5. dravadravyavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಸ೦-ಅಥ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ತಸ್ಯಾಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ "ನಿತ್ಯಂ ಹಿತಾಹಾರವಿಹಾರಸೇವೀ " ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತೌ ಚಾಹಾರವಿಹಾರೌ ದಿನಚರ್ಯುರ್ತುಚರ್ಯಯೋರ್ಯದ್ಯಪಿ ನಿಯಮಿತೌ, ತಥಾಪಿ ನ ಭವತ್ಯಲಂ ಹಿತಾಹಿತಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನಮ್| ಏವಂ ಹಿ ತತ್ರಾವಾದೀತ್ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೩|೨೬)-'ಗುರುಶೀತದಿವಾಸ್ವಪ್ನಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಮಧುರಾಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್"| ತಥಾ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೩|೪೭)-ವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಲವಣಸ್ನೇಹಂ ಸಂಶುಷ್ಕಂ ಕ್ಷೌದ್ರವಲ್ಲಘು"| ತಥಾ, ಅನನ್ತರಾತೀತೇಽಪ್ಯಧ್ಯಾಯೇ ಜಗಾದ (ಸೂ.ಅ. ೪|೬)-"ಅನ್ನಪಾನಂ ಚ ವಿಡ್ಭೇದಿ ಇತಿ| ತದಿಯತಾ ವಾಕ್ಯೇನ ನ ಜ್ಞಾಯತೇ ಕಿಂ ಪುನಸ್ತತ್ ಗುರುಶೀತಮ್? ಕಿಂ ಲಘು ? ಕಿಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಮ್ ? ಕಿಂ ಶಕೃದ್ಭೇದನಮ್? ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದಾಹಾರದ್ರವ್ಯಸ್ವರೂಪಮತಃಪರಂ ಪ್ರತನ್ಯತೇ| ತತ್ರಾಪಿ ಪಞ್ಚವರ್ಗಸ್ವಭಾವತ್ವೇನಾಲ್ಪವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಗ್ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯಸ್ವರೂಪಂ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ಯುಕ್ತಮ್, ಅನ್ನಸ್ಯ ಸಪ್ತವರ್ಗಸ್ವಭಾವತ್ವೇನ ಭೂಯಸ್ತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹ-

Adhikarana dravadravyavij~jAnIyAdhyAyaH pa~jcamaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨|

ಸ೦-ಅಪಾಮೇವಾಯಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೋ ಗುಣೋ ಯತ್ ದ್ರವತ್ವಮ್| ಅತೋ ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿತ್ ದ್ರವರೂಪಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಆಪ್ಯಾನ್ಯೇವ ಕ್ಷೀರದಧ್ಯಾದೀನಿ| ತದರ್ಥಂ ದ್ರವದ್ರವ್ಯಶಬ್ದಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸರ್ವದ್ರವವ್ಯಕ್ತಿಪರಿಗ್ರಹಾರ್ಥಃ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತಾ ಪ್ರಯುಕ್ತಃ| ದ್ರವಾಣಿ ಚ ತಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಚ ದ್ರವದ್ರವ್ಯಾಣಿ, ತೇಷಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ-ಅವಬೋಧಃ, ತಸ್ಮೈ ಹಿತೋ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ-ಪ್ರಥಯಿಷ್ಯಾಮಃ|

Adhikarana toyavargaH ga~ggAjalaguNAH (1-2) · Śloka 2

ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಚ್ಚ ಪಾನೀಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುಪದೇಶಃ| ತಥಾ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇಽನ್ನಪಾನಪ್ರಕರಣೇಽಧ್ಯಗೀಷ್ಟ (ಸೂ.ಅ.೧೦) "ಅನುಪಾನೇ ತು ಸಲಿಲಮೇವ ಶ್ರೇಷ್ಠಮ್, ಸರ್ವರಸಯೋನಿತ್ವಾತ್ಸರ್ವಭೂತಸಾತ್ಮ್ಯಾಜ್ಜೀವನಾದಿಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚ"| ತಥಾ, ತತ್ರೈವಾಧ್ಯೈಷ್ಟ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೬)_"ಪಾನೀಯಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪ್ರಾಣಾ ವಿಶ್ವಮೇವ ಚ ತನ್ಮಯಮ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ, ಚಾತ್ರೈವಾಪ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪಿ ತದೇವ ಪ್ರಾಗುಪನೀತಮ್ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೧೩)- "ಶ್ರೇಷ್ಠಮುದಕಮಾಶ್ವಾಸನಸ್ತಮ್ಭನಕ್ಲೇದನಾನಾಮ್" ಇತಿ| ಬಹುಗುಣತ್ವಾಚ್ಚಾನ್ತರಿಕ್ಷಸ್ಯ ಜಲಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುಪನ್ಯಾಸೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ ಅಥ ತೋಯವರ್ಗಃ| ಜೀವನಂ ತರ್ಪಣಂ ಹೃದ್ಯಂ ಹ್ಲಾದಿ ಬುದ್ಧಿಪ್ರಬೋಧನಮ್| ತನ್ವವ್ಯಕ್ತರಸಂ ಮೃಷ್ಟಂ ಶೀತಂ ಲಘ್ವಮೃತೋಪಮಮ್||೧|| ಗಙ್ಗಾಮ್ಬು ನಭಸೋ ಭ್ರಷ್ಟಂ ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ತ್ವರ್ಕೇನ್ದುಮಾರುತೈಃ| ಹಿತಾಹಿತತ್ವೇ ತದ್ಭೂಯೋ ದೇಶಕಾಲಾವಪೇಕ್ಷತೇ||೨||

ಸ೦-ಜೀವನಂ-ಓಜೋವಿವೃದ್ಧಿಕರಮ್, ಸೌಮ್ಯಧಾತುವರ್ಧನಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ತರ್ಪಣಂ-ಕ್ಲಮಹೃತ್, [ತೃಪ್ತಿಕೃದಿತ್ಯನ್ಯೇ]| ಹೃದ್ಯಂ-ಹೃದಯಾಯ ಹಿತಮ್, ನ ತು ಹೃದಯಸ್ಯ ಪ್ರಿಯಂ ಹೃದ್ಯಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಏವಂ ಹಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಮಾನೇ, "ಅಮ್ಲಂ ಹೃದ್ಯಾನಾಮ್" (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೫|೩೯) ಇತ್ಯಾಗ್ರ್ಯಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ತತ್ಪಾಠಂ ಮುನಿರ್ನೈವಾಕರಿಷ್ಯತ್| ಯಸ್ಮಾತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ ದ್ರವ್ಯಂ ಕಸ್ಯಚಿತ್ಪ್ರಿಯಂ ಭವತಿ, ನ ಸರ್ವಂ ಸರ್ವಸ್ಯ| ತಸ್ಮಾದ್ಧೃದಯಾಯ ಹಿತಂ ಹೃದ್ಯಮಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಹ್ಲಾದಿ-ಆಹ್ಲಾದಕರಮ್| ತಥಾ, ಬುದ್ಧೇಃ ಪ್ರಬೋಧನಮ್, ಯಾವನ್ಮಾತ್ರಾ ಯಸ್ಯ ಶೇಮುಷೀ ಸಾ ತಸ್ಯ ಸ್ಫುಟಪ್ರತಿಭಾಸಾ ತದ್ಯೋಗಾದ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತನು-ಸ್ವಚ್ಛಮ್| ಅವ್ಯಕ್ತರಸಂ-ಅನಭಿವ್ಯಕ್ತಷಡ್ರಸಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೃಷ್ಟಂ-ಅತ್ಯಾಸ್ವಾದಸುಖಮ್| ಸನ್ತಿ ಹಿ ಭೂರಿರಸಕ್ವಾಥಚೂರ್ಣವಟಕಾದೀನ್ಯಪ್ಯವ್ಯಕ್ತರಸಾನಿ, ನ ತು ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ತಾನೀನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಸಾದಾಸ್ವಾದಪ್ರೀತಿಕರಾಣಿ| ತಥಾ, ಅನುರಸಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ಪೃಥಗಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಭಯಾಮಲಕಾದೀನ್ಯವ್ಯಕ್ತರಸಾನಿ, ನ ತು ಪುನಸ್ತಾನಿ ತಥಾ ಮನಃಪ್ರೀಣನಾನಿ| ಪಾನೀಯಸ್ಯ ಚಾವ್ಯಕ್ತರಸಸ್ಯಾಪ್ಯಾಶ್ರಯವಶಾತ್ ಕಷಾಯತ್ವಸ್ವಾದುತ್ವಾದಿ ಭವತ್ಯೇವ| ತಥಾ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪಠತ್(ಸೂ.ಅ.೬)- "ಶ್ವೇತೇ ಕಷಾಯಂ, ತತ್ಸ್ವಾದು ಕೃಷ್ಣೇ, ತಿಕ್ತಂ ಚ ಪಾಣ್ಡುರೇ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೃಷ್ಟಂ-ಶುದ್ಧಮಿತಿ ನ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೭|೧೯೩)- ಶೀತಂ ಶುಚಿ ಶಿವಂ ಮೃಷ್ಟಂ ವಿಮಲಂ ಲಘು ಷಡ್ಗುಣಮ್| ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ದಿವ್ಯಮುದಕಮ್" ಇತಿ| ಅತ್ರ ಹಿ ಮೃಷ್ಟವಿಮಲಯೋರ್ದ್ವಯೋರುಪಾದಾನೇ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾನ್ಮೃಷ್ಟಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಮನಃಪ್ರೀಣನಾರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಶೀತಂ-ವೀರ್ಯೇಣ ಚ ಸ್ಪರ್ಶೇನ ಚ| ತಥಾ, ಲಘು-ಲಘುಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ,ಅಮೃತೋಪಮಂ-ಯಥಾ ಕಿಲಾಮೃತಂ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನತ್ವಧಾತುಸಾಮ್ಯಕೃತ್ತ್ವವಿಷಾರ್ತಿಜಿತ್ತ್ವಾದಿಗುಣೈರಶೇಷೈರ್ಯುಕ್ತಂ ತಥೈವೈತಜ್ಜಲಮಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬)- "ಸೂರ್ಯೋದ್ಧೃತಪ್ರಮುಕ್ತತ್ವಾಲ್ಲಘು ವಾತಕಫಾಪಹಮ್| ಶೈತ್ಯಜೀವನಸೌಮ್ಯತ್ವೈಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತವಿಷಾರ್ತಿಜಿತ್||" ಇತಿ| ತಥಾ, ನಭಸೋ ಭ್ರಷ್ಟಂ-ಅನ್ತರಿಕ್ಷಾತ್ಪತಿತಮಾತ್ರಂ, ವಸ್ತ್ರಾದಿಗೃಹೀತಂ ಗಾಙ್ಗಂ ಜಲಮೀದೃಗ್ಗುಣಂ ಭವತಿ| ತುಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥೇ| ಅರ್ಕೇನ್ದುಮಾರುತೈಃ-ರವಿಚನ್ದ್ರಾನಿಲೈಃ, ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ-ಸಮ್ಬದ್ಧಂ ಸತ್, ಪುನಃ ಹಿತಾಹಿತತ್ವೇ-ಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯತ್ವೇ, ದೇಶಕಾಲಾವಪೇಕ್ಷತೇ-ದೇಶಕಾಲಾವನುವರ್ತತೇ| ದೇಶೋ ವಿಷಯಃ ಪಾತ್ರಮಾಶ್ರಯ ಇತಿ ಪರ್ಯಾಯಾಃ| ತತ್ರ ಕಿಮನೂಪದೇಶೇ ಜಾಙ್ಗಲೇ ವಾ ತತ್ಪತಿತಮ್? ತಥಾ, ಕಿಮಸಿತಶ್ವೇತಾದ್ಯನ್ಯತಮೇ ವಾ? ಇತಿ ದೇಶಾನುವರ್ತನಮ್| ತಥಾ, ಶೀತೇ ಕಿಮುತೋಷ್ಣೇಽಥವಾ ವರ್ಷಾಖ್ಯೇ ಪತಿತಮ್? ಇತಿ ಕಾಲಾನುವರ್ತನಮ್| ರವಿಚನ್ದ್ರಾನಿಲೈರಿತಿ ಸಮಸ್ತನಿರ್ದೇಶೋ ಯದಾ ಸಮಸ್ತೈರೇತೈಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ನ ತು ವ್ಯಸ್ತೈಃ, ತದಾ ಹಿತಾಹಿತತ್ವೇ ದೇಶಾದ್ಯಪೇಕ್ಷತ ಇತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಸದ್ಯೋ ವಸ್ತ್ರಾದಿಗೃಹೀತಸ್ಯ ಜಲಸ್ಯ ತು ನ ಸರ್ವೈರೇತೈರ್ಯೋಗಃ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ತತ್ಪ್ರಾಯೇಣ ಹಿತಮೇವ|

Adhikarana ga~ggAjalalakShaNam (3) · Śloka 3

ನನ್ವಾಕಾಶಾತ್ಪತತ್ ಲಕ್ಷಣಮನ್ತರೇಣ ಗಾಙ್ಗಮಿದಮಿತಿ ನ ಜ್ಞಾಯತ ಇತ್ಯಾಹ ಯೇನಾಭಿವೃಷ್ಟಮಮಲಂ ಶಾಲ್ಯನ್ನಂ ರಾಜತೇ ಸ್ಥಿತಮ್| ಅಕ್ಲಿನ್ನಮವಿವರ್ಣಂ ಚ ತತ್ಪೇಯಂ ಗಾಙ್ಗಮ್|೩|

ಸ೦-ಯೇನ-ಅಮ್ಬುನಾ, ಅಭಿವೃಷ್ಟಂ-ಆಭಿಮುಖ್ಯತಃ ಸಿಕ್ತಂ, ಶಾಲ್ಯನ್ನಂ ರಾಜತಸ್ಥಿತಮಕ್ಲಿನ್ನಂ-ಅಕ್ಲೇದಯುತಂ, ಅವಿವರ್ಣಂ ಚ ಭವತಿ, ತದ್ಗಾಙ್ಗಂ ಜಲಂ ಪೇಯಮ್| ಪೇಯಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್, ಸ್ನಾನಾವಗಾಹಯೋರಪಿ ತತ್ಪಥ್ಯಮೇವ| ರಜತಸ್ಯ ರೂಪಸ್ಯ ವಿಕಾರೋ ರಾಜತಮ್| ಪ್ರಾಣಿರಜತಾದಿಭ್ಯೋಽಞ್|

Adhikarana sAmudrajalalakShaNam, sAmudrajalapAnaniShedhaH (3-4) · Śloka 4

| ಅನ್ಯಥಾ||೩|| ಸಾಮುದ್ರಂ, ತನ್ನ ಪಾತವ್ಯಂ ಮಾಸಾದಾಶ್ವಯುಜಾದ್ವಿನಾ| |೪|

ಸ೦-ಅನ್ಯಥಾ ಸಾಮುದ್ರಮಿತಿ| ಏತಲ್ಲಕ್ಷಣವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಯೇನಾಮ್ಬುನಾ ಸಿಕ್ತಂ ಶಾಲ್ಯನ್ನಂ ವಿವರ್ಣಂ ಮಲಿನಂ ಕ್ಲಿನ್ನಂ ಭವೇತ್, ತತ್ಸಾಮುದ್ರಮ್| ತಚ್ಚ ನ ಪಾತವ್ಯಮ್| ಅತ್ರಾಪಿ ಪಾನನಿಷೇಧ ಉಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥ:| ಸ್ನಾನಾವಗಾಹಾವಪಿ ಹಿ ನಾನೇನ ಕಾರ್ಯೌ| ಸಾಮುದ್ರಸ್ಯ ಕ್ಷಾರಾನ್ವಯತ್ವಾತ್ ಕ್ಲೇದನಾದಿಯೋಗಃ| ನನು, ಸಾಮುದ್ರಮಿತ್ಯಯುಕ್ತಮ್| ಯತಃ ಸಮುದ್ರಶಬ್ದಸ್ಯ ಧೂಮಾದಿಪಾಠಾತ್ ಧೂಮಾದಿಭ್ಯಶ್ಚೇತಿ ವುಞಾ ಭವಿತವ್ಯಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್| ಮೈವಮ್| ಧೂಮಾದಿಭ್ಯಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರೈವ ಗಣೇ ಪಠ್ಯತೇ, ಸಮುದ್ರಾನ್ನಾವಿ ಮನುಷ್ಯೇ ಚ ವುಞ್| ಸಾಮುದ್ರಿಕೀ ನೌಃ ಸಾಮುದ್ರಿಕೋ ಮನುಷ್ಯಃ| ಅನ್ಯತ್ರ ತ್ವಣೇವ, ಸಾಮುದ್ರಂ ಜಲಮಿತಿ| ತಸ್ಮಾನ್ನ್ಯಾಯ್ಯಮೇವೈತತ್| ಏವಂ ಸಾಮುದ್ರೋ ಮಣಿರಿತ್ಯಾದಯೋ ವೈದ್ಯಾಃ| ಅಥ ಕಿಂ ಸದೈವೈತನ್ನ ಪಾತವ್ಯಮ್ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ಮಾಸಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆಶ್ವಯುಜಮನ್ತರೇಣೈತನ್ನ ಪಾತವ್ಯಮ್| ಆಶ್ವಯುಜೇ ತು ಮಾಸಿ ಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾತ್ ಪಥ್ಯಮೇವೇತಿ ಭಾವಃ| ಸುಶ್ರುತಸ್ತ್ವಧೀತೇ (ಸೂ.ಅ.೪೫| ೭)- "ಗಾಙ್ಗಮಾಶ್ವಯುಜೇ ಮಾಸಿ ಪ್ರಾಯೋ ವರ್ಷತಿ ಮಾಧವಃ| ತದುಪಾದದೀತ" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana AntarikShaM jalaM peyam, tadabhAve bhaumam (4-5) · Śloka 5

| ಐನ್ದ್ರಮಮ್ಬು ಸುಪಾತ್ರಸ್ಥಮವಿಪನ್ನಂ ಸದಾ ಪಿಬೇತ್||೪|| ತದಭಾವೇ ಚ ಭೂಮಿಷ್ಠಮಾನ್ತರಿಕ್ಷಾನುಕಾರಿ ಯತ್| ಶುಚಿಪೃಥ್ವಸಿತಶ್ವೇತೇ ದೇಶೇಽರ್ಕಪವನಾಹತಮ್||೫||

ಸ೦-ಐನ್ದ್ರಂ-ಆನ್ತರಿಕ್ಷಮ್, ಅಮ್ಬು-ಜಲಂ ಗಾಙ್ಗಮ್, ಸುಪಾತ್ರಸ್ಥಂ ಶೋಭನೇ ಭಾಜನೇ ರಾಜತಾದೌ ಸ್ಥಿತಮ್, ಅವಿಪನ್ನಂ-ಅದೂಷಿತಮವಿನಷ್ಟಂ, ಪಿಬೇತ್| ನ ಮಲಿನಾಶುಚಿಜುಗುಪ್ಸಿತಪಾತ್ರಸ್ಥಮ್| ತದಭಾವೇ-ತಸ್ಯೈನ್ದ್ರಸ್ಯಾಭಾವೇ ಸತಿ, ಭೂಯಿಷ್ಠಂ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ಆನ್ತರಿಕ್ಷಾನುಕಾರಿ-ಆನ್ತರಿಕ್ಷಮೈನ್ದ್ರಂ ಜಲಂ ಯದನುಕರೋತಿ ಸ್ವಚ್ಛಾದಿಗುಣೈಃ ಸದೃಶಂ, ತತ್ಪಿಬೇತ್| ತದೇವಾಹ-ಶುಚೀತ್ಯಾದಿ| ಶುಚಿಶ್ಚಾಸೌ ಪೃಥ್ವಸಿತಶ್ವೇತಶ್ಚ ಶುಚಿಪೃಥ್ವಸಿತಶ್ವೇತ:, ತಸ್ಮಿನ್ ದೇಶೇ ಯಜ್ಜಲಂ ಸ್ಥಿತಮ್| ತಥಾ, ಅರ್ಕಪವನಾಭ್ಯಾಮಾಹತಂ-ಆಸಮನ್ತಾತ್ ಕ್ರಾನ್ತಮ್| ಈದೃಶಮಾನ್ತರಿಕ್ಷಾನುಕಾರಿ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಭಾವಃ|

Adhikarana pAnAyogyaM jalam,AntarikShamapi pAne~ayogyam (6-8) · Śloka 8

ಇದಾನೀಂ ಯಾದೃಶಂ ಜಲಂ ನ ಪೇಯಮ್, ತದ್ದರ್ಶಯತಿ ನ ಪಿಬೇತ್ಪಙ್ಕಶೈವಾಲತೃಣಪರ್ಣಾವಿಲಾಸ್ತೃತಮ್| ಸೂರ್ಯೇನ್ದುಪವನಾದೃಷ್ಟಮಭಿವೃಷ್ಟಂ ಘನಂ ಗುರು||೬|| ಫೇನಿಲಂ ಜನ್ತುಮತ್ತಪ್ತಂ ದನ್ತಗ್ರಾಹ್ಯತಿಶೈತ್ಯತಃ| ಅನಾರ್ತವಂ ಚ ಯದ್ದಿವ್ಯಮಾರ್ತವಂ ಪ್ರಥಮಂ ಚ ಯತ್||೭|| ಲೂತಾದಿತನ್ತುವಿಣ್ಮೂತ್ರವಿಷಸಂಶ್ಲೇಷದೂಷಿತಮ್| |೮|

ಸ೦-ಪಙ್ಕ-ಕರ್ದಮಃ| ಶೈವಾಲಃ-ಶೈವಲಮ್| ತೃಣಂ-ಖಟಃ| ಪರ್ಣಂ-ಪತ್ರಮ್| ಆವಿಲಂ ಚಾಸ್ತೃತಂ ಚಾವಿಲಾಸ್ತೃತಮ್, ಪಙ್ಕಾದಿಭಿರಾವಿಲಾಸ್ತೃತಂ ಪಙ್ಕಾದ್ಯಾವಿಲಾಸ್ತೃತಮ್| ಯಥಾಸಮ್ಭವಮತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ತೇನ ಪಙ್ಕೇನಾವಿಲಂ-ಕಲುಷಂ, ಶೈವಾಲಾದಿಭಿರಾಸ್ತೃತಂ-ಸಞ್ಛಾದಿತಮಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಸೂರ್ಯೇನ್ದುಪವನೈರದೃಷ್ಟಂ-ಅನಾಸೇವಿತಂ, ನ ಪಿಬೇತ್| ತಥಾ, ಅಭಿವೃಷ್ಟಂ-ತತ್ಕಾಲಪತಿತಾನ್ಯವರ್ಷಮಿಶ್ರೀಭೂತಂ ಕಾಲಾನ್ತರಾಶ್ರಿತಮ್| ಖರನಾದೇ ತ್ವೇವಮುಕ್ತಮ್- "ವಾರ್ಷಿಕಂ ತದಹರ್ವೃಷ್ಟಂ ಭೂಮಿಷ್ಠಮಹಿತಂ ಜಲಮ್| ವ್ಯುಷ್ಟಂ ದ್ವಿರಾತ್ರಂ ತಚ್ಚೈವ ಪ್ರಸನ್ನಮಮೃತೋಪಮಮ್||" ಇತಿ| ತಥಾ, ಘನಂ-ಅಸ್ವಚ್ಛಮ್| ತಥಾ, ಗುರು-ಗುರುಗುಣಮ್| ತಥಾ, ಫೇನಿಲಂ ಫೇನವತ್| ತಥಾ, ಜನ್ತುಮತ್-ಕೀಟಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ತಪ್ತಂ-ಉಷ್ಣಮ್| ತಥಾ, ಅತಿಶೈತ್ಯತಃ-ಅತಿಜಾಡ್ಯಾತ್, ದನ್ತಗ್ರಾಹಿ-ದನ್ತಾನ್ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಕಾರ್ಯಾಕ್ಷಮಾನ್ ಕರೋತಿ, ತಚ್ಛೀಲಮ್| ನ ಪಿಬೇದಿತಿ ಪ್ರತಿಪದಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಇತ್ಯಯಂ ಪ್ರಾಯೋ ಭೂಮಿಷ್ಠತೋಯಸ್ಯ ನಿಷೇಧಃ| ಅಧುನಾ ಆನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಯನ್ನ ಪೇಯಂ ತದಾಹ-ಅನಾರ್ತವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ದಿವ್ಯಂ ಜಲಮಾರ್ತವಂ ನ ಭವತಿ, ತಚ್ಚ ನ ಪಿಬೇತ್| ನನು, ಸರ್ವಮೇವ ದಿವ್ಯಂ ಜಲಮಾರ್ತವಮ್, ಕಾಲಸ್ಯ ಋತುರೂಪತ್ವಾತ್| ಋತೌ ಚ ಭವಮಾರ್ತವಮ್| ಏವಂ ಚ ನ ಕಿಞ್ಚಿದನಾರ್ತವಂ ಸಮ್ಭವತಿ| ಉಚ್ಯತೇ| ಅನಾರ್ತವಂ ನ ಪಿಬೇತ್| ಅರ್ಥಾದಾರ್ತವಂ ಪಿಬೇದಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ತದತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಾವಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟೋ ದಿವ್ಯಸ್ಯ ಜಲಸ್ಯ ಕಾಲ ಋತುರೂಪೋ ಬೋಧ್ಯೋ ವರ್ಷಾಖ್ಯಃ, ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ದಿವ್ಯಂ ಜಲಂ ಪೇಯತ್ವೇನಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾಯತೇ| ಯಥಾ-"ವರ್ಷಾಸು ದಿವ್ಯನಾದೇಯೇ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯರ್ತುಭವಂ ತ್ವನಾರ್ತವತ್ವಾನ್ನ ಪೇಯಮ್| ಅತ್ರ ಚ ವರ್ಷಾಖ್ಯ ಋತುಶ್ಚಾತುರ್ಮಾಸಿಕೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ| ಅತ ಏವಾಶ್ವಯುಜೇ ಮಾಸಿ ದಿವ್ಯಂ ಜಲಂ ಪೇಯತ್ವೇನಾನುಜಜ್ಞೇ| ಅನ್ಯಥಾ ಹ್ಯನಾರ್ತವತ್ವಾತ್ತದಪೇಯಮೇವ ಸ್ಯಾತ್| ಆರ್ತವಂ ಪ್ರಥಮಂ ಚ ಯತ್ನ ಕೇವಲಮನಾರ್ತವಂ ನ ಪಿಬೇತ್ ಯಾವದಾರ್ತವಮಪಿ ಪ್ರಥಮಂ ನ ಪಿಬೇತ್| ಕುತೋ ಹೇತೋ: ? ಇತ್ಯಾಹ-ಲೂತಾದೀತ್ಯಾದಿ| ಲೂತಾ ಆದಿರ್ಯೇಷಾಂ ತೇ ಲೂತಾದಯಃ,-ಕ್ಷುದ್ರಜನ್ತವಃ ಪ್ರಾಣಿವಿಶೇಷಾಃ, ತೇಷಾಂ ತನ್ತುವಿಣ್ಮೂತ್ರವಿಷಾಣಿ| ತನ್ತುಃ-ಸೂತ್ರಾಕಾರವಿಶೇಷೋ, ಲಾಲೇತ್ಯನ್ಯೇ| ತೇಷಾಂ ಲೂತಾದಿತನ್ತುವಿಣ್ಮೂತ್ರವಿಷಾಣಾಂ ಸಂಶ್ಲೇಷಃ-ಸಮ್ಪರ್ಕಃ, ತೇನ ದೂಷಿತಂ ಯತಃ, ತತಸ್ತದಾರ್ತವಮಪಿ ನ ಪೇಯಮ್| ಕೇಚಿತ್ತ್ವೇವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ-ಆರ್ತವಂ ಪ್ರಥಮಂ ಚ ಯತ್ತನ್ನ ಪೇಯಮ್, ಲೂತಾದಿತನ್ತ್ವಾದಿದೂಷಿತಂ ಚ ನ ಪೇಯಮಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚಾಧ್ಯಗೀಷ್ಟ (ಸೂ.ಅ.೬)- "ತತ್ಕುರ್ಯಾತ್ಸ್ನಾನಪಾನಾಭ್ಯಾಂ ತೃಷ್ಣಾಧ್ಮಾನೋದರಜ್ವರಾನ್| ಕಾಸಾಗ್ನಿಸಾದಾಭಿಷ್ಯನ್ದಕಣ್ಡೂಗಣ್ಡಾದಿಕಾನತಃ|| ತದ್ವರ್ಜಯೇದಭಾವೇ ವಾ ತೋಯಸ್ಯಾನ್ಯಸ್ಯ ಶಸ್ಯತೇ| ಘನವಸ್ತ್ರಪರಿಸ್ರಾವೈಃ ಕ್ಷುದ್ರಜನ್ತ್ವಭಿರಕ್ಷಣಮ್|| ವ್ಯಾಪನ್ನಸ್ಯಾಸ್ಯ ತಪನಮಗ್ನ್ಯರ್ಕಾಯಸಪಿಣ್ಡಕೈಃ| ಪರ್ಣೀಂಮೂಲಬಿಸಗ್ರನ್ಥಿಮುಕ್ತಾಕತಕಶೈವಲೈಃ|| ವಸ್ತ್ರಗೋಮೇದಕಾಭ್ಯಾಂ ವಾ ಕಾರಯೇತ್ತತ್ಪ್ರಸಾದನಮ್| ಪಾಟಲಾಕರವೀರಾದಿಕುಸುಮೈರ್ಗನ್ಧನಾಶನಮ್||' ಇತಿ|

