5. dravadravyavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana dravadravyavij~jAnIyAdhyAyaH pa~jcamaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨|

Adhikarana toyavargaH ga~ggAjalaguNAH (1-2) · Śloka 2

ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಚ್ಚ ಪಾನೀಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುಪದೇಶಃ| ತಥಾ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇಽನ್ನಪಾನಪ್ರಕರಣೇಽಧ್ಯಗೀಷ್ಟ (ಸೂ.ಅ.೧೦) "ಅನುಪಾನೇ ತು ಸಲಿಲಮೇವ ಶ್ರೇಷ್ಠಮ್, ಸರ್ವರಸಯೋನಿತ್ವಾತ್ಸರ್ವಭೂತಸಾತ್ಮ್ಯಾಜ್ಜೀವನಾದಿಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚ"| ತಥಾ, ತತ್ರೈವಾಧ್ಯೈಷ್ಟ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೬)_"ಪಾನೀಯಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪ್ರಾಣಾ ವಿಶ್ವಮೇವ ಚ ತನ್ಮಯಮ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ, ಚಾತ್ರೈವಾಪ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪಿ ತದೇವ ಪ್ರಾಗುಪನೀತಮ್ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೧೩)- "ಶ್ರೇಷ್ಠಮುದಕಮಾಶ್ವಾಸನಸ್ತಮ್ಭನಕ್ಲೇದನಾನಾಮ್" ಇತಿ| ಬಹುಗುಣತ್ವಾಚ್ಚಾನ್ತರಿಕ್ಷಸ್ಯ ಜಲಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುಪನ್ಯಾಸೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ ಅಥ ತೋಯವರ್ಗಃ| ಜೀವನಂ ತರ್ಪಣಂ ಹೃದ್ಯಂ ಹ್ಲಾದಿ ಬುದ್ಧಿಪ್ರಬೋಧನಮ್| ತನ್ವವ್ಯಕ್ತರಸಂ ಮೃಷ್ಟಂ ಶೀತಂ ಲಘ್ವಮೃತೋಪಮಮ್||೧|| ಗಙ್ಗಾಮ್ಬು ನಭಸೋ ಭ್ರಷ್ಟಂ ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ತ್ವರ್ಕೇನ್ದುಮಾರುತೈಃ| ಹಿತಾಹಿತತ್ವೇ ತದ್ಭೂಯೋ ದೇಶಕಾಲಾವಪೇಕ್ಷತೇ||೨||

Adhikarana ga~ggAjalalakShaNam (3) · Śloka 3

ನನ್ವಾಕಾಶಾತ್ಪತತ್ ಲಕ್ಷಣಮನ್ತರೇಣ ಗಾಙ್ಗಮಿದಮಿತಿ ನ ಜ್ಞಾಯತ ಇತ್ಯಾಹ ಯೇನಾಭಿವೃಷ್ಟಮಮಲಂ ಶಾಲ್ಯನ್ನಂ ರಾಜತೇ ಸ್ಥಿತಮ್| ಅಕ್ಲಿನ್ನಮವಿವರ್ಣಂ ಚ ತತ್ಪೇಯಂ ಗಾಙ್ಗಮ್|೩|

Adhikarana sAmudrajalalakShaNam, sAmudrajalapAnaniShedhaH (3-4) · Śloka 4

| ಅನ್ಯಥಾ||೩|| ಸಾಮುದ್ರಂ, ತನ್ನ ಪಾತವ್ಯಂ ಮಾಸಾದಾಶ್ವಯುಜಾದ್ವಿನಾ| |೪|

Adhikarana AntarikShaM jalaM peyam, tadabhAve bhaumam (4-5) · Śloka 5

| ಐನ್ದ್ರಮಮ್ಬು ಸುಪಾತ್ರಸ್ಥಮವಿಪನ್ನಂ ಸದಾ ಪಿಬೇತ್||೪|| ತದಭಾವೇ ಚ ಭೂಮಿಷ್ಠಮಾನ್ತರಿಕ್ಷಾನುಕಾರಿ ಯತ್| ಶುಚಿಪೃಥ್ವಸಿತಶ್ವೇತೇ ದೇಶೇಽರ್ಕಪವನಾಹತಮ್||೫||

Adhikarana pAnAyogyaM jalam,AntarikShamapi pAne~ayogyam (6-8) · Śloka 8

ಇದಾನೀಂ ಯಾದೃಶಂ ಜಲಂ ನ ಪೇಯಮ್, ತದ್ದರ್ಶಯತಿ ನ ಪಿಬೇತ್ಪಙ್ಕಶೈವಾಲತೃಣಪರ್ಣಾವಿಲಾಸ್ತೃತಮ್| ಸೂರ್ಯೇನ್ದುಪವನಾದೃಷ್ಟಮಭಿವೃಷ್ಟಂ ಘನಂ ಗುರು||೬|| ಫೇನಿಲಂ ಜನ್ತುಮತ್ತಪ್ತಂ ದನ್ತಗ್ರಾಹ್ಯತಿಶೈತ್ಯತಃ| ಅನಾರ್ತವಂ ಚ ಯದ್ದಿವ್ಯಮಾರ್ತವಂ ಪ್ರಥಮಂ ಚ ಯತ್||೭|| ಲೂತಾದಿತನ್ತುವಿಣ್ಮೂತ್ರವಿಷಸಂಶ್ಲೇಷದೂಷಿತಮ್| |೮|

