధ్య ఇతి అన్నస్య-ఆహారస్య మధ్యే యదౌషధం భుజ్యతే| అంతే-అవసానే| కవలాంతర ఇతి కవలయోః-గ్రాసయోః, అంతరే-మధ్యే, న తు గ్రాసమిశ్రితం కృత్వేత్యర్థః| గ్రాసే గ్రాస ఇతి యద్ఽఽగ్రాససంపృక్తం భుజ్యతే| ముహురితి పునః పునర్భుక్తేఽభుక్తే వా యదౌషధం భుజ్యతే| సాన్నమితి సహాన్నేన-ఆహారేణ యదౌషధం భుజ్యతే| సాముద్గం తద్భణ్యతే యదాహారస్య ప్రాక్ పశ్చాచ్చ ప్రయుజ్యతే, తేన హి సముద్గపుటయుగలసమేనౌషధద్వయేనాహారో మధ్యీక్రియతే| సముద్గః-సంపుటకః| నిశి తదుచ్యతే యచ్ఛయనవేలాయాం భుజ్యతే|

Adhikarana anannasya viShayaH, prAgbhaktasya viShayaH, madhyebhaktasya viShayaH, adhobhaktasya viShayaH, grAsagrAsAntayorviShayaH, muhurauShadhasya viShayaH, sAnnasya viShayaH, sAmudrasya viShayaH, naishauShadhasya viShayaH (13) · Śloka 13

అధునా విషయవిభాగేన యస్మిన్ వ్యాధౌ యదుపయుజ్యతే తద్దర్శయతి - - - - కఫోద్రేకే గదేఽనన్నం బలినో రోగరోగిణోః| అన్నాదౌ విగుణేఽపానే, సమానే మధ్య ఇష్యతే||38|| వ్యానేఽంతే ప్రాతరాశస్య, సాయమాశస్య తూత్తరే| గ్రాసగ్రాసాంతయోః ప్రాణే ప్రదుష్టే మాతరిశ్వని||39|| ముహుర్ముహుర్విషచ్ఛర్దిహిధ్మాతృట్శ్వాసకాసిషు| యోజ్యం సభోజ్యం భైషజ్యం భోజ్యైశ్చిత్రైరరోచకే||40|| కంపాక్షేపకహిధ్మాసు సాముద్రం లఘుభోజినాం| ఊర్ధ్వజత్రువికారేషు స్వప్నకాలే ప్రశస్యతే||41|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే దోషోపక్రమణీయో నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః||13||

స0-కఫోద్రేకే రోగే నిరన్నమౌషధం యోజ్యం| కయోః ? ఇత్యాహ-బలినోరిత్యాది| బలవతి రోగే రోగిణి చ తత్కేవలమన్నాదిరహితమౌషధం యోజ్యం| తద్ధి నిరన్నమతివీర్యం భవతి| బలవాంశ్చ యది రోగీ తదోపయుంజీత, న తు దుర్బలే| దుర్బలస్య త్వన్నసహితం న గ్లానికరం భవతి| అన్నాదావితి| అపానే వాయౌ విగుణే-కుపితే సతి, ఔషధం భుక్త్వా సమనంతరమేవాహార ఇష్యత ఇత్యర్థః| సమానే వాయౌ విగుణే మధ్యే భక్తస్యౌషధమిష్యతే| వ్యానే వాయౌ విగుణే ప్రాతరాశస్య-పూర్వాహ్ణభుక్తస్య, అంతే-అవసానే, భేషజమిష్యతే| సాయమిత్యాది| ఉత్తరే-వ్యానాపేక్షయా ఉదానే మరుతి, విగుణే సాయమాశస్య-అపరాహ్ణభుక్తస్య త్వంతే భేషజమిష్యతే| ప్రాణే మాతరిశ్వని-వాతే, ప్రదుష్టే-వికృతే, గ్రాసగ్రాసాంతరయోర్భేషజమిష్యతే| గ్రాసస్య గ్రాసాంతశ్చ తయోః, తేన గ్రాససంపృక్తమౌషధం గ్రాసయోర్మధ్యే భేషజమితి చావతిష్ఠతే| ముహుర్ముహుః-భుక్తే యదభుక్తే వా భేషజం, తత్తు విషాదిషు యోజ్యం| అరోచకే-అరుచౌ, సహ భోజ్యైర్భైషజ్యం యోజ్యం| కీదృశైర్భోజ్యైః ? చిత్రైః-అనేకవిధైః| సాముద్గం నామ యదాదావంతే చాహారస్య భుజ్యతే తత్కంపాదిషు 'ప్రశస్యతే ఇతి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| కేషాం ? లఘ్వన్నాశినాం| ఊర్ధ్వజత్రువికారేషు శయనవేలాయామౌషధం ప్రశస్యత ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే దోషోపక్రమణీయాధ్యాయస్త్రయోదశః సమాప్తః|| 13||