Adhikarana nadInirupaNam (8-9) · Śloka 9

ಇದಾನೀಂ ನದೀರ್ನಿರೂಪಯನ್ನಾಹ | ಪಶ್ಚಿಮೋದಧಿಗಾಃ ಶೀಘ್ರವಹಾ ಯಾಶ್ಚಾಮಲೋದಕಾಃ||೮|| ಪಥ್ಯಾಃ ಸಮಾಸಾತ್ತಾ ನದ್ಯೋ ವಿಪರೀತಾಸ್ತ್ವತೋಽನ್ಯಥಾ| |೯|

ಸ೦- ನದ್ಯಃ ಸಮಾಸಾತ್-ಸಂಕ್ಷೇಪತಃ, ಪಥ್ಯಾಃ-ಹಿತಾ:| ಕಾಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಯಾಃ ಪಶ್ಚಿಮಮುದಧಿಂ-ಸಮುದ್ರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಪಶ್ಚಿಮೋದಧಿಗಾಃ| ಅನ್ಯೇಭ್ಯೋಽಪಿ ದೃಶ್ಯತ ಇತಿ ಡಃ| ತಥಾ, ಶೀಘ್ರವಹಾಃ-ವೇಗವತ್ಯಃ| ತಥಾ, ಅಮಲೋದಕಾಃ-ನಿರ್ಮಲಸಲಿಲಾಃ| ಏವಂ ತ್ರಿವಿಶೇಷಣವಿಶಿಷ್ಟಾಃ ಪಥ್ಯಾಃ| ಅತಃ-ಆಭ್ಯೋ, ಯಾಃ ಪುನರನ್ಯಥಾ-ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣಾಃ, ತಾ ವಿಪರೀತಾಃ- ಅಪಥ್ಯಾಃ|

Adhikarana nadyaH pathyApathyAH himavanmalayanadIguNAH (9-10) · Śloka 10

| ಉಪಲಾಸ್ಫಾಲನಾಕ್ಷೇಪವಿಚ್ಛೇದೈಃ ಖೇದಿತೋದಕಾಃ||೯|| ಹಿಮವನ್ಮಲಯೋದ್ಭೂತಾಃ ಪಥ್ಯಾಸ್ತಾ ಏವ ಚ ಸ್ಥಿರಾಃ| ಕೃಮಿಶ್ಲೀಪದಹೃತ್ಕಣ್ಠಶಿರೋರೋಗಾನ್ ಪ್ರಕುರ್ವತೇ||೧೦||

ಸ೦-ಹಿಮವಾಂಶ್ಚ ಮಲಯಶ್ಚ ಹಿಮವನ್ಮಲಯೌ, ತಾಭ್ಯಾಮುದ್ಭೂತಾಃ-ಸಞ್ಜಾತಾಃ ಪಥ್ಯಾಃ| ಕಿಂ ಸರ್ವಾ ಏವ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ಉಪಲೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಲಾನಾಮಾಸ್ಫಾಲನಂ-ಉಲ್ಲಾಲನಂ, ತೇನಾಕ್ಷೇಪಃ-ಕ್ಷೋಭಃ, ತೇನ ವಿಚ್ಛೇದಾಃ-ವಿಶ್ಲೇಷಾಃ, ಉಪಲಾಸ್ಫಾಲನಾಕ್ಷೇಪವಿಚ್ಛೇದಾಃ ತೈಃ| ಖೇದಿತಂ-ಜಾತಕ್ಷೋಭಮುದಕಂ ಯಾಸಾಂ ತಾಃ ಖೇದಿತೋದಕಾಃ, ಯಾ ಹಿಮವನ್ಮಲಯೋದ್ಭೂತಾಸ್ತಾ ಏವ ಪಥ್ಯಾ:| ಯಾಸ್ತ್ವೇವಂಭೂತಾ ನ ಭವನ್ತಿ ತಾ ಅಪಥ್ಯಾಃ| ಸ್ಥಿರಾ ಇತಿ| ತಾ ಏವಾಽವಹನ್ತ್ಯಃ ಸತ್ಯಃ ಕೃಮ್ಯಾದೀನ್ ಕುರ್ವತೇ| ಹೃಚ್ಚ ಕಣ್ಠಶ್ಚ ಶಿರಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ರೋಗಾಃ, ಕೃಮಯಶ್ಚ ಶ್ಲೀಪದಂ ಚ ಹೃತ್ಕಣ್ಠಶಿರೋರೋಗಾಶ್ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಮುನಿರಪಿ ಹಿಮವತ್ಪ್ರಭವಾನಾಂ ಪಥ್ಯತ್ವಮಾಹ| ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಸುಶ್ರುತೌ ತ್ವಪಥ್ಯತ್ವಮಾಹತುಃ| ಅತ ಏವಾಯಂ ಗ್ರನ್ಥಕಾರೋ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಮತದ್ವಯಮಪಿ ಸಙ್ಗಿರಮಾಣೋ ವಿಶೇಷಣಮುಪನ್ಯಸ್ತವಾನ್- 'ಉಪಲಾಸ್ಫಾಲನಾಕ್ಷೇಪವಿಚ್ಛೇದೈ: ಖೇದಿತೋದಕಾ:' ಇತಿ| ತೇನ ಯಾ ಏವಂವಿಧಾ ನ ಭವನ್ತಿ, ತಾ ನ ಪಥ್ಯಾ ಇತಿ|

Adhikarana avantinadiguNAH mahendraparvatanadIguNAH sahrAvindyanadIguNAH pAriyAtranadIguNAH samudrodakaguNAH (11-12) · Śloka 12

ಪ್ರಾಚ್ಯಾವನ್ತ್ಯಪರಾನ್ತೋತ್ಥಾ ದುರ್ನಾಮಾನಿ, ಮಹೇನ್ದ್ರಜಾಃ| ಉದರಶ್ಲೀಪದಾತಙ್ಕಾನ್, ಸಹ್ಯವಿನ್ಧ್ಯೋದ್ಭವಾ: ಪುನಃ||೧೧|| ಕುಷ್ಠಪಾಣ್ಡುಶಿರೋರೋಗಾನ್, ದೋಷಘ್ನ್ಯಃ ಪಾರಿಯಾತ್ರಜಾಃ| ಬಲ ಪೌರುಷಕಾರಿಣ್ಯಃ, ಸಾಗರಾಮ್ಭಸ್ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್||೧೨||

ಸ೦-ಪ್ರಾಚ್ಯಾದಿಜಾ ನದ್ಯೋ ದುರ್ನಾಮಾನಿ-ಅರ್ಶಾಸಿ ಕುರ್ವತೇ| ಪ್ರಾಚ್ಯಾಃ-ಗೌಡಾಃ| ಅವನ್ತಯೋ-ಮಾಲವಾಃ| ಅಪರಾನ್ತಾಃ-ಕೌಙ್ಕಣಾಃ| ಮಹೇನ್ದ್ರಜಾ ನದ್ಯ ಉದರಾದೀನ್ ಕುರ್ವತೇ| ಸಹ್ಯವಿನ್ಧ್ಯಪರ್ವತೋತ್ಥಾಶ್ಚ ಪುನಃ ಕುಷ್ಠಾದೀನ್ ಕುರ್ವತೇ| ಪಾರಿಯಾತ್ರಾತ್ ಸಞ್ಜಾತಾ ದೋಷಘ್ನ್ಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಸಾಗರಾಮ್ಭಃ-ಸಮುದ್ರೋದಕಂ, ದೋಷತ್ರಯಕಾರಿ|

Adhikarana kUpataDAgAdiguNAH (13) · Śloka 13

ವಿದ್ಯಾತ್ಕೂಪತಡಾಗಾದೀನ್ ಜಾಙ್ಗಲಾನೂಪಶೈಲತಃ| |೧೩|

ಸ೦-ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾ (ಸೂ.ಅ.೬) ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಯಥಾ-"ಕೌಪಸಾರಸತಾಡಾಗಚೌಣ್ಡ್ಯಪ್ರಾಸ್ರವಣೌದ್ಭಿದಮ್| ವಾಪೀನದೀತೋಯಮಿತಿ ತತ್ಪುನಃ ಸ್ಮೃತಮಷ್ಟಧಾ|| [ಕೌಪಂ ಸ್ವಾದು ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಂ ಲಘು ಪಥ್ಯಂ ಚ ಸರ್ವದಾ| ಕ್ಷಾರಂ ತು ಕಫವಾತಘ್ನಂ ದೀಪನಂ ಪಿತ್ತಕೃತ್ಪರಮ್|| ಕಷಾಯಬಹುಲಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಘ್ನಂ ವಾತಕೃಚ್ಚ ತತ್| ತೃಷ್ಣಾಘ್ನಂ ಸಾರಸಂ ಬಲ್ಯಂ ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಲಘು|| ವಾತಲಂ ಲಘು ತಾಡಾಗಂ, ಚೌಣ್ಡ್ಯಂ ಪಿತ್ತಕರಂ ಸ್ಮೃತಮ್| ಲಘುಶೀತಾಮಲಂ ಸ್ವಾದು ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಪ್ರಾಸ್ರವಣಂ ಜಲಮ್|| ಔದ್ಭಿದಂ ಸ್ವಾದು ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ದೀಪನಂ ಗುರು ಕಿಞ್ಚನ| ಸಕ್ಷಾರಂ ಕಟು ವಾಪ್ಯಮ್ಬು ಪಿತ್ತಲಂ ಕಫವಾತಜಿತ್|| ಲಘ್ವಲ್ಪದೋಷಂ ಸುಸ್ವಾದು ನವವಾಪೀಷ್ವವಾರ್ಷಿಕಮ್| ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ನಾದೇಯಂ ಕಟುಕಂ ಕಫಪಿತ್ತಜಿತ್|| ವಿಶದಂ ವಾತಲಂ ರೂಕ್ಷಮನವಸ್ಥಿತಲಾಘವಮ್|"] ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ (?) ಚೈಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ-"ಭೂಮ್ಯುತ್ಖಾತಸಮುದ್ಭೂತಮಿನ್ದ್ರನೀಲಸಮಪ್ರಭಮ್| ವಿಮಲಂ ಮಧುರಾಸ್ವಾದಂ ಕೌಪಂ ಜಲಮುದಾಹೃತಮ್|| ನದ್ಯಾಃ ಶೈಲವರಾದ್ವಾಪಿ ಸ್ರುತಮೇಕಾನ್ತಸಂಸ್ಥಿತಮ್| ಕುಮುದಾಮ್ಭೋಜಸಞ್ಛನ್ನಂ ವಾರಿ ಸಾರಸಮುಚ್ಯತೇ|| ಪ್ರಶಸ್ತಭೂಮಿಭಾಗಸ್ಥಂ ನೈಕಸಂವತ್ಸರೋಷಿತಮ್| ಕಷಾಯಮಧುರಾಸ್ವಾದಂ ತಾಡಾಗಂ ಸಲಿಲಂ ಸ್ಮೃತಮ್|| ಸ್ವಯಂಶೀರ್ಣಶಿಲಾಶ್ವಭ್ರೇ ನೀಲೋತ್ಪಲನಿಭಂ ಜಲಮ್| ಲತಾವಿತಾನಸಞ್ಛ್ನ್ನಂ ಬುಧೈಶ್ಚೌಣ್ಡೇಯಮುಚ್ಯತೇ|| ಶೈಲಸಾನುಸಮುದ್ಭೂತಂ ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ವಾತಹಿಮಾತಪೈಃ| ಲಘು ಶೀತಾಮಲಂ ಸ್ವಾದು ಸ್ಮೃತಂ ಪ್ರಾಸ್ರವಣಂ ಜಲಮ್|| ವಿದಾರ್ಯ ಭೂಮಿಮುದ್ಭೂತಂ ಮಹತ್ಯಾ ಧಾರಯಾ ಸ್ರವೇತ್| ಯಜ್ಜಲಂ ವೇದಿತವ್ಯಂ ತದೌದ್ಭಿದಂ ಸ್ವಾದು ಶೀತಲಮ್|| ಪಾಷಾಣೈರಿಷ್ಟಕಾಭಿರ್ವಾ ಬದ್ಧಾ ಸ್ಯಾದ್ಯಾ ತು ಕೂಪವತ್| ವಾಪಿ ಸಾ ಖಲು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಕೃತಸೋಪಾನಪಙ್ಕ್ತಿಕಾ|| ನದ್ಯಾಂ ಶೈಲಪ್ರಸೂತಾಯಾಂ ಗೋಮೇದಕಮಣಿಪ್ರಭಮ್| ಪ್ರಶಸ್ತಭೂಮಿಭಾಗಸ್ಥಂ ಜಲಂ ನಾದೇಯಮುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| "ಪೌಷಾದಿದ್ವಿತಯೇಷ್ವಿಷ್ಟಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಕ್ರಮಾಜ್ಜಲಮ್| ಸರಸ್ತಡಾಗಯೋಃ ಕೂಪಚುಣ್ಡಯೋಃ ಪ್ರಸ್ರವಣೋದ್ಭಿದೋಃ|| ಕೂಪೇನ್ದ್ರಯೋಃ ಕೂಪಚುಣ್ಡಯೋಃ ಸರ್ವಂ ಪಥ್ಯಂ ತತಃ ಪರಮ್|" ತದೇತಾನ್ ಕೂಪಾದೀನ್ ಜಾಙ್ಗಲಾನೂಪಶೈಲಾನ್ ಸಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಜಾತಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್| ಜಾಙ್ಗಲಾದಿದೇಶಜಾನ್ ಯಥಾಯೋಗಂ ಲಘೂನ್ ಗುರೂಂಶ್ಚ ಜಾನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಜಾಙ್ಗಲದೇಶೇ ಕೂಪಾದೀನಾಂ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಬಹೂದಕಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಾಲ್ಲಘುತ್ವಂ ವೇದ್ಯಮ್| ಆನೂಪೇ ತು ಬಹೂದಕಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ಗುರುತ್ವಂ ವೇದ್ಯಮ್|ಶೈಲೇ ತೂದಕಾಲ್ಪತಯಾ ಲಘುತರತ್ವಂ ವೇದ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬)- "ಧನ್ವಾನೂಪಮಹೀಧ್ರಾಣಾಂ ಸಾಮೀಪ್ಯಾದ್ಗುರುಲಾಘವಮ್|" ಇತಿ|

Adhikarana keShA~jcijjalapAnaniShedhaH (13-14) · Śloka 14

ಇದಾನೀಂ ಕೇಷಾಞ್ಚಿಜ್ಜಲಪಾನನಿಷೇಧಮಾಹ | ನಾಮ್ಬು ಪೇಯಮಶಕ್ತ್ಯಾ ವಾ ಸ್ವಲ್ಪಮಲ್ಪಾಗ್ನಿಗುಲ್ಮಿಭಿಃ||೧೩|| ಪಾಣ್ಡೂದರಾತಿಸಾರಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀಶೋಷಶೋಥಿಭಿಃ| ಋತೇ ಶರನ್ನಿದಾಘಾಭ್ಯಾಂ ಪಿಬೇತ್ಸ್ವಸ್ಥೋಽಪಿ ಚಾಲ್ಪಶಃ||೧೪||

ಸ೦-ಅಲ್ಪಾಗ್ನ್ಯಾದಿಭಿರಮ್ಬು ನ ಪೇಯಮ್| ಸರ್ವಥೈಷಾಂ ಜಲಪಾನನಿಷೇಧಪ್ರತ್ಯಪಾಯಮಾಶಙ್ಕಮಾನ ಇದಮಾಹ-ಅಶಕ್ತ್ಯಾ ವಾ,-ಪಿಪಾಸಾಮಸಹಿಷ್ಣುಭಿಃ, ಸ್ವಲ್ಪಂ-ಅತ್ಯಲ್ಪಂ ಪೇಯಮ್| ಯಾವನ್ಮಾತ್ರೇಣ ಪ್ರತ್ಯಪಾಯೋ ನ ಭವತಿ ತಾವದೇವ ಪೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಲ್ಪಾಗ್ನಯಶ್ಚ ಗುಲ್ಮಿನಶ್ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಪಾಣ್ಡ್ವಾದೀನಾಂ ಸಪ್ತಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ, ತತೋ ಮತ್ವರ್ಥೀಯ ಇನಿಃ| ಶರನ್ನಿದಾಘಾಭ್ಯಾಮನ್ತರೇಣ ಸ್ವಸ್ಥೋಽಪ್ಯಲ್ಪಶಃ ಪಿಬೇತ್| ಕಿಂ ಪುನರಾತುರಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತ್ವೇವಮುವಾಚ (ಸೂ.ಅ.೬)- "ಕಾಮಮಲ್ಪಮಶಕ್ತೌ ತು ಪೇಯಮೌಷಧಸಂಸ್ಕೃತಮ್| ಪಾಷಾಣರೂಪ್ಯಮೃದ್ಭೇಮಜತುತಾಪಾರ್ಕತಾಪಿತಮ್|| ಪಾನೀಯಮುಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ವಾ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಂ ತೃಡರ್ತಿಜಿತ್|" ಇತಿ|

Adhikarana Bojane~ambupAnaprakAraH (15) · Śloka 15

ಸಮಸ್ಥೂಲಕೃಶಾ ಭುಕ್ತಮಧ್ಯಾನ್ತಪ್ರಥಮಾಮ್ಬುಪಾಃ| |೧೫|

ಸ೦-ಸಮಾಶ್ಚ ಸ್ಥೂಲಾಶ್ಚ ಕೃಶಾಶ್ಚ ಸಮಸ್ಥೂಲಕೃಶಾಃ| ಮಧ್ಯಶ್ಚ ಅನ್ತಶ್ಚ ಪ್ರಥಮಶ್ಚ ಮಧ್ಯಾನ್ತಪ್ರಥಮಾಃ| ಭಕ್ತಸ್ಯ ಮಧ್ಯಾನ್ತಪ್ರಥಮಾಃ ಭಕ್ತಮಧ್ಯಾನ್ತಪ್ರಥಮಾಃ| ತೇಷು ಕಾಲೇಷು ಯೇಽಮ್ಬು ಪಿಬನ್ತಿ, ತೇ ಭಕ್ತಮಧ್ಯಾನ್ತಪ್ರಥಮಾಮ್ಬುಪಾಃ, ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಸಮಾಃ ಸ್ಥೂಲಾಃ ಕೃಶಾಶ್ಚ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಭಕ್ತಮಧ್ಯೇಽಮ್ಬು ಪೀತಂ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ಸಮಾನತಾಂ ಕರೋತಿ| ಭಕ್ತಾನ್ತೇ ತು ಪೀತಮಾಮಾಶಯೇ ಕಫವೃದ್ಧಿಂ ವಿದಧತ್ಸ್ಥೌಲ್ಯಮಾಧತ್ತೇ| ಭಕ್ತಾದೌ ಚ ಪೀತಂ ನಿರಿನ್ಧನಮಗ್ನಿಂ ತೇಜಃಪ್ರತಿಪಕ್ಷತಯಾಽವಶ್ಯಮವಸಾದಯತಿ, ಮನ್ದೋಽಗ್ನಿಶ್ಚ ಸಮ್ಯಗಾಹಾರಂ ಪಕ್ತುಮಶಕ್ತೋ ಭವತಿ, ಆಹಾರಸ್ಯ ಚಾಸಮ್ಯಗ್ಪಾಕಾನ್ನ ತಥಾಪುಷ್ಟಿಃ, ಇತಿ ಕೃಶತ್ವೇ ಯುಕ್ತಿಃ| ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬)-"ಭಕ್ತಸ್ಯಾದೌ ಜಲಂ ಪೀತಮಗ್ನಿಸಾದಂ ಕೃಶಾಙ್ಗತಾಮ್| ಅನ್ತೇ ಕರೋತಿ ಸ್ಥೂಲತ್ವಮೂರ್ಧ್ವಂ ಚಾಮಾಶಯಾತ್ಕಫಮ್|| ಮಧ್ಯೇ ಮಧ್ಯಾಙ್ಗತಾಂ ಸಾಮ್ಯಂ ಧಾತೂನಾಂ ಜರಣಂ ಸುಖಮ್|" ಇತಿ|

Adhikarana shItAmbuguNAH (15-16) · Śloka 16

| ಶೀತಂ ಮದಾತ್ಯಯಗ್ಲಾನಿಮೂರ್ಚ್ಛಾಚ್ಛರ್ದಿಶ್ರಮಭ್ರಮಾನ್||೧೫|| ತೃಷ್ಣೋಷ್ಣದಾಹಪಿತ್ತಾಸ್ರವಿಷಾಣ್ಯಮ್ಬು ನಿಯಚ್ಛತಿ| |೧೬|

ಸ೦-ಶೀತಮಮ್ಬು ಮದಾತ್ಯಯಾದೀನ್ ನಿಯಚ್ಛತಿ-ಪರಾಕರೋತಿ| ಮದಾತ್ಯಯೋ-ಮದ್ಯೋತ್ಥೋ ರೋಗಃ| ಗ್ಲಾನಿಃ-ಕ್ಲಾನ್ತಿಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾ-ಮೋಹಃ| ಛರ್ದಿಃ-ವಮಿಃ| ಶ್ರಮಃ-ಖೇದಃ| ಭ್ರಮಃ-ಅನವಸ್ಥಿತಿಃ| ತಥಾ, ತೃಷ್ಣಾದೀನಿ ನಿಯಚ್ಛತಿ| ಏವಂಗುಣಮಪ್ಯಾಮಂ ಕ್ವಚಿನ್ನೇಷ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬)-"ಅನವಸ್ಥಿತದೋಷಾಗ್ನೇರ್ವ್ಯಾಧಿಕ್ಷೀಣಬಲಸ್ಯ ಚ| ನಾಲ್ಪಮಪ್ಯಾಮಮುದಕಂ ಹಿತಂ, ತದ್ಧಿ ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್|" ಇತಿ|

Adhikarana uShNAmbuguNAH (16-17) · Śloka 17

ಅಧುನೋಷ್ಣಾಮ್ಬುಗುಣಾನಾಹ | ದೀಪನಂ ಪಾಚನಂ ಕಣ್ಠ್ಯಂ ಲಘೂಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಶೋಧನಮ್||೧೬|| ಹಿಧ್ಮಾಧ್ಮಾನಾನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಸದ್ಯಃಶುದ್ಧಿನವಜ್ವರೇ| ಕಾಸಾಮಪೀನಸಶ್ವಾಸಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್ಷು ಚ ಶಸ್ಯತೇ||೧೭||

ಸ೦-ದೀಪನಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮುಷ್ಣಮಮ್ಬು ಭವತಿ| ಬಸ್ತಿಶಬ್ದೇನ ತಾತ್ಸ್ಥ್ಯಾನ್ಮೂತ್ರಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ತೇನ ಮೂತ್ರಶೋಧನಮಿತ್ಯತ್ರಾರ್ಥೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ಹಿಧ್ಮಾಧ್ಮಾನಾದಿಷು ಚ ಶಸ್ಯತೇ| ಕಾಸಶ್ಚ ಆಮಶ್ಚ ಪೀನಸಶ್ಚ ಶ್ವಾಸಶ್ಚ ಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್ ಚ, ತಾಸು ಚ ಶಸ್ಯತೇ| ಆಮೋ-ಅಪಕ್ವಃ, ಆಹಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿತ್ತ್ವಾಮಪೀನಸ ಇತಿ ಪೀನಸವಿಶೇಷಣಮಾಮಶಬ್ದಮಾಹುಃ| ತೈರಜೀರ್ಣ ಉಷ್ಣಾಮ್ಬು ನೋಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್| ಅಜೀರ್ಣೇ ಚಾಲಸಕಾದಿರೂಪೇ ಜಲಮುಷ್ಣಮಿಷ್ಯತ ಏವ|

Adhikarana kvathitashItalAmbuguNAH vyuShitakvathitashItalambuguNAH (18) · Śloka 18

ಅಧುನಾ ಕ್ವಥಿತಶೀತಲಂ ನಿರ್ದಿದಿಕ್ಷುರಾಹ ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಲಘು ಚ ತೋಯಂ ಕ್ವಥಿತಶೀತಲಮ್| ಪಿತ್ತಯುಕ್ತೇ ಹಿತಂ ದೋಷೇ, ವ್ಯುಷಿತಂ ತತ್ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್||೧೮||