Adhikarana nadInirupaNam (8-9) · Śloka 9

ಇದಾನೀಂ ನದೀರ್ನಿರೂಪಯನ್ನಾಹ | ಪಶ್ಚಿಮೋದಧಿಗಾಃ ಶೀಘ್ರವಹಾ ಯಾಶ್ಚಾಮಲೋದಕಾಃ||೮|| ಪಥ್ಯಾಃ ಸಮಾಸಾತ್ತಾ ನದ್ಯೋ ವಿಪರೀತಾಸ್ತ್ವತೋಽನ್ಯಥಾ| |೯|

Adhikarana nadyaH pathyApathyAH himavanmalayanadIguNAH (9-10) · Śloka 10

| ಉಪಲಾಸ್ಫಾಲನಾಕ್ಷೇಪವಿಚ್ಛೇದೈಃ ಖೇದಿತೋದಕಾಃ||೯|| ಹಿಮವನ್ಮಲಯೋದ್ಭೂತಾಃ ಪಥ್ಯಾಸ್ತಾ ಏವ ಚ ಸ್ಥಿರಾಃ| ಕೃಮಿಶ್ಲೀಪದಹೃತ್ಕಣ್ಠಶಿರೋರೋಗಾನ್ ಪ್ರಕುರ್ವತೇ||೧೦||

Adhikarana avantinadiguNAH mahendraparvatanadIguNAH sahrAvindyanadIguNAH pAriyAtranadIguNAH samudrodakaguNAH (11-12) · Śloka 12

ಪ್ರಾಚ್ಯಾವನ್ತ್ಯಪರಾನ್ತೋತ್ಥಾ ದುರ್ನಾಮಾನಿ, ಮಹೇನ್ದ್ರಜಾಃ| ಉದರಶ್ಲೀಪದಾತಙ್ಕಾನ್, ಸಹ್ಯವಿನ್ಧ್ಯೋದ್ಭವಾ: ಪುನಃ||೧೧|| ಕುಷ್ಠಪಾಣ್ಡುಶಿರೋರೋಗಾನ್, ದೋಷಘ್ನ್ಯಃ ಪಾರಿಯಾತ್ರಜಾಃ| ಬಲ ಪೌರುಷಕಾರಿಣ್ಯಃ, ಸಾಗರಾಮ್ಭಸ್ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್||೧೨||

Adhikarana kUpataDAgAdiguNAH (13) · Śloka 13

ವಿದ್ಯಾತ್ಕೂಪತಡಾಗಾದೀನ್ ಜಾಙ್ಗಲಾನೂಪಶೈಲತಃ| |೧೩|

Adhikarana keShA~jcijjalapAnaniShedhaH (13-14) · Śloka 14

ಇದಾನೀಂ ಕೇಷಾಞ್ಚಿಜ್ಜಲಪಾನನಿಷೇಧಮಾಹ | ನಾಮ್ಬು ಪೇಯಮಶಕ್ತ್ಯಾ ವಾ ಸ್ವಲ್ಪಮಲ್ಪಾಗ್ನಿಗುಲ್ಮಿಭಿಃ||೧೩|| ಪಾಣ್ಡೂದರಾತಿಸಾರಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀಶೋಷಶೋಥಿಭಿಃ| ಋತೇ ಶರನ್ನಿದಾಘಾಭ್ಯಾಂ ಪಿಬೇತ್ಸ್ವಸ್ಥೋಽಪಿ ಚಾಲ್ಪಶಃ||೧೪||

Adhikarana Bojane~ambupAnaprakAraH (15) · Śloka 15

ಸಮಸ್ಥೂಲಕೃಶಾ ಭುಕ್ತಮಧ್ಯಾನ್ತಪ್ರಥಮಾಮ್ಬುಪಾಃ| |೧೫|

Adhikarana shItAmbuguNAH (15-16) · Śloka 16

| ಶೀತಂ ಮದಾತ್ಯಯಗ್ಲಾನಿಮೂರ್ಚ್ಛಾಚ್ಛರ್ದಿಶ್ರಮಭ್ರಮಾನ್||೧೫|| ತೃಷ್ಣೋಷ್ಣದಾಹಪಿತ್ತಾಸ್ರವಿಷಾಣ್ಯಮ್ಬು ನಿಯಚ್ಛತಿ| |೧೬|

Adhikarana uShNAmbuguNAH (16-17) · Śloka 17

ಅಧುನೋಷ್ಣಾಮ್ಬುಗುಣಾನಾಹ | ದೀಪನಂ ಪಾಚನಂ ಕಣ್ಠ್ಯಂ ಲಘೂಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಶೋಧನಮ್||೧೬|| ಹಿಧ್ಮಾಧ್ಮಾನಾನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಸದ್ಯಃಶುದ್ಧಿನವಜ್ವರೇ| ಕಾಸಾಮಪೀನಸಶ್ವಾಸಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್ಷು ಚ ಶಸ್ಯತೇ||೧೭||

Adhikarana kvathitashItalAmbuguNAH vyuShitakvathitashItalambuguNAH (18) · Śloka 18

ಅಧುನಾ ಕ್ವಥಿತಶೀತಲಂ ನಿರ್ದಿದಿಕ್ಷುರಾಹ ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಲಘು ಚ ತೋಯಂ ಕ್ವಥಿತಶೀತಲಮ್| ಪಿತ್ತಯುಕ್ತೇ ಹಿತಂ ದೋಷೇ, ವ್ಯುಷಿತಂ ತತ್ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್||೧೮||

