5. dravadravyavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

സ൦-അഥ ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയഃ| തസ്യായം സമ്ബന്ധഃ "നിത്യം ഹിതാഹാരവിഹാരസേവീ " ഇത്യുക്തമ്| തൌ ചാഹാരവിഹാരൌ ദിനചര്യുര്തുചര്യയോര്യദ്യപി നിയമിതൌ, തഥാപി ന ഭവത്യലം ഹിതാഹിതസ്വരൂപവിജ്ഞാനമ്| ഏവം ഹി തത്രാവാദീത് (ഹൃ.സൂ.അ.൩|൨൬)-'ഗുരുശീതദിവാസ്വപ്നസ്നിഗ്ധാമ്ലമധുരാംസ്ത്യജേത്"| തഥാ (ഹൃ.സൂ.അ.൩|൪൭)-വ്യക്താമ്ലലവണസ്നേഹം സംശുഷ്കം ക്ഷൌദ്രവല്ലഘു"| തഥാ, അനന്തരാതീതേऽപ്യധ്യായേ ജഗാദ (സൂ.അ. ൪|൬)-"അന്നപാനം ച വിഡ്ഭേദി ഇതി| തദിയതാ വാക്യേന ന ജ്ഞായതേ കിം പുനസ്തത് ഗുരുശീതമ്? കിം ലഘു ? കിം സ്നിഗ്ധാമ്ലമ് ? കിം ശകൃദ്ഭേദനമ്? ഇതി| തസ്മാദാഹാരദ്രവ്യസ്വരൂപമതഃപരം പ്രതന്യതേ| തത്രാപി പഞ്ചവര്ഗസ്വഭാവത്വേനാല്പവക്തവ്യത്വാത് പ്രാഗ്ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയസ്വരൂപം നിര്ദേഷ്ടും യുക്തമ്, അന്നസ്യ സപ്തവര്ഗസ്വഭാവത്വേന ഭൂയസ്ത്വാദിത്യാഹ-

Adhikarana dravadravyavij~jAnIyAdhyAyaH pa~jcamaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨|

സ൦-അപാമേവായം സ്വാഭാവികോ ഗുണോ യത് ദ്രവത്വമ്| അതോ യാനി കാനിചിത് ദ്രവരൂപാണി ദ്രവ്യാണി താനി സര്വാണി ആപ്യാന്യേവ ക്ഷീരദധ്യാദീനി| തദര്ഥം ദ്രവദ്രവ്യശബ്ദഃ സാമാന്യേന സര്വദ്രവവ്യക്തിപരിഗ്രഹാര്ഥഃ ശാസ്ത്രകൃതാ പ്രയുക്തഃ| ദ്രവാണി ച താനി ദ്രവ്യാണി ച ദ്രവദ്രവ്യാണി, തേഷാം വിജ്ഞാനം-അവബോധഃ, തസ്മൈ ഹിതോ ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയോऽധ്യായഃ, തം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ-പ്രഥയിഷ്യാമഃ|

Adhikarana toyavargaH ga~ggAjalaguNAH (1-2) · Śloka 2

പ്രാധാന്യാച്ച പാനീയസ്യ പ്രാഗുപദേശഃ| തഥാ ചാഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹേऽന്നപാനപ്രകരണേऽധ്യഗീഷ്ട (സൂ.അ.൧൦) "അനുപാനേ തു സലിലമേവ ശ്രേഷ്ഠമ്, സര്വരസയോനിത്വാത്സര്വഭൂതസാത്മ്യാജ്ജീവനാദിഗുണയോഗാച്ച"| തഥാ, തത്രൈവാധ്യൈഷ്ട (സം.സൂ.അ.൬)_"പാനീയം പ്രാണിനാം പ്രാണാ വിശ്വമേവ ച തന്മയമ്" ഇത്യാദി| തഥാ, ചാത്രൈവാപ്യസങ്ഗ്രഹേऽപി തദേവ പ്രാഗുപനീതമ് (സം.സൂ.അ.൧൩)- "ശ്രേഷ്ഠമുദകമാശ്വാസനസ്തമ്ഭനക്ലേദനാനാമ്" ഇതി| ബഹുഗുണത്വാച്ചാന്തരിക്ഷസ്യ ജലസ്യ പ്രാഗുപന്യാസോ യുക്ത ഇത്യാഹ അഥ തോയവര്ഗഃ| ജീവനം തര്പണം ഹൃദ്യം ഹ്ലാദി ബുദ്ധിപ്രബോധനമ്| തന്വവ്യക്തരസം മൃഷ്ടം ശീതം ലഘ്വമൃതോപമമ്||൧|| ഗങ്ഗാമ്ബു നഭസോ ഭ്രഷ്ടം സ്പൃഷ്ടം ത്വര്കേന്ദുമാരുതൈഃ| ഹിതാഹിതത്വേ തദ്ഭൂയോ ദേശകാലാവപേക്ഷതേ||൨||

സ൦-ജീവനം-ഓജോവിവൃദ്ധികരമ്, സൌമ്യധാതുവര്ധനമിത്യന്യേ| തര്പണം-ക്ലമഹൃത്, [തൃപ്തികൃദിത്യന്യേ]| ഹൃദ്യം-ഹൃദയായ ഹിതമ്, ന തു ഹൃദയസ്യ പ്രിയം ഹൃദ്യമിതി വ്യാഖ്യേയമ്| ഏവം ഹി വ്യാഖ്യായമാനേ, "അമ്ലം ഹൃദ്യാനാമ്" (ച.സൂ.അ.൨൫|൩൯) ഇത്യാഗ്ര്യാണാം മധ്യേ തത്പാഠം മുനിര്നൈവാകരിഷ്യത്| യസ്മാത്കിഞ്ചിത് ദ്രവ്യം കസ്യചിത്പ്രിയം ഭവതി, ന സര്വം സര്വസ്യ| തസ്മാദ്ധൃദയായ ഹിതം ഹൃദ്യമിതി ബോധ്യമ്| തഥാ, ഹ്ലാദി-ആഹ്ലാദകരമ്| തഥാ, ബുദ്ധേഃ പ്രബോധനമ്, യാവന്മാത്രാ യസ്യ ശേമുഷീ സാ തസ്യ സ്ഫുടപ്രതിഭാസാ തദ്യോഗാദ്ഭവതീത്യര്ഥഃ| തനു-സ്വച്ഛമ്| അവ്യക്തരസം-അനഭിവ്യക്തഷഡ്രസമിത്യര്ഥഃ| മൃഷ്ടം-അത്യാസ്വാദസുഖമ്| സന്തി ഹി ഭൂരിരസക്വാഥചൂര്ണവടകാദീന്യപ്യവ്യക്തരസാനി, ന തു കാര്ത്സ്ന്യേന താനീന്ദ്രിയപ്രസാദാസ്വാദപ്രീതികരാണി| തഥാ, അനുരസബാഹുല്യാത്പൃഥഗപി ദ്രവ്യാണ്യഭയാമലകാദീന്യവ്യക്തരസാനി, ന തു പുനസ്താനി തഥാ മനഃപ്രീണനാനി| പാനീയസ്യ ചാവ്യക്തരസസ്യാപ്യാശ്രയവശാത് കഷായത്വസ്വാദുത്വാദി ഭവത്യേവ| തഥാ ചാഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹേऽപഠത്(സൂ.അ.൬)- "ശ്വേതേ കഷായം, തത്സ്വാദു കൃഷ്ണേ, തിക്തം ച പാണ്ഡുരേ" ഇത്യാദി| മൃഷ്ടം-ശുദ്ധമിതി ന വ്യാഖ്യേയമ്| തഥാ ച മുനിഃ (ച.സൂ.അ.൨൭|൧൯൩)- ശീതം ശുചി ശിവം മൃഷ്ടം വിമലം ലഘു ഷഡ്ഗുണമ്| പ്രകൃത്യാ ദിവ്യമുദകമ്" ഇതി| അത്ര ഹി മൃഷ്ടവിമലയോര്ദ്വയോരുപാദാനേ പൌനരുക്ത്യം സ്യാത്| തസ്മാന്മൃഷ്ടശബ്ദോऽത്ര മനഃപ്രീണനാര്ഥഃ| തഥാ, ശീതം-വീര്യേണ ച സ്പര്ശേന ച| തഥാ, ലഘു-ലഘുഗുണയുക്തമ്| തഥാ,അമൃതോപമം-യഥാ കിലാമൃതം ത്രിദോഷഘ്നത്വധാതുസാമ്യകൃത്ത്വവിഷാര്തിജിത്ത്വാദിഗുണൈരശേഷൈര്യുക്തം തഥൈവൈതജ്ജലമപീത്യര്ഥഃ| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬)- "സൂര്യോദ്ധൃതപ്രമുക്തത്വാല്ലഘു വാതകഫാപഹമ്| ശൈത്യജീവനസൌമ്യത്വൈഃ പിത്തരക്തവിഷാര്തിജിത്||" ഇതി| തഥാ, നഭസോ ഭ്രഷ്ടം-അന്തരിക്ഷാത്പതിതമാത്രം, വസ്ത്രാദിഗൃഹീതം ഗാങ്ഗം ജലമീദൃഗ്ഗുണം ഭവതി| തുശബ്ദഃ പുനരര്ഥേ| അര്കേന്ദുമാരുതൈഃ-രവിചന്ദ്രാനിലൈഃ, സ്പൃഷ്ടം-സമ്ബദ്ധം സത്, പുനഃ ഹിതാഹിതത്വേ-പഥ്യാപഥ്യത്വേ, ദേശകാലാവപേക്ഷതേ-ദേശകാലാവനുവര്തതേ| ദേശോ വിഷയഃ പാത്രമാശ്രയ ഇതി പര്യായാഃ| തത്ര കിമനൂപദേശേ ജാങ്ഗലേ വാ തത്പതിതമ്? തഥാ, കിമസിതശ്വേതാദ്യന്യതമേ വാ? ഇതി ദേശാനുവര്തനമ്| തഥാ, ശീതേ കിമുതോഷ്ണേऽഥവാ വര്ഷാഖ്യേ പതിതമ്? ഇതി കാലാനുവര്തനമ്| രവിചന്ദ്രാനിലൈരിതി സമസ്തനിര്ദേശോ യദാ സമസ്തൈരേതൈഃ സ്പൃഷ്ടം ന തു വ്യസ്തൈഃ, തദാ ഹിതാഹിതത്വേ ദേശാദ്യപേക്ഷത ഇതി ദ്യോതയതി| സദ്യോ വസ്ത്രാദിഗൃഹീതസ്യ ജലസ്യ തു ന സര്വൈരേതൈര്യോഗഃ സമ്ഭവതീതി തത്പ്രായേണ ഹിതമേവ|

Adhikarana ga~ggAjalalakShaNam (3) · Śloka 3

നന്വാകാശാത്പതത് ലക്ഷണമന്തരേണ ഗാങ്ഗമിദമിതി ന ജ്ഞായത ഇത്യാഹ യേനാഭിവൃഷ്ടമമലം ശാല്യന്നം രാജതേ സ്ഥിതമ്| അക്ലിന്നമവിവര്ണം ച തത്പേയം ഗാങ്ഗമ്|൩|

സ൦-യേന-അമ്ബുനാ, അഭിവൃഷ്ടം-ആഭിമുഖ്യതഃ സിക്തം, ശാല്യന്നം രാജതസ്ഥിതമക്ലിന്നം-അക്ലേദയുതം, അവിവര്ണം ച ഭവതി, തദ്ഗാങ്ഗം ജലം പേയമ്| പേയമിത്യുപലക്ഷണാര്ഥമ്, സ്നാനാവഗാഹയോരപി തത്പഥ്യമേവ| രജതസ്യ രൂപസ്യ വികാരോ രാജതമ്| പ്രാണിരജതാദിഭ്യോऽഞ്|

Adhikarana sAmudrajalalakShaNam, sAmudrajalapAnaniShedhaH (3-4) · Śloka 4

| അന്യഥാ||൩|| സാമുദ്രം, തന്ന പാതവ്യം മാസാദാശ്വയുജാദ്വിനാ| |൪|

സ൦-അന്യഥാ സാമുദ്രമിതി| ഏതല്ലക്ഷണവിപര്യയേണ യേനാമ്ബുനാ സിക്തം ശാല്യന്നം വിവര്ണം മലിനം ക്ലിന്നം ഭവേത്, തത്സാമുദ്രമ്| തച്ച ന പാതവ്യമ്| അത്രാപി പാനനിഷേധ ഉപലക്ഷണാര്ഥ:| സ്നാനാവഗാഹാവപി ഹി നാനേന കാര്യൌ| സാമുദ്രസ്യ ക്ഷാരാന്വയത്വാത് ക്ലേദനാദിയോഗഃ| നനു, സാമുദ്രമിത്യയുക്തമ്| യതഃ സമുദ്രശബ്ദസ്യ ധൂമാദിപാഠാത് ധൂമാദിഭ്യശ്ചേതി വുഞാ ഭവിതവ്യമിതി കേചിത്| മൈവമ്| ധൂമാദിഭ്യശ്ചേത്യത്രൈവ ഗണേ പഠ്യതേ, സമുദ്രാന്നാവി മനുഷ്യേ ച വുഞ്| സാമുദ്രികീ നൌഃ സാമുദ്രികോ മനുഷ്യഃ| അന്യത്ര ത്വണേവ, സാമുദ്രം ജലമിതി| തസ്മാന്ന്യായ്യമേവൈതത്| ഏവം സാമുദ്രോ മണിരിത്യാദയോ വൈദ്യാഃ| അഥ കിം സദൈവൈതന്ന പാതവ്യമ് ? നേത്യാഹ-മാസാദിത്യാദി| ആശ്വയുജമന്തരേണൈതന്ന പാതവ്യമ്| ആശ്വയുജേ തു മാസി കാലസ്വാഭാവ്യാത് പഥ്യമേവേതി ഭാവഃ| സുശ്രുതസ്ത്വധീതേ (സൂ.അ.൪൫| ൭)- "ഗാങ്ഗമാശ്വയുജേ മാസി പ്രായോ വര്ഷതി മാധവഃ| തദുപാദദീത" ഇത്യാദി|

Adhikarana AntarikShaM jalaM peyam, tadabhAve bhaumam (4-5) · Śloka 5

| ഐന്ദ്രമമ്ബു സുപാത്രസ്ഥമവിപന്നം സദാ പിബേത്||൪|| തദഭാവേ ച ഭൂമിഷ്ഠമാന്തരിക്ഷാനുകാരി യത്| ശുചിപൃഥ്വസിതശ്വേതേ ദേശേऽര്കപവനാഹതമ്||൫||