ಸ೦-ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ-ನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾರಿ| ಲಘುಗುಣಯೋಗೋಽಮ್ಭಸೋಽಸ್ತ್ಯೇವ, ಪುನರ್ಲಘುತ್ವಕಥನಮಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರವಶಾಲ್ಲಘುತರತ್ವಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಅಥವಾ, ಆಧಾರಾದಿವಶಾದಕ್ವಥಿತಮಮ್ಭೋ ಲಘ್ವಾಪಿ ಯದ್ಗುರು ಸಮ್ಪನ್ನಮ್, ತದಪಿ ಕ್ವಥಿತಶೀತಲಂ ಲಘು ಭವತಿ| ಶೀತಲತ್ವಾದಭಿಷ್ಯನ್ದಿತ್ವಂ ಯತ್ತೋಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್, ತತ್ಕ್ವಥಿತಶೀತಲತ್ವೇನಾಸ್ಯ ನಿಷಿದ್ಧಮ್| ಮದಾತ್ಯಯಾದಿಹನ್ತೃತ್ವಂ ತು ಯಚ್ಛೀತಲತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ತದಸ್ಯಾಸ್ತ್ಯೇವ, ನ ಕೇನಚಿನ್ನಿಷೇದ್ಧುಂ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ| ಪಿತ್ತಯುಕ್ತ ಇತ್ಯೇಕವಚನಮವಿವಕ್ಷಿತಮ್, ತೇನ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ಯತ್ರ ಪಿತ್ತಯೋಗಃ-ಪಿತ್ತಾಧಿಕತ್ವಂ ದೃಶ್ಯತೇ, ತತ್ರೈತತ್ ಕ್ವಥಿತಶೀತಲಂ ಜಲಂ ಹಿತಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಂ (ಸೂ.ಅ.೬) ತತ್ಕ್ವಥನಲಕ್ಷಣಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೇಹ ನೋಕ್ತಮ್| ಯಥಾ-"ಕ್ಷೀಣಪಾದತ್ರಿಭಾಗಾರ್ಧಂ ದೇಶರ್ತುಗುರುಲಾಘವಾತ್| ಕ್ವಥಿತಂ ಫೇನರಹಿತಮವೇಗಮಮಲಂ ಹಿತಮ್||" ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ ಶಿಷ್ಯವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯೈ ದರ್ಶ್ಯತೇ-ಧನ್ವಸಾಧಾರಣಾನೂಪೇಷು ದೇಶೇಷು ಕ್ರಮಶಃ ಕ್ಷಪಿತಚತುರ್ಭಾಗಾತ್ರಿಭಾಗಾರ್ಧಂ ಸಲಿಲಮಧಿಶ್ರಪೇತ್| ಜಾಙ್ಗಲೋ ಹಿ ದೇಶೋಽನಿಲಾನಲಾಭ್ಯಾಂ ಭೂಯಿಷ್ಠಮಧಿಷ್ಠಿತಃ, ತೇನಾತ್ರ ತೋಯಂ ಲಾಘವಾದಾಶು ವಿಶುದ್ಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಆನೂಪಸ್ತು ಭೂಮಿಸೋಮಗುಣಬಹುಲಃ, ತತ್ರ ಗುರುತ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚಿರೇಣ ವಿಶುದ್ಧಿಮಶ್ನುತೇ| ಏವಂ ಸಾಧಾರಣೋ ದೇಶಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಃ| ತಥಾ, ಋತುಷ್ವಪಿ ಯಥಾಯೋಗಮಯಮೇವ ಕ್ರಮೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ಸುಶ್ರುತೇ ತೂಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೫|೪೦)- "ಯತ್ಕ್ವಾಥ್ಯಮಾನಂ ನಿರ್ವೇಗಂ ನಿಷ್ಫೇನಂ ನಿರ್ಮಲಂ ಲಘು| ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟಂ ತು ತತ್ತೋಯಂ ಕಫರೋಗನುತ್|| ತತ್ಪಾದಹೀನಂ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ, ಹೀನಮರ್ಧೇನ ವಾತನುತ್|" ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಮೇವ (ಸೂ.ಅ.೬) ಗ್ರನ್ಥಮಿಮಂ ಕೇಚಿದತ್ರಾಽಪಿ ಪಠನ್ತಿ| ಯಥಾ_ "ಪಾನೀಯಂ ನ ತು ಪಾನೀಯಂ ಪಾನೀಯೇಽನ್ಯಪ್ರದೇಶಜೇ| ಅಜೀರ್ಣೇ ಕ್ವಥಿತಂ ಚಾಮೇ ಪಕ್ವೇ ಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ನೇತರತ್|| ಶೀತೇ ವಿಧಿರಯಂ, ತಪ್ತೇ ತ್ವಜೀರ್ಣೇ ಶಿಶಿರಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಅತಿಯೋಗೇನ ಸಲಿಲಂ ತೃಷ್ಯತೋಽಪಿ ಪ್ರಯೋಜಿತಮ್|| ಪ್ರಯಾತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತತ್ವಂ ಜ್ವರಿತಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ|" ಇತಿ| ಅನ್ಯಪ್ರದೇಶಜೇ ಪೀತೇ ಪಾನೀಯೇ ಅಜೀರ್ಣೇ ಪಾನೀಯಂ-ಜಲಂ, ನ ಪಾನೀಯಂ-ನ ಪೇಯಮ್| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಪಾನೀಯೇ ಪೀತೇ ತಜ್ಜರಣಾನ್ತಂ ಯಾವತ್ ವಿಜಾತೀಯಂ ಜಲಂ ನ ಪೇಯಮಿತಿ| ಅನ್ಯಪ್ರದೇಶಜ ಇತಿ ಕೋಽರ್ಥಃ? ಕೌಪೇ ಪೀತೇ ತಾಡಾಗಂ ನ ಪೇಯಮ್, ತಾಡಾಗೇ ಪೀತೇ ಕೌಪಂ ನ ಪೇಯಮ್, ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಆಮೇ-ಅಪಕ್ವೇ ಜಲೇ, ಅಜೀರ್ಣೇ ಕ್ವಥಿತಂ ಚ ಜಲಂ ನ ಪೇಯಮ್| ಪಕ್ವೇ-ಕ್ವಥಿತೇ, ಪೀತೇ ಜೀರ್ಣೇಽಪಿ, ಇತರತ್-ಆಮಂ ಜಲಂ ನ ಪೇಯಮ್, ಯಾವನ್ನ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ತಾವತ್ಸಜಾತೀಯಮಾಪ ನ ಪೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೀತೇ ವಿಧಿರಯಂ-ಕ್ವಥಿತಶೀತ ಏತದ್ವಿಧಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತುರವಧಾರಣೇ| ತಪ್ತೇಽಜೀರ್ಣ ಏವ ಶಿಶಿರಂ ತ್ಯಜೇತ್, ಜೀರ್ಣೇ ತು ಶೀತಂ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತಿಯೋಗೇನ-ಅತಿಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ತೃಷ್ಯತಃ-ತೃಷ್ಣಾವತೋಽಪಿ ಪ್ರಯೋಜಿತಂ-ಉಪಯುಕ್ತಂ, ಸರ್ವಸ್ಯಾಪಿ ನರಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತತಾಂ ಯಾತಿ| ಜ್ವರಿತಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ-ಯತ ಆಮೇನಾಗ್ನೌ ಬಹಿಷ್ಕೃತೇ ಜ್ವರಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ, ಆಮಸ್ಯ ಚ ಪಾನೀಯಂ ವರ್ಧಕಮಿತಿ| ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತಯಾಽಲ್ಪೋಪಯೋಗಿತ್ವಾಚ್ಚ ಅವಶ್ಯಾಯಾದಿಗುಣಾ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾ ನೋಕ್ತಾಃ| ತಾಂಶ್ಚಾತ್ರ ಶಿಷ್ಯಹಿತಾಯ ಬ್ರೂಮಃ-"ರೂಕ್ಷಸ್ತನುರವಶ್ಯಾಯಃ ಶೀತೋ ವಾತಾಸ್ರಕೋಪನಃ| ಪಾನತೃಡ್ದಾಹಪಿತ್ತಾಸ್ರಕುಷ್ಠೋರುಸ್ತಮ್ಭಮೇಹಜಿತ್|| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ತು ಸರ್ವಜನ್ತೂನಾಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾದಪಿ ಶಸ್ಯತೇ| ಪದ್ಮಿನ್ಯಮ್ಬು ಚ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಕಫಕೃದ್ವಿರಸಂ ಗುರು|| ಹಿಮಂ ತು ಶೀತಲಂ ರೂಕ್ಷಂ ದಾರುಣಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮೇವ ಚ| ಕಫಂ ನ ಸನ್ದೂಷಯತಿ ನ ಪಿತ್ತಂ ನ ಚ ಮಾರುತಮ್|| ಯಥಾಽಶ್ಮವರ್ಷಂ ಪ್ರಾಲೇಯಂ ಹಿಮಾದಲ್ಪಾನ್ತರಂ ಗುಣೈಃ| ಚರಾಚರಾಣಾಮಹಿತಂ, ತುಷಾರಂ ತ್ವಗ್ನಿನಾಶನಮ್|| (ಸುಶ್ರುತೇ ಸೂ.ಅ.೪೫|೩೫)- 'ವೈಕಿರಂ ಲಘು ಸಕ್ಷಾರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಂ ವಹ್ನಿದೀಪನಮ್| ಕೈದಾರಂ ಮಧುರಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ವಿಪಾಕೇ ಗುರು ದೋಷಲಮ್|| ತದ್ವತ್ಪಾಲ್ವಲಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ವಿಪಾಕೇ ದೋಷಲಂ ತು ತತ್| ಅನೇಕದೋಷಮಾನೂಪಂ ವಾರ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಿಗರ್ಹಿತಮ್|| ಏಭಿರ್ದೋಷೈರಸಂಯುಕ್ತಂ ನಿರವದ್ಯಂ ತು ಜಾಙ್ಗಲಮ್| ಪಾಕೇಽವಿದಾಹಿ ತೃಷ್ಣಾಘ್ನಂ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಪ್ರೀತಿವರ್ಧನಮ್|| ದೀಪನಂ ಸ್ವಾದು ಶೀತಂ ಚ ತೋಯಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಲಘು|' ಚನ್ದ್ರಕಾನ್ತಭವಂ ರಕ್ಷೋವಿಷಪಿತ್ತಜ್ವರಾಪಹಮ್|| ರತ್ನಾಕರಸಮುತ್ಥಂ ಚ ಸರ್ವದೋಷಕರಂ ಮತಮ್||" ಇತಿ|

Adhikarana nArikelodakaguNAH (19) · Śloka 19

ನಾರಿಕೇಲೋದಕಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ವಾದು ವೃಷ್ಯಂ ಹಿಮಂ ಲಘು| ತೃಷ್ಣಾಪಿತ್ತಾನಿಲಹರಂ ದೀಪನಂ ಬಸ್ತಿಶೋಧನಮ್||೧೯||

ಸ೦-ನಾರಿಕೇಲಾನ್ತಃಸ್ಥಿತಮುದಕಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ವಾದು ವೃಷ್ಯಂ ಹಿಮಂ ಚ ಭವತಿ| ಏವಮ್ಭೂತಮಪಿ ಪ್ರಭಾವಾಲ್ಲಘು ಭವತಿ| ತಥಾ, ತೃಷ್ಣಾದಿಹರಂ ದೀಪನಂ ಮೂತ್ರಶೋಧನಂ ಚ ಭವತಿ|

Adhikarana divyanAdeyayorvarAvaratve (20-1) · Śloka 1

ಇದಾನೀಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾಽಗ್ರ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ ವರ್ಷಾಸು ದಿವ್ಯನಾದೇಯೇ ಪರಂ ತೋಯೇ ವರಾವರೇ| |೨೦| ಇತಿ ತೋಯವರ್ಗಃ||೧||

ಸ೦-ಪ್ರಾವೃಷ್ಯಾನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಜಲಂ ಪರಂ ವರಂ-ಅತ್ಯನ್ತಂ ಪಥ್ಯಮ್| ನದೀಸಮ್ಭವಂ ತ್ವಪಥ್ಯಮ್| ಇತಿ ತೋಯವರ್ಗಃ|

Adhikarana kShIravargaH sAmAnyakShIraguNAH (20-21) · Śloka 21

ಪರಿಶೇಷೇಭ್ಯೋ ವರ್ಗೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಜ್ಯಜನೋಪಯೋಗಿತಯೋಪಕಾರಿತ್ವೇನಾಜನ್ಮಸಾತ್ಮ್ಯೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪಯಃ ಸಜ್ಞಾಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಪಯಸ ಇವ ಜೀವನಾದಿಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚ ತೋಯವರ್ಗಾದನು ಕ್ಷೀರವರ್ಗಃ ಪ್ರಕ್ರಮ್ಯತೇ| ತತ್ರಾಪಿ ದಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಮೂಲಕಾರಣತ್ವಾತ್ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುಪಾದಾನಮ್| ತಥಾ, ಜೀವನೀಯಾನಾಂ ರಸಾಯನಾನಾಂ ಚಾಗ್ರೇಸರತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೧೩)- "ಕ್ಷೀರಂ ಜೀವನೀಯಾನಾಮ್| ಕ್ಷೀರಘೃತಾಭ್ಯಾಸೋ ರಸಾಯನಾನಾಮ್| " ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಥ ಕ್ಷೀರವರ್ಗಃ| | ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮೋಜಸ್ಯಂ ಧಾತುವರ್ಧನಮ್||೨೦|| ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ವೃಷ್ಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಗುರು ಶೀತಲಮ್| ಪ್ರಾಯಃ ಪಯಃ|೨೧|

ಸ೦-ಪಯಃ-ಕ್ಷೀರಂ, ಪ್ರಾಯಃ ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಾದಿಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಪಾಕಶ್ಚ ರಸಶ್ಚ ಪಾಕರಸೌ, ಸ್ವಾದೂ ಪಾಕರಸೌ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ಓಜಸೇ ಹಿತಂ-ಓಜಸ್ಯಮ್| ಧಾತೂನ್ ವರ್ಧಯತೀತಿ ಧಾತುವರ್ಧನಮ್| ವೃಷ್ಯಂ-ಶುಕ್ರಕರಮತಿಶಯೇನೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಧಾತುವರ್ಧನತ್ವಾದೇವ ಶುಕ್ರಕರತ್ವಮಾತ್ರಸ್ಯ ಸಿದ್ಧೇಃ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾತ್ ಕ್ವಚಿತ್ಕ್ಷೀರಂ ನೈವಂ ಭವತಿ| ತಥಾ ಚೋಷ್ಟ್ರೀಕ್ಷೀರಮೀಷದ್ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಲವಣಂ ಪಠ್ಯತೇ, ಅಜಾಕ್ಷೀರಂ ಚ ಲಘು, ಆವಿಕಮುಷ್ಣಮ್, ಐಕಶಫಮುಷ್ಣಂ ಸಾಮ್ಲಲವಣಂ ಚೇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ಕೃತಮ್| ಸ್ವಾದುಪಾಕಾರಸತ್ವಾದೇವ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧವೃಷ್ಯಾದಯೋ ಗುಣಾ ಲಬ್ಧಾ ಏವ| ಕಿಂ ಪುನರೇತೈರುದ್ದಿಷ್ಟೈಃ ? ಇತಿ ಕೇಚಿತ್| ತಾನ್ ಬ್ರೂಮಹೇ| ಮಧುರರಸಾಶ್ರಿತೇಭ್ಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧವೃಷ್ಯಾದಿಭ್ಯೋಽಪರೇ ಸ್ನಿಗ್ಧವೃಷ್ಯಾದಯೋ ಗುಣಾ ಬಹುತರಾಃ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ವಿದ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಜ್ಞಾಪನಾಯೈತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯೋ ಗುಣಾಃ ಪುನರುದ್ದಿಷ್ಟಾಃ| ಮಹಾಭೂತಾನಾಂ ಹಿ ಸಂಯೋಗಾದಿವಿಶೇಷಾತ್ ಕ್ವಚಿದ್ರಸಸಹಚರಿತಾ ಏವ ಗುಣಾ ದ್ರವ್ಯಮಭಿನಿವಿಶನ್ತೇ| ಯೇ ರಸೇ ಸಮಾರೋಪ್ಯ ವರ್ಣ್ಯನ್ತೇ| ಯಥಾ-ಮಧುರ ಆಯುಷ್ಯಾದಿಗುಣಾಃ, ಅಮ್ಲೇಽಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕೃದಾದಯಃ| ಕೇಚಿಚ್ಚ ರಸಮನಪೇಕ್ಷ್ಯೈವ ದ್ರವ್ಯೇ ನಿವಿಶನ್ತೇ| ಯಥಾ-ಮಧುರರಸದ್ರವ್ಯೇ ಮಕುಷ್ಟತಣ್ಡುಲೀಯಾದೌ ರೂಕ್ಷಾದಯೋ ಗುಣಾಃ| ತಥಾ ಹಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದೀನಾಂ ತತ್ರೋಪಲಮ್ಭಃ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಮಧುರರಸಾಶ್ಲಿಷ್ಟತ್ವಾತ್| ತಸ್ಮಾನ್ಮಕುಷ್ಟಾದಿದ್ರವ್ಯಂ ಮಧುರರಸಸಹಚರೋಕ್ತೇನ ಗುಣೌಘೇನ ಸಂಯುಕ್ತಂ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ತು, ಕೃತಂ ಷಡ್ರಸಗುಣಸ್ವರೂಪವರ್ಣನಮನರ್ಥಕಮೇವ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾದಯಮತ್ರ ವಿಷಯವಿಭಾಗೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಕೇಚಿದ್ಗುಣಾ ರಸಸಹಚರಿತಾ ದ್ರವ್ಯೇ ನಿವಿಶನ್ತೇ, ಯದ್ವಶಾತ್ತದ್ದ್ರವ್ಯಂ ರಸಗುಣಾನನುವರ್ತತೇ| ಈದೃಶಂ ಚ ವಿಷಯಮುದ್ದಿಶ್ಯ ತನ್ತ್ರಕೃದ್ಭಿರ್ಮಧುರಾದಿರಸಾನಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಾ ವರ್ಣಿತಾ ವೇದ್ಯಾಃ| ಕೇಚಿತು ರಸನಿರಪೇಕ್ಷಾ ಏವ ದ್ರವ್ಯೇ ನಿವಿಶನ್ತೇ| ಅತ ಏವ ತದ್ದ್ರವ್ಯಂ ರಸಗುಣಾನ್ನಾನುವರ್ತತೇ| ಅಸ್ಮಿಂಸ್ತು ವಿಷಯೇ ರಸಗುಣವರ್ಣನಂ ನೋಕ್ತಮೇವ ವೇದ್ಯಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಯೋಗಾತ್ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸತ್ವೇ ಸತ್ಯಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣವರ್ಣನಮ್| ಏವಂ ಚೋಭಯಥಾ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಯೋಗಾದಧಿಕಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯೋ ಯೇ ಗುಣಾಸ್ತೇಽಸ್ಯ ಸನ್ತೀತ್ಯವಗಚ್ಛ| ಅಯಮೇವ ಚ ವ್ಯವಹಾರೋಽನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯೇವಂವಿಧೇ ಶಾಲ್ಯಾದೌ ದ್ರವ್ಯೇ ವಿಜ್ಞೇಯಃ| ನನು, "ಸ್ವಾದುಃ ಪಟುಶ್ಚ ಮಧುರಮಮ್ಲೋಽಮ್ಲಂ ಪಚ್ಯತೇ ರಸಃ|" ಇತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೯|೨೧) ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ತತಶ್ಚ ಸ್ವಾದುರಸತ್ವಾದೇವ ಸ್ವಾದುಪಾಕತ್ವಂ ಲಬ್ಧಮ್, ತತ್ಕಿಂ ಪಾಕಗ್ರಹಣೇನ ? ಭಣಾಮಃ| "ಶಾಲಿಪಿಷ್ಟಮಯಂ ಸರ್ವಂ ಗುರುಭಾವಾದ್ವಿದಹ್ಯತೇ" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತದೇತತ್ಕ್ಷೀರಂ ಗುರುಗುಣಯುಕ್ತಮಪಿ ವಿದಾಹಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಚಿರಂ ನ ತಿಷ್ಠತಿ, ಪ್ರಾಗೇವ ಸ್ವಾದುಪಾಕತಾಂ ಯಾತಿ| ಇತೀಮಮರ್ಥಂ ಜ್ಞಾಪಯಿತುಂ ಪಾಕಗ್ರಹಣಮ್| ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಚಾಹಾರರಸ ಏವಾಪತ್ಯಸ್ನೇಹಾತ್ ಕ್ಷೀರಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ದಾರುವಾಹಿಃ- "ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಪತ್ಯಜಾದ್ಧರ್ಷಾದ್ರಸಃ ಕ್ಷೀರಾಯ ಕಲ್ಪತೇ| ಸ್ನೇಹಾದ್ರಸಃ ಕ್ಷರತ್ಯೇವಂ ಹೃದಯಾತ್ಕ್ಷೀರಮೇತ್ಯತಃ||" ಇತಿ| ಗವ್ಯಸ್ಯ ಚ ಪೂರ್ವತರಮುಪಾದಾನಂ ಸರ್ವಕ್ಷೀರೇಭ್ಯೋ ಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಾತ್, ತಥಾ ಮಾಹಿಷಮಪಿ ತಕ್ರಾದಿ ಗೋರಸಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಥಿತಮಿತಿ|

Adhikarana gokShIraguNAH (21-23) · Śloka 23

| ಅತ್ರ ಗವ್ಯಂ ತು ಜೀವನೀಯಂ ರಸಾಯನಮ್||೨೧|| ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಹಿತಂ ಮೇಧ್ಯಂ ಬಲ್ಯಂ ಸ್ತನ್ಯಕರಂ ಸರಮ್| ಶ್ರಮಭ್ರಮಮದಾಲಕ್ಷ್ಮೀಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿತೃಟ್ಕ್ಷುಧಃ||೨೨|| ಜೀರ್ಣಜ್ವರಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಚ ನಾಶಯೇತ್| |೨೩|

ಸ೦- ಅತ್ರ-ಏಷು ಕ್ಷೀರೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಗವ್ಯಂ ಪುನಃ ಕ್ಷೀರಂ ಜೀವನೀಯಮತಿಶಯೇನೇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್, ಜೀವನೀಯಮಾತ್ರಸ್ಯೌಜಸ್ಯಮಿತ್ಯನೇನೈವ ಕ್ಷೀರಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಓಜಸ್ಯಂ ಹಿ ಜೀವನೀಯಮುಚ್ಯತೇ| ತಥಾ ಹ್ಯೋಜಃಕ್ಷಯೇ ಜೀವನೀಯಾನಾಮೌಷಧಾನಾಮುಪಯೋಗೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ಯಥಾ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೧|೩೯)- "ಓಜಃ ಕ್ಷೀಯೇತ ಕೋಪಾದಿಭಿಃ" ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾಽನನ್ತರಮುವಾಚ-"ಜೀವನೀಯೌಷಧಕ್ಷೀರರಸಾದ್ಯಾಸ್ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್|" ಇತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಕ್ಷೀರಂ ಜೀವನೀಯತ್ವೇನ ಗೃಹೀತಮಪಿ ಪುನರುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭|೨೧೪)- "ಪ್ರವರಂ ಜೀವನೀಯಾನಾಂ ಕ್ಷೀರಮುಕ್ತಂ ರಸಾಯನಮ್|" ಇತಿ| ರಸಾಯನಂರಸರಕ್ತಾದೀನಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಾನಾಂ ಲಾಭೋಪಾಯಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೩೯|೨)- "ಲಾಭೋಪಾಯೋ ಹಿ ಶಸ್ತಾನಾಂ ರಸಾದೀನಾಂ ರಸಾಯನಮ್|" ಇತಿ| ತಥಾ, ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಹಿತಂ-ಉರಃಕ್ಷತಾಯ ಹಿತಂ ಕ್ಷೀಣಾಯ ಚ ಹಿತಮ್| ಕ್ಷೀಣಃ-ಕ್ಷೀಣಧಾತುಃ| ತಥಾ, ಮೇಧಾ-ಧಾರಣಾಶಕ್ತಿಃ, ತಸ್ಯೈ ಹಿತಂ-ಮೇಧ್ಯಮ್| "ಉಗವಾದಿಭ್ಯೋ ಯತ್" ಇತಿ ಯತ್| ಏವಂ ಬಲ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಸ್ತನ್ಯಕರಮ್| ಕೃಞೋ ಹೇತುತಾಚ್ಛೀಲ್ಯೇತಿ ಹೇತೌ ಟಃ, ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸ್ತನ್ಯಕರಣೇ ಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಸರಮ್| ಶ್ರಮಾದೀಂಶ್ಚೈಕಾದಶ ನಾಶಯೇತ್|

Adhikarana mAhiShakShIraguNAH (23) · Śloka 23

| ಹಿತಮತ್ಯಗ್ನ್ಯನಿದ್ರೇಭ್ಯೋ ಗರೀಯೋ ಮಾಹಿಷಂ ಹಿಮಮ್||೨೩||

ಸ೦-ಮಹಿಷ್ಯಾ ಇದಂ-ಮಾಹಿಷಂ ಕ್ಷೀರಮ್, ಅತ್ಯಗ್ನಿಭ್ಯೋಽನಿದ್ರೇಭ್ಯಶ್ಚ ಹಿತಮ್| ತಥಾ, ಗರೀಯೋ-ಗುರುತರಮ್| ತಥಾ, ಹಿಮಂ-ಶೀತವೀರ್ಯಮ್| ಮುನಿರಪ್ಯಾಹ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭|೨೧೫)- "ಮಹಿಷೀಣಾಂ ಗುರುತರಂ ಗವ್ಯಾಚ್ಛೀತತರಂ ಪಯಃ| ಸ್ನೇಹಾದೂನಮನಿದ್ರಾಣಾಮತ್ಯಗ್ನೀನಾಂ ಹಿತಂ ಚ ತತ್||" ಇತಿ| [ಸ್ನೇಹಾತ್ ಅದೂನಂ-ಆಪೂರ್ಣಂ, ಸ್ನೇಹಾದೂನಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ನ ತು ಸ್ನೇಹೋನಮಿತಿ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಿರೋಧಾತ್| ತಥಾ ಚ ಗೋಕ್ಷೀರಾತ್ ಮಾಹಿಷಕ್ಷೀರೇ ಬಹುಃ ಸ್ನೇಹ ಉಪಲಭ್ಯತೇ| ಹರಿಶ್ಚನ್ದ್ರೋಽಪ್ಯೇವಮೇವ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ| ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ನೇಹಾಧಿಕಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ] ಖರನಾದೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಗವ್ಯಂ ಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಂ ಕ್ಷೀರಂ ಗವ್ಯಾಚ್ಚ ಪಯಸಃ ಪಯಃ| ಯಥೋತ್ತರಂ ಸ್ನೇಹಹೀನಮೌರಭ್ರಚ್ಛಾಗಮಾಹಿಷಮ್|| ಜಾಙ್ಗಲಾನೂಪಶೈಲೇಷು ಚರನ್ತೀನಾಂ ಯಥೋತ್ತರಮ್| ಪಯೋ ಗುರುತರಂ ವತ್ಸೋ ಯಥಾ ತಾಸಾಂ ಪ್ರವರ್ಧತೇ|| ಗುರು ಶೀತತರಂ ಗವ್ಯಾನ್ಮಾಹಿಷಂ ಸ್ವಪ್ನಲಂ ಪಯಃ| ಚತುರ್ಥಭಾಗಸ್ನೇಹೋನಂ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಚ ವಿಶೇಷತಃ||" ಇತಿ| ಯತ್ತು ರವಿಗುಪ್ತಃ ಸಿದ್ಧಸಾರೇಽಧ್ಯಗೀಷ್ಟ-"ಗವ್ಯಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಗುರುತರಂ ಮಾಹಿಷಂ ಸ್ವಪ್ನಕೃತ್ಪಯ:|" ಇತಿ| ತದ್ಬುಧೈಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಮ್, ಸರ್ವಮತವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್|