Adhikarana nArikelodakaguNAH (19) · Śloka 19

ನಾರಿಕೇಲೋದಕಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ವಾದು ವೃಷ್ಯಂ ಹಿಮಂ ಲಘು| ತೃಷ್ಣಾಪಿತ್ತಾನಿಲಹರಂ ದೀಪನಂ ಬಸ್ತಿಶೋಧನಮ್||೧೯||

Adhikarana divyanAdeyayorvarAvaratve (20-1) · Śloka 1

ಇದಾನೀಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾಽಗ್ರ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ ವರ್ಷಾಸು ದಿವ್ಯನಾದೇಯೇ ಪರಂ ತೋಯೇ ವರಾವರೇ| |೨೦| ಇತಿ ತೋಯವರ್ಗಃ||೧||

Adhikarana kShIravargaH sAmAnyakShIraguNAH (20-21) · Śloka 21

ಪರಿಶೇಷೇಭ್ಯೋ ವರ್ಗೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಜ್ಯಜನೋಪಯೋಗಿತಯೋಪಕಾರಿತ್ವೇನಾಜನ್ಮಸಾತ್ಮ್ಯೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪಯಃ ಸಜ್ಞಾಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಪಯಸ ಇವ ಜೀವನಾದಿಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚ ತೋಯವರ್ಗಾದನು ಕ್ಷೀರವರ್ಗಃ ಪ್ರಕ್ರಮ್ಯತೇ| ತತ್ರಾಪಿ ದಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಮೂಲಕಾರಣತ್ವಾತ್ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುಪಾದಾನಮ್| ತಥಾ, ಜೀವನೀಯಾನಾಂ ರಸಾಯನಾನಾಂ ಚಾಗ್ರೇಸರತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೧೩)- "ಕ್ಷೀರಂ ಜೀವನೀಯಾನಾಮ್| ಕ್ಷೀರಘೃತಾಭ್ಯಾಸೋ ರಸಾಯನಾನಾಮ್| " ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಥ ಕ್ಷೀರವರ್ಗಃ| | ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮೋಜಸ್ಯಂ ಧಾತುವರ್ಧನಮ್||೨೦|| ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ವೃಷ್ಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಗುರು ಶೀತಲಮ್| ಪ್ರಾಯಃ ಪಯಃ|೨೧|

Adhikarana gokShIraguNAH (21-23) · Śloka 23

| ಅತ್ರ ಗವ್ಯಂ ತು ಜೀವನೀಯಂ ರಸಾಯನಮ್||೨೧|| ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಹಿತಂ ಮೇಧ್ಯಂ ಬಲ್ಯಂ ಸ್ತನ್ಯಕರಂ ಸರಮ್| ಶ್ರಮಭ್ರಮಮದಾಲಕ್ಷ್ಮೀಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿತೃಟ್ಕ್ಷುಧಃ||೨೨|| ಜೀರ್ಣಜ್ವರಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಚ ನಾಶಯೇತ್| |೨೩|

Adhikarana mAhiShakShIraguNAH (23) · Śloka 23

| ಹಿತಮತ್ಯಗ್ನ್ಯನಿದ್ರೇಭ್ಯೋ ಗರೀಯೋ ಮಾಹಿಷಂ ಹಿಮಮ್||೨೩||

Adhikarana AjakShIraguNAH (24) · Śloka 24

ಅಲ್ಪಾಮ್ಬುಪಾನವ್ಯಾಯಾಮಕಟುತಿಕ್ತಾಶನೈರ್ಲಘು| ಆಜಂ ಶೋಷಜ್ವರಶ್ವಾಸರಕ್ತಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಜಿತ್||೨೪||

Adhikarana auShTrakakShIraguNAH (25) · Śloka 25

ಈಷದ್ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಲವಣಮೌಷ್ಟ್ರಕಂ ದೀಪನಂ ಲಘು| ಶಸ್ತಂ ವಾತಕಫಾನಾಹಕೃಮಿಶೋಫೋದರಾರ್ಶಸಾಮ್||೨೫||

Adhikarana mAnuShakShIraguNAH (26) · Śloka 26

ಮಾನುಷಂ ವಾತಪಿತ್ತಾಸೃಗಭಿಘಾತಾಕ್ಷಿರೋಗಜಿತ್| ತರ್ಪಣಾಶ್ಚೋತನೈರ್ನಸ್ಯೈಃ|೨೬|

Adhikarana AvikakShIraguNAH (26-27) · Śloka 27

| ಅಹೃದ್ಯಂ ತೂಷ್ಣಮಾವಿಕಮ್||೨೬|| ವಾತವ್ಯಾಧಿಹರಂ ಹಿಧ್ಮಾಶ್ವಾಸಪಿತ್ತಕಫಪ್ರದಮ್| |೨೭|

Adhikarana hastinIkShIraguNAH (27) · Śloka 27

| ಹಸ್ತಿನ್ಯಾಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃತ್|೨೭|

Adhikarana vaDavAdikShIraguNAH (27-28) · Śloka 28

ಬಾಢಮುಷ್ಣಂ ತ್ವೈಕಶಫಂ ಲಘು||೨೭|| ಶಾಖಾವಾತಹರಂ ಸಾಮ್ಲಲವಣಂ ಜಡತಾಕರಮ್| |೨೮|

Adhikarana apakvakShIraguNAH pakvakShIraguNAH (28) · Śloka 28

| ಪಯೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಗುರ್ವಾಮಂ, ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಶೃತಮತೋಽನ್ಯಥಾ||೨೮||