സ൦-ഐന്ദ്രം-ആന്തരിക്ഷമ്, അമ്ബു-ജലം ഗാങ്ഗമ്, സുപാത്രസ്ഥം ശോഭനേ ഭാജനേ രാജതാദൌ സ്ഥിതമ്, അവിപന്നം-അദൂഷിതമവിനഷ്ടം, പിബേത്| ന മലിനാശുചിജുഗുപ്സിതപാത്രസ്ഥമ്| തദഭാവേ-തസ്യൈന്ദ്രസ്യാഭാവേ സതി, ഭൂയിഷ്ഠം-ബാഹുല്യേന, ആന്തരിക്ഷാനുകാരി-ആന്തരിക്ഷമൈന്ദ്രം ജലം യദനുകരോതി സ്വച്ഛാദിഗുണൈഃ സദൃശം, തത്പിബേത്| തദേവാഹ-ശുചീത്യാദി| ശുചിശ്ചാസൌ പൃഥ്വസിതശ്വേതശ്ച ശുചിപൃഥ്വസിതശ്വേത:, തസ്മിന് ദേശേ യജ്ജലം സ്ഥിതമ്| തഥാ, അര്കപവനാഭ്യാമാഹതം-ആസമന്താത് ക്രാന്തമ്| ഈദൃശമാന്തരിക്ഷാനുകാരി സ്യാദിതി ഭാവഃ|

Adhikarana pAnAyogyaM jalam,AntarikShamapi pAne~ayogyam (6-8) · Śloka 8

ഇദാനീം യാദൃശം ജലം ന പേയമ്, തദ്ദര്ശയതി ന പിബേത്പങ്കശൈവാലതൃണപര്ണാവിലാസ്തൃതമ്| സൂര്യേന്ദുപവനാദൃഷ്ടമഭിവൃഷ്ടം ഘനം ഗുരു||൬|| ഫേനിലം ജന്തുമത്തപ്തം ദന്തഗ്രാഹ്യതിശൈത്യതഃ| അനാര്തവം ച യദ്ദിവ്യമാര്തവം പ്രഥമം ച യത്||൭|| ലൂതാദിതന്തുവിണ്മൂത്രവിഷസംശ്ലേഷദൂഷിതമ്| |൮|

സ൦-പങ്ക-കര്ദമഃ| ശൈവാലഃ-ശൈവലമ്| തൃണം-ഖടഃ| പര്ണം-പത്രമ്| ആവിലം ചാസ്തൃതം ചാവിലാസ്തൃതമ്, പങ്കാദിഭിരാവിലാസ്തൃതം പങ്കാദ്യാവിലാസ്തൃതമ്| യഥാസമ്ഭവമത്ര സമ്ബന്ധഃ, തേന പങ്കേനാവിലം-കലുഷം, ശൈവാലാദിഭിരാസ്തൃതം-സഞ്ഛാദിതമിതി ബോധ്യമ്| തഥാ, സൂര്യേന്ദുപവനൈരദൃഷ്ടം-അനാസേവിതം, ന പിബേത്| തഥാ, അഭിവൃഷ്ടം-തത്കാലപതിതാന്യവര്ഷമിശ്രീഭൂതം കാലാന്തരാശ്രിതമ്| ഖരനാദേ ത്വേവമുക്തമ്- "വാര്ഷികം തദഹര്വൃഷ്ടം ഭൂമിഷ്ഠമഹിതം ജലമ്| വ്യുഷ്ടം ദ്വിരാത്രം തച്ചൈവ പ്രസന്നമമൃതോപമമ്||" ഇതി| തഥാ, ഘനം-അസ്വച്ഛമ്| തഥാ, ഗുരു-ഗുരുഗുണമ്| തഥാ, ഫേനിലം ഫേനവത്| തഥാ, ജന്തുമത്-കീടയുക്തമ്| തഥാ, തപ്തം-ഉഷ്ണമ്| തഥാ, അതിശൈത്യതഃ-അതിജാഡ്യാത്, ദന്തഗ്രാഹി-ദന്താന് ഗൃഹ്ണാതി കാര്യാക്ഷമാന് കരോതി, തച്ഛീലമ്| ന പിബേദിതി പ്രതിപദം യോജ്യമ്| ഇത്യയം പ്രായോ ഭൂമിഷ്ഠതോയസ്യ നിഷേധഃ| അധുനാ ആന്തരിക്ഷം യന്ന പേയം തദാഹ-അനാര്തവമിത്യാദി| യദ്ദിവ്യം ജലമാര്തവം ന ഭവതി, തച്ച ന പിബേത്| നനു, സര്വമേവ ദിവ്യം ജലമാര്തവമ്, കാലസ്യ ഋതുരൂപത്വാത്| ഋതൌ ച ഭവമാര്തവമ്| ഏവം ച ന കിഞ്ചിദനാര്തവം സമ്ഭവതി| ഉച്യതേ| അനാര്തവം ന പിബേത്| അര്ഥാദാര്തവം പിബേദിത്യുക്തം ഭവതി| തദത്ര സാമാന്യോക്താവപി വിശിഷ്ടോ ദിവ്യസ്യ ജലസ്യ കാല ഋതുരൂപോ ബോധ്യോ വര്ഷാഖ്യഃ, യസ്മിന് കാലേ ദിവ്യം ജലം പേയത്വേനാഭ്യനുജ്ഞായതേ| യഥാ-"വര്ഷാസു ദിവ്യനാദേയേ" ഇത്യാദി| അന്യര്തുഭവം ത്വനാര്തവത്വാന്ന പേയമ്| അത്ര ച വര്ഷാഖ്യ ഋതുശ്ചാതുര്മാസികോऽഭിപ്രേതഃ| അത ഏവാശ്വയുജേ മാസി ദിവ്യം ജലം പേയത്വേനാനുജജ്ഞേ| അന്യഥാ ഹ്യനാര്തവത്വാത്തദപേയമേവ സ്യാത്| ആര്തവം പ്രഥമം ച യത്ന കേവലമനാര്തവം ന പിബേത് യാവദാര്തവമപി പ്രഥമം ന പിബേത്| കുതോ ഹേതോ: ? ഇത്യാഹ-ലൂതാദീത്യാദി| ലൂതാ ആദിര്യേഷാം തേ ലൂതാദയഃ,-ക്ഷുദ്രജന്തവഃ പ്രാണിവിശേഷാഃ, തേഷാം തന്തുവിണ്മൂത്രവിഷാണി| തന്തുഃ-സൂത്രാകാരവിശേഷോ, ലാലേത്യന്യേ| തേഷാം ലൂതാദിതന്തുവിണ്മൂത്രവിഷാണാം സംശ്ലേഷഃ-സമ്പര്കഃ, തേന ദൂഷിതം യതഃ, തതസ്തദാര്തവമപി ന പേയമ്| കേചിത്ത്വേവം വ്യാഖ്യാനയന്തി-ആര്തവം പ്രഥമം ച യത്തന്ന പേയമ്, ലൂതാദിതന്ത്വാദിദൂഷിതം ച ന പേയമിതി| സങ്ഗ്രഹേ ചാധ്യഗീഷ്ട (സൂ.അ.൬)- "തത്കുര്യാത്സ്നാനപാനാഭ്യാം തൃഷ്ണാധ്മാനോദരജ്വരാന്| കാസാഗ്നിസാദാഭിഷ്യന്ദകണ്ഡൂഗണ്ഡാദികാനതഃ|| തദ്വര്ജയേദഭാവേ വാ തോയസ്യാന്യസ്യ ശസ്യതേ| ഘനവസ്ത്രപരിസ്രാവൈഃ ക്ഷുദ്രജന്ത്വഭിരക്ഷണമ്|| വ്യാപന്നസ്യാസ്യ തപനമഗ്ന്യര്കായസപിണ്ഡകൈഃ| പര്ണീംമൂലബിസഗ്രന്ഥിമുക്താകതകശൈവലൈഃ|| വസ്ത്രഗോമേദകാഭ്യാം വാ കാരയേത്തത്പ്രസാദനമ്| പാടലാകരവീരാദികുസുമൈര്ഗന്ധനാശനമ്||' ഇതി|

Adhikarana nadInirupaNam (8-9) · Śloka 9

ഇദാനീം നദീര്നിരൂപയന്നാഹ | പശ്ചിമോദധിഗാഃ ശീഘ്രവഹാ യാശ്ചാമലോദകാഃ||൮|| പഥ്യാഃ സമാസാത്താ നദ്യോ വിപരീതാസ്ത്വതോऽന്യഥാ| |൯|

സ൦- നദ്യഃ സമാസാത്-സംക്ഷേപതഃ, പഥ്യാഃ-ഹിതാ:| കാഃ ? ഇത്യാഹ-യാഃ പശ്ചിമമുദധിം-സമുദ്രം ഗച്ഛന്തീതി പശ്ചിമോദധിഗാഃ| അന്യേഭ്യോऽപി ദൃശ്യത ഇതി ഡഃ| തഥാ, ശീഘ്രവഹാഃ-വേഗവത്യഃ| തഥാ, അമലോദകാഃ-നിര്മലസലിലാഃ| ഏവം ത്രിവിശേഷണവിശിഷ്ടാഃ പഥ്യാഃ| അതഃ-ആഭ്യോ, യാഃ പുനരന്യഥാ-വിപരീതലക്ഷണാഃ, താ വിപരീതാഃ- അപഥ്യാഃ|

Adhikarana nadyaH pathyApathyAH himavanmalayanadIguNAH (9-10) · Śloka 10

| ഉപലാസ്ഫാലനാക്ഷേപവിച്ഛേദൈഃ ഖേദിതോദകാഃ||൯|| ഹിമവന്മലയോദ്ഭൂതാഃ പഥ്യാസ്താ ഏവ ച സ്ഥിരാഃ| കൃമിശ്ലീപദഹൃത്കണ്ഠശിരോരോഗാന് പ്രകുര്വതേ||൧൦||

സ൦-ഹിമവാംശ്ച മലയശ്ച ഹിമവന്മലയൌ, താഭ്യാമുദ്ഭൂതാഃ-സഞ്ജാതാഃ പഥ്യാഃ| കിം സര്വാ ഏവ ? നേത്യാഹ-ഉപലേത്യാദി| ഉപലാനാമാസ്ഫാലനം-ഉല്ലാലനം, തേനാക്ഷേപഃ-ക്ഷോഭഃ, തേന വിച്ഛേദാഃ-വിശ്ലേഷാഃ, ഉപലാസ്ഫാലനാക്ഷേപവിച്ഛേദാഃ തൈഃ| ഖേദിതം-ജാതക്ഷോഭമുദകം യാസാം താഃ ഖേദിതോദകാഃ, യാ ഹിമവന്മലയോദ്ഭൂതാസ്താ ഏവ പഥ്യാ:| യാസ്ത്വേവംഭൂതാ ന ഭവന്തി താ അപഥ്യാഃ| സ്ഥിരാ ഇതി| താ ഏവാऽവഹന്ത്യഃ സത്യഃ കൃമ്യാദീന് കുര്വതേ| ഹൃച്ച കണ്ഠശ്ച ശിരശ്ച തേഷാം രോഗാഃ, കൃമയശ്ച ശ്ലീപദം ച ഹൃത്കണ്ഠശിരോരോഗാശ്ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ| മുനിരപി ഹിമവത്പ്രഭവാനാം പഥ്യത്വമാഹ| കൃഷ്ണാത്രേയസുശ്രുതൌ ത്വപഥ്യത്വമാഹതുഃ| അത ഏവായം ഗ്രന്ഥകാരോ യുക്ത്യാ മതദ്വയമപി സങ്ഗിരമാണോ വിശേഷണമുപന്യസ്തവാന്- 'ഉപലാസ്ഫാലനാക്ഷേപവിച്ഛേദൈ: ഖേദിതോദകാ:' ഇതി| തേന യാ ഏവംവിധാ ന ഭവന്തി, താ ന പഥ്യാ ഇതി|

Adhikarana avantinadiguNAH mahendraparvatanadIguNAH sahrAvindyanadIguNAH pAriyAtranadIguNAH samudrodakaguNAH (11-12) · Śloka 12

പ്രാച്യാവന്ത്യപരാന്തോത്ഥാ ദുര്നാമാനി, മഹേന്ദ്രജാഃ| ഉദരശ്ലീപദാതങ്കാന്, സഹ്യവിന്ധ്യോദ്ഭവാ: പുനഃ||൧൧|| കുഷ്ഠപാണ്ഡുശിരോരോഗാന്, ദോഷഘ്ന്യഃ പാരിയാത്രജാഃ| ബല പൌരുഷകാരിണ്യഃ, സാഗരാമ്ഭസ്ത്രിദോഷകൃത്||൧൨||

സ൦-പ്രാച്യാദിജാ നദ്യോ ദുര്നാമാനി-അര്ശാസി കുര്വതേ| പ്രാച്യാഃ-ഗൌഡാഃ| അവന്തയോ-മാലവാഃ| അപരാന്താഃ-കൌങ്കണാഃ| മഹേന്ദ്രജാ നദ്യ ഉദരാദീന് കുര്വതേ| സഹ്യവിന്ധ്യപര്വതോത്ഥാശ്ച പുനഃ കുഷ്ഠാദീന് കുര്വതേ| പാരിയാത്രാത് സഞ്ജാതാ ദോഷഘ്ന്യോ ഭവന്തി| സാഗരാമ്ഭഃ-സമുദ്രോദകം, ദോഷത്രയകാരി|