Adhikarana AjakShIraguNAH (24) · Śloka 24

ಅಲ್ಪಾಮ್ಬುಪಾನವ್ಯಾಯಾಮಕಟುತಿಕ್ತಾಶನೈರ್ಲಘು| ಆಜಂ ಶೋಷಜ್ವರಶ್ವಾಸರಕ್ತಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಜಿತ್||೨೪||

ಸ೦-ಆಜಂ-ಛಾಗಲಂ ಕ್ಷೀರಂ, ಲಘು ಭವತಿ, ಅಲ್ಪಾಮ್ಬುಪಾನಾದಿಭಿರ್ಹೇತುಭೂತೈಃ| ಅಲ್ಪಾಮ್ಬುಪಾನಾದಿತ್ವಂ ಚಾಜಾನಾಂ ಸ್ವಭಾವಃ, ಅನ್ಯಾಸಾಂ ತು ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂ ಸ್ವಭಾವಾದೇವಾಲ್ಪಾಮ್ಬುಪಾನಾದೇರ್ಗಮ್ಯಮಾನತ್ವಾದೇತದುಪನ್ಯಾಸೋ ವ್ಯರ್ಥ ಏವ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಇದಂ ಜ್ಞಾಪಯತಿ,-ಯದಾ ಅಜಾ ಅಲ್ಪವ್ಯಾಯಾಮಗುರ್ವಶನಾದಿ ಕುರ್ಯುಃ, ತದಾ ತಾಸಾಮಪ್ಯನ್ಯಥಾ ಕ್ಷೀರಂ ಭವೇತ್| ಏವಂ ಚ ಗವಾದೀನಾಮಪ್ಯಾಹಾರಾದಿವಶಾದ್ಗುರುಲಘುತ್ವಂ ಚಿನ್ತ್ಯಮಿತಿ| ತೇನ ಪ್ರಾದೋಷಮಪರಾಹ್ಣೇ ಯದ್ಗೃಹೀತಂ ಪಯಃ, ತದಪೇಕ್ಷಯೌಷಸಂ ಪ್ರಭಾತೇ ಯದ್ಗೃಹೀತಂ ತದ್ಗುರು, ಚೇಷ್ಟಾರಹಿತತ್ವಾತ್| ರಾತ್ರೌ ಹಿ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ನ ಕದಾಚಿಚ್ಚೇಷ್ಟಾ ಭವತಿ, ಅತ ಔಷಸಂ ಗುರು| ದಿವಾ ಚ ಧಾವನಪ್ಲವನಾದಿಕಯಾ ಚೇಷ್ಟಯಾ ಪ್ರಾದೋಷಂ ಲಘು| ಅನಯಾ ಚ ದಿಶಾ ಸರ್ವಮಪಿ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ಅತ ಏವ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಯದುಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೬)- "ಪಿಣ್ಯಾಕಾಮ್ಲಾಶಿನೀನಾಂ ತು ಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ತದ್ಭೃಶಮ್|" ಇತಿ| ತದೇತೇನೈವೋಕ್ತಪ್ರಾಯತ್ವಾನ್ನೇಹೋಕ್ತಮ್| ಶೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ಶೋಷಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತಾನ್ ಜಯತೀತಿ ಕ್ವಿಪ್| ಶೋಷಜಿತ್| ಏವಂ ಜ್ವರಜಿದಿತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana auShTrakakShIraguNAH (25) · Śloka 25

ಈಷದ್ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಲವಣಮೌಷ್ಟ್ರಕಂ ದೀಪನಂ ಲಘು| ಶಸ್ತಂ ವಾತಕಫಾನಾಹಕೃಮಿಶೋಫೋದರಾರ್ಶಸಾಮ್||೨೫||

ಸ೦-ಔಷ್ಟ್ರಕಂ-ಉಷ್ಟ್ರೀಣಾಂ ಕ್ಷೀರಂ, ಲಘು ತಥಾ ಈಷತ್-ಮನಾಗ್ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಲವಣಂ ತಥಾ ದೀಪನಂ ಭವತಿ| ತಥಾ, ವಾತಾದೀನಾಂ ಶಸ್ತಂ-ವಾತಾದಿಷು ಪಥ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಔಷ್ಟ್ರಕಮಿತಿ "ಉಷ್ಟ್ರಾದ್ವುಞ್" ಇತಿ ವುಞ್| ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಗ್ರಹಣೇ ಲಿಙ್ಗವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಣಮಿತ್ಯುಷ್ಟ್ರೀಶಬ್ದಾದಪಿ|

Adhikarana mAnuShakShIraguNAH (26) · Śloka 26

ಮಾನುಷಂ ವಾತಪಿತ್ತಾಸೃಗಭಿಘಾತಾಕ್ಷಿರೋಗಜಿತ್| ತರ್ಪಣಾಶ್ಚೋತನೈರ್ನಸ್ಯೈಃ|೨೬|

ಸ೦-ಮಾನುಷೀಣಾಂ ಕ್ಷೀರಂ ವಾತಪಿತ್ತಾಸೃಗಭಿಘಾತಾಕ್ಷಿರೋಗಜಿದ್ಭವತಿ ವಾತಶ್ಚ ಪಿತ್ತಂ ಚಾಸೃಕ್ ಚಾಭಿಘಾತಶ್ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ, ತೈರಕ್ಷಿರೋಗಃ, ತಂ ಜಯತಿ ಯತ್ತದೇವಮ್| ಕೇನ ಪ್ರಯೋಗೇಣ ? ಇತ್ಯಾಹ-ತರ್ಪಣಾಶ್ಚೋತನೈರ್ನಸ್ಯೈಃ| ನ ತ್ವಭ್ಯವಹಾರಾದಿನಾ| ತರ್ಪಣಾದೀನಿ-ಸ್ವೇ ಸ್ವೇಽಧ್ಯಾಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಿ|

Adhikarana AvikakShIraguNAH (26-27) · Śloka 27

| ಅಹೃದ್ಯಂ ತೂಷ್ಣಮಾವಿಕಮ್||೨೬|| ವಾತವ್ಯಾಧಿಹರಂ ಹಿಧ್ಮಾಶ್ವಾಸಪಿತ್ತಕಫಪ್ರದಮ್| |೨೭|

ಸ೦-ಆವಿಕಂ ಕ್ಷೀರಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಅಹೃದ್ಯಂ-ಹೃದಯಾಯಾಹಿತಂ ಭವತಿ| ತಥಾ, ವಾತವ್ಯಾಧಿಹರಮ್| ತಥಾ, ಹಿಕ್ಕಾದಿಪ್ರದಮ್| ಆವಿಕಮಿತ್ಯವಿಶಬ್ದಾತ್ ಸ್ವಾರ್ಥೇ ಕಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತಾತ್ "ತಸ್ಯೇದಮ್" ಇತ್ಯಣ್|

Adhikarana hastinIkShIraguNAH (27) · Śloka 27

| ಹಸ್ತಿನ್ಯಾಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃತ್|೨೭|

ಸ೦-ಹಸ್ತಿನ್ಯಾಃ ಕ್ಷೀರಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃದ್ಭವತಿ|

Adhikarana vaDavAdikShIraguNAH (27-28) · Śloka 28

ಬಾಢಮುಷ್ಣಂ ತ್ವೈಕಶಫಂ ಲಘು||೨೭|| ಶಾಖಾವಾತಹರಂ ಸಾಮ್ಲಲವಣಂ ಜಡತಾಕರಮ್| |೨೮|

ಸ೦-ಏಕಃ ಶಫೋ-ನಖೋ, ಯಾಸಾಂ ವಡವಾದೀನಾಂ ತಾ ಏಕಶಫಾಃ, ತಾಸಾಮಿದಂ-ಐಕಶಫಂ ಕ್ಷೀರಂ, ಬಾಢಂ-ಅತಿಶಯೇನೋಷ್ಣಂ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಶಾಖಾಸು-ಬಾಹೂರುಪ್ರಭೃತಿಷು ಯೋ ವಾತಃ, ತಂ ಹರತೀತಿ ಶಾಖಾವಾತಹರಮ್| "ಹರತೇರನುದ್ಯಮನೇಽಚ್" ಇತ್ಯಚ್| ತಥಾ, ಸಮ್ಲಲವಣಂ-ಈಷದಮ್ಲಮೀಷಲ್ಲವಣಂ ಚ| ತಥಾ, ಜಡತಾಕರಂ-ಅಙ್ಗಜಾಡ್ಯಕರಣಹೇತುಃ| "ಕುಞೋ ಹೇತುಃ" ಇತ್ಯಾದೀನಾ ಹೇತೌ ಟಃ|

Adhikarana apakvakShIraguNAH pakvakShIraguNAH (28) · Śloka 28

| ಪಯೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಗುರ್ವಾಮಂ, ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಶೃತಮತೋಽನ್ಯಥಾ||೨೮||

ಸ೦-ಆಮಂ-ಅಕ್ವಥಿತಂ, ಪಯೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದಿ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪಿ, ತಥಾ ಗುರು ಭವತಿ| ಅತಃ-ಆಮಾತ್, ಅನ್ಯಥಾ-ವಿಪರೀತಂ, ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಶೃತಂ ಭವತಿ| ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಲಘು ಚ| ಲಘಿಮಾ ತು ಪೂರ್ವಾವಸ್ಥಾಮಪೇಕ್ಷ್ಯೋಚ್ಯತೇ| ಯುಕ್ತಿಃ-ಯೋಗ ಉಪಾಯ:| ಖರನಾದೇನ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಶ್ರಪಣೇ ಯುಕ್ತಿಃ ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವಾ ದರ್ಶಿತಾ-"ಅರ್ಧೋದಕಂ ಕ್ಷೀರಶಿಷ್ಟಮಾಮಾಲ್ಲಘುತರಂ ಶೃತಮ್|" ಇತಿ|

Adhikarana atipakvakShIraguNAH dhAroShNakShIraguNAH (29) · Śloka 29

ಭವೇದ್ಗರೀಯೋಽತಿಶೃತಂ, ಧಾರೋಷ್ಣಮಮೃತೋಪಮಮ್| |೨೯|

ಸ೦-ಅತಿಶಯೇನ ಕ್ವಥಿತಂ ಕವಲಭೋಜ್ಯಮಿವ ಸಞ್ಜಾತಂ, ಗರೀಯೋ-ಗುರುತರಂ ಭವೇತ್| ಖರನಾದೇನೋಕ್ತಮ್-"ಸ್ಯಾನ್ನಿರ್ಜಲಂ ಶೃತಂ ದ್ವಿತ್ರಿಚತುರಷ್ಟಾಂಶಶೇಷಿತಮ್| ಯಥಾಶೃತತಮಂ ಸಾರಂ ಗುರು ಬಲ್ಯತಮಂ ಪಯಃ||" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ (?) ಚೋಕ್ತಮ್-"ಶೃತಶೀತಂ ತು ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಶೃತೋಷ್ಣಂ ಕಫವಾತಜಿತ್| ತ್ಯಜೇದ್ವಿವರ್ಣಂ ಗ್ರಥಿತಂ ವಿಗನ್ಧಂ ವಿರಸಂ ಪಟು|| ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನೀ ವೃಷ್ಯಾ ಸನ್ತಾನಿಕಾ ಗುರುಃ|" ಇತಿ| ಖರನಾದೇನೋಕ್ತಮ್-"ಧಾರೋಷ್ಣಾತ್ಸರ್ವಶಃ ಕ್ಷೀರಾಚ್ಛೀತಂ ಗುರುತರಂ ಭವೇತ್|" ಇತಿ| ಧಾರೋಷ್ಣಮಮೃತೋಪಮಮ್, ನಿರ್ದೋಷತ್ವಾತ್|

Adhikarana dadhiguNAH,dadhiBojananiyamAH (29-33) · Śloka 33

| ಅಮ್ಲಪಾಕರಸಂ ಗ್ರಾಹಿ ಗುರೂಷ್ಣಂ ದಧಿ ವಾತಜಿತ್||೨೯|| ಮೇದಃಶುಕ್ರಬಲಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತರಕ್ತಾಗ್ನಿಶೋಫಕೃತ್| ರೋಚಿಷ್ಣು ಶಸ್ತಮರುಚೌ ಶೀತಕೇ ವಿಷಮಜ್ವರೇ||೩೦|| ಪೀನಸೇ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಚ, ರೂಕ್ಷಂ ತು ಗ್ರಹಣೀಗದೇ| ನೈವಾದ್ಯಾನ್ನಿಶಿ ನೈವೋಷ್ಣಂ ವಸನ್ತೋಷ್ಣಶರತ್ಸು ನ||೩೧|| ನಾಮುದ್ಗಸೂಪಂ ನಾಕ್ಷೌದ್ರಂ ತನ್ನಾಘೃತಸಿತೋಪಲಮ್| ನ ಚಾನಾಮಲಕಂ ನಾಪಿ ನಿತ್ಯಂ ನೋ ಮನ್ದಮನ್ಯಥಾ||೩೨|| ಜ್ವರಾಸೃಕ್ ಪಿತ್ತವೀಸರ್ಪಕುಷ್ಠಪಾಣ್ಡುಭ್ರಮಪ್ರದಮ್| |೩೩|

ಸ೦-ಅಮ್ಲೌ ಪಾಕರಸೌ ಯಸ್ಯ ತದೇವಂಭೂತಂ ದಧಿ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಗ್ರಾಹಿ-ಸ್ತಮ್ಭನಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಭೇದಿ ತತ್ಪಿಣ್ಡಿತಾನ್ ಭಾವಾನ್ ಶಕೃದಾದೀನ್ ಭಿನತ್ತಿ ಯತ್| ವಿಪರೀತಮತೋ ಗ್ರಾಹಿ ತಚ್ಚ ಸ್ತಮ್ಭನಮುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ತಥಾ, ಗುರು ಉಷ್ಣಂ ವಾತಜಿಚ್ಚ| ಮೇದಆದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ, ತಾನ್ ಕರೋತಿ ಯತ್ತದೇವಮ್| ರೋಚತ ಇತಿ ರೋಚಿಷ್ಣು| ನ ರೋಚತ ಏವ ಕೇವಲಮ್, ಅರೋಚಕಮಪಿ ವ್ಯಾವರ್ತಯತೀತಿ ಶಸ್ತಮರುಚೌ| ರೋಚನಂ ಹಿ ಘೃತಪೂರಾದಿ ನ ತ್ವರುಚಿಂ ಜಯತಿ| ಅರುಚಿಘ್ನಂ ಪ ಪಟೋಲಪತ್ರಂ ತನ್ನ ರೋಚತೇ| ತಥಾ ಹ್ಯತ್ರೈವ ಪಠಿಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೦|೧೪)- "ತಿಕ್ತಃ ಸ್ವಯಮರೋಚಿಷ್ಣುರರುಚಿಮ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ರೋಚಿಷ್ಣುತ್ವಾದೇವ ಚೋಚ್ಚಾವಚವ್ಯಞ್ಜನಪರಿವೃತೈರ್ಮಾಂಸಮಣ್ಡಕಾದಿಭಿರಪಿ ಸುಹಿತಸ್ಯಾಪಿ ದಧನ್ಯಭಿಲಾಷ ಉತ್ಪದ್ಯತ ಏವ| ಅತ ಏವ ಚೈತದಾಹಾರಾನ್ತೇಽಭ್ಯವಹರನ್ತಿ| ಶೀತಕ ಇತಿ ವಿಷಮಜ್ವರವಿಶೇಷಣಮ್| ಶೀತಕಾರಿತ್ವಂ ತು ವಾತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ತತ್ಸಂಸರ್ಗೇ ವಾ ಯದ್ಯಪಿ ತ್ರಿತಯೇ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ವಾತಜಿದ್ವಾತಜ ಏವ ವಿಷಮಜ್ವರೇ ದಧಿ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮ್, ಸಂಸರ್ಗೇ ವಾ ವಾತೋಲ್ಬಣೇ| ತಥಾ ಹಿ ಶೀತಜ್ವರ ಏವೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೧|೧೪೨)- "ಅಗ್ನ್ಯನಗ್ನಿಕೃತಾನ್ ಸ್ವೇದಾನ್ ಸ್ವೇದಿ ಭೇಷಜಭೋಜನಮ್|" ಇತಿ| ನನು, ಪೀನಸೇ ಶಸ್ತಮಿತಿ ಕಥಮವಿಶೇಷೇಣೋಕ್ತಮ್ ? ಯತಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಪೀನಸಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಜಾ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ತತ್ರ ದಧ್ನೋ ವಾತಾಧಿಕ ಏವ ಯುಕ್ತತ್ವಂ, ನ ಶೇಷೇಷು| ಅತ್ರ ಸಞ್ಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಪರಿಪಾಕಾತ್ ಪೀನಸಸ್ಯೋಪಶಾನ್ತಿಃ| ಪರಿಪಾಕಕರಂ ಚ ದಧಿ, ಉಷ್ಣತ್ವಾತ್| ಅಥವಾ ಪೂರ್ವವತ್ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಾವಪಿ ಯತ್ರ ಯೋಗ್ಯತಾಽಸ್ಯ ವಾತಿಕೇ, ತತ್ರೈವ ತದುಪಕಲ್ಪ್ಯತಾಮ್| ಅನುಕ್ತೇಷ್ವಪಿ ಹಿ ಸಾಮಾನ್ಯೋಪಕ್ರಮೋ ವಸ್ತುವಶಾದ್ವಿಶೇಷ್ವೇವ ವಿಪರಿಣಮತಿ| ತಥಾ ಹ್ಯತ್ರೈವೋಪರಿಷ್ಟಾದ್ದುಗ್ಧಕರ್ಮಸು ವ್ಯತೀತಮ್-"ಶ್ರಮಭ್ರಮಮದಾಲಕ್ಷ್ಮೀಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿತೃಟ್ಕ್ಷುಧಃ| ಜೀರ್ಣಜ್ವರಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಚ ನಾಶಯೇತ್||" ಇತಿ| ನ ಚ ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ಕಾಸಶ್ವಾಸಕೃಚ್ಛ್ರಾಸ್ರಪಿತ್ತೇಷು ಪಯಃ ಕಾರ್ಮುಕಮಿತಿ| ತಥಾ, ಗ್ರಹಣೀರೋಗೇ ತು ತದ್ರೂಕ್ಷಂ ಶಸ್ತಮ್| ಅನೇನ ಚ ಹೇತುನಾ ದಧ್ನಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಂ ಯುಕ್ತ್ಯೈವೋಕ್ತಮ್| ಯತೋ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಂ ರೂಕ್ಷಂ-ಉದ್ಧೃತಸಾರಮುದ್ದಿಷ್ಟಮ್| ನಿಶಿ ನೈವ-ನ ಕಿಞ್ಚಿದದ್ಯಾತ್| ನೈವಾದ್ಯಾನ್ನಿಶಿ ನೈವೋಷ್ಣಮಿತ್ಯೇವಕಾರಾ ಆತ್ಯನ್ತಿಕನಿಷೇಧಾಯ| ರಾತ್ರೌ ನಿಷೇಧಾದ್ದಿವಾ ಭುಞ್ಜೀತೇತ್ಯರ್ಥಾದವಗಮ್ಯತೇ| ನೈವೋಷ್ಣಂ-ಅಗ್ನ್ಯಾದಿತಾಪಾತ್ತಪ್ತಮ್| ತಥಾ, ವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಶರತ್ಸು ನ ಭೋಜ್ಯಮ್| ಅನ್ಯರ್ತಾವಪಿ ಮುದ್ಗಸೂಪಾದೀನಾಮನ್ಯತಮೇನ ರಹಿತಂ ನ ಭೋಜ್ಯಮ್| ತತ್ರ ಘೃತಸಿತೋಪಲಯೋಃ ಸಮಾಂಶಿಕತಯೋರೇವ ಯೋಗೇನ ಪಥ್ಯತ್ವಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಮುದ್ಗಸೂಪಾದೀನಾಂ ತು ಮಿಶ್ರೀಭಾವೋ ದಧ್ನಾ ಜನ್ಯಮಾನಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಪ್ರತಿಬನ್ಧಾರ್ಥಂ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ, ರಕ್ತಪಿತ್ತವತ್| ಯಥಾಸಮೀರಣೋಲ್ಬಣೇಽಸ್ರಪಿತ್ತೇ ತಿತ್ತಿರ್ಯಾದೀನಾಮೌಷ್ಣ್ಯಮುದುಮ್ಬರಾದಿರಸೇನ ಪ್ರತಿಬಧ್ನಾತಿ| ನಿತ್ಯಮಿತಿ| ಯದ್ಯುಪಶೇತೇ ಶರೀರಸ್ಯ ತಥಾಪ್ಯುದಕರೋಗಾವಹತ್ವಾನ್ನ ಶೀಲನೀಯಮ್| ಅತ ಏವ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೇಽಪ್ಯತಿದೋಷಲತ್ವಾದಸ್ಯ ನಿಷೇಧಂ ಕರೋತಿ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೮|೪೦)- "ಕಿಲಾಟದಧಿಕೂಚೀಕಾ" ಇತ್ಯಾದಿ| ನೋ ಮನ್ದಮಿತಿ| ದುಗ್ಧಾವಸ್ಥಾಂ ವ್ಯತೀತ್ಯ ದಧ್ಯವಸ್ಥಾಮಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಮನ್ತರಾಲವರ್ತಿ-ಮನ್ದಕಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಿನ್ ಸತ್ಯಪಿ ಸ್ನೇಹೇ ಪರಿಣತಿವಿಶೇಷೇಣ ಕಾಲಾತ್ಮನಾ ಸ್ರೋತಸಾಮತ್ಯನ್ತೋಪಲೇಪಕೃತೋ ದೋಷತ್ರಯಕೋಪೋಽಪಿ ಭವತೀತ್ಯತೀವ ವರ್ಜನೀಯಮೇವ ಮನ್ದಕನಿಷೇಧಶ್ಚೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಃ, ತೇನ ಮದ್ಯಾದೀನಪ್ಯಪ್ರಾಪ್ತರಸಾನ್ನೋಪಯುಞ್ಜೀತೇತ್ಯವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಅನ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಶಬ್ದ ಏವಂ ದ್ಯೋತಯತಿ-ವಿಧಿಭ್ರಷ್ಟಂ ದಧಿ ನಿಷೇವ್ಯಮಾಣಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಜ್ವರಾಸೃಕ್ಪಿತ್ತಾದೀನ್ ದದಾತಿ| ನನು, ಶುಕ್ರಕೃತ್ತ್ವಬಲವರ್ಧನತ್ವಾದ್ದೀಪನತ್ವಮನುಪಪನ್ನಮ್| ಶುಕ್ರಕೃದ್ಬಲವರ್ಧನಾನಿ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪ್ರಾಯೇಣ ಗುರೂಣಿ ಭವನ್ತಿ| ಅತೋ ದಧ್ಯೇವಂಗುಣಂ ಸತ್ಕಥಂ ನಾಮಾಗ್ನಿಕೃತ್ಸ್ಯಾತ್ ? ಅತ್ರಾಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಅಮ್ಲತ್ವಾದುಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ಯುಕ್ತಮೇವ| ಯತೋ ರಸವಿಪಾಕಾಭ್ಯಾಮಮ್ಲಂ ವೀರ್ಯೇಣೋಷ್ಣಂ ಚ ದಧಿ, ಅತೋಽಗ್ನಿಕೃತ್ತ್ವಮಸ್ಮಿನ್ನುಪಪನ್ನಮಿತಿ| ನನು, ಶುಕ್ರಕರತ್ವಂ ದಧ್ನೋ ನ ಯುಕ್ತಮ್| ಯತೋಽಮ್ಲಪಾಕರಸಂ ದಧೀತ್ಯಧೀತಮಾಚಾರ್ಯೇಣ, ಅಮ್ಲಶ್ಚ ಶುಕ್ರನಾಶನಃ, ತಸ್ಮಾಚ್ಛುಕ್ರಕೃತ್ತ್ವಮಯುಕ್ತಮ್| ಅತ್ರಾಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಬೃಂಹಣತ್ವವಾತಘ್ನತ್ವಬಲ್ಯತ್ವೈಃ ಶುಕ್ರಕೃತ್ತ್ವಮುಪಪನ್ನಮೇವ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೯|೨೨)- "ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಸೇನ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮ ಪಾಕೇನ ಚಾಪರಮ್| ಗುಣಾನ್ತರೇಣ ವೀರ್ಯೇಣ ಪ್ರಭಾವೇಣೈವ ಕಿಞ್ಚನ||" ಇತಿ| ನನು, ವಾತಜಿದಿತ್ಯನೇನ ನಾರ್ಥಃ| ಯಾನಿ ಖಲು ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಬಲ್ಯಸ್ನಿಗ್ಧಗುರೂಷ್ಣಯುಕ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ವಾತಘ್ನಾನ್ಯೇವ ದೃಷ್ಟಾನಿ| ತಸ್ಮಾದ್ವಾತಜಿದಿತಿ ನ ವಾಚ್ಯಮ್| ನೈವಮ್| ಸಕ್ತುಮದ್ಯಸೂರ್ಯತಾಪಮನ್ದಕಾದಿಷು ವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್| ತಥಾ ಹಿ-ಸಕ್ತವೋ ವಾತಲಾ ವೃಷ್ಯಾ ರೂಕ್ಷಾ ಬಲಕರಾಶ್ಚ| ಮಾರ್ದ್ವೀಕಾದಿಮದ್ಯಂ ಹರ್ಷಣತ್ವಾದ್ವೃಷ್ಯಂ ವಾತಲಂ ಚ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೪೦|೩೫)- "ಮನಸೋ ಹರ್ಷಣಂ ಯಚ್ಚ ತತ್ಸರ್ವಂ ವೃಷ್ಯಮುಚ್ಯತೇ|" ಇತಿ| ಮದ್ಯಂ ಚ ಮಾತ್ರಾ ಪೀತಂ ಹರ್ಷಣಂ ಭವತಿ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ.ಚಿ.ಅ.೨೪|೫೯)-"ಹರ್ಷಮೂರ್ಜಪ್ರದಂ ಪುಷ್ಟಿಮಾರೋಗ್ಯಂ ಪೌರುಷಂ ಪರಮ್| ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪೀತಂ ಕರೋತ್ಯಾಶು ಮದ್ಯಮ್" ಇತಿ| ಸೂರ್ಯತಾಪಶ್ಚೋಷ್ಣೋಽಪಿ ಸನ್ಮಾರುತಸ್ಯ ವೃದ್ಧಯೇ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ.ಚಿ.ಅ. ೧೪|೧೩)-"ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಾನಿ ರೂಕ್ಷಶೀತಲಘೂನಿ ಚ|" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ವಾತಾತಪೌ ಭಯಂ ಶೋಕೋ ಹೇತುರ್ವಾತಾರ್ಶಸಾಮಿತಿ||" ಇತಿ| ಮನ್ದಕಂ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಗುರುಗುಣಯುಕ್ತಮಪಿ ತ್ರಿದೋಷಕರಮ್| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭|೨೨೪)- "ತ್ರಿದೋಷಂ ಮನ್ದಕಮ್" ಇತಿ| ತ್ರಿಷು ಚ ದೋಷೇಷ್ವನ್ತರ್ಭೂತಃ ಪವನ ಇತಿ ಚೈವಂ ವ್ಯಭಿಚಾರದರ್ಶನಾದ್ವಾತಜಿದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಚ ದಧ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪರಿಣಮತೋಽನಭಿವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಾಭಿವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಾತ್ಯಮ್ಲಲಕ್ಷಣಾಸ್ತಿಸ್ರೋಽವಸ್ಥಾಃ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ತತ್ರ ಮನ್ದಜಾತಂ-ಅನಭಿವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಮ್| ಸಮ್ಯಗ್ಜಾತಂ-ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಮ್| ಅತಿಜಾತಂ-ಅತ್ಯಮ್ಲಮ್| ತತ್ರ ಮನ್ದಜಾತಂ ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್ತ್ವಾನ್ನಿಷಿದ್ಧಮ್| ಸಮ್ಯಗ್ಜಾತಸ್ಯೈತೇ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಗುಣಾಃ| ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧೀನಾಶ್ಚಾತ್ಯಮ್ಲಸ್ಯ| ತಥಾ, ಸುಜಾತೇಽತ್ಯಮ್ಲೇ ಚ ದಧ್ನಿ ಸರಮಣ್ಡೌ ಸ್ತಃ| ತತ್ರ ದಧ್ನ ಉಪರಿಭಾಗಃ ಸರಃ, ಅಧೋ ಮಣ್ಡಃ| ಏತದ್ಗುಣಾಸ್ತು ಲಾಘವಿಕತ್ವಾನ್ನೇಹೋಕ್ತಾಃ| ಮುನಿನಾ ಚ ದರ್ಶಿತಾಃ (ಚ.ಸೂ.ಅ. ೨೭|೨೨೪)- "ತ್ರಿದೋಷಂ ಮನ್ದಕಂ ಜಾತಂ ವಾತಘ್ನಂ ದಧಿ ಶುಕ್ರಲಮ್| ಸರಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲಘ್ನಸ್ತು ಮಣ್ಡಃ ಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನಃ||" ಇತಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತರಕ್ತಕೃತ್ತ್ವಂ ಚಾಮ್ಲಪಾಕರಸೋಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾದೇವಾತ್ರಗಮ್ಯತೇ| ಯತ್ತು ಸಾಕ್ಷಾದೇತೇಷಾಮುಪಾದಾನಂ ತತ್ ಪ್ರಕರ್ಷಾರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯೇಭ್ಯೋಽಮ್ಲದ್ರವ್ಯೇಭ್ಯೋ ದಧ್ಯೇತಾನ್ಯತಿಶಯೇನ ಕರೋತೀತಿ| ನೈವಾದ್ಯಾನ್ನಿಶೀತ್ಯಾದೌ ಗ್ರನ್ಥೇ ಚೈಕಸ್ಮಿನ್ನೇವ ನಕಾರೇ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಯದನೇಕನಕಾರಕರಣಂ ತಚ್ಛಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧದಧಿಭಕ್ಷಣಾದತಿಪ್ರತ್ಯವಾಯಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಚರಕೋಕ್ತಶ್ಚ ಮಙ್ಗಲ್ಯಗುಣೋ ನೇಹೋಕ್ತಃ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮನುಪಯೋಗಿತ್ವಾತ್| ಅತ ಏವ ಸರ್ಪಿರಾದೀನಾಂ ಮಙ್ಗಲ್ಯಾನಾಮಪಿ ಚರಕೇಽಪಿ ಮಙ್ಗಲತ್ವಂ ನಾವಾದೀದಿತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ ತು (ಸೂ.ಅ. ೪೫|೬೮) ದಧ್ನೋ ವಿಶೇಷಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಯಥಾ-"ದಧ್ಯಾಜಂ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಲಘು ವಾತಕ್ಷಯಾಪಹಮ್| ದುರ್ನಾಮಶ್ವಾಸಕಾಸೇಷು ಹಿತಮಗ್ನೇಶ್ಚ ದೀಪನಮ್|| ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಂ ವೃಷ್ಯಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಣಾಶನಮ್| ಬಲಾಸವರ್ಧನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿಶೇಷಾದ್ದಧಿ ಮಾಹಿಷಮ್|| ವಿಪಾಕೇ ಕಟು ಸಕ್ಷಾರಮಮ್ಲಂ ಭೇದ್ಯೌಷ್ಟ್ರಕಂ ದಧಿ| ವಾತಮರ್ಶಾಂಸಿ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಕೃಮೀನ್ ಹನ್ತ್ಯುದರಾಣಿ ಚ|| ವಾತಘ್ನಂ ಕಫಕೃತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿಶೇಷಾನ್ನ ಚ ಪಿತ್ತಕೃತ್| ಕುರ್ಯಾದ್ಭಕ್ತಾಭಿಲಾಷಂ ಚ ದಧಿ ಯತ್ ಸುಪರಿಸ್ರುತಮ್|| ಶೃತಕ್ಷೀರಾಚ್ಚ ಯಜ್ಜಾತಂ ಗುಣವದ್ದಧಿ ತತ್ಸ್ಮೃತಮ್| ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ರುಚ್ಯಂ ಧಾತ್ವಗ್ನಿಬಲವರ್ಧನಮ್|| ದಧಿ ತ್ವಸಾರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಚ ಗ್ರಾಹಿ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿವಾತಲಮ್| ದೀಪನೀಯಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಸಕಷಾಯಂ ರುಚಿಪ್ರದಮ್||" ಇತಿ| ಕೇವಲಮಪಿ ಸ್ವಲ್ಪಂ ಕದಾಚಿದ್ದಧಿ ಭುಞ್ಜೀತೇತ್ಯರ್ಥಾದವಗಮ್ಯತೇ| ಅನ್ಯಥಾ ಕೇವಲಸ್ಯ ಗುಣಕಥನಂ ನಿಷ್ಫಲಮೇವ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಕೇಚಿದಾಹುಃ|

Adhikarana takraguNAH (33-34) · Śloka 34

| ತಕ್ರಂ ಲಘು ಕಷಾಯಾಮ್ಲಂ ದೀಪನಂ ಕಫವಾತಜಿತ್||೩೩|| ಶೋಫೋದರಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀದೋಷಮೂತ್ರಗ್ರಹಾರುಚೀಃ| ಪ್ಲೀಹಗುಲ್ಮಘೃತವ್ಯಾಪದ್ಗರಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಾನ್ ಜಯೇತ್||೩೪||

ಸ೦-ತಕ್ರಂ ಲಘು ಕಷಾಯಾಮ್ಲಂ ದೀಪನಂ ಕಫವಾತಜಿಚ್ಚ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಶೋಫಾದೀನೇಕಾದಶ ಜಯೇತ್| ಘೃತಸ್ಯಾತಿಪಾನಾತ್ ವ್ಯಾಪತ್-ರೋಗೋ ಘೃತವ್ಯಾಪತ್| ಗರಃ-ಕೃತ್ರಿಮೋ ವಿಷವಿಶೇಷಃ| ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೫|೮೬)- "ನೈವ ತಕ್ರಂ ಕ್ಷತೇ ದದ್ಯಾನ್ನೋಷ್ಣಕಾಲೇ ನ ದುರ್ಬಲೇ| ನ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮದಾಹೇಷು ನ ರೋಗೇ ರಕ್ತಪೈತ್ತಿಕೇ|| ಶೀತಕಾಲೇಽಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯೇ ಚ ಕಫೋತ್ಥೇಷ್ವಾಮಯೇಷು ಚ| ಮಾರ್ಗಾವರೋಧೇ ದುಷ್ಟೇ ಚ ವಾಯೌ ತಕ್ರಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ತಥೋಕ್ತಮ್ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ. ೭)- "ತಕ್ರಮಾಮಂ ಕಫಂ ಕೋಷ್ಠೇ ಹನ್ತಿ ಕಣ್ಠೇ ಕರೋತಿ ತು| ಪೀನಸಶ್ವಾಸಕಾಸಾದೌ ಸಿದ್ಧಮೇವೋಪಯೋಜಯೇತ್||" ಇತಿ| "ಮನ್ದಜಾತಂ ಮರುತ್ಕೋಪಿ ರೂಕ್ಷಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ದುರ್ಜರಮ್| ಅತಿಜಾತಂ ಭೃಶಾಮ್ಲೌಷ್ಣ್ಯತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತಕರಂ ಪರಮ್|| ದೋಷಘ್ನಮುದ್ಧೃತಸ್ನೇಹಂ ಸಸ್ನೇಹಮಪಿ ಶೋಫಜಿತ್| (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೫|೮೯)- 'ವಾತೇಽಮ್ಲಂ ಸೈನ್ಧವೋಪೇತಂ, ಸ್ವಾದು ಪಿತ್ತೇ ಸಶರ್ಕರಮ್|| ಹಿತಂ ತಕ್ರಂ ಕಫೇ ಸಾಮ್ಲಂ ವ್ಯೋಷಸೌವರ್ಚಲಾನ್ವಿತಮ್| ತಕ್ರಾಲ್ಲಘುತರೋ ಮಣ್ಡೋ ದುರ್ಜರಾ ತಕ್ರಕೂರ್ಚಿಕಾ'||" ಇತಿ|

Adhikarana mastuguNAH (35) · Śloka 35

ತದ್ವನ್ಮಸ್ತು ಸರಂ ಸ್ರೋತಃಶೋಧಿ ವಿಷ್ಠಮ್ಭಜಿಲ್ಲಘು| |೩೫|

ಸ೦-ಮಸ್ತು ತದ್ವತ್-ತಕ್ರವದ್ಗುಣೈರ್ವೇದ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಸರಮ್| ತಥಾ, ಸ್ರೋತಃಶೋಧಿಃ| ತಥಾ, ವಿಷ್ಟಮ್ಭಜಿತ್| ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೫|೮೧)- "ತೃಷ್ಣಾಕ್ಲಮಹರಂ ಮಸ್ತು ಲಘು ಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನಮ್| ಅಮ್ಲಂ ಕಷಾಯಾನುರಸಮವೃಷ್ಯಂ ಕಫವಾತಜಿತ್|| ಆಹ್ಲಾದನಂ ಪ್ರೀಣನಂ ಚ ಭಿನತ್ತ್ಯಾಶು ಮಲಂ ಚ ತತ್| ಬಲಮಾವಹತಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ತಥಾ ಭಕ್ತಸ್ಯ ರೋಚಕಮ್||" ಇತಿ|

Adhikarana navanItaguNAH (35-36) · Śloka 36

| ನವನೀತಂ ನವಂ ವೃಷ್ಯಂ ಶೀತಂ ವರ್ಣಬಲಾಗ್ನಿಕೃತ್||೩೫|| ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ವಾತಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಕ್ಷಯಾರ್ಶೋರ್ದಿತಕಾಸಜಿತ್| |೩೬|

ಸ೦-ನವನೀತಂ ನವಂ-ನವೋದ್ಧೃತಂ, ಲಘು ವೃಷ್ಯಂ ಚ| ತಥಾ, ಶೀತಂ-ಶೀತವೀರ್ಯಂ, ಬಲವರ್ಣಾಗ್ನಿಕರಂ ಚ| ತಥಾ, ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ವಾತಾದಿಜಿಚ್ಚ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೬)-"ಶೀತಂ ಸ್ವಾದು ಕಷಾಯಾಮ್ಲಂ ನವನೀತಂ ನವೋದ್ಧೃತಮ್|" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana kShIrodBavanavanItaguNAH (36) · Śloka 36

| ಕ್ಷೀರೋದ್ಭವಂ ತು ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಕ್ಷಿರೋಗಜಿತ್||೩೬||

ಸ೦-ಕ್ಷೀರೋದ್ಭವಂ ತು-ಕ್ಷೀರಾದೇವ ಜಾತಂ ಮಥಿತ್ವೋತ್ಪಾದಿತಂ, ನವನೀತಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಕ್ಷಿರೋಗಜಿಚ್ಚ ಭವತಿ|

Adhikarana ghRutaguNAH (37-39) · Śloka 39

ಶಸ್ತಂ ಧೀಸ್ಮೃತಿಮೇಧಾಗ್ನಿಬಲಾಯುಃಶುಕ್ರಚಕ್ಷುಷಾಮ್| ಬಾಲವೃದ್ಧಪ್ರಜಾಕಾನ್ತಿಸೌಕುಮಾರ್ಯಸ್ವರಾರ್ಥಿನಾಮ್||೩೭|| ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಪರೀಸರ್ಪಶಸ್ತ್ರಾಗ್ನಿಗ್ಲಪಿತಾತ್ಮನಾಮ್| ವಾತಪಿತ್ತವಿಷೋನ್ಮಾದಶೋಷಾಲಕ್ಷ್ಮೀಜ್ವರಾಪಹಮ್||೩೮|| ಸ್ನೇಹಾನಾಮುತ್ತಮಂ ಶೀತಂ ವಯಸಃ ಸ್ಥಾಪನಂ ಪರಮ್| ಸಹಸ್ರವೀರ್ಯಂ ವಿಧಿಭಿರ್ಘೃತಂ ಕರ್ಮಸಹಸ್ರಕೃತ್||೩೯||

ಸ೦-ಘೃತಂ ಧೀಪ್ರಭೃತೀನಾಮಗ್ನಿಗ್ಲಪಿತಾತ್ಮಾನ್ತಾನಾಂ ಶಸ್ತಂ-ಹಿತಮ್| ಧೀಃ-ಬುದ್ಧಿಃ, ವಸ್ತುಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿಃ| ಸ್ಮೃತಿಃ-ಅತೀತವಿಚಾರಶಕ್ತಿಃ| ಪ್ರಜಾರ್ಥಿನಾಂ ಶಸ್ತಮ್| ಪ್ರಜಾ-ಅಪತ್ಯಮ್, ತದರ್ಥಿನಾಮ್| ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಸಫಲತಾಕರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ವಾತಾದಿಘ್ನಮ್| ತಥಾ, ಸ್ನೇಹಾನಾಂ-ತೈಲಾದೀನಾಂ, ಉತ್ತಮಂ-ಶ್ರೇಷ್ಠಮ್| ತಥಾ, ಶೀತಮ್| ವಯಸಃ ಸ್ಥಾಪನಂ-ಜರಯಾ ವಿನಾ ವಯಸಃ ಸ್ಥಾಪನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಹಸ್ರವೀರ್ಯಮಿತಿ| ಸಹಸ್ರ-ಶಬ್ದೋಽನೇಕಾರ್ಥಃ, ಅನೇಕಶಕ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಮ್ ? ವಿಧಿಭಿಃ,-ಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾದಿಭಿರ್ಘೃತಮನೇಕಶಕ್ತಿಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಯೇನ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ಸಂಸ್ಕ್ರಿಯತೇ ವಾ, ತಚ್ಛಕ್ತಿಮೇವಾಽನುರುಧ್ಯತೇ| ಅಥವಾ ತತ್ಸಂಯೋಗಾಚ್ಛಕ್ತ್ಯನ್ತರಮನ್ಯದಾರೋಹತಿ| ಅತೋ ಹೇತೋಃ ಸಹಸ್ರಶಬ್ದೋಽನೇಕಾರ್ಥಃ| ಅನ್ಯಥಾ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಾನನ್ತ್ಯಾತ್ಕಥಂ ದಶಶತವಾಚೀ ಸಹಸ್ರಶಬ್ದ ಉಪಪದ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ -ಸಹಸ್ರಶಬ್ದೋ ದಶಶತಸಂಖ್ಯಾವಾಚ್ಯೇವ| ಸಹಸ್ರಪಾಕ್ಯಂ ಹಿ ಸರ್ಪಿರುಕ್ತಮ್, ನ ಸಹಸ್ರಪಾಕ್ಯಾತ್ಪರೇಣ| ತತ್ರ ಚೇದಂ ಸಹಸ್ರಪಾಕ್ಯತ್ವೇ ಪ್ರಯೋಜನಮ್-ಪಾಕಸಹಸ್ರಂ ಯಾವದಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರೋಽನುವರ್ತತೇ, ನಾತಃಪರಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ಸಹಸ್ರಪಾಕಾತ್ಪರೇಣ ಕಿಮಿತಿ ಪಾಕೋ ನೋಕ್ತಃ ? ತಸ್ಮಾದಾಸಹಸ್ರಂ ಪಾಕಾನಾಂ ಶಕ್ತ್ಯನ್ತರಾಣ್ಯಾರೋಹನ್ತಿ ಪಾಕಾಃ, ನ ತತಃ ಪರೇಣೇತಿ| ತಥಾ, ಕರ್ಮಸಹಸ್ರಕೃತ್-ಅನೇಕಕಾರ್ಯಕೃತ್|

Adhikarana purANaghRutaguNAH (40) · Śloka 40

ಮದಾಪಸ್ಮಾರಮೂರ್ಛಾಯಶಿರಃಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಯೋನಿಜಾನ್| ಪುರಾಣಂ ಜಯತಿ ವ್ಯಾಧೀನ್ ವ್ರಣಶೋಧನರೋಪಣಮ್||೪೦||

ಸ೦-ಪುರಾಣಂ-ಅತೀತಬಹು ಕಾಲಂ, ಪಞ್ಚದಶಾದಿವರ್ಷಸ್ಥಿತಂ, ಘೃತಂ ಮದಾದೀನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಜಯತಿ| ವ್ರಣಾನಾಂ ಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಾದೀನ್ ಶೋಧಯತಿ| ತಥಾ, ವ್ರಣಾನ್ ರೋಪಯತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೈವಮಧ್ಯೈಷ್ಟ (ಸೂ. ಅ. ೬)- "ವ್ರಣಶೋಧನರೋಪಣಮ್| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಂಶ್ಚಾಧಿಕಾನ್ಕುರ್ಯಾದ್ಗುಣಾಂಸ್ತದಮೃತೋಪಮಮ್|| ತದ್ವಚ್ಚ ಘೃತಮಣ್ಡೋಽಪಿ ರೂಕ್ಷಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ತನುಸ್ತು ಸಃ|" ಇತಿ|

Adhikarana kilATAdiguNAH (41) · Śloka 41

ಬಲ್ಯಾಃ ಕಿಲಾಟಪೀಯೂಷಕೂರ್ಚಿಕಾಮೋರಣಾದಯಃ| ಶುಕ್ರನಿದ್ರಾಕಫಕರಾ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿಗುರುದೋಷಲಾಃ||೪೧||

ಸ೦-ಕಿಲಾಟಾದಯೋ ಬಲ್ಯಾಃ| ತಥಾ, ಶುಕ್ರಾದಿಕರಾಃ| ತಥಾ, ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿನೋ ಗುರವೋ ದೋಷಲಾಶ್ಚ ಸ್ಯುಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ತಕ್ರಪಿಣ್ಡಕಕ್ಷೀರಶಾಕಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ವಹ್ನಿನಾಶಕತ್ವಂ ಚೈಷಾಂ ಬಲ್ಯತ್ವೇನ ಶುಕ್ರಕೃತ್ತ್ವೇನ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿದೋಷಲತ್ವೇನಾವಗತಮೇವೇತಿ 'ವಹ್ನಿಸಾದನಾಃ' ಇತಿ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾ ನೇಹಕೃತಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಂ ಕೃತಮೇವ| ತತ್ರ, ಕಿಲಾಟಃ-ಅಲ್ಪಕ್ಷೀರೋ ಬಹುನಾ ತಕ್ರೇಣ ಕೃತಃ| ಪೀಯೂಷಃ-ಸದ್ಯಃಪ್ರಸೂತಾಕ್ಷೀರಕೃತಃ| ಕೂರ್ಚಿಕಾ-ದಧಿತಕ್ರಕೃತಾ ಕಿಲಾಟಿಕಾ| ಮೋರಣಃ-ಕ್ಷೀರಸದೃಶಃ ಕಿಲಾಟಿಕಃ| ಪಿಣ್ಡನಂ-ಉತ್ತರಾಪಥೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಕ್ಷೀರಶಾಕಃ-ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ|

Adhikarana kShIraghRutayoHshreShThatvaninditatve (42-2) · Śloka 2

ಗವ್ಯೇ ಕ್ಷೀರಘೃತೇ ಶ್ರೇಷ್ಠೇ ನಿನ್ದಿತೇ ಚಾವಿಸಮ್ಭವೇ| |೪೨| ಇತಿ ಕ್ಷೀರವರ್ಗಃ||೨||

ಸ೦-ಗೋಸಮ್ಭವೇ ಕ್ಷೀರಘೃತೇ ಶ್ರೇಷ್ಠೇ| ಆವಿಕೇ ಚ ನಿನ್ದಿತೇ-ಗರ್ಹಿತೇ| ಘೃತಸ್ಯ ಚ ಕ್ಷೀರವಿಕಾರೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥತ್ವಾದ್ದಧಿತಕ್ರಮಸ್ತ್ವಾದೀನಾಮಪಿ ಗವ್ಯಾನಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಮೇವ ವೇದ್ಯಮ್| ಅತ ಏವಾವಿಸಮ್ಭವಾನಾಂ ದಧಿತಕ್ರಾದೀನಾಮಧಮತ್ವಮೇವ ವೇದ್ಯಮ್, ನ ಕ್ಷೀರಘೃತಯೋರೇವ| ಅತ ಏವ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸುಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೬)- "ವಿದ್ಯಾದ್ದಧಿಘೃತಾದೀನಾಂ ಗುಣದೋಷಾನ್ ಯಥಾಪಯಃ|" ಇತಿ| ಅಸ್ಯ ಹ್ಯಯಮರ್ಥಃ-ಘೃತಾದೀನಾಂ ಪಯೋಗುಣಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಗುಣಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್| ಯಥಾಶಬ್ದಸ್ಯ ಪದಾರ್ಥಾನತಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥೇಽಸ್ಯಾವ್ಯಯೀಭಾವಃ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಯಥಾ-"ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಮ್" ಇತ್ಯಾದೀನಾ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಕ್ಷೀರಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ| ತದ್ವದ್ದಧ್ಯಾದೀನಾಮಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೈವ ಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ| ವಿಶೇಷಾಭಿಲಾಷೇ ತು ದಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಸತ್ಸ್ವಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣೇಷು ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಂ ಯತ್ಕ್ಷೀರಂ ತದ್ಗುಣೋಚ್ಚಯೋಽಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯ ಇತಿ| ಖರನಾದೇ ತೂಕ್ತಮ್-"ದಧ್ಯಾದೀನಾಂ ತು ತಜ್ಜಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇ ಗುಣಕರ್ಮಣೀ| ತಥಾ ಸ್ವಾತ್ ಸ್ವಾದಪಿ ಕ್ಷೀರಾದ್ದಧ್ಯಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷಣಮ್||" ಇತಿ| ಗವ್ಯಮಿತಿ "ಗೋಪಯಸೋರ್ಯತ್" ಇತಿ ಯತ್| ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಕ್ಷೀರನಿರ್ದೇಶಾತ್ಕ್ಷೀರವರ್ಗೋಽಯಮ್| ದಧಿನವನೀತಾದೀನಾಂ ತು ತದ್ವಿಕಾರಭೂತತ್ವಾತ್| ಇತಿ ಕ್ಷೀರವರ್ಗಃ|

Adhikarana ikShuvargaH ikShurasaguNAH (42-43) · Śloka 43

ಕ್ಷೀರವರ್ಗಾದನನ್ತರಮಿಕ್ಷುವರ್ಗ ಆರಮ್ಭ್ಯತೇ, ಗುಣಕ್ರಿಯಾತುಲ್ಯತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಹಿ-ಇಕ್ಷುರಪಿ ಕ್ಷೀರವತ್ಸರಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಬೃಂಹಣಾದಿಗುಣಕರ್ಮಾ ಅಥೇಕ್ಷುವರ್ಗಃ| | ಇಕ್ಷೋಃ ಸರೋ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಬೃಂಹಣಃ ಕಫಮೂತ್ರಕೃತ್||೪೨|| ವೃಷ್ಯಃ ಶೀತೋಽಸ್ರಪಿತ್ತಘ್ನಃ ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸೋ ರಸಃ| ಸೋಽಗ್ರೇ ಸಲವಣೋ, ದನ್ತಪೀಡಿತಃ ಶರ್ಕರಾಸಮಃ||೪೩||