Adhikarana atipakvakShIraguNAH dhAroShNakShIraguNAH (29) · Śloka 29

ಭವೇದ್ಗರೀಯೋಽತಿಶೃತಂ, ಧಾರೋಷ್ಣಮಮೃತೋಪಮಮ್| |೨೯|

Adhikarana dadhiguNAH,dadhiBojananiyamAH (29-33) · Śloka 33

| ಅಮ್ಲಪಾಕರಸಂ ಗ್ರಾಹಿ ಗುರೂಷ್ಣಂ ದಧಿ ವಾತಜಿತ್||೨೯|| ಮೇದಃಶುಕ್ರಬಲಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತರಕ್ತಾಗ್ನಿಶೋಫಕೃತ್| ರೋಚಿಷ್ಣು ಶಸ್ತಮರುಚೌ ಶೀತಕೇ ವಿಷಮಜ್ವರೇ||೩೦|| ಪೀನಸೇ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಚ, ರೂಕ್ಷಂ ತು ಗ್ರಹಣೀಗದೇ| ನೈವಾದ್ಯಾನ್ನಿಶಿ ನೈವೋಷ್ಣಂ ವಸನ್ತೋಷ್ಣಶರತ್ಸು ನ||೩೧|| ನಾಮುದ್ಗಸೂಪಂ ನಾಕ್ಷೌದ್ರಂ ತನ್ನಾಘೃತಸಿತೋಪಲಮ್| ನ ಚಾನಾಮಲಕಂ ನಾಪಿ ನಿತ್ಯಂ ನೋ ಮನ್ದಮನ್ಯಥಾ||೩೨|| ಜ್ವರಾಸೃಕ್ ಪಿತ್ತವೀಸರ್ಪಕುಷ್ಠಪಾಣ್ಡುಭ್ರಮಪ್ರದಮ್| |೩೩|

Adhikarana takraguNAH (33-34) · Śloka 34

| ತಕ್ರಂ ಲಘು ಕಷಾಯಾಮ್ಲಂ ದೀಪನಂ ಕಫವಾತಜಿತ್||೩೩|| ಶೋಫೋದರಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀದೋಷಮೂತ್ರಗ್ರಹಾರುಚೀಃ| ಪ್ಲೀಹಗುಲ್ಮಘೃತವ್ಯಾಪದ್ಗರಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಾನ್ ಜಯೇತ್||೩೪||

Adhikarana mastuguNAH (35) · Śloka 35

ತದ್ವನ್ಮಸ್ತು ಸರಂ ಸ್ರೋತಃಶೋಧಿ ವಿಷ್ಠಮ್ಭಜಿಲ್ಲಘು| |೩೫|

Adhikarana navanItaguNAH (35-36) · Śloka 36

| ನವನೀತಂ ನವಂ ವೃಷ್ಯಂ ಶೀತಂ ವರ್ಣಬಲಾಗ್ನಿಕೃತ್||೩೫|| ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ವಾತಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಕ್ಷಯಾರ್ಶೋರ್ದಿತಕಾಸಜಿತ್| |೩೬|

Adhikarana kShIrodBavanavanItaguNAH (36) · Śloka 36

| ಕ್ಷೀರೋದ್ಭವಂ ತು ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಕ್ಷಿರೋಗಜಿತ್||೩೬||

Adhikarana ghRutaguNAH (37-39) · Śloka 39

ಶಸ್ತಂ ಧೀಸ್ಮೃತಿಮೇಧಾಗ್ನಿಬಲಾಯುಃಶುಕ್ರಚಕ್ಷುಷಾಮ್| ಬಾಲವೃದ್ಧಪ್ರಜಾಕಾನ್ತಿಸೌಕುಮಾರ್ಯಸ್ವರಾರ್ಥಿನಾಮ್||೩೭|| ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಪರೀಸರ್ಪಶಸ್ತ್ರಾಗ್ನಿಗ್ಲಪಿತಾತ್ಮನಾಮ್| ವಾತಪಿತ್ತವಿಷೋನ್ಮಾದಶೋಷಾಲಕ್ಷ್ಮೀಜ್ವರಾಪಹಮ್||೩೮|| ಸ್ನೇಹಾನಾಮುತ್ತಮಂ ಶೀತಂ ವಯಸಃ ಸ್ಥಾಪನಂ ಪರಮ್| ಸಹಸ್ರವೀರ್ಯಂ ವಿಧಿಭಿರ್ಘೃತಂ ಕರ್ಮಸಹಸ್ರಕೃತ್||೩೯||

Adhikarana purANaghRutaguNAH (40) · Śloka 40

ಮದಾಪಸ್ಮಾರಮೂರ್ಛಾಯಶಿರಃಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಯೋನಿಜಾನ್| ಪುರಾಣಂ ಜಯತಿ ವ್ಯಾಧೀನ್ ವ್ರಣಶೋಧನರೋಪಣಮ್||೪೦||