Adhikarana kUpataDAgAdiguNAH (13) · Śloka 13

വിദ്യാത്കൂപതഡാഗാദീന് ജാങ്ഗലാനൂപശൈലതഃ| |൧൩|

സ൦-ആദിശബ്ദേന സങ്ഗ്രഹോക്താ (സൂ.അ.൬) ഗൃഹ്യന്തേ| യഥാ-"കൌപസാരസതാഡാഗചൌണ്ഡ്യപ്രാസ്രവണൌദ്ഭിദമ്| വാപീനദീതോയമിതി തത്പുനഃ സ്മൃതമഷ്ടധാ|| [കൌപം സ്വാദു ത്രിദോഷഘ്നം ലഘു പഥ്യം ച സര്വദാ| ക്ഷാരം തു കഫവാതഘ്നം ദീപനം പിത്തകൃത്പരമ്|| കഷായബഹുലം ശ്ലേഷ്മപിത്തഘ്നം വാതകൃച്ച തത്| തൃഷ്ണാഘ്നം സാരസം ബല്യം കഷായമധുരം ലഘു|| വാതലം ലഘു താഡാഗം, ചൌണ്ഡ്യം പിത്തകരം സ്മൃതമ്| ലഘുശീതാമലം സ്വാദു പ്രോക്തം പ്രാസ്രവണം ജലമ്|| ഔദ്ഭിദം സ്വാദു പിത്തഘ്നം ദീപനം ഗുരു കിഞ്ചന| സക്ഷാരം കടു വാപ്യമ്ബു പിത്തലം കഫവാതജിത്|| ലഘ്വല്പദോഷം സുസ്വാദു നവവാപീഷ്വവാര്ഷികമ്| അനഭിഷ്യന്ദി നാദേയം കടുകം കഫപിത്തജിത്|| വിശദം വാതലം രൂക്ഷമനവസ്ഥിതലാഘവമ്|"] ഇതി| സുശ്രുതേ (?) ചൈഷാം ലക്ഷണമുക്തമ്| യഥാ-"ഭൂമ്യുത്ഖാതസമുദ്ഭൂതമിന്ദ്രനീലസമപ്രഭമ്| വിമലം മധുരാസ്വാദം കൌപം ജലമുദാഹൃതമ്|| നദ്യാഃ ശൈലവരാദ്വാപി സ്രുതമേകാന്തസംസ്ഥിതമ്| കുമുദാമ്ഭോജസഞ്ഛന്നം വാരി സാരസമുച്യതേ|| പ്രശസ്തഭൂമിഭാഗസ്ഥം നൈകസംവത്സരോഷിതമ്| കഷായമധുരാസ്വാദം താഡാഗം സലിലം സ്മൃതമ്|| സ്വയംശീര്ണശിലാശ്വഭ്രേ നീലോത്പലനിഭം ജലമ്| ലതാവിതാനസഞ്ഛ്ന്നം ബുധൈശ്ചൌണ്ഡേയമുച്യതേ|| ശൈലസാനുസമുദ്ഭൂതം സ്പൃഷ്ടം വാതഹിമാതപൈഃ| ലഘു ശീതാമലം സ്വാദു സ്മൃതം പ്രാസ്രവണം ജലമ്|| വിദാര്യ ഭൂമിമുദ്ഭൂതം മഹത്യാ ധാരയാ സ്രവേത്| യജ്ജലം വേദിതവ്യം തദൌദ്ഭിദം സ്വാദു ശീതലമ്|| പാഷാണൈരിഷ്ടകാഭിര്വാ ബദ്ധാ സ്യാദ്യാ തു കൂപവത്| വാപി സാ ഖലു വിജ്ഞേയാ കൃതസോപാനപങ്ക്തികാ|| നദ്യാം ശൈലപ്രസൂതായാം ഗോമേദകമണിപ്രഭമ്| പ്രശസ്തഭൂമിഭാഗസ്ഥം ജലം നാദേയമുച്യതേ||" ഇതി| "പൌഷാദിദ്വിതയേഷ്വിഷ്ടം വിശേഷേണ ക്രമാജ്ജലമ്| സരസ്തഡാഗയോഃ കൂപചുണ്ഡയോഃ പ്രസ്രവണോദ്ഭിദോഃ|| കൂപേന്ദ്രയോഃ കൂപചുണ്ഡയോഃ സര്വം പഥ്യം തതഃ പരമ്|" തദേതാന് കൂപാദീന് ജാങ്ഗലാനൂപശൈലാന് സമാശ്രിത്യ ജാതാന് വിദ്യാത്| ജാങ്ഗലാദിദേശജാന് യഥായോഗം ലഘൂന് ഗുരൂംശ്ച ജാനീയാദിത്യര്ഥഃ| തത്ര ജാങ്ഗലദേശേ കൂപാദീനാം സപ്താനാം ബഹൂദകസമ്ബന്ധാഭാവാല്ലഘുത്വം വേദ്യമ്| ആനൂപേ തു ബഹൂദകസമ്ബന്ധാദ്ഗുരുത്വം വേദ്യമ്|ശൈലേ തൂദകാല്പതയാ ലഘുതരത്വം വേദ്യമ്| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬)- "ധന്വാനൂപമഹീധ്രാണാം സാമീപ്യാദ്ഗുരുലാഘവമ്|" ഇതി|

Adhikarana keShA~jcijjalapAnaniShedhaH (13-14) · Śloka 14

ഇദാനീം കേഷാഞ്ചിജ്ജലപാനനിഷേധമാഹ | നാമ്ബു പേയമശക്ത്യാ വാ സ്വല്പമല്പാഗ്നിഗുല്മിഭിഃ||൧൩|| പാണ്ഡൂദരാതിസാരാര്ശോഗ്രഹണീശോഷശോഥിഭിഃ| ഋതേ ശരന്നിദാഘാഭ്യാം പിബേത്സ്വസ്ഥോऽപി ചാല്പശഃ||൧൪||

സ൦-അല്പാഗ്ന്യാദിഭിരമ്ബു ന പേയമ്| സര്വഥൈഷാം ജലപാനനിഷേധപ്രത്യപായമാശങ്കമാന ഇദമാഹ-അശക്ത്യാ വാ,-പിപാസാമസഹിഷ്ണുഭിഃ, സ്വല്പം-അത്യല്പം പേയമ്| യാവന്മാത്രേണ പ്രത്യപായോ ന ഭവതി താവദേവ പേയമിത്യര്ഥഃ| അല്പാഗ്നയശ്ച ഗുല്മിനശ്ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ| പാണ്ഡ്വാദീനാം സപ്താനാം ദ്വന്ദ്വഃ, തതോ മത്വര്ഥീയ ഇനിഃ| ശരന്നിദാഘാഭ്യാമന്തരേണ സ്വസ്ഥോऽപ്യല്പശഃ പിബേത്| കിം പുനരാതുരഃ| സങ്ഗ്രഹേ ത്വേവമുവാച (സൂ.അ.൬)- "കാമമല്പമശക്തൌ തു പേയമൌഷധസംസ്കൃതമ്| പാഷാണരൂപ്യമൃദ്ഭേമജതുതാപാര്കതാപിതമ്|| പാനീയമുഷ്ണം ശീതം വാ ത്രിദോഷഘ്നം തൃഡര്തിജിത്|" ഇതി|

Adhikarana Bojane~ambupAnaprakAraH (15) · Śloka 15

സമസ്ഥൂലകൃശാ ഭുക്തമധ്യാന്തപ്രഥമാമ്ബുപാഃ| |൧൫|

സ൦-സമാശ്ച സ്ഥൂലാശ്ച കൃശാശ്ച സമസ്ഥൂലകൃശാഃ| മധ്യശ്ച അന്തശ്ച പ്രഥമശ്ച മധ്യാന്തപ്രഥമാഃ| ഭക്തസ്യ മധ്യാന്തപ്രഥമാഃ ഭക്തമധ്യാന്തപ്രഥമാഃ| തേഷു കാലേഷു യേऽമ്ബു പിബന്തി, തേ ഭക്തമധ്യാന്തപ്രഥമാമ്ബുപാഃ, യഥാക്രമം സമാഃ സ്ഥൂലാഃ കൃശാശ്ച ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ഭക്തമധ്യേऽമ്ബു പീതം ധാതുസാമ്യം സമാനതാം കരോതി| ഭക്താന്തേ തു പീതമാമാശയേ കഫവൃദ്ധിം വിദധത്സ്ഥൌല്യമാധത്തേ| ഭക്താദൌ ച പീതം നിരിന്ധനമഗ്നിം തേജഃപ്രതിപക്ഷതയാऽവശ്യമവസാദയതി, മന്ദോऽഗ്നിശ്ച സമ്യഗാഹാരം പക്തുമശക്തോ ഭവതി, ആഹാരസ്യ ചാസമ്യഗ്പാകാന്ന തഥാപുഷ്ടിഃ, ഇതി കൃശത്വേ യുക്തിഃ| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬)-"ഭക്തസ്യാദൌ ജലം പീതമഗ്നിസാദം കൃശാങ്ഗതാമ്| അന്തേ കരോതി സ്ഥൂലത്വമൂര്ധ്വം ചാമാശയാത്കഫമ്|| മധ്യേ മധ്യാങ്ഗതാം സാമ്യം ധാതൂനാം ജരണം സുഖമ്|" ഇതി|

Adhikarana shItAmbuguNAH (15-16) · Śloka 16

| ശീതം മദാത്യയഗ്ലാനിമൂര്ച്ഛാച്ഛര്ദിശ്രമഭ്രമാന്||൧൫|| തൃഷ്ണോഷ്ണദാഹപിത്താസ്രവിഷാണ്യമ്ബു നിയച്ഛതി| |൧൬|

സ൦-ശീതമമ്ബു മദാത്യയാദീന് നിയച്ഛതി-പരാകരോതി| മദാത്യയോ-മദ്യോത്ഥോ രോഗഃ| ഗ്ലാനിഃ-ക്ലാന്തിഃ| മൂര്ച്ഛാ-മോഹഃ| ഛര്ദിഃ-വമിഃ| ശ്രമഃ-ഖേദഃ| ഭ്രമഃ-അനവസ്ഥിതിഃ| തഥാ, തൃഷ്ണാദീനി നിയച്ഛതി| ഏവംഗുണമപ്യാമം ക്വചിന്നേഷ്യതേ| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬)-"അനവസ്ഥിതദോഷാഗ്നേര്വ്യാധിക്ഷീണബലസ്യ ച| നാല്പമപ്യാമമുദകം ഹിതം, തദ്ധി ത്രിദോഷകൃത്|" ഇതി|

Adhikarana uShNAmbuguNAH (16-17) · Śloka 17

അധുനോഷ്ണാമ്ബുഗുണാനാഹ | ദീപനം പാചനം കണ്ഠ്യം ലഘൂഷ്ണം ബസ്തിശോധനമ്||൧൬|| ഹിധ്മാധ്മാനാനിലശ്ലേഷ്മസദ്യഃശുദ്ധിനവജ്വരേ| കാസാമപീനസശ്വാസപാര്ശ്വരുക്ഷു ച ശസ്യതേ||൧൭||

സ൦-ദീപനാദിഗുണയുക്തമുഷ്ണമമ്ബു ഭവതി| ബസ്തിശബ്ദേന താത്സ്ഥ്യാന്മൂത്രം ഗൃഹ്യതേ| തേന മൂത്രശോധനമിത്യത്രാര്ഥോ ബോധ്യഃ| ഹിധ്മാധ്മാനാദിഷു ച ശസ്യതേ| കാസശ്ച ആമശ്ച പീനസശ്ച ശ്വാസശ്ച പാര്ശ്വരുക് ച, താസു ച ശസ്യതേ| ആമോ-അപക്വഃ, ആഹാര ഇത്യര്ഥഃ| കേചിത്ത്വാമപീനസ ഇതി പീനസവിശേഷണമാമശബ്ദമാഹുഃ| തൈരജീര്ണ ഉഷ്ണാമ്ബു നോക്തം സ്യാത്| അജീര്ണേ ചാലസകാദിരൂപേ ജലമുഷ്ണമിഷ്യത ഏവ|

Adhikarana kvathitashItalAmbuguNAH vyuShitakvathitashItalambuguNAH (18) · Śloka 18

അധുനാ ക്വഥിതശീതലം നിര്ദിദിക്ഷുരാഹ അനഭിഷ്യന്ദി ലഘു ച തോയം ക്വഥിതശീതലമ്| പിത്തയുക്തേ ഹിതം ദോഷേ, വ്യുഷിതം തത്ത്രിദോഷകൃത്||൧൮||

സ൦-അനഭിഷ്യന്ദി-ന ശ്ലേഷ്മകാരി| ലഘുഗുണയോഗോऽമ്ഭസോऽസ്ത്യേവ, പുനര്ലഘുത്വകഥനമഗ്നിസംസ്കാരവശാല്ലഘുതരത്വപ്രതിപത്ത്യര്ഥമ്| അഥവാ, ആധാരാദിവശാദക്വഥിതമമ്ഭോ ലഘ്വാപി യദ്ഗുരു സമ്പന്നമ്, തദപി ക്വഥിതശീതലം ലഘു ഭവതി| ശീതലത്വാദഭിഷ്യന്ദിത്വം യത്തോയസ്യ പ്രാപ്തമ്, തത്ക്വഥിതശീതലത്വേനാസ്യ നിഷിദ്ധമ്| മദാത്യയാദിഹന്തൃത്വം തു യച്ഛീതലത്വസാമാന്യാത്തദസ്യാസ്ത്യേവ, ന കേനചിന്നിഷേദ്ധും സമ്ഭാവ്യതേ| പിത്തയുക്ത ഇത്യേകവചനമവിവക്ഷിതമ്, തേന വാതപിത്തേ പിത്തശ്ലേഷ്മണി സന്നിപാതേ ച യത്ര പിത്തയോഗഃ-പിത്താധികത്വം ദൃശ്യതേ, തത്രൈതത് ക്വഥിതശീതലം ജലം ഹിതമ്| സങ്ഗ്രഹോക്തം (സൂ.അ.൬) തത്ക്വഥനലക്ഷണം സങ്ക്ഷേപാഭിപ്രായേണേഹ നോക്തമ്| യഥാ-"ക്ഷീണപാദത്രിഭാഗാര്ധം ദേശര്തുഗുരുലാഘവാത്| ക്വഥിതം ഫേനരഹിതമവേഗമമലം ഹിതമ്||" ഇതി| അസ്യാര്ഥഃ ശിഷ്യവ്യുത്പത്ത്യൈ ദര്ശ്യതേ-ധന്വസാധാരണാനൂപേഷു ദേശേഷു ക്രമശഃ ക്ഷപിതചതുര്ഭാഗാത്രിഭാഗാര്ധം സലിലമധിശ്രപേത്| ജാങ്ഗലോ ഹി ദേശോऽനിലാനലാഭ്യാം ഭൂയിഷ്ഠമധിഷ്ഠിതഃ, തേനാത്ര തോയം ലാഘവാദാശു വിശുദ്ധിം പ്രാപ്നോതി| ആനൂപസ്തു ഭൂമിസോമഗുണബഹുലഃ, തത്ര ഗുരുത്വാദിഗുണയോഗാച്ചിരേണ വിശുദ്ധിമശ്നുതേ| ഏവം സാധാരണോ ദേശശ്ചിന്ത്യഃ| തഥാ, ഋതുഷ്വപി യഥായോഗമയമേവ ക്രമോ ബോധ്യഃ| സുശ്രുതേ തൂക്തമ് (സൂ.അ.൪൫|൪൦)- "യത്ക്വാഥ്യമാനം നിര്വേഗം നിഷ്ഫേനം നിര്മലം ലഘു| ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടം തു തത്തോയം കഫരോഗനുത്|| തത്പാദഹീനം പിത്തഘ്നം, ഹീനമര്ധേന വാതനുത്|" ഇതി| സങ്ഗ്രഹോക്തമേവ (സൂ.അ.൬) ഗ്രന്ഥമിമം കേചിദത്രാऽപി പഠന്തി| യഥാ_ "പാനീയം ന തു പാനീയം പാനീയേऽന്യപ്രദേശജേ| അജീര്ണേ ക്വഥിതം ചാമേ പക്വേ ജീര്ണേऽപി നേതരത്|| ശീതേ വിധിരയം, തപ്തേ ത്വജീര്ണേ ശിശിരം ത്യജേത്| അതിയോഗേന സലിലം തൃഷ്യതോऽപി പ്രയോജിതമ്|| പ്രയാതി ശ്ലേഷ്മപിത്തത്വം ജ്വരിതസ്യ വിശേഷതഃ|" ഇതി| അന്യപ്രദേശജേ പീതേ പാനീയേ അജീര്ണേ പാനീയം-ജലം, ന പാനീയം-ന പേയമ്| ഏതദുക്തം ഭവതി-പാനീയേ പീതേ തജ്ജരണാന്തം യാവത് വിജാതീയം ജലം ന പേയമിതി| അന്യപ്രദേശജ ഇതി കോऽര്ഥഃ? കൌപേ പീതേ താഡാഗം ന പേയമ്, താഡാഗേ പീതേ കൌപം ന പേയമ്, ഏവം സര്വത്ര ചിന്ത്യമ്| തഥാ, ആമേ-അപക്വേ ജലേ, അജീര്ണേ ക്വഥിതം ച ജലം ന പേയമ്| പക്വേ-ക്വഥിതേ, പീതേ ജീര്ണേऽപി, ഇതരത്-ആമം ജലം ന പേയമ്, യാവന്ന ഭുങ്ക്തേ താവത്സജാതീയമാപ ന പേയമിത്യര്ഥഃ| ശീതേ വിധിരയം-ക്വഥിതശീത ഏതദ്വിധാനമിത്യര്ഥഃ| തുരവധാരണേ| തപ്തേऽജീര്ണ ഏവ ശിശിരം ത്യജേത്, ജീര്ണേ തു ശീതം പിബേദിത്യര്ഥഃ| അതിയോഗേന-അതിബാഹുല്യേന, തൃഷ്യതഃ-തൃഷ്ണാവതോऽപി പ്രയോജിതം-ഉപയുക്തം, സര്വസ്യാപി നരസ്യ ശ്ലേഷ്മപിത്തതാം യാതി| ജ്വരിതസ്യ വിശേഷതഃ-യത ആമേനാഗ്നൌ ബഹിഷ്കൃതേ ജ്വരസ്യോത്പത്തിഃ, ആമസ്യ ച പാനീയം വര്ധകമിതി| സങ്ക്ഷേപതയാऽല്പോപയോഗിത്വാച്ച അവശ്യായാദിഗുണാ ഗ്രന്ഥകൃതാ നോക്താഃ| താംശ്ചാത്ര ശിഷ്യഹിതായ ബ്രൂമഃ-"രൂക്ഷസ്തനുരവശ്യായഃ ശീതോ വാതാസ്രകോപനഃ| പാനതൃഡ്ദാഹപിത്താസ്രകുഷ്ഠോരുസ്തമ്ഭമേഹജിത്|| ഗ്രീഷ്മേ തു സര്വജന്തൂനാം സ്പര്ശനാദപി ശസ്യതേ| പദ്മിന്യമ്ബു ച പിത്തഘ്നം കഫകൃദ്വിരസം ഗുരു|| ഹിമം തു ശീതലം രൂക്ഷം ദാരുണം സൂക്ഷ്മമേവ ച| കഫം ന സന്ദൂഷയതി ന പിത്തം ന ച മാരുതമ്|| യഥാऽശ്മവര്ഷം പ്രാലേയം ഹിമാദല്പാന്തരം ഗുണൈഃ| ചരാചരാണാമഹിതം, തുഷാരം ത്വഗ്നിനാശനമ്|| (സുശ്രുതേ സൂ.അ.൪൫|൩൫)- 'വൈകിരം ലഘു സക്ഷാരം ശ്ലേഷ്മഘ്നം വഹ്നിദീപനമ്| കൈദാരം മധുരം പ്രോക്തം വിപാകേ ഗുരു ദോഷലമ്|| തദ്വത്പാല്വലമുദ്ദിഷ്ടം വിപാകേ ദോഷലം തു തത്| അനേകദോഷമാനൂപം വാര്യഭിഷ്യന്ദിഗര്ഹിതമ്|| ഏഭിര്ദോഷൈരസംയുക്തം നിരവദ്യം തു ജാങ്ഗലമ്| പാകേऽവിദാഹി തൃഷ്ണാഘ്നം പ്രശസ്തം പ്രീതിവര്ധനമ്|| ദീപനം സ്വാദു ശീതം ച തോയം സാധാരണം ലഘു|' ചന്ദ്രകാന്തഭവം രക്ഷോവിഷപിത്തജ്വരാപഹമ്|| രത്നാകരസമുത്ഥം ച സര്വദോഷകരം മതമ്||" ഇതി|