ಸ೦-ಇಕ್ಷೋ ರಸಃ ಸರತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಃ| ತಥಾ, ಕಫಮೂತ್ರಕೃತ್| ಸರಃ-ಶಕೃದ್ಭೇದೀತಿ ಕಥ್ಯತೇ| ತಥಾ, (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೬|೮೪)- "ಗುರ್ವೀ ಸರಾ ತು ಪಾಲಕ್ಯಾ" ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾನನ್ತರಮುಕ್ತವಾನ್-"ಪಾಲಕ್ಯಾವತ್ಸ್ಮೃತಶ್ಚಞ್ಚುಃ ಸ ತು ಸಙ್ಗ್ರಹಣಾತ್ಮಕಃ|" ಇತಿ ಚಞ್ಚುಶಾಕಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹಣೇನ ಗುಣೇನ ಸರತ್ವಂ ಬಾಧಿತಮಿತಿ| ಅತ್ರ ಸ್ನಿಗ್ಧಬೃಂಹಣವೃಷ್ಯಮಧುರಾದಿಗುಣೇನ ಯುಕ್ತಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಾಯಃ ಪವನಹನ್ತೃ ದೃಷ್ಟಮ್| ಅತೋಽಸ್ಯಾಪೀಕ್ಷುರಸಸ್ಯ ಮಾರುತಜಿತ್ತ್ವಂ ವೇದ್ಯಮ್| ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾ ತು ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವಾ ನೋಕ್ತಮ್| ಭುಕ್ತೇ ಹಿ ಸಮೀರಣಕೃತ್ತ್ವಮಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಮ್| ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬)-"ವೃಷ್ಯಃ ಶೀತಃ ಪವನಜಿದ್ಭುಕ್ತೇ ವಾತಪ್ರಕೋಪನಃ|" ಇತಿ| ಖರನಾದೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್-"ಮಾರುತಾಽಽಧ್ಮಾನಜನನಶ್ಚಕ್ಷುಷ್ಯೋ ಬೃಂಹಣೋ ರಸಃ|" ಇತಿ| ಸ೦-ಸ ಚ-ರಸಃ, ಅಗ್ರೇ-ಇಕ್ಷುಪ್ರಾನ್ತೇ ಜಾತಃ, ಸಲವಣಃ-ಈಷಲ್ಲವಣಃ| ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೫|೧೫೬)-"ಅತೀವ ಮಧುರೋ ಮೂಲೇ, ಮಧ್ಯೇ ಮಧುರ ಏವ ಚ| ಅಗ್ರೇ ತ್ವಕ್ಷಿಷು ವಿಜ್ಞೇಯ ಇಕ್ಷೂಣಾಂ ಲವಣೋ ರಸಃ||" ಇತಿ| ಪಾಷಾಣಾದಿಸಙ್ಕ್ಷುಣ್ಣಸ್ಯೇಕ್ಷೋಃ ಸದ್ಯ ಏವ ಯೋ ರಸ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ, ತಸ್ಯೈತೇ ಯಥೋಕ್ತಾ ಗುಣಾ ವೇದ್ಯಾಃ, ನಾನ್ಯಥಾ ಪೀಡಿತಸ್ಯೇಕ್ಷುರಸಸ್ಯ| ಯನ್ತ್ರದನ್ತಾದಿಪೀಡಿತಸ್ಯಾನ್ಯಥಾ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತಾ ಗುಣೋ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ| ದನ್ತಪೀಡಿತೋ ಯಃ, ಸ ಶರ್ಕರಾಸಮ ಇತಿ|

Adhikarana yAntrikekShurasaguNAH (44-45) · Śloka 45

ಯಾನ್ತ್ರಿಕಸ್ತ್ವನ್ಯಗುಣ ಏವೇತ್ಯಾಹ ಮೂಲಾಗ್ರಜನ್ತುಜಗ್ಧಾದಿಪೀಡನಾನ್ಮಲಸಙ್ಕರಾತ್| ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಂ ವಿಧೃತ್ಯಾ ಚ ವಿಕೃತಿಂ ಯಾತಿ ಯಾನ್ತ್ರಿಕಃ||೪೪|| ವಿದಾಹೀ ಗುರುವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ ತೇನಾಸೌ| |೪೫|

ಸ೦-ಮೂಲಂ ಚಾಗ್ರಂ ಚ ಜನ್ತುಜಗ್ಧಾದಯಶ್ಚ ಮೂಲಾಗ್ರಜನ್ತುಜಗ್ಧಾದಯಃ, ತೇಷಾಂ ತಥಾವಿಧಾನಾಮಿಕ್ಷೂಣಾಂ ಪೀಡನಂ, ತಸ್ಮಾನ್ಮೂಲಾಗ್ರಜನ್ತುಜಗ್ಧಾದಿಪೀಡನಾತ್| ತಥಾ, ಮಲಸಙ್ಕರಾತ್-ಮಲಮಿಶ್ರಣಾತ್| ತಥಾ, ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಂ ವಿಧೃತ್ಯಾ ಚ-ಯಾನ್ತ್ರಿಕೇ ರಸೇ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲಂ ವಿಧೃತಿಃ-ವಿಲಮ್ಬಶ್ಚ ದೃಷ್ಟಃ| ತದೇತೈಃ ಕಾರಣೈರ್ಯಾನ್ತ್ರಿಕೋ ರಸೋ ವಿಕೃತಿಂ ಯಾತಿ-ಸ್ವಭಾವಾನ್ಯಥಾತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ತಥಾ-ಗುರುರಧಿಕಂ ಗುರುಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಅವಿದಾಹಿ ವಿದಾಹಿ, ಅವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ, ಇತ್ಯೇವಂವಿಧಾಽಸ್ಯ ವಿಕೃತಿಃ| ಯಾನ್ತ್ರಿಕಸ್ಯ ಚ ರಸಸ್ಯ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಲೋಕೇ ಮೂಲಾದಿಸಹಿತಸ್ಯ ಪೀಡನಾತ್ಕಾಲವಿಲಮ್ಬೋಪಲಬ್ಧೇಶ್ಚ ಗ್ರನ್ಥಕೃದೇವಂ ಸಮವೋಚತ್| ಅತ ಏವ ಹೇತುನಿರ್ದೇಶೋಽತ್ರ ಕೃತಃ, ಹೇತ್ವಭಾವಾತ್ಕಾರ್ಯಾಭಾವಪ್ರತಿಪಾದನಾಯ| ತೇನ ಯದಾಽತಿನಿಪುಣಧೀಭಿರ್ಮೂಲಾದಿರಹಿತಃ ಪೀಡ್ಯತೇ, ಕಾಲವಿಲಮ್ಬಿತಂ ಚ ನೋಪಯುಜ್ಯತೇ, ತದಾ ವಿಕೃತಿಂ ನ ಯಾತ್ಯೇವೇರ್ಥಃ|ವಿದಾಹೀತ್ಯಾದಿ| ಯತೋ ವಿಕೃತಿಂ ಯಾತಿ, ತೇನ-ಹೇತುನಾ, ಅಸೌ ಯಾನ್ತ್ರಿಕೋ, ವಿದಾಹ್ಯಾದಿಗುಣಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ವಿದಾಹೀ-ಜಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗಾದ್ಯಃ ಪಾಕಂ ಗಚ್ಛನ್ಮಧ್ಯಮಾಯಾಮೇವಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಿದಹ್ಯಮಾನಃ ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ವಂಶ್ಚಿರಕಾಲಮವತಿಷ್ಠತೇ, ನ ದ್ರಾಗೇವ ಜರಾಂ ಯಾತಿ ಗುರುತ್ವಾದಥವಾ ವಸ್ತುಸ್ವಭಾವಾತ್, ಸ ವಿದಾಹಗುಣಯುಕ್ತೋ ಭಾವೋ ಭಣ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ ಗುರುಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾದ್ವಿದಾಹೀ ಕಥಿತಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಧಾನ್ವನ್ತರೇ-"ಶಾಲಿಪಿಷ್ಟಮಯಂ ಸರ್ವಂ ಗುರುಭಾವಾದ್ವಿದಹ್ಯತೇ|" ಇತಿ|

Adhikarana pauNDrikekShuguNAH vAMshikekShuguNAH (45) · Śloka 45

ತತ್ರ ಪೌಣ್ಡ್ರಕಃ| ಶೈತ್ಯಪ್ರಸಾದಮಾಧುರ್ಯೈರ್ವರಸ್ತಮನು ವಾಂಶಿಕಃ||೪೫||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಇಕ್ಷುರಸೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಪೌಣ್ಡ್ರಕೋ ರಸೋ ವರಃ-ಸರ್ವೇಕ್ಷುರಸೇಭ್ಯಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ| ಕಥಮ್ ? ಶೈತ್ಯಾದಿಭಿರ್ಹೇತುಭೂತೈಃ| ಶೀತಸ್ಯ ಭಾವಃ-ಶೈತ್ಯಮ್| "ಗುಣವಚನ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಷ್ಯಞ್| ಪ್ರಸಾದಃ-ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಮ್| ಮಾಧುರ್ಯಂ-ಸ್ವಾದುತಾ| ತಮನು ವಾಂಶಿಕಃ-ಹೀನಾರ್ಥೇಽನುಶಬ್ದಸ್ಯ "ಕರ್ಮಪ್ರವಚನೀಯಯುಕ್ತ" ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಾ, ಶೈತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪೌಣ್ಡ್ರಕಾದ್ಧೀನೋ ವಾಂಶಿಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana shataparvakAdInAM guNAH (46) · Śloka 46

ಶತಪರ್ವಕಕಾನ್ತಾರನೈಪಾಲಾದ್ಯಾಸ್ತತಃ ಕ್ರಮಾತ್| ಸಕ್ಷಾರಾಃ ಸಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಸೋಷ್ಣಾಃ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿದಾಹಿನಃ||೪೬||

ಸ೦-ಶತಪರ್ವಕಾದಯಃ, ತತಃ-ವಾಂಶಿಕಾತ್, ಕ್ರಮಾತ್-ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ, ಶೈತ್ಯಾದಿಭಿರ್ಹೀನಾಃ| ತೇ ಚ ಶತಪರ್ವಕಾದಯ ಈಷತ್ಕ್ಷಾರತ್ವೇನ ಯುಕ್ತಾ ಈಷತ್ಕಷಾಯರಸಾ ಈಷದುಷ್ಣಾಃ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿದಾಹಿನಶ್ಚ|

Adhikarana phANitaguNAH (47) · Śloka 47

ಫಾಣಿತಂ ಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಚಯಕೃನ್ಮೂತ್ರಶೋಧನಮ್| |೪೭|

ಸ೦-ಫಾಣಿತಂ-ಕ್ಷುದ್ರಗುಡೀಭೂತ ಇಕ್ಷುರಸಃ, ಗುರು-ಅತಿಶಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಾದ್ವೇದ್ಯಮ್, ಗುರುತ್ವಮಾತ್ರಸ್ಯೇಕ್ಷುರಸೇಽಪ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಿ| ತಥಾ, ಚಯಕೃತ್-ತ್ರಿದೋಷಕರಮ್| ಮೂತ್ರಶೋಧನಂ-ಮೂತ್ರಮತಿವಾಹಯತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ರೂಕ್ಷಂ ಮಧೂಕಪುಷ್ಪೋತ್ಥಂ ಫಾಣಿತಂ ವಾತಪಿತ್ತಕೃತ್| ಕಫಘ್ನಂ ಮಧುರಂ ಪಾಕೇ ಕಷಾಯಂ ಬಸ್ತಿದೂಷಣಮ್||" ಇತಿ|

Adhikarana dhautaguDaguNAH adhautaguDaguNAH (47-48) · Śloka 48

ನಾತಿಶ್ಲೇಷ್ಮಕರೋ ಧೌತಃ ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಶಕೃದ್ಗುಡಃ||೪೭|| ಪ್ರಭೂತಕೃಮಿಮಜ್ಜಾಸೃಡ್ಮೇದೋಮಾಂಸಕಫೋಽಪರಃ| |೪೮|

ಸ೦-ಗುಡೋ ಧೌತಃ-ಸಂಸ್ಕಾರವಶಾನ್ನಿರ್ಮಲೋ, ನಾತಿಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಃ-ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಫಕರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೂತ್ರಂ ಚ ಶಕೃಚ್ಚ ಮೂತ್ರಶಕೃತ್, ಸೃಷ್ಟಂ-ಬಹಿಃ ಕ್ಷಿಪ್ತಂ, ಮೂತ್ರಶಕೃದ್ಯೇನ ಸ ಏವಮ್| ಪ್ರಭೂತ ಇತಿ| ಅಪರ ಇತಿ ಧೌತಾತ್-ವಿಶುದ್ಧಾದನ್ಯಃ, ಸಮಲ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಪ್ರಭೂತಾಃ ಕೃಮಿಮಜ್ಜಾಸೃಡ್ಮೇದೋಮಾಂಸಕಫಾ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾದ್ಗುಡೋಽಪ್ಯೇವಮುಕ್ತಃ| ಯಥಾ-ಆನೂಪೋದಕಂ ಪಾದರೋಗ ಇತಿ| ಪ್ರಭೂತಕೃಮ್ಯಾದೀನ್ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana purANaguDaguNAH navaguDaguNAH (48) · Śloka 48

| ಹೃದ್ಯಃ ಪುರಾಣಃ ಪಥ್ಯಶ್ಚ, ನವಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಗ್ನಿಸಾದಕೃತ್||೪೮||

ಸ೦-ಗುಡ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಪುರಾಣೋ ಗುಡೋ ಹೃದಯಾಯ ಹಿತಃ| ತಥಾ, ಪಥ್ಯಃ-ಅನ್ತರ್ಮಧ್ಯಬಹಿರ್ಮಾರ್ಗಾಯ ಹಿತಃ| ನವೋ ಗುಡಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮಗ್ನಿಸಾದಂ ಚ ಕರೋತಿ|

Adhikarana matsyaNDikAdiguNAH (49) · Śloka 49

ವೃಷ್ಯಾಃ ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತಹಿತಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಿಲಾಪಹಾಃ| ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾಖಣ್ಡಸಿತಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ಗುಣವತ್ತಮಾಃ||೪೯||

ಸ೦-ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾದಯಸ್ತ್ರಯೋ ವೃಷ್ಯಾಃ| ತಥಾ, ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತಹಿತಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಿಲಾಪಹಾಶ್ಚ| ತಥಾ, ಕ್ರಮೇಣ ಗುಣವತ್ತಮಾಃ-ಧೌತಗುಡಾದಪಿ ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾ ಗುಣಕಾರೀ ನಿರ್ಮಲತರತ್ವಾತ್, ತತೋಽಪಿ ಖಣ್ಡೋ ಗುಣವತ್ತರಃ, ಖಣ್ಡಾದಪಿ ಶರ್ಕರಾ ಗುಣವತ್ತಮಾ ನಿರ್ಮಲತಮತ್ವಾತ್, ಗುಣವತ್ತಮೇತಿ ಗುಣವತೀಶಬ್ದಸ್ಯ ತಮಪ್ಪ್ರತ್ಯಯೇ ಪುಂವದ್ಭಾವೋಽತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಚ ವಕ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಪುಂವದ್ಭಾವಃ|

Adhikarana yavAsasharkarAguNAH (50) · Śloka 50

ತದ್ಗುಣಾ ತಿಕ್ತಮಧುರಾ ಕಷಾಯಾ ಯಾಸಶರ್ಕರಾ| |೫೦|

ಸ೦-ತದ್ಗುಣೇತಿ ಶರ್ಕರಾಸಮಾ| ಯಾಸಶರ್ಕರಾ-ಯವಾಸಶರ್ಕರೇತಿ ಯಾ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ತಿಕ್ತಮಧುರಕಷಾಯರಸಾ ಚ| ಕೇಚಿತ್ತ್ವಾಚಕ್ಷತೇ-ದುರಾಲಭಾರಸೇನ ಸಾ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ|

Adhikarana sarvasharkarAguNAH (50) · Śloka 50

| ದಾಹತೃಟ್ಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛಾಸೃಕ್ಪಿತ್ತಘ್ನ್ಯಃ ಸರ್ವಶರ್ಕರಾಃ||೫೦||

ಸ೦-ಸರ್ವಶರ್ಕರಾ ಇತ್ಯೇತಾಶ್ಚಾನ್ಯಾಶ್ಚ ದಾಹಾದಿನಾಶನಾಃ| ಗ್ರನ್ಥಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸುಶ್ರುತೇ ಸೂ.ಅ. ೪೫|೧೬೩)- "ಯಥಾ ಯಥಾಽಽಸಾಂ ವೈಮಲ್ಯಂ ಮಧುರತ್ವಂ ತಥಾ ತಥಾ| ಸ್ನೇಹಲಾಘವಶೈತ್ಯಾದಿ ಸಾರತ್ವಂ ಚ ತಥಾ ತಥಾ||" ಇತಿ|

Adhikarana sharkarAPANitayorvarAvaratve (51) · Śloka 51

ಅಧುನಾ ವರಾವರತ್ವಂ ನಿರ್ಧಾರಯತಿ ಶರ್ಕರೇಕ್ಷುವಿಕಾರಾಣಾಂ ಫಾಣಿತಂ ಚ ವರಾವರೇ| |೫೧|

ಸ೦-ಇಕ್ಷುವಿಕಾರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಶರ್ಕರಾ ಫಾಣಿತಂ ಚ ಕ್ರಮೇಣ ವರಾವರೇ ಭವತಃ| ಶರ್ಕರಾ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ, ಫಾಣಿತಮಶ್ರೇಷ್ಠಮ್|

Adhikarana madhuguNAH madhusharkarAguNAH (51-53) · Śloka 53

ಶರ್ಕರಾಯೋನಿಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಮಧುನೋಽಪಿ ಗುಣಾನಾಹ | ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಛೇದಿ ತೃಟ್ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಷಹಿಧ್ಮಾಸ್ರಪಿತ್ತನುತ್||೫೧|| ಮೇಹಕುಷ್ಠಕೃಮಿಚ್ಛರ್ದಿಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿಸಾರಜಿತ್| ವ್ರಣಶೋಧನಸನ್ಧಾನರೋಪಣಂ ವಾತಲಂ ಮಧು||೫೨|| ರೂಕ್ಷಂ ಕಷಾಯಮಧುರಂ, ತತ್ತುಲ್ಯಾ ಮಧುಶರ್ಕರಾ| |೫೩|

ಸ೦-ಮಧು ಚಕ್ಷುಷೇ ಹಿತಮ್| ತಥಾ, ಛೇದಿ-ಉಭಯಥಾಽಽಶ್ಚೋತನವ್ರಣಲೇಪಾದಾವುಪಯುಕ್ತಮ್, ತಥಾಽಭ್ಯವಹಾರವಿಷಯೇಽಪಿ| ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದ್ಯೋ ದೇಹೇ ಪಿಣ್ಡಿತಾನ್ ಭಾವಾನ್ ಛಿನತ್ತಿ-ವಿಭಜತಿ, ಸ ಛೇದೀತಿ ಕಥ್ಯತೇ| ತಥಾ, ತೃಡಾದಿನುತ್ ಮೇಹಾದಿಜಿದಿತಿ ಚ ಪ್ರಾಯೇಣಾಭ್ಯವಹಾರವಿಷಯ ಏವ| ವ್ರಣಾನಾಂ ಶೋಧನಂ ಸನ್ಧಾನಂ ರೋಪಣಂ ಚ| ಶೋಧನಂ-ಯತ್ ಪೂಯಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಾದಿಪ್ರೇರಕಮ್| ಸನ್ಧಾನಂ-ಯದ್ ದ್ವೌ ವ್ರಣೌ ಚೈಕೀಕರೋತಿ| ರೋಪಣಂ-ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಏತಚ್ಚ ಕಾರ್ಯಂ ಬಾಹ್ಯವಿಷಯಮೇವಾಸ್ಯ ವೇದ್ಯಮ್| ತಥಾ, ವಾತಲಮೇತಚ್ಚಾಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯೋಪಯೋಗೇನಾಭ್ಯನ್ತರೋಪಯೋಗೇನ ಚ, ಅನ್ತೇ ವ್ಯಸ್ತಶ್ರುತತ್ವಾತ್| "ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಛೇದಿ" ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಸ್ಯ ಮಧುನಃ ಕರ್ಮನಿರ್ದೇಶಃ| "ರೂಕ್ಷಂ ಕಷಾಯಮಧುರಂ" ಇತ್ಯನೇನಾಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪನಿರ್ದೇಶಃ| ಲಾಘವಾಚ್ಚಾತ್ರ ಗ್ರನ್ಥಕಾರೇಣೈತದ್ಭೇದಾದಿ ನೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಹ್ಯಯಮೇವ ತನ್ತ್ರಕಾರಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬) ಮಧುನೋ ಭೇದಾನಾಖ್ಯತ್| ಯಥಾ-"ಭ್ರಾಮರಂ ಪೌತ್ತಿಕಂ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಚ ಯಥೋತ್ತರಮ್| [ತತ್ರ ಸ್ಯಾದ್ಭ್ರಾಮರಂ ಶುಕ್ಲಂ ಘೃತವರ್ಣಂ ತು ಪೌತ್ತಿಕಮ್|| ಕ್ಷೌದ್ರಂ ತು ಕಪಿಲಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತೈಲಾಭಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್| ಭ್ರಾಮರಂ ತರ್ಪಣಂ ಸ್ವಾದು, ತ್ರಿದೋಷಂ ಪೌತ್ತಿಕಂ ವಿದುಃ|| ವರಂ ಚ ಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಮನಾಗ್ಗುರು| ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಲಘ್ವಪವನಂ ಮಧುರಂ ಶಸ್ಯತೇ ವ್ರಣೇ|| ಗರೀಯಃ ಸ್ವಾದ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ನವಂ, ಜೀರ್ಣಮತೋಽನ್ಯಥಾ| ಮಣ್ಡಃ ಪುರಾಣೋ ಮಧುರಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘುಸ್ತನುಃ||"] ಇತಿ| ತಥಾ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಕಟುಪಾಕಿತ್ವಗುರುತ್ವಶೈತ್ಯವಿಷಾನ್ವಯತ್ವವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾದೀನ್ ಗುಣಾನವೋಚತ್| ಯೋಗವಾಹಿತ್ವೇ ಚ ವಿವದನ್ತೇ ಬಹುವಿದಃ| ತತ್ರ ಕೇಚಿದೇವಂ ಸಮಗಿರನ್ತ,-ಯಧ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರೇಣ ಸಂಯುಜ್ಯಾತ್ಮೀಯಂ ಸ್ವಭಾವಂ ಹಿತ್ವಾ ಸಂಯುಕ್ತದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವಮೇವಾನುವರ್ತತೇ, ತದ್ಯೋಗವಾಹೀತಿ| ನ ಚೈತದ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯತೋ ಯದ್ಯೇವಂ ಯೋಗವಾಹಿತಾ ನಿಶ್ಚೀಯತೇ ತದಾನೀಂ ಯೋಗವಾಹಿದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗೋ ನಿರರ್ಥಕಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಹಿ-ಯೋಗವಾಹಿದ್ರವ್ಯಮನ್ತರೇಣಾಪಿ ಯತ್ಸ್ವಭಾವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಾಗಾಸೀತ್ ತತ್ಸ್ವಭಾವಮೇವ ಯೋಗವಾಹಿದ್ರವ್ಯಯುಕ್ತಮಪಿ| ತಸ್ಮಾದಸದೇತದ್ಯೋಗವಾವಾಹಿಲಕ್ಷಣಮಿತಿ| ಕೇಚಿತ್ತ್ವೇವಂ ಪ್ರತಿಜಾನತೇ,-ಯಧ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರೇಣ ಯುಕ್ತಂ ಸತ್ ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷಮುತ್ಪಾದಯತಿ, ತದ್ಯೋಗವಾಹೀತಿ| ತದಪ್ಯಸಮ್ಯಕ್| ಯಸ್ಮಾದೇವಮಭ್ಯುಪಗಮ್ಯಮಾನೇ ಬಹೂನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯೋಗವಾಹೀನಿ ಸ್ಯುಃ| ತಥಾ ಚ ಮಧ್ವಾದೇರಪಿ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿಧ್ರವ್ಯಂ ಸಮಾನಗುಣಂ ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷಂ ಕುರ್ವದೇವ ದೃಷ್ಟಮ್| ತತ್ಕಥಂ ಮಧ್ವಾದೇರೇವ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಮುಚ್ಯತೇ ನಾಪರಸ್ಯೇತಿ| ತದೇತದಪಿ ಲಕ್ಷಣಮಸಚ್ಛ್ರುತತ್ವಾದಲಕ್ಷಣಮ್| ಅಪರೇ ತ್ವೇವಮಾಹುಃ,-ಯಧ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರೇಣಾನನುಗುಣೇನಾಪಿ ಯುಕ್ತಂ ಸತ್ತದ್ಗುಣಾನನುವರ್ತತೇ ಸ್ವಂ ಚ ಕಾರ್ಯಂ ತದವಿರುದ್ಧಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರೋತಿ, ತದ್ಯೋಗವಾಹಿ ದ್ರವ್ಯಂ ಭೃತ್ಯವತ್| ಯಥಾ ಭೃತ್ಯಃ ಸ್ವಾಮಿಕಾರ್ಯಮತ್ಯಜನ್ ಸ್ವಕಾರ್ಯಮಪಿ ಶರೀರಯಾತ್ರಾದಿಕಂ ಸ್ವಾಮ್ಯವಿರುದ್ಧಂ ಕರೋತಿ, ತಥೈವ ಮಧು ಮದನಫಲಸಂಯುಕ್ತಂ ವಮನಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತಿ, ನ ತು ವಮನನಿವಾರಣಂ ಮಧುಕಾರ್ಯಮ್| ಏವಂ ಮಧು ಹರೀತಕೀಸಂಯೋಗಾದ್ವಿರೇಚನಕಾರ್ಯಮೇವ ಕರೋತಿ, ನ ಮಧುಕಾರ್ಯಂ ಸ್ತಮ್ಭನರೂಪಮಿತಿ| ಯೇ ತ್ವತ್ರೈವಂ ಪ್ರತಿಪನ್ನಾಃ,-ಮದನಫಲಾದೇಃ ಶಕ್ತ್ಯುಕ್ತರ್ಷಸ್ತಥಾವಿಧೋಽಸ್ತಿ ಯೇನ ಮಧುಸಮ್ಬನ್ಧಿಕಾರ್ಯಮವಧೂಯ, ಸ್ವಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತೀತಿ, ತೇ ಚೈವಂ ಚೋದಯನ್ತೋ ಭವನ್ತೀತಿ ವಚನೀಯಾಃ| ಯತಃ ಸ್ತಮ್ಭನದ್ರವ್ಯೇಣಾನ್ಯೇನ ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್ಸಂಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸುಧಾಕ್ಷೀರಸ್ಯಾಪಿ ಶಕ್ತಿಃ ಕಿಞ್ಚಿದಪಹೀಯಮಾನಾ ದೃಷ್ಟಾ, ಮಧುನಾ ತು ಸ್ತಮ್ಭನಸ್ವಭಾವೇನಾಪ್ಯಸ್ಯ ನಾಪಹೀಯತೇ ಮನಾಗಪಿ| ಅತೋ ಮಧ್ವಾದೇರೇವ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಂ ನಾನ್ಯಸ್ಯ| ಅಪಿ ಚಾನ್ಯದಾ ಯೋಗವಾಹಿ ದ್ರವ್ಯಂ ತ್ರಿವೃತಾದಿಮದನಫಲೇನ ಯುಕ್ತಂ ಸದ್ವಿರೇಚನಂ ವಮನಂ ಚೋಭಯಕಾರ್ಯಂ ಕುರ್ವದ್ದೃಷ್ಟಮ್, ನ ಕೇವಲಂ ವಮನಮೇವ ವಿರೇಚನಮೇವ ವಾ| ತಸ್ಮಾನ್ಮಧ್ವಾದೇರೇವ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಮೇತತ್| ತತ್ತುಲ್ಯೇತಿ ಮಧುಸಮಾ ಗುಣೈರ್ಮಧುಶರ್ಕರಾ|