Adhikarana kilATAdiguNAH (41) · Śloka 41

ಬಲ್ಯಾಃ ಕಿಲಾಟಪೀಯೂಷಕೂರ್ಚಿಕಾಮೋರಣಾದಯಃ| ಶುಕ್ರನಿದ್ರಾಕಫಕರಾ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿಗುರುದೋಷಲಾಃ||೪೧||

Adhikarana kShIraghRutayoHshreShThatvaninditatve (42-2) · Śloka 2

ಗವ್ಯೇ ಕ್ಷೀರಘೃತೇ ಶ್ರೇಷ್ಠೇ ನಿನ್ದಿತೇ ಚಾವಿಸಮ್ಭವೇ| |೪೨| ಇತಿ ಕ್ಷೀರವರ್ಗಃ||೨||

Adhikarana ikShuvargaH ikShurasaguNAH (42-43) · Śloka 43

ಕ್ಷೀರವರ್ಗಾದನನ್ತರಮಿಕ್ಷುವರ್ಗ ಆರಮ್ಭ್ಯತೇ, ಗುಣಕ್ರಿಯಾತುಲ್ಯತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಹಿ-ಇಕ್ಷುರಪಿ ಕ್ಷೀರವತ್ಸರಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಬೃಂಹಣಾದಿಗುಣಕರ್ಮಾ ಅಥೇಕ್ಷುವರ್ಗಃ| | ಇಕ್ಷೋಃ ಸರೋ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಬೃಂಹಣಃ ಕಫಮೂತ್ರಕೃತ್||೪೨|| ವೃಷ್ಯಃ ಶೀತೋಽಸ್ರಪಿತ್ತಘ್ನಃ ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸೋ ರಸಃ| ಸೋಽಗ್ರೇ ಸಲವಣೋ, ದನ್ತಪೀಡಿತಃ ಶರ್ಕರಾಸಮಃ||೪೩||

Adhikarana yAntrikekShurasaguNAH (44-45) · Śloka 45

ಯಾನ್ತ್ರಿಕಸ್ತ್ವನ್ಯಗುಣ ಏವೇತ್ಯಾಹ ಮೂಲಾಗ್ರಜನ್ತುಜಗ್ಧಾದಿಪೀಡನಾನ್ಮಲಸಙ್ಕರಾತ್| ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಂ ವಿಧೃತ್ಯಾ ಚ ವಿಕೃತಿಂ ಯಾತಿ ಯಾನ್ತ್ರಿಕಃ||೪೪|| ವಿದಾಹೀ ಗುರುವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ ತೇನಾಸೌ| |೪೫|

Adhikarana pauNDrikekShuguNAH vAMshikekShuguNAH (45) · Śloka 45

ತತ್ರ ಪೌಣ್ಡ್ರಕಃ| ಶೈತ್ಯಪ್ರಸಾದಮಾಧುರ್ಯೈರ್ವರಸ್ತಮನು ವಾಂಶಿಕಃ||೪೫||

Adhikarana shataparvakAdInAM guNAH (46) · Śloka 46

ಶತಪರ್ವಕಕಾನ್ತಾರನೈಪಾಲಾದ್ಯಾಸ್ತತಃ ಕ್ರಮಾತ್| ಸಕ್ಷಾರಾಃ ಸಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಸೋಷ್ಣಾಃ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿದಾಹಿನಃ||೪೬||

Adhikarana phANitaguNAH (47) · Śloka 47

ಫಾಣಿತಂ ಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಚಯಕೃನ್ಮೂತ್ರಶೋಧನಮ್| |೪೭|

Adhikarana dhautaguDaguNAH adhautaguDaguNAH (47-48) · Śloka 48

ನಾತಿಶ್ಲೇಷ್ಮಕರೋ ಧೌತಃ ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಶಕೃದ್ಗುಡಃ||೪೭|| ಪ್ರಭೂತಕೃಮಿಮಜ್ಜಾಸೃಡ್ಮೇದೋಮಾಂಸಕಫೋಽಪರಃ| |೪೮|

Adhikarana purANaguDaguNAH navaguDaguNAH (48) · Śloka 48

| ಹೃದ್ಯಃ ಪುರಾಣಃ ಪಥ್ಯಶ್ಚ, ನವಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಗ್ನಿಸಾದಕೃತ್||೪೮||

Adhikarana matsyaNDikAdiguNAH (49) · Śloka 49

ವೃಷ್ಯಾಃ ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತಹಿತಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಿಲಾಪಹಾಃ| ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾಖಣ್ಡಸಿತಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ಗುಣವತ್ತಮಾಃ||೪೯||

Adhikarana yavAsasharkarAguNAH (50) · Śloka 50

ತದ್ಗುಣಾ ತಿಕ್ತಮಧುರಾ ಕಷಾಯಾ ಯಾಸಶರ್ಕರಾ| |೫೦|

Adhikarana sarvasharkarAguNAH (50) · Śloka 50

| ದಾಹತೃಟ್ಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛಾಸೃಕ್ಪಿತ್ತಘ್ನ್ಯಃ ಸರ್ವಶರ್ಕರಾಃ||೫೦||