Adhikarana nArikelodakaguNAH (19) · Śloka 19

നാരികേലോദകം സ്നിഗ്ധം സ്വാദു വൃഷ്യം ഹിമം ലഘു| തൃഷ്ണാപിത്താനിലഹരം ദീപനം ബസ്തിശോധനമ്||൧൯||

സ൦-നാരികേലാന്തഃസ്ഥിതമുദകം സ്നിഗ്ധം സ്വാദു വൃഷ്യം ഹിമം ച ഭവതി| ഏവമ്ഭൂതമപി പ്രഭാവാല്ലഘു ഭവതി| തഥാ, തൃഷ്ണാദിഹരം ദീപനം മൂത്രശോധനം ച ഭവതി|

Adhikarana divyanAdeyayorvarAvaratve (20-1) · Śloka 1

ഇദാനീം യുക്ത്യാऽഗ്ര്യസങ്ഗ്രഹം നിര്ദിശതി വര്ഷാസു ദിവ്യനാദേയേ പരം തോയേ വരാവരേ| |൨൦| ഇതി തോയവര്ഗഃ||൧||

സ൦-പ്രാവൃഷ്യാന്തരിക്ഷം ജലം പരം വരം-അത്യന്തം പഥ്യമ്| നദീസമ്ഭവം ത്വപഥ്യമ്| ഇതി തോയവര്ഗഃ|

Adhikarana kShIravargaH sAmAnyakShIraguNAH (20-21) · Śloka 21

പരിശേഷേഭ്യോ വര്ഗേഭ്യഃ പ്രാജ്യജനോപയോഗിതയോപകാരിത്വേനാജന്മസാത്മ്യേന പ്രാധാന്യാത് പയഃ സജ്ഞാസാമാന്യാത് പയസ ഇവ ജീവനാദിഗുണയോഗാച്ച തോയവര്ഗാദനു ക്ഷീരവര്ഗഃ പ്രക്രമ്യതേ| തത്രാപി ദധ്യാദീനാം മൂലകാരണത്വാത് ക്ഷീരസ്യ പ്രാഗുപാദാനമ്| തഥാ, ജീവനീയാനാം രസായനാനാം ചാഗ്രേസരത്വാത്| തഥാ ചാഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൧൩)- "ക്ഷീരം ജീവനീയാനാമ്| ക്ഷീരഘൃതാഭ്യാസോ രസായനാനാമ്| " ഇത്യാദി| അഥ ക്ഷീരവര്ഗഃ| | സ്വാദുപാകരസം സ്നിഗ്ധമോജസ്യം ധാതുവര്ധനമ്||൨൦|| വാതപിത്തഹരം വൃഷ്യം ശ്ലേഷ്മലം ഗുരു ശീതലമ്| പ്രായഃ പയഃ|൨൧|

സ൦-പയഃ-ക്ഷീരം, പ്രായഃ സ്വാദുപാകരസാദിയുക്തം ഭവതി| പാകശ്ച രസശ്ച പാകരസൌ, സ്വാദൂ പാകരസൌ യസ്യ തദേവമ്| ഓജസേ ഹിതം-ഓജസ്യമ്| ധാതൂന് വര്ധയതീതി ധാതുവര്ധനമ്| വൃഷ്യം-ശുക്രകരമതിശയേനേതി ബോധ്യമ്| ധാതുവര്ധനത്വാദേവ ശുക്രകരത്വമാത്രസ്യ സിദ്ധേഃ പ്രായോഗ്രഹണാത് ക്വചിത്ക്ഷീരം നൈവം ഭവതി| തഥാ ചോഷ്ട്രീക്ഷീരമീഷദ്രൂക്ഷോഷ്ണലവണം പഠ്യതേ, അജാക്ഷീരം ച ലഘു, ആവികമുഷ്ണമ്, ഐകശഫമുഷ്ണം സാമ്ലലവണം ചേതി| തസ്മാത്പ്രായോഗ്രഹണം കൃതമ്| സ്വാദുപാകാരസത്വാദേവ ക്ഷീരസ്യ സ്നിഗ്ധവൃഷ്യാദയോ ഗുണാ ലബ്ധാ ഏവ| കിം പുനരേതൈരുദ്ദിഷ്ടൈഃ ? ഇതി കേചിത്| താന് ബ്രൂമഹേ| മധുരരസാശ്രിതേഭ്യഃ സ്നിഗ്ധവൃഷ്യാദിഭ്യോऽപരേ സ്നിഗ്ധവൃഷ്യാദയോ ഗുണാ ബഹുതരാഃ ക്ഷീരസ്യ വിദ്യന്ത ഇതി ജ്ഞാപനായൈതേ സ്നിഗ്ധാദയോ ഗുണാഃ പുനരുദ്ദിഷ്ടാഃ| മഹാഭൂതാനാം ഹി സംയോഗാദിവിശേഷാത് ക്വചിദ്രസസഹചരിതാ ഏവ ഗുണാ ദ്രവ്യമഭിനിവിശന്തേ| യേ രസേ സമാരോപ്യ വര്ണ്യന്തേ| യഥാ-മധുര ആയുഷ്യാദിഗുണാഃ, അമ്ലേऽഗ്നിദീപ്തികൃദാദയഃ| കേചിച്ച രസമനപേക്ഷ്യൈവ ദ്രവ്യേ നിവിശന്തേ| യഥാ-മധുരരസദ്രവ്യേ മകുഷ്ടതണ്ഡുലീയാദൌ രൂക്ഷാദയോ ഗുണാഃ| തഥാ ഹി സ്നിഗ്ധാദീനാം തത്രോപലമ്ഭഃ പ്രാപ്തോ മധുരരസാശ്ലിഷ്ടത്വാത്| തസ്മാന്മകുഷ്ടാദിദ്രവ്യം മധുരരസസഹചരോക്തേന ഗുണൌഘേന സംയുക്തം വക്തും യുക്തമ്| അന്യഥാ തു, കൃതം ഷഡ്രസഗുണസ്വരൂപവര്ണനമനര്ഥകമേവ സ്യാത്| തസ്മാദയമത്ര വിഷയവിഭാഗോ ജ്ഞേയഃ| കേചിദ്ഗുണാ രസസഹചരിതാ ദ്രവ്യേ നിവിശന്തേ, യദ്വശാത്തദ്ദ്രവ്യം രസഗുണാനനുവര്തതേ| ഈദൃശം ച വിഷയമുദ്ദിശ്യ തന്ത്രകൃദ്ഭിര്മധുരാദിരസാനാം സ്നിഗ്ധാദിഗുണാ വര്ണിതാ വേദ്യാഃ| കേചിതു രസനിരപേക്ഷാ ഏവ ദ്രവ്യേ നിവിശന്തേ| അത ഏവ തദ്ദ്രവ്യം രസഗുണാന്നാനുവര്തതേ| അസ്മിംസ്തു വിഷയേ രസഗുണവര്ണനം നോക്തമേവ വേദ്യമ്| തസ്മാത്ക്ഷീരസ്യ സ്നിഗ്ധാദിയോഗാത്സ്വാദുപാകരസത്വേ സത്യപി സ്നിഗ്ധാദിഗുണവര്ണനമ്| ഏവം ചോഭയഥാ ക്ഷീരസ്യ സ്നിഗ്ധാദിഗുണയോഗാദധികാഃ സ്നിഗ്ധാദയോ യേ ഗുണാസ്തേऽസ്യ സന്തീത്യവഗച്ഛ| അയമേവ ച വ്യവഹാരോऽന്യത്രാപ്യേവംവിധേ ശാല്യാദൌ ദ്രവ്യേ വിജ്ഞേയഃ| നനു, "സ്വാദുഃ പടുശ്ച മധുരമമ്ലോऽമ്ലം പച്യതേ രസഃ|" ഇതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൯|൨൧) വക്ഷ്യതേ| തതശ്ച സ്വാദുരസത്വാദേവ സ്വാദുപാകത്വം ലബ്ധമ്, തത്കിം പാകഗ്രഹണേന ? ഭണാമഃ| "ശാലിപിഷ്ടമയം സര്വം ഗുരുഭാവാദ്വിദഹ്യതേ" ഇത്യുക്തമ്| തദേതത്ക്ഷീരം ഗുരുഗുണയുക്തമപി വിദാഹാവസ്ഥായാം ചിരം ന തിഷ്ഠതി, പ്രാഗേവ സ്വാദുപാകതാം യാതി| ഇതീമമര്ഥം ജ്ഞാപയിതും പാകഗ്രഹണമ്| സ്ത്രീണാം ചാഹാരരസ ഏവാപത്യസ്നേഹാത് ക്ഷീരായ സമ്പദ്യതേ| തഥാ ച ദാരുവാഹിഃ- "സ്ത്രീണാമപത്യജാദ്ധര്ഷാദ്രസഃ ക്ഷീരായ കല്പതേ| സ്നേഹാദ്രസഃ ക്ഷരത്യേവം ഹൃദയാത്ക്ഷീരമേത്യതഃ||" ഇതി| ഗവ്യസ്യ ച പൂര്വതരമുപാദാനം സര്വക്ഷീരേഭ്യോ ജ്യായസ്ത്വാത്, തഥാ മാഹിഷമപി തക്രാദി ഗോരസശബ്ദേന പ്രഥിതമിതി|

Adhikarana gokShIraguNAH (21-23) · Śloka 23

| അത്ര ഗവ്യം തു ജീവനീയം രസായനമ്||൨൧|| ക്ഷതക്ഷീണഹിതം മേധ്യം ബല്യം സ്തന്യകരം സരമ്| ശ്രമഭ്രമമദാലക്ഷ്മീശ്വാസകാസാതിതൃട്ക്ഷുധഃ||൨൨|| ജീര്ണജ്വരം മൂത്രകൃച്ഛ്രം രക്തപിത്തം ച നാശയേത്| |൨൩|

സ൦- അത്ര-ഏഷു ക്ഷീരേഷു മധ്യേ, ഗവ്യം പുനഃ ക്ഷീരം ജീവനീയമതിശയേനേതി ബോദ്ധവ്യമ്, ജീവനീയമാത്രസ്യൌജസ്യമിത്യനേനൈവ ക്ഷീരസാമാന്യലക്ഷണേനോക്തത്വാത്| ഓജസ്യം ഹി ജീവനീയമുച്യതേ| തഥാ ഹ്യോജഃക്ഷയേ ജീവനീയാനാമൌഷധാനാമുപയോഗോ നിര്ദിഷ്ടഃ| യഥാ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧|൩൯)- "ഓജഃ ക്ഷീയേത കോപാദിഭിഃ" ഇത്യുക്ത്വാऽനന്തരമുവാച-"ജീവനീയൌഷധക്ഷീരരസാദ്യാസ്തത്ര ഭേഷജമ്|" ഇതി| അത്ര ച ക്ഷീരം ജീവനീയത്വേന ഗൃഹീതമപി പുനരുക്തം പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥമ്| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൭|൨൧൪)- "പ്രവരം ജീവനീയാനാം ക്ഷീരമുക്തം രസായനമ്|" ഇതി| രസായനംരസരക്താദീനാം ശ്രേഷ്ഠാനാം ലാഭോപായഃ| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. ഉ. അ. ൩൯|൨)- "ലാഭോപായോ ഹി ശസ്താനാം രസാദീനാം രസായനമ്|" ഇതി| തഥാ, ക്ഷതക്ഷീണഹിതം-ഉരഃക്ഷതായ ഹിതം ക്ഷീണായ ച ഹിതമ്| ക്ഷീണഃ-ക്ഷീണധാതുഃ| തഥാ, മേധാ-ധാരണാശക്തിഃ, തസ്യൈ ഹിതം-മേധ്യമ്| "ഉഗവാദിഭ്യോ യത്" ഇതി യത്| ഏവം ബല്യമ്| തഥാ, സ്തന്യകരമ്| കൃഞോ ഹേതുതാച്ഛീല്യേതി ഹേതൌ ടഃ, സ്ത്രീണാം സ്തന്യകരണേ ഹേതുരിത്യര്ഥഃ| തഥാ, സരമ്| ശ്രമാദീംശ്ചൈകാദശ നാശയേത്|