Adhikarana uShNamadhuguNAH (53) · Śloka 53

| ಉಷ್ಣಮುಷ್ಣಾರ್ತುಮುಷ್ಣೇ ಚ ಯುಕ್ತಂ ಚೋಷ್ಣೈರ್ನಿಹನ್ತಿ ತತ್||೫೩||

ಸ೦-ತತ್-ಮಧು, ಉಷ್ಣಮುಪಯುಕ್ತಂ ಸನ್ನಿಹನ್ತಿ-ಮಾರಯತಿ| ತಥಾ, ಉಷ್ಣಾರ್ತಂ-ಪ್ರತಪ್ತಂ ಪುರುಷಂ ನಿಹನ್ತಿ| ಉಷ್ಣೇ ಚ ಕಾಲೇ ದೇಶೇ ಚೋಪಯುಕ್ತಂ ತಥಾ, ಉಷ್ಣೈರಾಹಾರಾದಿಭಿಶ್ಚ ಯುಕ್ತಂ ಸನ್ನಿಹನ್ತಿ|

Adhikarana uShNamadhuna upayogaH (54-3) · Śloka 3

ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನೇ ನಿರೂಹೇ ಚ ಮಧೂಷ್ಣಂ ನ ನಿವಾರ್ಯತೇ| ಅಲಬ್ಧಪಾಕಮಾಶ್ವೇವ ತಯೋರ್ಯಸ್ಮಾನ್ನಿವರ್ತತೇ||೫೪|| ಇತೀಕ್ಷುವರ್ಗಃ||೩||

ಸ೦-ತಚ್ಚ ಮಧು ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನೇ-ವಮನೇ, ತಥಾ ನಿರೂಹೇ ಚ ಉಷ್ಣಂ ನ ನಿವಾರ್ಯತೇ-ನ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ| ಯಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್, ತಯೋಃ-ವಮಿನಿರೂಹಯೋಃ, ಅಲಬ್ಧಪಾಕಂ-ಅಪಕ್ವಮೇವಾಶು ನಿವರ್ತತೇ-ಪುನರಾಗಚ್ಛತಿ| ಇತೀಕ್ಷುವರ್ಗಃ|

Adhikarana tailavargaH tailaguNAH tailasya bRuMhaNAdikaratvam (55-56) · Śloka 56

ಸರ್ಪಿಷೋಽನನ್ತರಂ ಸ್ನೇಹಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ತೈಲವರ್ಗೇ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಗುಡಸ್ಯ ಸಮಾನರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಕರ್ಮತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಯೇಣ ಚಾಹಾರದ್ರವ್ಯೇಷು ಭಕ್ಷ್ಯಭೋಜ್ಯೇಷ್ವಸ್ಯೈವ ತೈಲೇಭ್ಯಃ ಸುತರಾಂ ಭೋಜನೋಪಯೋಗಿತ್ವಾದೀಕ್ಷುವರ್ಗೋಽನ್ತರಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ಭೂರಿಭೋಜನೋಪಯೋಗಿತಯಾ ಚ ಮದ್ಯಾತ್ಪ್ರಾಕ್ ತೈಲವರ್ಗೋ ವಕ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ ಅಥ ತೈಲವರ್ಗಃ| ತೈಲಂ ಸ್ವಯೋನಿವತ್ತತ್ರ ಮುಖ್ಯಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವ್ಯವಾಯಿ ಚ| ತ್ವಗ್ದೋಷಕೃದಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋಷ್ಣಂ ಕಫಕೃನ್ನ ಚ||೫೫|| ಕೃಶಾನಾಂ ಬೃಂಹಣಾಯಾಲಂ ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಕರ್ಶನಾಯ ಚ| ಬದ್ಧವಿಟ್ಕಂ ಕೃಮಿಘ್ನಂ ಚ ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ಸರ್ವರೋಗಜಿತ್||೫೬||

ಸ೦-ಸರ್ವಂ ತೈಲಂ ಸ್ವಕಾರಣಸಮಗುಣಂ ಭವತಿ| ಯತೋ ಯದಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಂ ತತ್ಸ್ವರೂಪಮೇವ ತದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ-ತೈಲೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಮುಖ್ಯಂ-ತಿಲೋದ್ಭವಂ, ಯತ್ತೈಲಂ ತತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಂ-ಮನ್ದವಿಪರೀತಮ್| ತಥಾ, ವ್ಯವಾಯಿ-ವ್ಯಾಪ್ತಿಶೀಲಮ್, ಯದ್ದೇಹಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಪಾಕಂ ಯಾತಿ| ತಥಾ, ತ್ವಗ್ದೋಷಕೃತ್-ಪಾನಾಭ್ಯಾಸೇನ ತ್ವಚಂ ದೂಷಯತಿ| ಅಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ-ಚಕ್ಷುಷೇ ಹಿತಂ ನ ಭವತಿ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ-ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ರೋತೋಗಾಮಿ| ಉಷ್ಣಂ-ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್| ಸ್ವಯೋನಿವದಿತ್ಯತಿದೇಶಾತ್ಕಫಕೃತ್ತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಿತ್ಯಾಹ-ಕಫಕೃನ್ನ ಚ,-ಕಫಂ ನ ಕರೋತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಮೇಧ್ಯಸ್ತಿಲಃ ಸ್ಪರ್ಶಶೀತೋ, ಮೇಧ್ಯಂ ತೈಲಂ, ಖಲೋ ಹಿಮ:| ತಸ್ಯೈವ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕರ್ತೃತ್ವಂ, ನ ತೈಲಸ್ಯ ಖಲಸ್ಯ ವಾ||" ಇತಿ| ಪಾನಕಸ್ತ್ವಾಯುರ್ವೇದಾವತಾರೇಽಧಿಜಗೇ-"ವಿಪಾಕೇ ಕಟುಕಂ ತೈಲಂ ವಾತಘ್ನಂ ಕಫಪಿತ್ತಕೃತ್|" ಇತಿ| ನನು ಚ, ತೈಲಮಿತಿ ಕಥಮಸ್ಯ ಮುಖ್ಯಂ ನಾಮ ? ಯತೋ ಯಥಾ ತಿಲಸ್ಯ ವಿಕಾರಃ ಸ್ನೇಹಸ್ತೈಲಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತಥೈರಣ್ಡಾದೀನಾಮಪಿ ಯೋ ವಿಕಾರಃ ಸ್ನೇಹಃ ಸೋಽಪಿ ತೈಲಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಮುನರಪ್ಯಾಹ (ಚ.ವಿ.ಅ. ೮|೨೧)- "ಅತೈಲಮಪಿ ತೈಲಮೇವ ಕೃತ್ವೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ, ತೈಲಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್|" ಸ್ನೇಹಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿತಿ ಯಾವತ್| ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಪ್ರಯೋಗೋಽತ ಏವೋಪಪನ್ನಃ| ಯಥಾ-ಕೌಸುಮ್ಭಂ ತೈಲಮೈರಣ್ಡಂ ತೈಲಮಿತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ತಿಲಸ್ಯೇದಂ ವಸ್ತು ತೈಲಮಿತ್ಯನ್ವರ್ಥತಾ ತಿಲೋದ್ಭವಸ್ಯೈವ ತೈಲಸ್ಯ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಕೌಸುಮ್ಭಾದೀನಾಮ್| ಅಪಿ ಚ, ಕೌಸುಮ್ಭಂ ತೈಲಮಿತ್ಯಾದೌ ತೈಲಶಬ್ದಃ ಕಾಣ್ಡಾದಿವ್ಯವಚ್ಛೇದಪರಃ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ| ಯಥಾ-ಕೌಸುಮ್ಭಂ ತೈಲಂ, ನ ಪತ್ರಂ ಕಾಣ್ಡಂ ವೇತಿ| ಇದಂ ತೈಲಂ ತೈಲಮಿತ್ಯತ್ರ ತು ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯೇನ ಯದಿ ತೈಲಶಬ್ದೋ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ ತತಃ ಪೂರ್ವಸ್ಮಾತ್ತೈಲಶಬ್ದಾತ್ಸ್ನೇಹಾಭಿಧಾಯಿನೋಽಧಿಕಮರ್ಥಾನ್ತರಂ ನ ವಕ್ತಿ| ನನು, ಅತ್ರಾಪಿ ತೈಲಶಬ್ದಃ ಕಸ್ಮಾತ್ಕಾಣ್ಡಾದಿವ್ಯವಚ್ಛೇದಪರೋ ನ ಭವತಿ ? ಇತಿ ಚೇತ್ ಬ್ರೂಮಃ| ರೂಢಿರೂಪತ್ವಾತ್ತೈಲಶಬ್ದಸ್ಯ| ಸ್ನೇಹವಿಷಯ ಏವ ತೈಲಶಬ್ದೋ ರೂಢಃ, ನ ಕಾಣ್ಡಪತ್ರಾದಿವಿಷಯೇ| ತಿಲಸ್ಯ ಹಿ ಕಾಣ್ಡಂ ಪತ್ರಂ ವಾ ನ ತೈಲಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ತಿಲಪತ್ರಂ ತಿಲಕಾಣ್ಡಮಿತಿ| ಅತ ಏವ ತೈಲಶಬ್ದೋಚ್ಚಾರಣಸ್ಯ ಸಮನನ್ತರಂ ಸ್ನೇಹವಿಷಯೈವ ಧೀರ್ಜಾಯತೇ, ನ ಪತ್ರಕಾಣ್ಡಾದಿವಿಷಯಾ| ತಸ್ಮಾದಸ್ಯೈವೈತನ್ಮುಖ್ಯಂ ನಾಮೇತಿ ಯುಕ್ತಮುಕ್ತಮ್| ಸಂಸ್ಕಾರಾನುವರ್ತಿತ್ವೇನ ಸರ್ವರೋಗಜಿತ್ತ್ವಾಚ್ಚಾಸ್ಯ ಮುಖ್ಯತ್ವಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ಸರ್ವರೋಗಜಿತ್" ಇತಿ| ಕುಸುಮ್ಭಾದೀನಾಂ ತಿಲಶಬ್ದಸ್ಯ ಚ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥವಾಚ್ಯೇ ವಿಕಾರೇ ಸ್ನೇಹೇ ತೈಲಚ್ಪ್ರತ್ಯಯೇ ಸತಿ ಕುಸುಮ್ಭತೈಲಮೇರಣ್ಡತೈಲಂ ತಿಲತೈಲಮಿತಿ ರೂಪಂ ಭವತಿ| ಕೃಶಾನಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಬೃಂಹಣಾಯ-ಬೃಹತ್ತ್ವಾಯ, ಅಲಂ-ಪರ್ಯಾಪ್ತಮ್| ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಚ ಕರ್ಶನಾಯಾಲಮ್| ನನು, ಕಥಮೇಕಸ್ಮಾದ್ವಸ್ತುನೋ ವಿರುದ್ಧಂ ಕಾರ್ಯದ್ವಯಂ ಕರ್ಶನತ್ವಬೃಂಹಣತ್ವರೂಪಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ? ಬ್ರೂಮ:| ಕೃಶಾನಾಂ ತಾತ್ವತ್ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸಙ್ಕೋಚಮಾಯಾನ್ತಿ| ಸಙ್ಕುಚಿತಸ್ರೋತಸಾಂ ಚ ನರಾಣಾಂ ತೈಲಮನ್ತರೇಣಾನ್ಯಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಬೃಂಹಣಗುಣಯುಕ್ತಾನ್ಯಪಿ ನ ತಥಾ ಪ್ರವೇಷ್ಟುಂ ಸಮರ್ಥಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ತೈಲಂ ಪುನಃ ಸಙ್ಕುಚಿತಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಭಿರ್ಗುಣೈರ್ಝಟಿತ್ಯೇವ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಶೋಧಯತಿ| ಸ್ರೋತಃಶುದ್ಧ್ಯಾ ಚ ಶರೀರಪುಷ್ಟಿಃ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೮|೪೩)- " ಸ್ರೋತಃಸು ತಕ್ರಶುದ್ಧೇಷು ರಸೋ ಧಾತೂನುಪೈತಿ ಯಃ| ತೇನ ತುಷ್ಟಿರ್ಬಲಂ ವರ್ಣಃ ಪರಂ ಪುಷ್ಟಿಶ್ಚ ಜಾಯತೇ||" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ಕೃಶಾನಾಂ ಬೃಂಹಣಾಯಾಲಮಿತ್ಯುಪಪನ್ನಮ್| ತಥಾ, ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ರೋತೋಗಾಮಿತ್ವಾತ್ಸರ್ವಸ್ರೋತಃಸು ತೈಲಂ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾದಿಗುಣಯೋಗಾನ್ಮೇದಃ ಕ್ಷಪಯತಿ| ತತ್ಕ್ಷಪಣಾಚ್ಚ ಕರ್ಶನಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಇತಿ ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಕರ್ಶನಾಯ ಚೇತ್ಯಪ್ಯುಪಪನ್ನಮ್| ಸ್ನೇಹಾದಿಗುಣಯೋಗಾತ್ತೈಲಸ್ಯ ಬೃಂಹಣತ್ವಕರ್ಶನತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಸತಿ 'ಕೃಶಾನಾಂ ಬೃಂಹಣಾಯಾಲಂ ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಕರ್ಶನಾಯ ಚ|' ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಯದಿತ್ಥಂಭೂತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮನ್ಯದಪಿ, ತತ್ ಕೃಶಾನಾಂ ಬೃಂಹಣಾಯಾಲಂ ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಕರ್ಶನಾಯ ಚೇತಿ| ಬದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಬದ್ಧಾ ವಿಟ್ ಯೇನ ತದ್ಬದ್ಧವಿಟ್ಕಮ್| ಕಪ್ಸಮಾಸಾನ್ತಃ| ಗ್ರಥಿತಪುರೀಷಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಕೃಮಿಘ್ನಮ್| ಸಂಸ್ಕಾರಾದಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಶಿಷ್ಟದ್ರವ್ಯಕೃತಂ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾಶ್ರಿತ್ಯಾಶೇಷರೋಗಜಿತ್|

Adhikarana eraNDatailaguNAH raktairaNDatailaguNAH (57-58) · Śloka 58

ಸತ್ತಿಕ್ತೋಷಣಮೈರಣ್ಡಂ ತೈಲಂ ಸ್ವಾದು ಸರಂ ಗುರು| ವರ್ಧ್ಮಗುಲ್ಮಾನಿಲಕಫಾನುದರಂ ವಿಷಮಜ್ವರಮ್||೫೭|| ರುಕ್ಶೋಫೌ ಚ ಕಟೀಗುಹ್ಯಕೋಷ್ಠಪೃಷ್ಠಾಶ್ರಯೌ ಜಯೇತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ವಿಸ್ರಂ, ರಕ್ತೈರಣ್ಡೋದ್ಭವಂ ತ್ವತಿ||೫೮||

ಸ೦-ಏರಣ್ಡತೈಲಮೀಷತ್ತಿಕ್ತಕಟುಕಂ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಸ್ವಾದು-ಮಧುರಮ್| ತಥಾ, ಸರಂ ಗುರು ಚ| ವರ್ಧ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ವರ್ಧ್ಮಾದೀನ್ ಜಯೇತ್| ಕಟೀಗುಹ್ಯಕೋಷ್ಠಪೃಷ್ಠಸ್ಥಿತೌ ರುಕ್ಶೋಫೌ ಜಯೇತ್| ತಚ್ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ವಿಸ್ರಂ ಚ ಭವತಿ| ಲೋಹಿತೈರಣ್ಡತೈಲಂ ತ್ವತಿಶಯೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana sArShApatailaguNAH (59) · Śloka 59

ಕಟೂಷ್ಣಂ ಸಾರ್ಷಪಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕಫಶುಕ್ರಾನಿಲಾಪಹಮ್| ಲಘು ಪಿತ್ತಾಸ್ರಕೃತ್ ಕೋಠಕುಷ್ಠಾರ್ಶೋವ್ರಣಜನ್ತುಜಿತ್||೫೯||

ಸ೦-ಸರ್ಷಪಾಣಾಮಿದಂ ಸಾರ್ಷಪಂ ತೈಲಂ ಕಟೂಷ್ಣಂ ಚ ಭವತಿ| ತಥಾ, ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕಫಶುಕ್ರಾನಿಲಾಪಹಂ ಚ| ಅಪಪೂರ್ವಾದ್ಧನ್ತೇರನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ದೃಶ್ಯತ ಇತಿ ಡಃ| ತಥಾ ಚ, ಲಘು ಪಿತ್ತಾಸ್ರಂ ಚ ಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಕೋಠಾದೀನ್ ಜಯತಿ|

Adhikarana akShatailaguNAH (60) · Śloka 60

ಆಕ್ಷಂ ಸ್ವಾದು ಹಿಮಂ ಕೇಶ್ಯಂ ಗುರು ಪಿತ್ತಾನಿಲಾಪಹಮ್| |೬೦|

ಸ೦-ಅಕ್ಷಾಣಾಂ-ಬಿಭೀತಕಾನಾಮಿದಮಾಕ್ಷಂ ತೈಲಂ ಮಧುರಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಾನಿಲಹೃಚ್ಚ|

Adhikarana nimbodBavatailaguNAH (60) · Śloka 60

| ನಾತ್ಯುಷ್ಣಂ ನಿಮ್ಬಜಂ ತಿಕ್ತಂ ಕೃಮಿಕುಷ್ಠಕಫಪ್ರಣುತ್||೬೦||

ಸ೦-ನಿಮ್ಬೋದ್ಭವಂ ತೈಲಮತಿಶಯೇನೋಷ್ಣಂ ನ ಭವತಿ| ತಥಾ, ತಿಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಕೃಮಿಕುಷ್ಠಕಫನಾಶನಮತಿಶಯೇನ|

Adhikarana umAkusumBajatailaguNAH (61) · Śloka 61

ಉಮಾಕುಸುಮ್ಭಜಂ ಚೋಷ್ಣಂ ತ್ವಗ್ದೋಷಕಫಪಿತ್ತಕೃತ್| |೬೧|

ಸ೦- ಅತಸೀಜಂ ಕುಸುಮ್ಭಜಂ ಚ ತೈಲಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಭವತಿ| ತಥಾ ತ್ವಗ್ದೋಷಕಫಪಿತ್ತಾನಿ ಕರೋತಿ|

Adhikarana vasAmajjamedoguNAH (61-4) · Śloka 4

ಸ್ನೇಹಪ್ರಸಙ್ಗಾದಿದಮಪ್ಯಾಹ | ವಸಾ ಮಜ್ಜಾ ಚ ವಾತಘ್ನೌ ಬಲಪಿತ್ತಕಫಪ್ರದೌ||೬೧|| ಮಾಂಸಾನುಗಸ್ವರೂಪೌ ಚ, ವಿದ್ಯಾನ್ಮೇದೋಽಪಿ ತಾವಿವ| |೬೨| ಇತಿ ತೈಲವರ್ಗಃ||೪||

ಸ೦- ವಸಾ-ತನುರೂಪೇಣ ಶುದ್ಧಮಾಂಸಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಃ| ಮಜ್ಜಾ-ಧಾತುಃ| ತೌ ವಾತನಾಶನೌ| ತಥಾ, ಮಾಂಸಾನುಗಸ್ವರೂಪೌ-ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಿನಃ ಸಮ್ಬಧಿ ಮಾಂಸಂ ತತ್ಸದೃಶರೂಪೌ| ಮೇದೋಽಪಿ ತಾವಿವ-ವಸಾಮಜ್ಜ್ಞೋಃ ಸದೃಶಸ್ವರೂಪಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಸಂಕ್ಷೇಪತಯಾ ಚಾಯಂ ತೈಲವರ್ಗ ಇಹೋಕ್ತಃ| ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಧಿಕಮಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೬)-"ದನ್ತೀಮೂಲಕರಕ್ಷೋಘ್ನಕರಞ್ಜಾರಿಷ್ಟಶಿಗ್ರುಜಮ್| ಸುವರ್ಚಲೇಙ್ಗುದೀಪೀಲುಶಙ್ಖಿನೀನೀಪಸಮ್ಭವಮ್|| ಸರಲಾಗುರುದೇವಾಹ್ವಶಿಂಶಪಾಸಾರಜನ್ಮ ಚ| ತುವರಾರುಷ್ಕರೋತ್ಥಂ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕಟ್ವಸ್ರಪಿತ್ತಕೃತ್|| ಅರ್ಶಃಕುಷ್ಠಕೃಮಿಶ್ಲೇಷ್ಮಶುಕ್ರಮೇದೋಽನಿಲಾಪಹಮ್| ಕರಞ್ಜನಿಮ್ಬಜೇ ತಿಕ್ತೇ ನಾತ್ಯುಷ್ಣೇ ತತ್ರ ನಿರ್ದಿಶೇತ್|| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಕಟುಕಂ ಸಾರಲಂ ವ್ರಣಶೋಧನಮ್| ಭೃಶೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಕಟುಕೇ ತುವರಾರುಷ್ಕರೋದ್ಭವೇ|| ವಿಶೇಷಾತ್ಕೃಮಿಕುಷ್ಠಘ್ನೇ ತಥೋರ್ಧ್ವಾಧೋವಿರೇಚನೇ| ಅಕ್ಷಾತಿಮುಕ್ತಕಾಕ್ಷೋಡನಾಲಿಕೇರಮಧೂಕಜಮ್|| ತ್ರಪುಸೈರ್ವಾರುಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಪ್ರಿಯಾಲಜಮ್| ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ವೃಷ್ಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಗುರು ಶೀತಲಮ್|| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಶಮನಂ ಶ್ರೀಪರ್ಣೀಕಿಂಶುಕೋದ್ಭವಮ್| ತಿಲತೈಲಂ ವರಂ ತೇಷು ಕೌಸುಮ್ಭಮವರಂ ಪರಮ್|| ವಸಾ ಮಜ್ಜಾ ಚ ವಾತಘ್ನೌ ಬಲಪಿತ್ತಕಫಪ್ರದೌ| ಮಾಂಸಾನುಗಸ್ವರೂಪೌ ಚ ವಿದ್ಯಾನ್ಮೇದೋಽಪಿ ತಾವಿವ|| ತೌಲೂಕೀ ಶೌಕರೀ ಪಾಕಹಂಸಜಾ ಕುಕ್ಕುಟೋದ್ಭವಾ| ವಸಾ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಸ್ವವರ್ಗೇಷು ಕುಮ್ಭೀರಮಹಿಷೋದ್ಭವಾ|| ಕಾಕಮದ್ಗುವಸಾ ತದ್ವತ್ಕಾರಣ್ಡೋತ್ಥಾ ಚ ನಿನ್ದಿತಾ| ಶಾಖಾದಮೇದಸಾಂ ಛಾಗಂ ಹಾಸ್ತಿನಂ ಚ ವರಾವರಮ್||" ಇತಿ| ಇತಿ ತೈಲವರ್ಗಃ|

Adhikarana madyavargaH sAmAnyamadyaguNAH (62-65) · Śloka 65

ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಿಗುಣಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ತೈಲವರ್ಗಾದನನ್ತರಂ ಮದ್ಯವರ್ಗ ಆರಭ್ಯತೇಅಥ ಮದ್ಯವರ್ಗಃ| | ದೀಪನಂ ರೋಚನಂ ಮದ್ಯಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ತುಷ್ಟಿಪುಷ್ಟಿದಮ್||೬೨|| ಸಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕಟುಕಮಮ್ಲಪಾಕರಸಂ ಸರಮ್| ಸಕಷಾಯಂ ಸ್ವರಾರೋಗ್ಯಪ್ರತಿಭಾವರ್ಣಕೃಲ್ಲಘು||೬೩|| ನಷ್ಟನಿದ್ರಾಽತಿನಿದ್ರೇಭ್ಯೋ ಹಿತಂ ಪಿತ್ತಾಸ್ರದೂಷಣಮ್| ಕೃಶಸ್ಥೂಲಹಿತಂ ರೂಕ್ಷಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನಮ್||೬೪|| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪೀತಂ ವಿಷವದನ್ಯಥಾ| |೬೫|

ಸ೦-ಸರ್ವಂ ಮದ್ಯಂ ದೀಪನಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ತುಷ್ಟಿಃ-ಚಿತ್ತಪರಿತೋಷಃ, ಪುಷ್ಟಿಃ-ಶರೀರಪೋಷಃ, ತೇ ದದಾತಿ-ಜನಯತಿ, ಯತ್ತತ್ತುಷ್ಟಿಪುಷ್ಟಿದಮ್| ಆತೋಽನುಪಸರ್ಗೇ ಕಃ| ತಥಾ ಈಷನ್ಮಧುರತಿಕ್ತಕಟುಕಮ್| ತಥಾ, ಅಮ್ಲೌ ಪಾಕರಸೌ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಸರಮ್| ತಥಾ ಸಕಷಾಯಮ್| ತಥಾ, ಸ್ವರಶ್ಚಾರೋಗ್ಯಂ ಚ ಪ್ರತಿಭಾ ಚ ವರ್ಣಶ್ಚ ತಾನ್ ಕರೋತಿ| ನನು, ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾರೋಗ್ಯಾರ್ಥಮುಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಮಾದಾರೋಗ್ಯಕೃತ್ವಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್| ಕಿಮಿತಿ ಮದ್ಯಸ್ಯೈವಾರೋಗ್ಯಕೃತ್ತ್ವಮುಚ್ಯತೇ ? ಯುಕ್ತಮಾಹ ಭವಾನ್| ಕಿನ್ತ್ವತಿಶಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮೇತತ್| ಮದ್ಯಮತಿಶಯೇನಾರೋಗ್ಯಕೃದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಲಘು| ತಥಾ, ನಷ್ಟನಿದ್ರೇಭ್ಯೋ ನರೇಭ್ಯೋಽತಿನಿದ್ರೇಭ್ಯಶ್ಚ ಹಿತಮ್| ಸರ್ವಮೇವ ಮದ್ಯಂ ಪ್ರಭಾವಾದಿತಿ ಕೇಚಿತ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ಯಥಾ-ಸುರಾದಿ ಯನ್ಮದ್ಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾದಿವರ್ಧನಂ, ತನ್ನಷ್ಟನಿದ್ರೇಭ್ಯೋ ಹಿತಮ್| ಯಚ್ಚ ಮಾಧವಾದಿ ಮದ್ಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾದಿಹನ್ತೃ, ತಚ್ಚಾತಿನಿದ್ರೇಭ್ಯೋ ಹಿತಮಿತಿ| ತಥಾ, ಪಿತ್ತಾಸ್ರದೂಷಣಮ್| ತಥಾ, ಕೃಶೇಭ್ಯಃ ಸ್ಥೂಲೇಭ್ಯಶ್ಚ ಹಿತಮ್, ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇಽಪಿ ನಿರ್ದೇಶೇಽತ್ರಾಯಂ ವಿಶೇಷೋ ಬೋಧ್ಯಃ,-ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮದ್ಯಂ ಕೃಶಾಯ ಹಿತಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸ್ಥೂಲಾಯೇತಿ| ಅಥವಾ, ತೈಲೋಕ್ತನ್ಯಾಯೇನ ಕೃಶಸ್ಥೂಲಹಿತತ್ವಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾ, ರೂಕ್ಷಂ| ತಥಾ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ-ಸ್ರೋತೋಗಾಮಿ| ತಥಾ, ಸ್ರೋತೋ ವಿಶೋಧಯತಿ| ತಥಾ, ವಾತ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಮ್| ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪೀತಂ ಸದೇವಂಗುಣಂ ಮದ್ಯಂ ಭವತಿ| ಯುಕ್ತಿಸ್ತು-ಮದಾತ್ಯಯನಿದಾನೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ| ಅನ್ಯಥಾ-ಅಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪೀತಂ ಸತ್, ವಿಷತುಲ್ಯಂ ಭವತಿ|