Adhikarana sharkarAPANitayorvarAvaratve (51) · Śloka 51

ಅಧುನಾ ವರಾವರತ್ವಂ ನಿರ್ಧಾರಯತಿ ಶರ್ಕರೇಕ್ಷುವಿಕಾರಾಣಾಂ ಫಾಣಿತಂ ಚ ವರಾವರೇ| |೫೧|

Adhikarana madhuguNAH madhusharkarAguNAH (51-53) · Śloka 53

ಶರ್ಕರಾಯೋನಿಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಮಧುನೋಽಪಿ ಗುಣಾನಾಹ | ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಛೇದಿ ತೃಟ್ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಷಹಿಧ್ಮಾಸ್ರಪಿತ್ತನುತ್||೫೧|| ಮೇಹಕುಷ್ಠಕೃಮಿಚ್ಛರ್ದಿಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿಸಾರಜಿತ್| ವ್ರಣಶೋಧನಸನ್ಧಾನರೋಪಣಂ ವಾತಲಂ ಮಧು||೫೨|| ರೂಕ್ಷಂ ಕಷಾಯಮಧುರಂ, ತತ್ತುಲ್ಯಾ ಮಧುಶರ್ಕರಾ| |೫೩|

Adhikarana uShNamadhuguNAH (53) · Śloka 53

| ಉಷ್ಣಮುಷ್ಣಾರ್ತುಮುಷ್ಣೇ ಚ ಯುಕ್ತಂ ಚೋಷ್ಣೈರ್ನಿಹನ್ತಿ ತತ್||೫೩||

Adhikarana uShNamadhuna upayogaH (54-3) · Śloka 3

ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನೇ ನಿರೂಹೇ ಚ ಮಧೂಷ್ಣಂ ನ ನಿವಾರ್ಯತೇ| ಅಲಬ್ಧಪಾಕಮಾಶ್ವೇವ ತಯೋರ್ಯಸ್ಮಾನ್ನಿವರ್ತತೇ||೫೪|| ಇತೀಕ್ಷುವರ್ಗಃ||೩||

Adhikarana tailavargaH tailaguNAH tailasya bRuMhaNAdikaratvam (55-56) · Śloka 56

ಸರ್ಪಿಷೋಽನನ್ತರಂ ಸ್ನೇಹಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ತೈಲವರ್ಗೇ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಗುಡಸ್ಯ ಸಮಾನರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಕರ್ಮತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಯೇಣ ಚಾಹಾರದ್ರವ್ಯೇಷು ಭಕ್ಷ್ಯಭೋಜ್ಯೇಷ್ವಸ್ಯೈವ ತೈಲೇಭ್ಯಃ ಸುತರಾಂ ಭೋಜನೋಪಯೋಗಿತ್ವಾದೀಕ್ಷುವರ್ಗೋಽನ್ತರಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ಭೂರಿಭೋಜನೋಪಯೋಗಿತಯಾ ಚ ಮದ್ಯಾತ್ಪ್ರಾಕ್ ತೈಲವರ್ಗೋ ವಕ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ ಅಥ ತೈಲವರ್ಗಃ| ತೈಲಂ ಸ್ವಯೋನಿವತ್ತತ್ರ ಮುಖ್ಯಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವ್ಯವಾಯಿ ಚ| ತ್ವಗ್ದೋಷಕೃದಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋಷ್ಣಂ ಕಫಕೃನ್ನ ಚ||೫೫|| ಕೃಶಾನಾಂ ಬೃಂಹಣಾಯಾಲಂ ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಕರ್ಶನಾಯ ಚ| ಬದ್ಧವಿಟ್ಕಂ ಕೃಮಿಘ್ನಂ ಚ ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ಸರ್ವರೋಗಜಿತ್||೫೬||

Adhikarana eraNDatailaguNAH raktairaNDatailaguNAH (57-58) · Śloka 58

ಸತ್ತಿಕ್ತೋಷಣಮೈರಣ್ಡಂ ತೈಲಂ ಸ್ವಾದು ಸರಂ ಗುರು| ವರ್ಧ್ಮಗುಲ್ಮಾನಿಲಕಫಾನುದರಂ ವಿಷಮಜ್ವರಮ್||೫೭|| ರುಕ್ಶೋಫೌ ಚ ಕಟೀಗುಹ್ಯಕೋಷ್ಠಪೃಷ್ಠಾಶ್ರಯೌ ಜಯೇತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ವಿಸ್ರಂ, ರಕ್ತೈರಣ್ಡೋದ್ಭವಂ ತ್ವತಿ||೫೮||

Adhikarana sArShApatailaguNAH (59) · Śloka 59

ಕಟೂಷ್ಣಂ ಸಾರ್ಷಪಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕಫಶುಕ್ರಾನಿಲಾಪಹಮ್| ಲಘು ಪಿತ್ತಾಸ್ರಕೃತ್ ಕೋಠಕುಷ್ಠಾರ್ಶೋವ್ರಣಜನ್ತುಜಿತ್||೫೯||