Adhikarana mAhiShakShIraguNAH (23) · Śloka 23

| ഹിതമത്യഗ്ന്യനിദ്രേഭ്യോ ഗരീയോ മാഹിഷം ഹിമമ്||൨൩||

സ൦-മഹിഷ്യാ ഇദം-മാഹിഷം ക്ഷീരമ്, അത്യഗ്നിഭ്യോऽനിദ്രേഭ്യശ്ച ഹിതമ്| തഥാ, ഗരീയോ-ഗുരുതരമ്| തഥാ, ഹിമം-ശീതവീര്യമ്| മുനിരപ്യാഹ (ച. സൂ. അ. ൨൭|൨൧൫)- "മഹിഷീണാം ഗുരുതരം ഗവ്യാച്ഛീതതരം പയഃ| സ്നേഹാദൂനമനിദ്രാണാമത്യഗ്നീനാം ഹിതം ച തത്||" ഇതി| [സ്നേഹാത് അദൂനം-ആപൂര്ണം, സ്നേഹാദൂനമിതി വ്യാഖ്യേയമ്| ന തു സ്നേഹോനമിതി, പ്രത്യക്ഷവിരോധാത്| തഥാ ച ഗോക്ഷീരാത് മാഹിഷക്ഷീരേ ബഹുഃ സ്നേഹ ഉപലഭ്യതേ| ഹരിശ്ചന്ദ്രോऽപ്യേവമേവ വ്യാചഷ്ടേ| തസ്മാത്സ്നേഹാധികമിതി വ്യാഖ്യേയമ്| ] ഖരനാദേ ചോക്തമ്-"ഗവ്യം സ്നേഹോത്തമം ക്ഷീരം ഗവ്യാച്ച പയസഃ പയഃ| യഥോത്തരം സ്നേഹഹീനമൌരഭ്രച്ഛാഗമാഹിഷമ്|| ജാങ്ഗലാനൂപശൈലേഷു ചരന്തീനാം യഥോത്തരമ്| പയോ ഗുരുതരം വത്സോ യഥാ താസാം പ്രവര്ധതേ|| ഗുരു ശീതതരം ഗവ്യാന്മാഹിഷം സ്വപ്നലം പയഃ| ചതുര്ഥഭാഗസ്നേഹോനം പിത്തഘ്നം ച വിശേഷതഃ||" ഇതി| യത്തു രവിഗുപ്തഃ സിദ്ധസാരേऽധ്യഗീഷ്ട-"ഗവ്യാത് സ്നിഗ്ധം ഗുരുതരം മാഹിഷം സ്വപ്നകൃത്പയ:|" ഇതി| തദ്ബുധൈശ്ചിന്ത്യമ്, സര്വമതവിരുദ്ധത്വാത്|

Adhikarana AjakShIraguNAH (24) · Śloka 24

അല്പാമ്ബുപാനവ്യായാമകടുതിക്താശനൈര്ലഘു| ആജം ശോഷജ്വരശ്വാസരക്തപിത്താതിസാരജിത്||൨൪||

സ൦-ആജം-ഛാഗലം ക്ഷീരം, ലഘു ഭവതി, അല്പാമ്ബുപാനാദിഭിര്ഹേതുഭൂതൈഃ| അല്പാമ്ബുപാനാദിത്വം ചാജാനാം സ്വഭാവഃ, അന്യാസാം തു ദേശസാത്മ്യാപേക്ഷയാ| നനു, യദ്യേവം സ്വഭാവാദേവാല്പാമ്ബുപാനാദേര്ഗമ്യമാനത്വാദേതദുപന്യാസോ വ്യര്ഥ ഏവ| അത്രോച്യതേ| ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| ഇദം ജ്ഞാപയതി,-യദാ അജാ അല്പവ്യായാമഗുര്വശനാദി കുര്യുഃ, തദാ താസാമപ്യന്യഥാ ക്ഷീരം ഭവേത്| ഏവം ച ഗവാദീനാമപ്യാഹാരാദിവശാദ്ഗുരുലഘുത്വം ചിന്ത്യമിതി| തേന പ്രാദോഷമപരാഹ്ണേ യദ്ഗൃഹീതം പയഃ, തദപേക്ഷയൌഷസം പ്രഭാതേ യദ്ഗൃഹീതം തദ്ഗുരു, ചേഷ്ടാരഹിതത്വാത്| രാത്രൌ ഹി പ്രാണിനാം ന കദാചിച്ചേഷ്ടാ ഭവതി, അത ഔഷസം ഗുരു| ദിവാ ച ധാവനപ്ലവനാദികയാ ചേഷ്ടയാ പ്രാദോഷം ലഘു| അനയാ ച ദിശാ സര്വമപി ചിന്ത്യമ്| അത ഏവ സങ്ഗ്രഹേ യദുക്തമ് (സൂ. അ. ൬)- "പിണ്യാകാമ്ലാശിനീനാം തു ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി തദ്ഭൃശമ്|" ഇതി| തദേതേനൈവോക്തപ്രായത്വാന്നേഹോക്തമ്| ശോഷേത്യാദി| ശോഷാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| താന് ജയതീതി ക്വിപ്| ശോഷജിത്| ഏവം ജ്വരജിദിത്യാദി|

Adhikarana auShTrakakShIraguNAH (25) · Śloka 25

ഈഷദ്രൂക്ഷോഷ്ണലവണമൌഷ്ട്രകം ദീപനം ലഘു| ശസ്തം വാതകഫാനാഹകൃമിശോഫോദരാര്ശസാമ്||൨൫||

സ൦-ഔഷ്ട്രകം-ഉഷ്ട്രീണാം ക്ഷീരം, ലഘു തഥാ ഈഷത്-മനാഗ്രൂക്ഷോഷ്ണലവണം തഥാ ദീപനം ഭവതി| തഥാ, വാതാദീനാം ശസ്തം-വാതാദിഷു പഥ്യമിത്യര്ഥഃ| ഔഷ്ട്രകമിതി "ഉഷ്ട്രാദ്വുഞ്" ഇതി വുഞ്| പ്രാതിപദികഗ്രഹണേ ലിങ്ഗവിശിഷ്ടസ്യാപി ഗ്രഹണമിത്യുഷ്ട്രീശബ്ദാദപി|

Adhikarana mAnuShakShIraguNAH (26) · Śloka 26

മാനുഷം വാതപിത്താസൃഗഭിഘാതാക്ഷിരോഗജിത്| തര്പണാശ്ചോതനൈര്നസ്യൈഃ|൨൬|

സ൦-മാനുഷീണാം ക്ഷീരം വാതപിത്താസൃഗഭിഘാതാക്ഷിരോഗജിദ്ഭവതി വാതശ്ച പിത്തം ചാസൃക് ചാഭിഘാതശ്ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ, തൈരക്ഷിരോഗഃ, തം ജയതി യത്തദേവമ്| കേന പ്രയോഗേണ ? ഇത്യാഹ-തര്പണാശ്ചോതനൈര്നസ്യൈഃ| ന ത്വഭ്യവഹാരാദിനാ| തര്പണാദീനി-സ്വേ സ്വേऽധ്യായേ വക്ഷ്യമാണാനി|

Adhikarana AvikakShIraguNAH (26-27) · Śloka 27

| അഹൃദ്യം തൂഷ്ണമാവികമ്||൨൬|| വാതവ്യാധിഹരം ഹിധ്മാശ്വാസപിത്തകഫപ്രദമ്| |൨൭|

സ൦-ആവികം ക്ഷീരമുഷ്ണവീര്യം ഭവതി| തഥാ, അഹൃദ്യം-ഹൃദയായാഹിതം ഭവതി| തഥാ, വാതവ്യാധിഹരമ്| തഥാ, ഹിക്കാദിപ്രദമ്| ആവികമിത്യവിശബ്ദാത് സ്വാര്ഥേ കപ്രത്യയാന്താത് "തസ്യേദമ്" ഇത്യണ്|

Adhikarana hastinIkShIraguNAH (27) · Śloka 27

| ഹസ്തിന്യാഃ സ്ഥൈര്യകൃത്|൨൭|

സ൦-ഹസ്തിന്യാഃ ക്ഷീരം സ്ഥൈര്യകൃദ്ഭവതി|

Adhikarana vaDavAdikShIraguNAH (27-28) · Śloka 28

ബാഢമുഷ്ണം ത്വൈകശഫം ലഘു||൨൭|| ശാഖാവാതഹരം സാമ്ലലവണം ജഡതാകരമ്| |൨൮|

സ൦-ഏകഃ ശഫോ-നഖോ, യാസാം വഡവാദീനാം താ ഏകശഫാഃ, താസാമിദം-ഐകശഫം ക്ഷീരം, ബാഢം-അതിശയേനോഷ്ണം ഭവതി| തഥാ, ശാഖാസു-ബാഹൂരുപ്രഭൃതിഷു യോ വാതഃ, തം ഹരതീതി ശാഖാവാതഹരമ്| "ഹരതേരനുദ്യമനേऽച്" ഇത്യച്| തഥാ, സമ്ലലവണം-ഈഷദമ്ലമീഷല്ലവണം ച| തഥാ, ജഡതാകരം-അങ്ഗജാഡ്യകരണഹേതുഃ| "കുഞോ ഹേതുഃ" ഇത്യാദീനാ ഹേതൌ ടഃ|

Adhikarana apakvakShIraguNAH pakvakShIraguNAH (28) · Śloka 28

| പയോऽഭിഷ്യന്ദി ഗുര്വാമം, യുക്ത്യാ ശൃതമതോऽന്യഥാ||൨൮||

സ൦-ആമം-അക്വഥിതം, പയോऽഭിഷ്യന്ദി-ശ്ലേഷ്മപ്രകോപി, തഥാ ഗുരു ഭവതി| അതഃ-ആമാത്, അന്യഥാ-വിപരീതം, യുക്ത്യാ ശൃതം ഭവതി| അനഭിഷ്യന്ദി ലഘു ച| ലഘിമാ തു പൂര്വാവസ്ഥാമപേക്ഷ്യോച്യതേ| യുക്തിഃ-യോഗ ഉപായ:| ഖരനാദേന ക്ഷീരസ്യ ശ്രപണേ യുക്തിഃ സ്പഷ്ടം കൃത്വാ ദര്ശിതാ-"അര്ധോദകം ക്ഷീരശിഷ്ടമാമാല്ലഘുതരം ശൃതമ്|" ഇതി|

Adhikarana atipakvakShIraguNAH dhAroShNakShIraguNAH (29) · Śloka 29

ഭവേദ്ഗരീയോऽതിശൃതം, ധാരോഷ്ണമമൃതോപമമ്| |൨൯|

സ൦-അതിശയേന ക്വഥിതം കവലഭോജ്യമിവ സഞ്ജാതം, ഗരീയോ-ഗുരുതരം ഭവേത്| ഖരനാദേനോക്തമ്-"സ്യാന്നിര്ജലം ശൃതം ദ്വിത്രിചതുരഷ്ടാംശശേഷിതമ്| യഥാശൃതതമം സാരം ഗുരു ബല്യതമം പയഃ||" ഇതി| സുശ്രുതേ (?) ചോക്തമ്-"ശൃതശീതം തു പിത്തഘ്നം ശൃതോഷ്ണം കഫവാതജിത്| ത്യജേദ്വിവര്ണം ഗ്രഥിതം വിഗന്ധം വിരസം പടു|| രക്തപിത്തപ്രശമനീ വൃഷ്യാ സന്താനികാ ഗുരുഃ|" ഇതി| ഖരനാദേനോക്തമ്-"ധാരോഷ്ണാത്സര്വശഃ ക്ഷീരാച്ഛീതം ഗുരുതരം ഭവേത്|" ഇതി| ധാരോഷ്ണമമൃതോപമമ്, നിര്ദോഷത്വാത്|

Adhikarana dadhiguNAH,dadhiBojananiyamAH (29-33) · Śloka 33

| അമ്ലപാകരസം ഗ്രാഹി ഗുരൂഷ്ണം ദധി വാതജിത്||൨൯|| മേദഃശുക്രബലശ്ലേഷ്മപിത്തരക്താഗ്നിശോഫകൃത്| രോചിഷ്ണു ശസ്തമരുചൌ ശീതകേ വിഷമജ്വരേ||൩൦|| പീനസേ മൂത്രകൃച്ഛ്രേ ച, രൂക്ഷം തു ഗ്രഹണീഗദേ| നൈവാദ്യാന്നിശി നൈവോഷ്ണം വസന്തോഷ്ണശരത്സു ന||൩൧|| നാമുദ്ഗസൂപം നാക്ഷൌദ്രം തന്നാഘൃതസിതോപലമ്| ന ചാനാമലകം നാപി നിത്യം നോ മന്ദമന്യഥാ||൩൨|| ജ്വരാസൃക് പിത്തവീസര്പകുഷ്ഠപാണ്ഡുഭ്രമപ്രദമ്| |൩൩|