Adhikarana navajIrNamadyaguNAH (65) · Śloka 65

| ಗುರು ತದ್ದೋಷಜನನಂ ನವಂ, ಜೀರ್ಣಮತೋಽನ್ಯಥಾ||೬೫||

ಸ೦-ನವಂ-ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಾತಿಕ್ರಾನ್ತಮ್, ತತ್-ಮದ್ಯಂ, ಗುರು ತ್ರಿದೋಷಕರಂ ಚ ಭವತಿ| ನವಂ-ಅನತೀತಸಂವತ್ಸರಮಿತ್ಯೇಕೇ| ಜೀರ್ಣಂ-ಪುರಾಣಂ ಬಹುಕಾಲಾತಿಕ್ರಾನ್ತಮ್| ಅತಃ-ನವಾತ್, ಅನ್ಯಥಾ-ಲಘು ದೋಷಹರಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana uShNopacAreNa madyapAnaniShedhaH (66) · Śloka 66

ಪೇಯಂ ನೋಷ್ಣೋಪಚಾರೇಣ ನ ವಿರಿಕ್ತಕ್ಷುಧಾತುರೈಃ| ನಾತ್ಯರ್ಥತೀಕ್ಷ್ಣಮೃದ್ವಲ್ಪಸಮ್ಭಾರಂ ಕಲುಷಂ ನ ಚ||೬೬||

ಸ೦-ತಚ್ಚ ಮದ್ಯಮುಷ್ಣೋಪಚಾರೇಣ ನ ಪೇಯಮ್| ಉಷ್ಣೋ-ವಿಹಾರಾಹಾರಾದಿಕ ಉಪಚಾರೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್, ತೇನ| ನ ವಿರಿಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃತವಿರೇಚನೇನ ನ ಪೇಯಮ್, ದೋಷಾಸಾಮ್ಯಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ತಥಾ, ಕ್ಷುಧಾರ್ತೇನ ನ ಪೇಯಮ್| ತಥಾ, ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಮತಿಮೃದು ಚ ಮದ್ಯಂ ನ ಪೇಯಮ್| ಅಲ್ಪಸಮ್ಭಾರಮಿತಿ| ಯದ್ಯಾವತಾ ಸಮ್ಭಾರೇಣ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧೇನ ಸನ್ಧೀಯತೇ ಸುರಾದಿ, ತತ್ರ ತದಪೇಕ್ಷಯಾ ಚಾಲ್ಪಸಮ್ಭಾರಂ ನ ಪೇಯಮ್| ತಥಾ, ಕಲುಷಂ-ಅಸ್ವಚ್ಛಂ ಪಾಂಸುಶರ್ಕರಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಂ, ಚ ನ ಪೇಯಮ್|

Adhikarana surAguNAH (67) · Śloka 67

ಗುಲ್ಮೋದರಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀಶೋಷಹೃತ್ ಸ್ನೇಹನೀ ಗುರುಃ| ಸುರಾಽನಿಲಘ್ನೀ ಮೇದೋಽಸೃಕ್ಸ್ತನ್ಯಮೂತ್ರಕಫಾವಹಾ||೬೭||

ಸ೦--ಸುರಾ ಗುಲ್ಮಾದಿಹೃದ್ಭವತಿ| ತಥಾ, ಸ್ನೇಹಯತೀತಿ ಸ್ನೇಹನೀ| ತಥಾ, ಗುರುರ್ವಾತನಾಶಿನೀ ಚ| ತಥಾ, ಮೇದಶ್ಚಾಸೃಕ್ ಚ ಸ್ತನ್ಯಂ ಚ ಮೂತ್ರಂ ಚ ಕಫಶ್ಚ ತಾನಾವಹತಿ|

Adhikarana vAruNIguNAH,baiBItakIguNAH (68) · Śloka 68

ತದ್ಗುಣಾ ವಾರುಣೀ ಹೃದ್ಯಾ ಲಘುಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ನಿಹನ್ತಿ ಚ| ಶೂಲಕಾಸವಮಿಶ್ವಾಸವಿಬನ್ಧಾಧ್ಮಾನಪೀನಸಾನ್||೬೮||

ಸ೦-ಏವಂ ವಾರುಣೀ-ಪ್ರಸನ್ನಾ| ತ ಏವ ಸುರೋಕ್ತಾ ಗುಣಾ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತದ್ಗುಣಾ, ಸುರಾಸಮಗುಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಹೃದಯಾಯ ಹಿತಾ-ಹೃದ್ಯಾ| ತಥಾ, ಲಘುಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ಚ| ಶೂಲಾದೀನ್ನಿಹನ್ತಿ ಚ| ವಿಬನ್ಧಃ-ಸ್ರೋತಸಾಮುಪಲೇಪೇನ ದೋಷಾದೀನಾಮವಹನಮ್| ಜಗಲಮೇದಕಬಕ್ಕಸಾನಾಂ ಸುತರಾಮನುಪಯೋಗಿತ್ವಾದ್ಗುಣಾ ನೇಹೋಕ್ತಾಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬) ತೂಕ್ತಾ ಏವ| ಯಥಾ-"ಜಗಲಃ ಪಾಚನೋ ಗ್ರಾಹೀ ರೂಕ್ಷಸ್ತದ್ವಚ್ಚ ಮೇದಕಃ| ಬಕ್ಕಸೋ ಹೃತಸಾರತ್ವಾದ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ ದೋಷಕೋಪನಃ||" ಇತಿ| ವಾರುಣ್ಯಾ ಅಧೋಭಾಗೋ ಘನೋ-ಜಗಲಃ| ಜಗಲಸ್ಯಾಧೋಭಾಗೋ-ಮೇದಕಃ| ಪಾನೀಯೇನ ಮದ್ಯಕಲ್ಕಪೀಡ(ನೇ)ನೋತ್ಪನ್ನೋ-ಬಕ್ಕಸಃ|

Adhikarana baiBItakIguNAH yavasurAguNAH (69-70) · Śloka 70

ನಾತಿತೀವ್ರಮದಾ ಲಘ್ವೀ ಪಥ್ಯಾ ಬೈಭೀತಕೀ ಸುರಾ| ವ್ರಣೇ ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯೇ ಕುಷ್ಠೇ ನ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ||೬೯|| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿನೀ ಯವಸುರಾ ಗುರ್ವೀ ರೂಕ್ಷಾ ತ್ರಿದೋಷಲಾ| |೭೦|

ಸ೦-ಬಿಭೀತಕಾನಾಮಿಯಂ ಬೈಭೀತಕೀ| ನಾತಿತೀವ್ರೋ ಮದೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸೈವಮ್| ತೀವ್ರಮದಂ ನ ಜನಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಲಘ್ವೀ| ತಥಾ, ಪಥ್ಯಾ| ತಥಾ, ವ್ರಣಾದಿಷು ಚಾತ್ಯರ್ಥಮನ್ಯಮದ್ಯವನ್ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ|

Adhikarana ariShTaguNAH (22)) · Śloka 71

| ಯಥಾದ್ರವ್ಯಗುಣೋಽರಿಷ್ಟಃ ಸರ್ವಮದ್ಯಗುಣಾಧಿಕಃ||೭೦|| ಗ್ರಹಣೀಪಾಣ್ಡುಕುಷ್ಠಾರ್ಶಃಶೋಫಶೋಷೋದರಜ್ವರಾನ್| ಹನ್ತಿ ಗುಲ್ಮಕೃಮಿಪ್ಲೀಹ್ನಃ ಕಷಾಯಕಟುವಾತಲಃ||೭೧||

ಸ೦-ಅರಿಷ್ಟೋ ಯೋ ಯೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಿದ್ಧಃ, ಸ ತದ್ಗುಣಾನನುಗಚ್ಛತಿ| ಸರ್ವೈಶ್ಚ ದೀಪನತ್ವಾದಿಭಿರ್ಮದ್ಯಗುಣೈರಧಿಕಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಮದ್ಯಾಕರಾಧಿಕದ್ರವ್ಯಂ ಮದಿರಾದ್ಯಾತ್ಮಕಂ ತ್ವತಃ| ಯಥಾದ್ರವ್ಯಗುಣೋಽರಿಷ್ಟಃ ಸರ್ವಮದ್ಯಗುಣಾಧಿಕಃ||" ಇತಿ| ಗ್ರಹಣ್ಯಾದಿಕಾಂಶ್ಚ ರೋಗಾನ್ ಹನ್ತಿ| ತಥಾ, ಕಷಾಯಕಟುಶ್ಚಾಸೌ ವಾತಲಶ್ಚ ಸ ಏವಮ್| ಲಕ್ಷಣಂ ಚಾಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮ್ (ಅ. ೩|೨೨)|

Adhikarana mArdvIkaguNAH (72) · Śloka 72

ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ ಲೇಖನಂ ಹೃದ್ಯಂ ನಾತ್ಯುಷ್ಣಂ ಮಧುರಂ ಸರಮ್| ಅಲ್ಪಪಿತ್ತಾನಿಲಂ ಪಾಣ್ಡುಮೇಹಾರ್ಶಃಕೃಮಿನಾಶನಮ್||೭೨||

ಸ೦-ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ-ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸೋದ್ಭವಂ, ಲೇಖನತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಅಲ್ಪೌ ಪಿತ್ತಾನಿಲೌ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ಅನ್ಯಮದ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಲ್ಪತರೌ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಪಾಣ್ಡ್ವಾದಿನಾಶನಮ್| "ವಿಲಿಖತ್ಯತಿತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದ್ಯದ್ಧಾತೂಂಸ್ತಲ್ಲೇಖನಂ ಮತಮ್|"

Adhikarana khArjUramadyaguNAH shArkaramadyaguNAH (73) · Śloka 73

ಅಸ್ಮಾದಲ್ಪಾನ್ತರಗುಣಂ ಖಾರ್ಜೂರಂ ವಾತಲಂ ಗುರು| ಶಾರ್ಕರಃ ಸುರಭಿಃ ಸ್ವಾದುಹೃದ್ಯೋ ನಾತಿಮದೋ ಲಘುಃ||೭೩||

ಸ೦-ಖಾರ್ಜೂರಂ ಮದ್ಯಮಸ್ಮಾತ್-ಮಾರ್ದ್ವೀಕಾದಲ್ಪಾನ್ತರಗುಣಮ್| ಅಲ್ಪಾನ್ತರಾಃ-ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಶೇಷಾ ಗುಣಾ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ವಾತಲಂ ಗುರು ಚ| ದ್ರಾಕ್ಷಾಸವಶ್ಚಾನ್ಯತ್ರೋಕ್ತಃ| ಯಥಾ-"ಶುಷ್ಕದ್ರಾಕ್ಷಾಮ್ಬುಸಮ್ಭೂತೋ ವಿಶದೋ ರೋಚನೋ ಹಿಮಃ| ದ್ರಾಕ್ಷಾಸವೋ ಮಧುಸಮೋ ಬೃಂಹಣೋ ಭೃಶದೀಪನಃ||' ಇತಿ| ಶಾರ್ಕರಃ-ಶರ್ಕರಾಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಮದ್ಯವಿಶೇಷಃ, ಸುರಭಿಃ-ಸುಗನ್ಧಿರ್ಭವತಿ| ತಥಾ, ಸ್ವಾದುಶ್ಚ (ಶ್ಚಾಸೌ) ಹೃದ್ಯಶ್ಚ ಸ್ವಾದುಹೃದ್ಯಃ| ತಥಾ, ನಾತಿಮದೋ ಲಘುಶ್ಚ ಭವತಿ|

Adhikarana gauDamadyaguNAH (74) · Śloka 74

ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಶಕೃದ್ವಾತೋ ಗೌಡಸ್ತರ್ಪಣದೀಪನಃ| |೭೪|

ಸ೦-ಗುಡಸಮ್ಬನ್ಧೀ-ಗೌಡಃ, ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರತ್ವಾದಿಭಿರ್ಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಃ| ತಥಾ, ತರ್ಪಣಾಶ್ಚಾಸೌ ದೀಪನಶ್ಚ ತರ್ಪಣದೀಪನಃ|

Adhikarana pakvarasaguNAH (74-75) · Śloka 75

| ವಾತಪಿತ್ತಕರಃ ಸೀಧುಃ ಸ್ನೇಹಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಹಾ||೭೪|| ಮೇದಃಶೋಫೋದರಾರ್ಶೋಘ್ನಸ್ತತ್ರ ಪಕ್ವರಸೋ ವರಃ| |೭೫|

ಸ೦-ಸೀಧುಃ ವಾತಪಿತ್ತಕರಃ| ತಥಾ, ಸ್ನೇಹವಿಕಾರಾನ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ಹನ್ತಿ| ಬ್ರಹ್ಮಭ್ರೂಣವೃತ್ರೇಷ್ವಿತ್ಯತ್ರ ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯ ನಿಯಮಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವಾತ್ ಕ್ವಿಪ್| ಸೀಧುಃ-ಅಪಕ್ವೇಕ್ಷುರಸಕೃತಃ ಪಕ್ವೇಕ್ಷುರಸಕೃತಶ್ಚ| ತತ್ರ ಸೀಧ್ವೋರ್ಮಧ್ಯೇ, ಪಕ್ವರಸೋ ಮೇದಃಶೋಫೋದರಾರ್ಶಾಂಸಿ ಹನ್ತಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠಶ್ಚ ಭವತಿ| ಮೇದಃಶೋಫೋದರಾರ್ಶೋಘ್ನ ಇತಿ "ಅಮನುಷ್ಯಕರ್ತೃಕೇ ಚ" ಇತಿ ಠಕ್|

Adhikarana madhvAsavaguNAH (75) · Śloka 75

| ಛೇದೀ ಮಧ್ವಾಸವಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮೇಹಪೀನಸಕಾಸಜಿತ್||೭೫||

ಸ೦-ಮಧ್ವಾಸವೋ-ಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ಸನ್ಧೀಯತೇ ಮಾಧವಾಖ್ಯೋ ಮದ್ಯವಿಶೇಷಃ, ಛೇದೀ ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮೇಹಾದಿನಾಶನಶ್ಚ| ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೬) ಸುರಾಸವಾದಯೋ ಗದಿತಾಃ| ತಥಾ ಚಾಪಠತ್-"ಸುರಾಸವಸ್ತೀವ್ರಮದಃ ಸ್ವಾದುಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽನಿಲಾಪಹಃ| ಮೈರೇಯೋ ಮಧುರೋ ವೃಷ್ಯಃ ಸರಃ ಸನ್ತರ್ಪಣೋ ಗುರುಃ||" ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಮಧುನೈವ ಸುರಾಸನ್ಧಾನೇನ ಯಾ ಕ್ರಿಯತೇ, ತಾಂ ಸುರಾಂ ಸುರಾಸವಮಾಹುಃ| ಮೈರೇಯಃ-ಕೋದ್ರವೈರ್ಜಾಯತೇ|

Adhikarana shuktaguNAH (76-77) · Śloka 77

ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫೋತ್ಕ್ಲೇದಿ ಶುಕ್ತಂ ವಾತಾನುಲೋಮನಮ್| ಭೃಶೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣರೂಕ್ಷಾಮ್ಲಂ ಹೃದ್ಯಂ ರುಚಿಕರಂ ಸರಮ್||೭೬|| ದೀಪನಂ ಶಿಶಿರಸ್ಪರ್ಶಂ ಪಾಣ್ಡುದೃಕ್ಕೃಮಿನಾಶನಮ್| |೭೭|

ಸ೦-ಶುಕ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫಾನುತ್ಕ್ಲೇದಯತಿ| ತಥಾ, ವಾತಮನುಲೋಮಯತಿ-ಮಾರ್ಗಾನ್ತರೇಭ್ಯಸ್ತಮಾನೀಯ ಸ್ವಮಾರ್ಗಪ್ರತಿಪನ್ನಂ ಕರೋತಿ, ತದ್ವಾತಾನುಲೋಮನಮ್| ಅತಿಶಯೇನೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣರೂಕ್ಷಾಮ್ಲಮ್| ತಥಾ, ಹೃದ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಪರಂ-ಅತಿಶಯೇನ ರುಚಿಕರಮ್| ತಥಾ, ದೀಪನಮ್| ತಥಾ, ಶಿಶಿರಃ ಸ್ಪರ್ಶೋ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಪಾಣ್ಡ್ವಾದಿಘ್ನಮ್|

Adhikarana guDAdInAM yathottaraM laghutvam (77) · Śloka 77

| ಗುಡೇಕ್ಷುಮದ್ಯಮಾರ್ದ್ವೀಕಶುಕ್ತಂ ಲಘು ಯಥೋತ್ತರಮ್||೭೭||

ಸ೦-ಗುಡಾದಿಭಿವಂ ಶುಕ್ರಂ ಯಥೋತ್ತರಂ ಲಘು-ಯದ್ಯದುತ್ತರಂ ತತ್ತಲ್ಲಘು, ಗುಡಕೃತಾಚ್ಛುಕ್ತಾದಿಕ್ಷುಶುಕ್ತಂ ಲಘು, ಇಕ್ಷುಶುಕ್ತಾನ್ಮದ್ಯಶುಕ್ತಂ ಲಘು, ಮದ್ಯಶುಕ್ತಾನ್ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ ಶುಕ್ತಂ ಲಘು ಭವತಿ|

Adhikarana shuktagatakandAdiguNAH (78) · Śloka 78

ಕನ್ದಮೂಲಫಲಾದ್ಯಂ ಚ ತದ್ವದ್ವಿದ್ಯಾತ್ತದಾಸುತಮ್| |೭೮|

ಸ೦-ಕನ್ದಾದಿಕಂ ಚ ತದಾಸುತಂ-ಗುಡಶುಕ್ತಾದ್ಯಾಸುತಂ, ತದ್ವದ್ವಿದ್ಯಾತ್- ತಚ್ಛುಕ್ತಸಮಾನಗುಣಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಶುಕ್ತೇನಾತ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟಶಕ್ತಿನಾ ಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿಜಂ ಸ್ವಭಾವಂ, ವಶೀಕೃತ್ಯಾಽಽತ್ಮರೂಪತಾಂ ನೀಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆದ್ಯಗ್ರಹಣಾತ್ಕಾಣ್ಡತ್ವಕ್ಪತ್ರಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ತೇನ ಕಾಣ್ಡಾದ್ಯಪಿ ತಥೈವ ವೇದ್ಯಮ್|

Adhikarana shukteMtarasandhAnaguNAH (78) · Śloka 78

ಅಮ್ಲತ್ವರೋಚನಾದಿಗುಣತುಲ್ಯತ್ವಾದನ್ಯದಪಿ ಶಾಣ್ಡಾಕ್ಯಾದಿಕಮಾಹ | ಶಾಣ್ಡಾಕೀ ಚಾಸುತಂ ಚಾನ್ಯತ್ಕಾಲಾಮ್ಲಂ ರೋಚನಂ ಲಘು||೭೮||

ಸ೦-ಮೂಲಕಸರ್ಷಪಶಾಕಾನಿ ಕ್ವಥಿತಾಸುತಾನಿ ಕಾಲಜೀರಕರಾಜಿಕಾಚೂರ್ಣಭಾವಿತಾನ್ಯಮ್ಲತೀಕ್ಷ್ಣಾನಿ ಶಾಣ್ಡಾಕೀಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ| ಸಾ ಟಕ್ಕವಿಷಯೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ| ಸಾ ಚಾನ್ಯಚ್ಚಾನುಕ್ತಮಪ್ಯಾಸುತಂ ಕಾಲೇನಾಮ್ಲಂ-ಅಮ್ಲೀಭೂತಮ್, ನ ತು ಸ್ವಯಮಾಮ್ಲ್ಯಮಾಪಾದ್ಯಮ್| ಅನೇನೈವ ಹೇತುನಾ ಸುತರಾಂ ತತ್ಸಂಸ್ಕಾರತಾಮಧಿಕರೋತೀತಿ| ತಚ್ಚ ರೋಚನಂ ಲಘು ಭವತಿ|

Adhikarana kA~jjikaguNAH (79-81) · Śloka 81

ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ಭೇದಿ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಪಿತ್ತಕೃತ್ಸ್ಪರ್ಶಶೀತಲಮ್| ಶ್ರಮಕ್ಲಮಹರಂ ರುಚ್ಯಂ ದೀಪನಂ ಬಸ್ತಿಶೂಲನುತ್||೭೯|| ಶಸ್ತಮಾಸ್ಥಾಪನೇ ಹೃದ್ಯಂ ಲಘು ವಾತಕಫಾಪಹಮ್| ಏಭಿರೇವ ಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತೇ ಸೌವೀರಕತುಷೋದಕೇ||೮೦|| ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಾರ್ಶಃಪಾಣ್ಡುರೋಗನಿಬರ್ಹಣೇ| ತೇ ಕ್ರಮಾದ್ವಿತುಷೈರ್ವಿದ್ಯಾತ್ಸತುಷೈಶ್ಚ ಯವೈಃ ಕೃತೇ||೮೧||

ಸ೦-ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ-ಕಾಞ್ಜಿಕಂ, ಭೇದಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್| ತಥಾ, ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಪಿತ್ತಕೃತ್| ಸ್ವಭಾವಾಚ್ಚ ಸ್ಪರ್ಶಶೀತಲಮ್| ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿನಾ ಶ್ರಾನ್ತತ್ವಂ-ಶ್ರಮಃ, ನಿರ್ವ್ಯಾಯಾಮಾದೇರೇವೋಪಶ್ರಾನ್ತತ್ವಂ-ಕ್ಲಮಃ, ತೌ ಹರತಿ| ತಥಾ, ರುಚ್ಯಂ ದೀಪನಂ ಚ| ಬಸ್ತಿಶೂಲಂ ಚ ಜಯತಿ| ತಥಾ, ಆಸ್ಥಾಪನೇ-ನಿರೂಹೇ ಶಸ್ತಮ್| ತಥಾ, ಲಘು ವಾತಕಫಾಪಹಂ ಚ| ಹನ್ತೇಃ "ಅನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ" ಇತಿ ಡಃ| ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ-ತಣ್ಡುಲಕಣ್ಡನಾದಿಕೃತಮ್| ಸೌವೀರಕತುಷೋದಕೇ ತು ವಿತುಷೈಃ ಸತುಷೈಶ್ಚ ಯವೈಃ ಕ್ರಮಾತ್ಕೃತೇ ತದ್ವದ್ವಿದ್ಯಾತ್|

Adhikarana go~ajAdimUtraguNAH (82-83) · Śloka 83

ಮದ್ಯವತ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾದಿಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಗೋಮೂತ್ರಾದಿಗುಣಾನಪ್ಯಾಹ ಮೂತ್ರಂ ಗೋಽಜಾವಿಮಹಿಷೀಗಜಾಶ್ವೋಷ್ಟ್ರಖರೋದ್ಭವಮ್| ಪಿತ್ತಲಂ ರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಲವಣಾನುರಸಂ ಕಟು||೮೨|| ಕೃಮಿಶೋಫೋದರಾನಾಹಶೂಲಪಾಣ್ಡುಕಫಾನಿಲಾನ್| ಗುಲ್ಮಾರುಚಿವಿಷಶ್ವಿತ್ರಕುಷ್ಠಾರ್ಶಾಂಸಿ ಜಯೇಲ್ಲಘು||೮೩||

ಸ೦-ಮೂತ್ರಂ ಗೋಽಜಾದಿಭವಂ ಪಿತ್ತಲಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಲವಣೋಽನುರಸಃ ಸ್ವಲ್ಪೋ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಕೃಮ್ಯಾದೀನ್ ಜಯೇತ್| ಲಘು ಚ| ಗೋಮೂತ್ರಸ್ಯ ಚ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸಾತ್ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು ವಿಶೇಷಾನ್ತರಮಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೬)- "ಶ್ವಾಸಕಾಸಹರಂ ಛಾಗಂ ಪೂರಣಾತ್ಕರ್ಣಶೂಲಜಿತ್| ದದ್ಯಾತ್ಕ್ಷಾರೇ ಕಿಲಾಸೇ ಚ ಗಜವಾಜಿಸಮುದ್ಭವಮ್| ಹನ್ತ್ಯುನ್ಮಾದಮಪಸ್ಮಾರಂ ಕೃಮೀನ್ಮೇಹಂ ಚ ರಾಸಭಮ್| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮೇತೇಷಾಂ ಹಿಧ್ಮಾಶ್ವಾಸಹರಂ ಶಕೃತ್|| ಪಿತ್ತಂ ತಿಕ್ತಂ ಕೃಮಿಹರಂ, ರೋಚನಾ ಕಫವಾತಜಿತ್| ತಿಕ್ತಾ ಪಾಮಾಹರಾ, ಮೂತ್ರಂ ಮಾನುಷಂ ತು ವಿಷಾಪಹಮ್||" ಇತಿ|

Adhikarana dravaikadeshodAharaNam (5) · Śloka 5

ತೋಯಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುತೈಲಾನಾಂ ವರ್ಗೈರ್ಮದ್ಯಸ್ಯ ಚ ಕ್ರಮಾತ್| ಇತಿ ದ್ರವೈಕದೇಶೋಽಯಂ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಮುದಾಹೃತಃ||೮೪|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||

ಸ೦-ಇತಿ-ಅನನ್ತರೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ತೋಯಾದೀನಾಂ ವರ್ಗೈಃ ಕ್ರಮಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ದ್ರವಾಣಾಮೇಕದೇಶೋ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಮಯಮುದಾಹೃತಃ-ಉಕ್ತಃ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೫||