Adhikarana akShatailaguNAH (60) · Śloka 60

ಆಕ್ಷಂ ಸ್ವಾದು ಹಿಮಂ ಕೇಶ್ಯಂ ಗುರು ಪಿತ್ತಾನಿಲಾಪಹಮ್| |೬೦|

Adhikarana nimbodBavatailaguNAH (60) · Śloka 60

| ನಾತ್ಯುಷ್ಣಂ ನಿಮ್ಬಜಂ ತಿಕ್ತಂ ಕೃಮಿಕುಷ್ಠಕಫಪ್ರಣುತ್||೬೦||

Adhikarana umAkusumBajatailaguNAH (61) · Śloka 61

ಉಮಾಕುಸುಮ್ಭಜಂ ಚೋಷ್ಣಂ ತ್ವಗ್ದೋಷಕಫಪಿತ್ತಕೃತ್| |೬೧|

Adhikarana vasAmajjamedoguNAH (61-4) · Śloka 4

ಸ್ನೇಹಪ್ರಸಙ್ಗಾದಿದಮಪ್ಯಾಹ | ವಸಾ ಮಜ್ಜಾ ಚ ವಾತಘ್ನೌ ಬಲಪಿತ್ತಕಫಪ್ರದೌ||೬೧|| ಮಾಂಸಾನುಗಸ್ವರೂಪೌ ಚ, ವಿದ್ಯಾನ್ಮೇದೋಽಪಿ ತಾವಿವ| |೬೨| ಇತಿ ತೈಲವರ್ಗಃ||೪||

Adhikarana madyavargaH sAmAnyamadyaguNAH (62-65) · Śloka 65

ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಿಗುಣಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ತೈಲವರ್ಗಾದನನ್ತರಂ ಮದ್ಯವರ್ಗ ಆರಭ್ಯತೇಅಥ ಮದ್ಯವರ್ಗಃ| | ದೀಪನಂ ರೋಚನಂ ಮದ್ಯಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ತುಷ್ಟಿಪುಷ್ಟಿದಮ್||೬೨|| ಸಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕಟುಕಮಮ್ಲಪಾಕರಸಂ ಸರಮ್| ಸಕಷಾಯಂ ಸ್ವರಾರೋಗ್ಯಪ್ರತಿಭಾವರ್ಣಕೃಲ್ಲಘು||೬೩|| ನಷ್ಟನಿದ್ರಾಽತಿನಿದ್ರೇಭ್ಯೋ ಹಿತಂ ಪಿತ್ತಾಸ್ರದೂಷಣಮ್| ಕೃಶಸ್ಥೂಲಹಿತಂ ರೂಕ್ಷಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನಮ್||೬೪|| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪೀತಂ ವಿಷವದನ್ಯಥಾ| |೬೫|

Adhikarana navajIrNamadyaguNAH (65) · Śloka 65

| ಗುರು ತದ್ದೋಷಜನನಂ ನವಂ, ಜೀರ್ಣಮತೋಽನ್ಯಥಾ||೬೫||

Adhikarana uShNopacAreNa madyapAnaniShedhaH (66) · Śloka 66

ಪೇಯಂ ನೋಷ್ಣೋಪಚಾರೇಣ ನ ವಿರಿಕ್ತಕ್ಷುಧಾತುರೈಃ| ನಾತ್ಯರ್ಥತೀಕ್ಷ್ಣಮೃದ್ವಲ್ಪಸಮ್ಭಾರಂ ಕಲುಷಂ ನ ಚ||೬೬||

Adhikarana surAguNAH (67) · Śloka 67

ಗುಲ್ಮೋದರಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀಶೋಷಹೃತ್ ಸ್ನೇಹನೀ ಗುರುಃ| ಸುರಾಽನಿಲಘ್ನೀ ಮೇದೋಽಸೃಕ್ಸ್ತನ್ಯಮೂತ್ರಕಫಾವಹಾ||೬೭||

Adhikarana vAruNIguNAH,baiBItakIguNAH (68) · Śloka 68

ತದ್ಗುಣಾ ವಾರುಣೀ ಹೃದ್ಯಾ ಲಘುಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ನಿಹನ್ತಿ ಚ| ಶೂಲಕಾಸವಮಿಶ್ವಾಸವಿಬನ್ಧಾಧ್ಮಾನಪೀನಸಾನ್||೬೮||

Adhikarana baiBItakIguNAH yavasurAguNAH (69-70) · Śloka 70

ನಾತಿತೀವ್ರಮದಾ ಲಘ್ವೀ ಪಥ್ಯಾ ಬೈಭೀತಕೀ ಸುರಾ| ವ್ರಣೇ ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯೇ ಕುಷ್ಠೇ ನ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ||೬೯|| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿನೀ ಯವಸುರಾ ಗುರ್ವೀ ರೂಕ್ಷಾ ತ್ರಿದೋಷಲಾ| |೭೦|

Adhikarana ariShTaguNAH (22)) · Śloka 71

| ಯಥಾದ್ರವ್ಯಗುಣೋಽರಿಷ್ಟಃ ಸರ್ವಮದ್ಯಗುಣಾಧಿಕಃ||೭೦|| ಗ್ರಹಣೀಪಾಣ್ಡುಕುಷ್ಠಾರ್ಶಃಶೋಫಶೋಷೋದರಜ್ವರಾನ್| ಹನ್ತಿ ಗುಲ್ಮಕೃಮಿಪ್ಲೀಹ್ನಃ ಕಷಾಯಕಟುವಾತಲಃ||೭೧||

Adhikarana mArdvIkaguNAH (72) · Śloka 72

ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ ಲೇಖನಂ ಹೃದ್ಯಂ ನಾತ್ಯುಷ್ಣಂ ಮಧುರಂ ಸರಮ್| ಅಲ್ಪಪಿತ್ತಾನಿಲಂ ಪಾಣ್ಡುಮೇಹಾರ್ಶಃಕೃಮಿನಾಶನಮ್||೭೨||