സ൦-അമ്ലൌ പാകരസൌ യസ്യ തദേവംഭൂതം ദധി ഭവതി| തഥാ, ഗ്രാഹി-സ്തമ്ഭനമ്| തഥാ ചോക്തമ്-"ഭേദി തത്പിണ്ഡിതാന് ഭാവാന് ശകൃദാദീന് ഭിനത്തി യത്| വിപരീതമതോ ഗ്രാഹി തച്ച സ്തമ്ഭനമുച്യതേ||" ഇതി| തഥാ, ഗുരു ഉഷ്ണം വാതജിച്ച| മേദആദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ, താന് കരോതി യത്തദേവമ്| രോചത ഇതി രോചിഷ്ണു| ന രോചത ഏവ കേവലമ്, അരോചകമപി വ്യാവര്തയതീതി ശസ്തമരുചൌ| രോചനം ഹി ഘൃതപൂരാദി ന ത്വരുചിം ജയതി| അരുചിഘ്നം പ പടോലപത്രം തന്ന രോചതേ| തഥാ ഹ്യത്രൈവ പഠിഷ്യതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൦|൧൪)- "തിക്തഃ സ്വയമരോചിഷ്ണുരരുചിമ്" ഇത്യാദി| രോചിഷ്ണുത്വാദേവ ചോച്ചാവചവ്യഞ്ജനപരിവൃതൈര്മാംസമണ്ഡകാദിഭിരപി സുഹിതസ്യാപി ദധന്യഭിലാഷ ഉത്പദ്യത ഏവ| അത ഏവ ചൈതദാഹാരാന്തേऽഭ്യവഹരന്തി| ശീതക ഇതി വിഷമജ്വരവിശേഷണമ്| ശീതകാരിത്വം തു വാതേ ശ്ലേഷ്മണി തത്സംസര്ഗേ വാ യദ്യപി ത്രിതയേ സമ്ഭവതി, തഥാऽപി വാതജിദ്വാതജ ഏവ വിഷമജ്വരേ ദധി പ്രയോജ്യമ്, സംസര്ഗേ വാ വാതോല്ബണേ| തഥാ ഹി ശീതജ്വര ഏവോക്തമ് (ഹൃ. ചി. അ. ൧|൧൪൨)- "അഗ്ന്യനഗ്നികൃതാന് സ്വേദാന് സ്വേദി ഭേഷജഭോജനമ്|" ഇതി| നനു, പീനസേ ശസ്തമിതി കഥമവിശേഷേണോക്തമ് ? യതശ്ചത്വാരഃ പീനസാ വാതപിത്തകഫസന്നിപാതജാ ഇതി വക്ഷ്യന്തേ| തത്ര ദധ്നോ വാതാധിക ഏവ യുക്തത്വം, ന ശേഷേഷു| അത്ര സഞ്ചക്ഷ്മഹേ| പരിപാകാത് പീനസസ്യോപശാന്തിഃ| പരിപാകകരം ച ദധി, ഉഷ്ണത്വാത്| അഥവാ പൂര്വവത്സാമാന്യോക്താവപി യത്ര യോഗ്യതാऽസ്യ വാതികേ, തത്രൈവ തദുപകല്പ്യതാമ്| അനുക്തേഷ്വപി ഹി സാമാന്യോപക്രമോ വസ്തുവശാദ്വിശേഷ്വേവ വിപരിണമതി| തഥാ ഹ്യത്രൈവോപരിഷ്ടാദ്ദുഗ്ധകര്മസു വ്യതീതമ്-"ശ്രമഭ്രമമദാലക്ഷ്മീശ്വാസകാസാതിതൃട്ക്ഷുധഃ| ജീര്ണജ്വരം മൂത്രകൃച്ഛ്രം രക്തപിത്തം ച നാശയേത്||" ഇതി| ന ച സര്വേഷ്വേവ കാസശ്വാസകൃച്ഛ്രാസ്രപിത്തേഷു പയഃ കാര്മുകമിതി| തഥാ, ഗ്രഹണീരോഗേ തു തദ്രൂക്ഷം ശസ്തമ്| അനേന ച ഹേതുനാ ദധ്നഃ പ്രകൃതിസ്ഥസ്യ സ്നിഗ്ധത്വം യുക്ത്യൈവോക്തമ്| യതോ ഗ്രഹണ്യാം രൂക്ഷം-ഉദ്ധൃതസാരമുദ്ദിഷ്ടമ്| നിശി നൈവ-ന കിഞ്ചിദദ്യാത്| നൈവാദ്യാന്നിശി നൈവോഷ്ണമിത്യേവകാരാ ആത്യന്തികനിഷേധായ| രാത്രൌ നിഷേധാദ്ദിവാ ഭുഞ്ജീതേത്യര്ഥാദവഗമ്യതേ| നൈവോഷ്ണം-അഗ്ന്യാദിതാപാത്തപ്തമ്| തഥാ, വസന്തഗ്രീഷ്മശരത്സു ന ഭോജ്യമ്| അന്യര്താവപി മുദ്ഗസൂപാദീനാമന്യതമേന രഹിതം ന ഭോജ്യമ്| തത്ര ഘൃതസിതോപലയോഃ സമാംശികതയോരേവ യോഗേന പഥ്യത്വമിച്ഛന്തി| മുദ്ഗസൂപാദീനാം തു മിശ്രീഭാവോ ദധ്നാ ജന്യമാനസ്യ ദോഷസ്യ പ്രതിബന്ധാര്ഥം കല്പ്യതേ, രക്തപിത്തവത്| യഥാസമീരണോല്ബണേऽസ്രപിത്തേ തിത്തിര്യാദീനാമൌഷ്ണ്യമുദുമ്ബരാദിരസേന പ്രതിബധ്നാതി| നിത്യമിതി| യദ്യുപശേതേ ശരീരസ്യ തഥാപ്യുദകരോഗാവഹത്വാന്ന ശീലനീയമ്| അത ഏവ മാത്രാശിതീയേऽപ്യതിദോഷലത്വാദസ്യ നിഷേധം കരോതി| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൮|൪൦)- "കിലാടദധികൂചീകാ" ഇത്യാദി| നോ മന്ദമിതി| ദുഗ്ധാവസ്ഥാം വ്യതീത്യ ദധ്യവസ്ഥാമസമ്പ്രാപ്തമന്തരാലവര്തി-മന്ദകമിത്യുച്യതേ| തസ്മിന് സത്യപി സ്നേഹേ പരിണതിവിശേഷേണ കാലാത്മനാ സ്രോതസാമത്യന്തോപലേപകൃതോ ദോഷത്രയകോപോऽപി ഭവതീത്യതീവ വര്ജനീയമേവ മന്ദകനിഷേധശ്ചോപലക്ഷണാര്ഥഃ, തേന മദ്യാദീനപ്യപ്രാപ്തരസാന്നോപയുഞ്ജീതേത്യവഗന്തവ്യമ്| അന്യഥേത്യാദി| പ്രശബ്ദ ഏവം ദ്യോതയതി-വിധിഭ്രഷ്ടം ദധി നിഷേവ്യമാണം പ്രകര്ഷേണ ജ്വരാസൃക്പിത്താദീന് ദദാതി| നനു, ശുക്രകൃത്ത്വബലവര്ധനത്വാദ്ദീപനത്വമനുപപന്നമ്| ശുക്രകൃദ്ബലവര്ധനാനി ഹി ദ്രവ്യാണി പ്രായേണ ഗുരൂണി ഭവന്തി| അതോ ദധ്യേവംഗുണം സത്കഥം നാമാഗ്നികൃത്സ്യാത് ? അത്രാചക്ഷ്മഹേ| അമ്ലത്വാദുഷ്ണവീര്യത്വാച്ച യുക്തമേവ| യതോ രസവിപാകാഭ്യാമമ്ലം വീര്യേണോഷ്ണം ച ദധി, അതോऽഗ്നികൃത്ത്വമസ്മിന്നുപപന്നമിതി| നനു, ശുക്രകരത്വം ദധ്നോ ന യുക്തമ്| യതോऽമ്ലപാകരസം ദധീത്യധീതമാചാര്യേണ, അമ്ലശ്ച ശുക്രനാശനഃ, തസ്മാച്ഛുക്രകൃത്ത്വമയുക്തമ്| അത്രാചക്ഷ്മഹേ| സ്നിഗ്ധത്വബൃംഹണത്വവാതഘ്നത്വബല്യത്വൈഃ ശുക്രകൃത്ത്വമുപപന്നമേവ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൯|൨൨)- "കിഞ്ചിദ്രസേന കുരുതേ കര്മ പാകേന ചാപരമ്| ഗുണാന്തരേണ വീര്യേണ പ്രഭാവേണൈവ കിഞ്ചന||" ഇതി| നനു, വാതജിദിത്യനേന നാര്ഥഃ| യാനി ഖലു ദ്രവ്യാണി ബല്യസ്നിഗ്ധഗുരൂഷ്ണയുക്താനി, താനി വാതഘ്നാന്യേവ ദൃഷ്ടാനി| തസ്മാദ്വാതജിദിതി ന വാച്യമ്| നൈവമ്| സക്തുമദ്യസൂര്യതാപമന്ദകാദിഷു വ്യഭിചാരാത്| തഥാ ഹി-സക്തവോ വാതലാ വൃഷ്യാ രൂക്ഷാ ബലകരാശ്ച| മാര്ദ്വീകാദിമദ്യം ഹര്ഷണത്വാദ്വൃഷ്യം വാതലം ച| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. ഉ. അ. ൪൦|൩൫)- "മനസോ ഹര്ഷണം യച്ച തത്സര്വം വൃഷ്യമുച്യതേ|" ഇതി| മദ്യം ച മാത്രാ പീതം ഹര്ഷണം ഭവതി| തഥാ ച മുനിഃ (ച.ചി.അ.൨൪|൫൯)-"ഹര്ഷമൂര്ജപ്രദം പുഷ്ടിമാരോഗ്യം പൌരുഷം പരമ്| യുക്ത്യാ പീതം കരോത്യാശു മദ്യമ്" ഇതി| സൂര്യതാപശ്ചോഷ്ണോऽപി സന്മാരുതസ്യ വൃദ്ധയേ| തഥാ ച മുനിഃ (ച.ചി.അ. ൧൪|൧൩)-"കഷായകടുതിക്താനി രൂക്ഷശീതലഘൂനി ച|" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "വാതാതപൌ ഭയം ശോകോ ഹേതുര്വാതാര്ശസാമിതി||" ഇതി| മന്ദകം ച സ്നിഗ്ധാമ്ലഗുരുഗുണയുക്തമപി ത്രിദോഷകരമ്| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൭|൨൨൪)- "ത്രിദോഷം മന്ദകമ്" ഇതി| ത്രിഷു ച ദോഷേഷ്വന്തര്ഭൂതഃ പവന ഇതി ചൈവം വ്യഭിചാരദര്ശനാദ്വാതജിദിത്യുക്തമ്| ക്ഷീരസ്യ ച ദധ്യാത്മനാ പരിണമതോऽനഭിവ്യക്താമ്ലാഭിവ്യക്താമ്ലാത്യമ്ലലക്ഷണാസ്തിസ്രോऽവസ്ഥാഃ സമ്പദ്യന്തേ| തത്ര മന്ദജാതം-അനഭിവ്യക്താമ്ലമ്| സമ്യഗ്ജാതം-അഭിവ്യക്താമ്ലമ്| അതിജാതം-അത്യമ്ലമ്| തത്ര മന്ദജാതം ത്രിദോഷകൃത്ത്വാന്നിഷിദ്ധമ്| സമ്യഗ്ജാതസ്യൈതേ പൂര്വോക്താ ഗുണാഃ| കിഞ്ചിദ്ധീനാശ്ചാത്യമ്ലസ്യ| തഥാ, സുജാതേऽത്യമ്ലേ ച ദധ്നി സരമണ്ഡൌ സ്തഃ| തത്ര ദധ്ന ഉപരിഭാഗഃ സരഃ, അധോ മണ്ഡഃ| ഏതദ്ഗുണാസ്തു ലാഘവികത്വാന്നേഹോക്താഃ| മുനിനാ ച ദര്ശിതാഃ (ച.സൂ.അ. ൨൭|൨൨൪)- "ത്രിദോഷം മന്ദകം ജാതം വാതഘ്നം ദധി ശുക്രലമ്| സരഃ ശ്ലേഷ്മാനിലഘ്നസ്തു മണ്ഡഃ സ്രോതോവിശോധനഃ||" ഇതി| ശ്ലേഷ്മപിത്തരക്തകൃത്ത്വം ചാമ്ലപാകരസോഷ്ണവീര്യത്വാദേവാത്രഗമ്യതേ| യത്തു സാക്ഷാദേതേഷാമുപാദാനം തത് പ്രകര്ഷാര്ഥമ്| അന്യേഭ്യോऽമ്ലദ്രവ്യേഭ്യോ ദധ്യേതാന്യതിശയേന കരോതീതി| നൈവാദ്യാന്നിശീത്യാദൌ ഗ്രന്ഥേ ചൈകസ്മിന്നേവ നകാരേ കര്തവ്യേ യദനേകനകാരകരണം തച്ഛാസ്ത്രനിഷിദ്ധദധിഭക്ഷണാദതിപ്രത്യവായജ്ഞാപനാര്ഥമ്| ചരകോക്തശ്ച മങ്ഗല്യഗുണോ നേഹോക്തഃ, ചികിത്സായാമനുപയോഗിത്വാത്| അത ഏവ സര്പിരാദീനാം മങ്ഗല്യാനാമപി ചരകേऽപി മങ്ഗലത്വം നാവാദീദിതി| സുശ്രുതേ തു (സൂ.അ. ൪൫|൬൮) ദധ്നോ വിശേഷഗുണാ ഉക്താഃ| യഥാ-"ദധ്യാജം കഫപിത്തഘ്നം ലഘു വാതക്ഷയാപഹമ്| ദുര്നാമശ്വാസകാസേഷു ഹിതമഗ്നേശ്ച ദീപനമ്|| വിപാകേ മധുരം വൃഷ്യം രക്തപിത്തപ്രണാശനമ്| ബലാസവര്ധനം സ്നിഗ്ധം വിശേഷാദ്ദധി മാഹിഷമ്|| വിപാകേ കടു സക്ഷാരമമ്ലം ഭേദ്യൌഷ്ട്രകം ദധി| വാതമര്ശാംസി കുഷ്ഠാനി കൃമീന് ഹന്ത്യുദരാണി ച|| വാതഘ്നം കഫകൃത്സ്നിഗ്ധം വിശേഷാന്ന ച പിത്തകൃത്| കുര്യാദ്ഭക്താഭിലാഷം ച ദധി യത് സുപരിസ്രുതമ്|| ശൃതക്ഷീരാച്ച യജ്ജാതം ഗുണവദ്ദധി തത്സ്മൃതമ്| വാതപിത്തഹരം രുച്യം ധാത്വഗ്നിബലവര്ധനമ്|| ദധി ത്വസാരം രൂക്ഷം ച ഗ്രാഹി വിഷ്ടമ്ഭിവാതലമ്| ദീപനീയം വിശേഷേണ സകഷായം രുചിപ്രദമ്||" ഇതി| കേവലമപി സ്വല്പം കദാചിദ്ദധി ഭുഞ്ജീതേത്യര്ഥാദവഗമ്യതേ| അന്യഥാ കേവലസ്യ ഗുണകഥനം നിഷ്ഫലമേവ സ്യാദിതി കേചിദാഹുഃ|

Adhikarana takraguNAH (33-34) · Śloka 34

| തക്രം ലഘു കഷായാമ്ലം ദീപനം കഫവാതജിത്||൩൩|| ശോഫോദരാര്ശോഗ്രഹണീദോഷമൂത്രഗ്രഹാരുചീഃ| പ്ലീഹഗുല്മഘൃതവ്യാപദ്ഗരപാണ്ഡ്വാമയാന് ജയേത്||൩൪||