Adhikarana khArjUramadyaguNAH shArkaramadyaguNAH (73) · Śloka 73

ಅಸ್ಮಾದಲ್ಪಾನ್ತರಗುಣಂ ಖಾರ್ಜೂರಂ ವಾತಲಂ ಗುರು| ಶಾರ್ಕರಃ ಸುರಭಿಃ ಸ್ವಾದುಹೃದ್ಯೋ ನಾತಿಮದೋ ಲಘುಃ||೭೩||

Adhikarana gauDamadyaguNAH (74) · Śloka 74

ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಶಕೃದ್ವಾತೋ ಗೌಡಸ್ತರ್ಪಣದೀಪನಃ| |೭೪|

Adhikarana pakvarasaguNAH (74-75) · Śloka 75

| ವಾತಪಿತ್ತಕರಃ ಸೀಧುಃ ಸ್ನೇಹಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಹಾ||೭೪|| ಮೇದಃಶೋಫೋದರಾರ್ಶೋಘ್ನಸ್ತತ್ರ ಪಕ್ವರಸೋ ವರಃ| |೭೫|

Adhikarana madhvAsavaguNAH (75) · Śloka 75

| ಛೇದೀ ಮಧ್ವಾಸವಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮೇಹಪೀನಸಕಾಸಜಿತ್||೭೫||

Adhikarana shuktaguNAH (76-77) · Śloka 77

ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫೋತ್ಕ್ಲೇದಿ ಶುಕ್ತಂ ವಾತಾನುಲೋಮನಮ್| ಭೃಶೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣರೂಕ್ಷಾಮ್ಲಂ ಹೃದ್ಯಂ ರುಚಿಕರಂ ಸರಮ್||೭೬|| ದೀಪನಂ ಶಿಶಿರಸ್ಪರ್ಶಂ ಪಾಣ್ಡುದೃಕ್ಕೃಮಿನಾಶನಮ್| |೭೭|

Adhikarana guDAdInAM yathottaraM laghutvam (77) · Śloka 77

| ಗುಡೇಕ್ಷುಮದ್ಯಮಾರ್ದ್ವೀಕಶುಕ್ತಂ ಲಘು ಯಥೋತ್ತರಮ್||೭೭||

Adhikarana shuktagatakandAdiguNAH (78) · Śloka 78

ಕನ್ದಮೂಲಫಲಾದ್ಯಂ ಚ ತದ್ವದ್ವಿದ್ಯಾತ್ತದಾಸುತಮ್| |೭೮|

Adhikarana shukteMtarasandhAnaguNAH (78) · Śloka 78

ಅಮ್ಲತ್ವರೋಚನಾದಿಗುಣತುಲ್ಯತ್ವಾದನ್ಯದಪಿ ಶಾಣ್ಡಾಕ್ಯಾದಿಕಮಾಹ | ಶಾಣ್ಡಾಕೀ ಚಾಸುತಂ ಚಾನ್ಯತ್ಕಾಲಾಮ್ಲಂ ರೋಚನಂ ಲಘು||೭೮||

Adhikarana kA~jjikaguNAH (79-81) · Śloka 81

ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ಭೇದಿ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಪಿತ್ತಕೃತ್ಸ್ಪರ್ಶಶೀತಲಮ್| ಶ್ರಮಕ್ಲಮಹರಂ ರುಚ್ಯಂ ದೀಪನಂ ಬಸ್ತಿಶೂಲನುತ್||೭೯|| ಶಸ್ತಮಾಸ್ಥಾಪನೇ ಹೃದ್ಯಂ ಲಘು ವಾತಕಫಾಪಹಮ್| ಏಭಿರೇವ ಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತೇ ಸೌವೀರಕತುಷೋದಕೇ||೮೦|| ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಾರ್ಶಃಪಾಣ್ಡುರೋಗನಿಬರ್ಹಣೇ| ತೇ ಕ್ರಮಾದ್ವಿತುಷೈರ್ವಿದ್ಯಾತ್ಸತುಷೈಶ್ಚ ಯವೈಃ ಕೃತೇ||೮೧||

Adhikarana go~ajAdimUtraguNAH (82-83) · Śloka 83

ಮದ್ಯವತ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾದಿಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಗೋಮೂತ್ರಾದಿಗುಣಾನಪ್ಯಾಹ ಮೂತ್ರಂ ಗೋಽಜಾವಿಮಹಿಷೀಗಜಾಶ್ವೋಷ್ಟ್ರಖರೋದ್ಭವಮ್| ಪಿತ್ತಲಂ ರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಲವಣಾನುರಸಂ ಕಟು||೮೨|| ಕೃಮಿಶೋಫೋದರಾನಾಹಶೂಲಪಾಣ್ಡುಕಫಾನಿಲಾನ್| ಗುಲ್ಮಾರುಚಿವಿಷಶ್ವಿತ್ರಕುಷ್ಠಾರ್ಶಾಂಸಿ ಜಯೇಲ್ಲಘು||೮೩||

Adhikarana dravaikadeshodAharaNam (5) · Śloka 5

ತೋಯಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುತೈಲಾನಾಂ ವರ್ಗೈರ್ಮದ್ಯಸ್ಯ ಚ ಕ್ರಮಾತ್| ಇತಿ ದ್ರವೈಕದೇಶೋಽಯಂ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಮುದಾಹೃತಃ||೮೪|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||