സ൦-തക്രം ലഘു കഷായാമ്ലം ദീപനം കഫവാതജിച്ച ഭവതി| തഥാ, ശോഫാദീനേകാദശ ജയേത്| ഘൃതസ്യാതിപാനാത് വ്യാപത്-രോഗോ ഘൃതവ്യാപത്| ഗരഃ-കൃത്രിമോ വിഷവിശേഷഃ| സുശ്രുതേ ചോക്തമ് (സൂ.അ.൪൫|൮൬)- "നൈവ തക്രം ക്ഷതേ ദദ്യാന്നോഷ്ണകാലേ ന ദുര്ബലേ| ന മൂര്ച്ഛാഭ്രമദാഹേഷു ന രോഗേ രക്തപൈത്തികേ|| ശീതകാലേऽഗ്നിമാന്ദ്യേ ച കഫോത്ഥേഷ്വാമയേഷു ച| മാര്ഗാവരോധേ ദുഷ്ടേ ച വായൌ തക്രം പ്രശസ്യതേ||" ഇതി| തഥോക്തമ് (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൭)- "തക്രമാമം കഫം കോഷ്ഠേ ഹന്തി കണ്ഠേ കരോതി തു| പീനസശ്വാസകാസാദൌ സിദ്ധമേവോപയോജയേത്||" ഇതി| "മന്ദജാതം മരുത്കോപി രൂക്ഷാഭിഷ്യന്ദി ദുര്ജരമ്| അതിജാതം ഭൃശാമ്ലൌഷ്ണ്യതൈക്ഷ്ണ്യാത്പിത്തകരം പരമ്|| ദോഷഘ്നമുദ്ധൃതസ്നേഹം സസ്നേഹമപി ശോഫജിത്| (സു. സൂ. അ. ൪൫|൮൯)- 'വാതേऽമ്ലം സൈന്ധവോപേതം, സ്വാദു പിത്തേ സശര്കരമ്|| ഹിതം തക്രം കഫേ സാമ്ലം വ്യോഷസൌവര്ചലാന്വിതമ്| തക്രാല്ലഘുതരോ മണ്ഡോ ദുര്ജരാ തക്രകൂര്ചികാ'||" ഇതി|

Adhikarana mastuguNAH (35) · Śloka 35

തദ്വന്മസ്തു സരം സ്രോതഃശോധി വിഷ്ഠമ്ഭജില്ലഘു| |൩൫|

സ൦-മസ്തു തദ്വത്-തക്രവദ്ഗുണൈര്വേദ്യമ്| തഥാ, സരമ്| തഥാ, സ്രോതഃശോധിഃ| തഥാ, വിഷ്ടമ്ഭജിത്| സുശ്രുതേ ചോക്തമ് (സൂ.അ.൪൫|൮൧)- "തൃഷ്ണാക്ലമഹരം മസ്തു ലഘു സ്രോതോവിശോധനമ്| അമ്ലം കഷായാനുരസമവൃഷ്യം കഫവാതജിത്|| ആഹ്ലാദനം പ്രീണനം ച ഭിനത്ത്യാശു മലം ച തത്| ബലമാവഹതി ക്ഷിപ്രം തഥാ ഭക്തസ്യ രോചകമ്||" ഇതി|

Adhikarana navanItaguNAH (35-36) · Śloka 36

| നവനീതം നവം വൃഷ്യം ശീതം വര്ണബലാഗ്നികൃത്||൩൫|| സങ്ഗ്രാഹി വാതപിത്താസൃക്ക്ഷയാര്ശോര്ദിതകാസജിത്| |൩൬|

സ൦-നവനീതം നവം-നവോദ്ധൃതം, ലഘു വൃഷ്യം ച| തഥാ, ശീതം-ശീതവീര്യം, ബലവര്ണാഗ്നികരം ച| തഥാ, സങ്ഗ്രാഹി വാതാദിജിച്ച| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (സൂ.അ.൬)-"ശീതം സ്വാദു കഷായാമ്ലം നവനീതം നവോദ്ധൃതമ്|" ഇത്യാദി|

Adhikarana kShIrodBavanavanItaguNAH (36) · Śloka 36

| ക്ഷീരോദ്ഭവം തു സങ്ഗ്രാഹി രക്തപിത്താക്ഷിരോഗജിത്||൩൬||

സ൦-ക്ഷീരോദ്ഭവം തു-ക്ഷീരാദേവ ജാതം മഥിത്വോത്പാദിതം, നവനീതം സങ്ഗ്രാഹി രക്തപിത്താക്ഷിരോഗജിച്ച ഭവതി|

Adhikarana ghRutaguNAH (37-39) · Śloka 39

ശസ്തം ധീസ്മൃതിമേധാഗ്നിബലായുഃശുക്രചക്ഷുഷാമ്| ബാലവൃദ്ധപ്രജാകാന്തിസൌകുമാര്യസ്വരാര്ഥിനാമ്||൩൭|| ക്ഷതക്ഷീണപരീസര്പശസ്ത്രാഗ്നിഗ്ലപിതാത്മനാമ്| വാതപിത്തവിഷോന്മാദശോഷാലക്ഷ്മീജ്വരാപഹമ്||൩൮|| സ്നേഹാനാമുത്തമം ശീതം വയസഃ സ്ഥാപനം പരമ്| സഹസ്രവീര്യം വിധിഭിര്ഘൃതം കര്മസഹസ്രകൃത്||൩൯||

സ൦-ഘൃതം ധീപ്രഭൃതീനാമഗ്നിഗ്ലപിതാത്മാന്താനാം ശസ്തം-ഹിതമ്| ധീഃ-ബുദ്ധിഃ, വസ്തുഗ്രഹണശക്തിഃ| സ്മൃതിഃ-അതീതവിചാരശക്തിഃ| പ്രജാര്ഥിനാം ശസ്തമ്| പ്രജാ-അപത്യമ്, തദര്ഥിനാമ്| ശുക്രസ്യ സഫലതാകരമിത്യര്ഥഃ| തഥാ, വാതാദിഘ്നമ്| തഥാ, സ്നേഹാനാം-തൈലാദീനാം, ഉത്തമം-ശ്രേഷ്ഠമ്| തഥാ, ശീതമ്| വയസഃ സ്ഥാപനം-ജരയാ വിനാ വയസഃ സ്ഥാപനമിത്യര്ഥഃ| സഹസ്രവീര്യമിതി| സഹസ്ര-ശബ്ദോऽനേകാര്ഥഃ, അനേകശക്തീത്യര്ഥഃ| കഥമ് ? വിധിഭിഃ,-യോഗസംസ്കാരാദിഭിര്ഘൃതമനേകശക്തിഃ സമ്പദ്യതേ| യേന ദ്രവ്യേണ പ്രയുജ്യതേ സംസ്ക്രിയതേ വാ, തച്ഛക്തിമേവാऽനുരുധ്യതേ| അഥവാ തത്സംയോഗാച്ഛക്ത്യന്തരമന്യദാരോഹതി| അതോ ഹേതോഃ സഹസ്രശബ്ദോऽനേകാര്ഥഃ| അന്യഥാ ദ്രവ്യാണാമാനന്ത്യാത്കഥം ദശശതവാചീ സഹസ്രശബ്ദ ഉപപദ്യതേ| അന്യേ ത്വേവം വ്യാചക്ഷതേ -സഹസ്രശബ്ദോ ദശശതസംഖ്യാവാച്യേവ| സഹസ്രപാക്യം ഹി സര്പിരുക്തമ്, ന സഹസ്രപാക്യാത്പരേണ| തത്ര ചേദം സഹസ്രപാക്യത്വേ പ്രയോജനമ്-പാകസഹസ്രം യാവദസ്യ സംസ്കാരോऽനുവര്തതേ, നാതഃപരമ്| അന്യഥാ സഹസ്രപാകാത്പരേണ കിമിതി പാകോ നോക്തഃ ? തസ്മാദാസഹസ്രം പാകാനാം ശക്ത്യന്തരാണ്യാരോഹന്തി പാകാഃ, ന തതഃ പരേണേതി| തഥാ, കര്മസഹസ്രകൃത്-അനേകകാര്യകൃത്|

Adhikarana purANaghRutaguNAH (40) · Śloka 40

മദാപസ്മാരമൂര്ഛായശിരഃകര്ണാക്ഷിയോനിജാന്| പുരാണം ജയതി വ്യാധീന് വ്രണശോധനരോപണമ്||൪൦||

സ൦-പുരാണം-അതീതബഹു കാലം, പഞ്ചദശാദിവര്ഷസ്ഥിതം, ഘൃതം മദാദീന് വ്യാധീന് ജയതി| വ്രണാനാം പൈച്ഛില്യാദീന് ശോധയതി| തഥാ, വ്രണാന് രോപയതി| സങ്ഗ്രഹേ ചൈവമധ്യൈഷ്ട (സൂ. അ. ൬)- "വ്രണശോധനരോപണമ്| പൂര്വോക്താംശ്ചാധികാന്കുര്യാദ്ഗുണാംസ്തദമൃതോപമമ്|| തദ്വച്ച ഘൃതമണ്ഡോऽപി രൂക്ഷസ്തീക്ഷ്ണസ്തനുസ്തു സഃ|" ഇതി|

Adhikarana kilATAdiguNAH (41) · Śloka 41

ബല്യാഃ കിലാടപീയൂഷകൂര്ചികാമോരണാദയഃ| ശുക്രനിദ്രാകഫകരാ വിഷ്ടമ്ഭിഗുരുദോഷലാഃ||൪൧||

സ൦-കിലാടാദയോ ബല്യാഃ| തഥാ, ശുക്രാദികരാഃ| തഥാ, വിഷ്ടമ്ഭിനോ ഗുരവോ ദോഷലാശ്ച സ്യുഃ| ആദിഗ്രഹണാത്തക്രപിണ്ഡകക്ഷീരശാകയോര്ഗ്രഹണമ്| വഹ്നിനാശകത്വം ചൈഷാം ബല്യത്വേന ശുക്രകൃത്ത്വേന വിഷ്ടമ്ഭിദോഷലത്വേനാവഗതമേവേതി 'വഹ്നിസാദനാഃ' ഇതി ഗ്രന്ഥകൃതാ നേഹകൃതമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു സ്പഷ്ടാര്ഥം കൃതമേവ| തത്ര, കിലാടഃ-അല്പക്ഷീരോ ബഹുനാ തക്രേണ കൃതഃ| പീയൂഷഃ-സദ്യഃപ്രസൂതാക്ഷീരകൃതഃ| കൂര്ചികാ-ദധിതക്രകൃതാ കിലാടികാ| മോരണഃ-ക്ഷീരസദൃശഃ കിലാടികഃ| പിണ്ഡനം-ഉത്തരാപഥേ പ്രസിദ്ധമ്| ക്ഷീരശാകഃ-പ്രസിദ്ധഃ|

Adhikarana kShIraghRutayoHshreShThatvaninditatve (42-2) · Śloka 2

ഗവ്യേ ക്ഷീരഘൃതേ ശ്രേഷ്ഠേ നിന്ദിതേ ചാവിസമ്ഭവേ| |൪൨| ഇതി ക്ഷീരവര്ഗഃ||൨||

സ൦-ഗോസമ്ഭവേ ക്ഷീരഘൃതേ ശ്രേഷ്ഠേ| ആവികേ ച നിന്ദിതേ-ഗര്ഹിതേ| ഘൃതസ്യ ച ക്ഷീരവികാരോപലക്ഷണാര്ഥത്വാദ്ദധിതക്രമസ്ത്വാദീനാമപി ഗവ്യാനാം ശ്രേഷ്ഠത്വമേവ വേദ്യമ്| അത ഏവാവിസമ്ഭവാനാം ദധിതക്രാദീനാമധമത്വമേവ വേദ്യമ്, ന ക്ഷീരഘൃതയോരേവ| അത ഏവ സങ്ഗ്രഹേ സുസ്പഷ്ടം കൃത്വോക്തമ് (സൂ. അ. ൬)- "വിദ്യാദ്ദധിഘൃതാദീനാം ഗുണദോഷാന് യഥാപയഃ|" ഇതി| അസ്യ ഹ്യയമര്ഥഃ-ഘൃതാദീനാം പയോഗുണാനതിക്രമേണ ഗുണാന് വിദ്യാത്| യഥാശബ്ദസ്യ പദാര്ഥാനതിവൃത്ത്യര്ഥേऽസ്യാവ്യയീഭാവഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി| യഥാ-"സ്വാദുപാകരസമ്" ഇത്യാദീനാ സാമാന്യേന ക്ഷീരഗുണാ ഉക്താഃ| തദ്വദ്ദധ്യാദീനാമപി സാമാന്യേനൈവ ഗുണാ ഉക്താഃ| വിശേഷാഭിലാഷേ തു ദധ്യാദീനാം സത്സ്വപി സാമാന്യഗുണേഷു പ്രകൃതിഭൂതം യത്ക്ഷീരം തദ്ഗുണോച്ചയോऽപി ഗ്രാഹ്യ ഇതി| ഖരനാദേ തൂക്തമ്-"ദധ്യാദീനാം തു തജ്ജാനാം സാമാന്യേ ഗുണകര്മണീ| തഥാ സ്വാത് സ്വാദപി ക്ഷീരാദ്ദധ്യാദീനാം വിശേഷണമ്||" ഇതി| ഗവ്യമിതി "ഗോപയസോര്യത്" ഇതി യത്| ബാഹുല്യേന ക്ഷീരനിര്ദേശാത്ക്ഷീരവര്ഗോऽയമ്| ദധിനവനീതാദീനാം തു തദ്വികാരഭൂതത്വാത്| ഇതി ക്ഷീരവര്ഗഃ|

Adhikarana ikShuvargaH ikShurasaguNAH (42-43) · Śloka 43

ക്ഷീരവര്ഗാദനന്തരമിക്ഷുവര്ഗ ആരമ്ഭ്യതേ, ഗുണക്രിയാതുല്യത്വാത്| തഥാ, ഹി-ഇക്ഷുരപി ക്ഷീരവത്സരഗുരുസ്നിഗ്ധബൃംഹണാദിഗുണകര്മാ അഥേക്ഷുവര്ഗഃ| | ഇക്ഷോഃ സരോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധോ ബൃംഹണഃ കഫമൂത്രകൃത്||൪൨|| വൃഷ്യഃ ശീതോऽസ്രപിത്തഘ്നഃ സ്വാദുപാകരസോ രസഃ| സോऽഗ്രേ സലവണോ, ദന്തപീഡിതഃ ശര്കരാസമഃ||൪൩||

സ൦-ഇക്ഷോ രസഃ സരത്വാദിഗുണയുക്തഃ| തഥാ, കഫമൂത്രകൃത്| സരഃ-ശകൃദ്ഭേദീതി കഥ്യതേ| തഥാ, (ഹൃ. സൂ. അ. ൬|൮൪)- "ഗുര്വീ സരാ തു പാലക്യാ" ഇത്യുക്ത്വാനന്തരമുക്തവാന്-"പാലക്യാവത്സ്മൃതശ്ചഞ്ചുഃ സ തു സങ്ഗ്രഹണാത്മകഃ|" ഇതി ചഞ്ചുശാകസ്യ സങ്ഗ്രഹണേന ഗുണേന സരത്വം ബാധിതമിതി| അത്ര സ്നിഗ്ധബൃംഹണവൃഷ്യമധുരാദിഗുണേന യുക്തം ച ദ്രവ്യം പ്രായഃ പവനഹന്തൃ ദൃഷ്ടമ്| അതോऽസ്യാപീക്ഷുരസസ്യ മാരുതജിത്ത്വം വേദ്യമ്| ഗ്രന്ഥകൃതാ തു സ്പഷ്ടം കൃത്വാ നോക്തമ്| ഭുക്തേ ഹി സമീരണകൃത്ത്വമസ്യ ദൃഷ്ടമ്| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬)-"വൃഷ്യഃ ശീതഃ പവനജിദ്ഭുക്തേ വാതപ്രകോപനഃ|" ഇതി| ഖരനാദേऽപ്യുക്തമ്-"മാരുതാऽऽധ്മാനജനനശ്ചക്ഷുഷ്യോ ബൃംഹണോ രസഃ|" ഇതി| സ൦-സ ച-രസഃ, അഗ്രേ-ഇക്ഷുപ്രാന്തേ ജാതഃ, സലവണഃ-ഈഷല്ലവണഃ| സുശ്രുതേ ചോക്തമ് (സൂ.അ.൪൫|൧൫൬)-"അതീവ മധുരോ മൂലേ, മധ്യേ മധുര ഏവ ച| അഗ്രേ ത്വക്ഷിഷു വിജ്ഞേയ ഇക്ഷൂണാം ലവണോ രസഃ||" ഇതി| പാഷാണാദിസങ്ക്ഷുണ്ണസ്യേക്ഷോഃ സദ്യ ഏവ യോ രസ ഉത്പദ്യതേ, തസ്യൈതേ യഥോക്താ ഗുണാ വേദ്യാഃ, നാന്യഥാ പീഡിതസ്യേക്ഷുരസസ്യ| യന്ത്രദന്താദിപീഡിതസ്യാന്യഥാ ശാസ്ത്രകൃതാ ഗുണോ നിര്ദിശ്യതേ| ദന്തപീഡിതോ യഃ, സ ശര്കരാസമ ഇതി|

Adhikarana yAntrikekShurasaguNAH (44-45) · Śloka 45

യാന്ത്രികസ്ത്വന്യഗുണ ഏവേത്യാഹ മൂലാഗ്രജന്തുജഗ്ധാദിപീഡനാന്മലസങ്കരാത്| കിഞ്ചിത്കാലം വിധൃത്യാ ച വികൃതിം യാതി യാന്ത്രികഃ||൪൪|| വിദാഹീ ഗുരുവിഷ്ടമ്ഭീ തേനാസൌ| |൪൫|

സ൦-മൂലം ചാഗ്രം ച ജന്തുജഗ്ധാദയശ്ച മൂലാഗ്രജന്തുജഗ്ധാദയഃ, തേഷാം തഥാവിധാനാമിക്ഷൂണാം പീഡനം, തസ്മാന്മൂലാഗ്രജന്തുജഗ്ധാദിപീഡനാത്| തഥാ, മലസങ്കരാത്-മലമിശ്രണാത്| തഥാ, കിഞ്ചിത്കാലം വിധൃത്യാ ച-യാന്ത്രികേ രസേ സ്വല്പകാലം വിധൃതിഃ-വിലമ്ബശ്ച ദൃഷ്ടഃ| തദേതൈഃ കാരണൈര്യാന്ത്രികോ രസോ വികൃതിം യാതി-സ്വഭാവാന്യഥാത്വം പ്രാപ്നോതി| തഥാ-ഗുരുരധികം ഗുരുഃ സമ്പദ്യതേ, അവിദാഹി വിദാഹി, അവിഷ്ടമ്ഭീ വിഷ്ടമ്ഭീ, ഇത്യേവംവിധാऽസ്യ വികൃതിഃ| യാന്ത്രികസ്യ ച രസസ്യ ബാഹുല്യേന ലോകേ മൂലാദിസഹിതസ്യ പീഡനാത്കാലവിലമ്ബോപലബ്ധേശ്ച ഗ്രന്ഥകൃദേവം സമവോചത്| അത ഏവ ഹേതുനിര്ദേശോऽത്ര കൃതഃ, ഹേത്വഭാവാത്കാര്യാഭാവപ്രതിപാദനായ| തേന യദാऽതിനിപുണധീഭിര്മൂലാദിരഹിതഃ പീഡ്യതേ, കാലവിലമ്ബിതം ച നോപയുജ്യതേ, തദാ വികൃതിം ന യാത്യേവേര്ഥഃ|വിദാഹീത്യാദി| യതോ വികൃതിം യാതി, തേന-ഹേതുനാ, അസൌ യാന്ത്രികോ, വിദാഹ്യാദിഗുണഃ സമ്പദ്യതേ| വിദാഹീ-ജഠരാഗ്നിസംയോഗാദ്യഃ പാകം ഗച്ഛന്മധ്യമായാമേവാവസ്ഥായാം വിദഹ്യമാനഃ പിത്തം കുര്വംശ്ചിരകാലമവതിഷ്ഠതേ, ന ദ്രാഗേവ ജരാം യാതി ഗുരുത്വാദഥവാ വസ്തുസ്വഭാവാത്, സ വിദാഹഗുണയുക്തോ ഭാവോ ഭണ്യതേ| തസ്മാത് ഗുരുസ്വാഭാവ്യാദ്വിദാഹീ കഥിതഃ| തഥാ ചോക്തം ധാന്വന്തരേ-"ശാലിപിഷ്ടമയം സര്വം ഗുരുഭാവാദ്വിദഹ്യതേ|" ഇതി|

Adhikarana pauNDrikekShuguNAH vAMshikekShuguNAH (45) · Śloka 45

തത്ര പൌണ്ഡ്രകഃ| ശൈത്യപ്രസാദമാധുര്യൈര്വരസ്തമനു വാംശികഃ||൪൫||

സ൦-തത്ര-തേഷു ഇക്ഷുരസേഷു മധ്യേ, പൌണ്ഡ്രകോ രസോ വരഃ-സര്വേക്ഷുരസേഭ്യഃ ശ്രേഷ്ഠഃ| കഥമ് ? ശൈത്യാദിഭിര്ഹേതുഭൂതൈഃ| ശീതസ്യ ഭാവഃ-ശൈത്യമ്| "ഗുണവചന" ഇത്യാദിനാ ഷ്യഞ്| പ്രസാദഃ-പ്രസന്നത്വമ്| മാധുര്യം-സ്വാദുതാ| തമനു വാംശികഃ-ഹീനാര്ഥേऽനുശബ്ദസ്യ "കര്മപ്രവചനീയയുക്ത" ഇതി ദ്വിതീയാ, ശൈത്യാദിഭിഃ പൌണ്ഡ്രകാദ്ധീനോ വാംശിക ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana shataparvakAdInAM guNAH (46) · Śloka 46

ശതപര്വകകാന്താരനൈപാലാദ്യാസ്തതഃ ക്രമാത്| സക്ഷാരാഃ സകഷായാശ്ച സോഷ്ണാഃ കിഞ്ചിദ്വിദാഹിനഃ||൪൬||

സ൦-ശതപര്വകാദയഃ, തതഃ-വാംശികാത്, ക്രമാത്-ഉത്തരോത്തരം, ശൈത്യാദിഭിര്ഹീനാഃ| തേ ച ശതപര്വകാദയ ഈഷത്ക്ഷാരത്വേന യുക്താ ഈഷത്കഷായരസാ ഈഷദുഷ്ണാഃ കിഞ്ചിദ്വിദാഹിനശ്ച|

Adhikarana phANitaguNAH (47) · Śloka 47

ഫാണിതം ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി ചയകൃന്മൂത്രശോധനമ്| |൪൭|

സ൦-ഫാണിതം-ക്ഷുദ്രഗുഡീഭൂത ഇക്ഷുരസഃ, ഗുരു-അതിശയേനേത്യര്ഥാദ്വേദ്യമ്, ഗുരുത്വമാത്രസ്യേക്ഷുരസേऽപ്യുക്തത്വാത്| അഭിഷ്യന്ദി| തഥാ, ചയകൃത്-ത്രിദോഷകരമ്| മൂത്രശോധനം-മൂത്രമതിവാഹയതി| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"രൂക്ഷം മധൂകപുഷ്പോത്ഥം ഫാണിതം വാതപിത്തകൃത്| കഫഘ്നം മധുരം പാകേ കഷായം ബസ്തിദൂഷണമ്||" ഇതി|

Adhikarana dhautaguDaguNAH adhautaguDaguNAH (47-48) · Śloka 48

നാതിശ്ലേഷ്മകരോ ധൌതഃ സൃഷ്ടമൂത്രശകൃദ്ഗുഡഃ||൪൭|| പ്രഭൂതകൃമിമജ്ജാസൃഡ്മേദോമാംസകഫോऽപരഃ| |൪൮|

സ൦-ഗുഡോ ധൌതഃ-സംസ്കാരവശാന്നിര്മലോ, നാതിശ്ലേഷ്മകരഃ-കിഞ്ചിത്കഫകര ഇത്യര്ഥഃ| മൂത്രം ച ശകൃച്ച മൂത്രശകൃത്, സൃഷ്ടം-ബഹിഃ ക്ഷിപ്തം, മൂത്രശകൃദ്യേന സ ഏവമ്| പ്രഭൂത ഇതി| അപര ഇതി ധൌതാത്-വിശുദ്ധാദന്യഃ, സമല ഇതി യാവത്| പ്രഭൂതാഃ കൃമിമജ്ജാസൃഡ്മേദോമാംസകഫാ യസ്യ സ ഏവമ്| കാരണേ കാര്യോപചാരാദ്ഗുഡോऽപ്യേവമുക്തഃ| യഥാ-ആനൂപോദകം പാദരോഗ ഇതി| പ്രഭൂതകൃമ്യാദീന് കരോതീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana purANaguDaguNAH navaguDaguNAH (48) · Śloka 48

| ഹൃദ്യഃ പുരാണഃ പഥ്യശ്ച, നവഃ ശ്ലേഷ്മാഗ്നിസാദകൃത്||൪൮||

സ൦-ഗുഡ ഇത്യനുവര്തതേ| പുരാണോ ഗുഡോ ഹൃദയായ ഹിതഃ| തഥാ, പഥ്യഃ-അന്തര്മധ്യബഹിര്മാര്ഗായ ഹിതഃ| നവോ ഗുഡഃ ശ്ലേഷ്മാണമഗ്നിസാദം ച കരോതി|

Adhikarana matsyaNDikAdiguNAH (49) · Śloka 49

വൃഷ്യാഃ ക്ഷീണക്ഷതഹിതാ രക്തപിത്താനിലാപഹാഃ| മത്സ്യണ്ഡികാഖണ്ഡസിതാഃ ക്രമേണ ഗുണവത്തമാഃ||൪൯||

സ൦-മത്സ്യണ്ഡികാദയസ്ത്രയോ വൃഷ്യാഃ| തഥാ, ക്ഷീണക്ഷതഹിതാ രക്തപിത്താനിലാപഹാശ്ച| തഥാ, ക്രമേണ ഗുണവത്തമാഃ-ധൌതഗുഡാദപി മത്സ്യണ്ഡികാ ഗുണകാരീ നിര്മലതരത്വാത്, തതോऽപി ഖണ്ഡോ ഗുണവത്തരഃ, ഖണ്ഡാദപി ശര്കരാ ഗുണവത്തമാ നിര്മലതമത്വാത്, ഗുണവത്തമേതി ഗുണവതീശബ്ദസ്യ തമപ്പ്രത്യയേ പുംവദ്ഭാവോऽത്ര പക്ഷേ ച വക്തവ്യ ഇതി പുംവദ്ഭാവഃ|

Adhikarana yavAsasharkarAguNAH (50) · Śloka 50

തദ്ഗുണാ തിക്തമധുരാ കഷായാ യാസശര്കരാ| |൫൦|

സ൦-തദ്ഗുണേതി ശര്കരാസമാ| യാസശര്കരാ-യവാസശര്കരേതി യാ ലോകേ പ്രസിദ്ധാ, തിക്തമധുരകഷായരസാ ച| കേചിത്ത്വാചക്ഷതേ-ദുരാലഭാരസേന സാ ക്രിയത ഇതി|

Adhikarana sarvasharkarAguNAH (50) · Śloka 50

| ദാഹതൃട്ച്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാസൃക്പിത്തഘ്ന്യഃ സര്വശര്കരാഃ||൫൦||

സ൦-സര്വശര്കരാ ഇത്യേതാശ്ചാന്യാശ്ച ദാഹാദിനാശനാഃ| ഗ്രന്ഥാന്തരേ ചോക്തമ് (സുശ്രുതേ സൂ.അ. ൪൫|൧൬൩)- "യഥാ യഥാऽऽസാം വൈമല്യം മധുരത്വം തഥാ തഥാ| സ്നേഹലാഘവശൈത്യാദി സാരത്വം ച തഥാ തഥാ||" ഇതി|

Adhikarana sharkarAPANitayorvarAvaratve (51) · Śloka 51

അധുനാ വരാവരത്വം നിര്ധാരയതി ശര്കരേക്ഷുവികാരാണാം ഫാണിതം ച വരാവരേ| |൫൧|

സ൦-ഇക്ഷുവികാരാണാം മധ്യേ ശര്കരാ ഫാണിതം ച ക്രമേണ വരാവരേ ഭവതഃ| ശര്കരാ ശ്രേഷ്ഠാ, ഫാണിതമശ്രേഷ്ഠമ്|

Adhikarana madhuguNAH madhusharkarAguNAH (51-53) · Śloka 53

ശര്കരായോനിപ്രസങ്ഗേന മധുനോऽപി ഗുണാനാഹ | ചക്ഷുഷ്യം ഛേദി തൃട്ശ്ലേഷ്മവിഷഹിധ്മാസ്രപിത്തനുത്||൫൧|| മേഹകുഷ്ഠകൃമിച്ഛര്ദിശ്വാസകാസാതിസാരജിത്| വ്രണശോധനസന്ധാനരോപണം വാതലം മധു||൫൨|| രൂക്ഷം കഷായമധുരം, തത്തുല്യാ മധുശര്കരാ| |൫൩|

സ൦-മധു ചക്ഷുഷേ ഹിതമ്| തഥാ, ഛേദി-ഉഭയഥാऽऽശ്ചോതനവ്രണലേപാദാവുപയുക്തമ്, തഥാऽഭ്യവഹാരവിഷയേऽപി| തൈക്ഷ്ണ്യാദ്യോ ദേഹേ പിണ്ഡിതാന് ഭാവാന് ഛിനത്തി-വിഭജതി, സ ഛേദീതി കഥ്യതേ| തഥാ, തൃഡാദിനുത് മേഹാദിജിദിതി ച പ്രായേണാഭ്യവഹാരവിഷയ ഏവ| വ്രണാനാം ശോധനം സന്ധാനം രോപണം ച| ശോധനം-യത് പൂയപൈച്ഛില്യാദിപ്രേരകമ്| സന്ധാനം-യദ് ദ്വൌ വ്രണൌ ചൈകീകരോതി| രോപണം-സുപ്രസിദ്ധമ്| ഏതച്ച കാര്യം ബാഹ്യവിഷയമേവാസ്യ വേദ്യമ്| തഥാ, വാതലമേതച്ചാസ്യ ബാഹ്യോപയോഗേനാഭ്യന്തരോപയോഗേന ച, അന്തേ വ്യസ്തശ്രുതത്വാത്| "ചക്ഷുഷ്യം ഛേദി" ഇത്യാദിനാऽസ്യ മധുനഃ കര്മനിര്ദേശഃ| "രൂക്ഷം കഷായമധുരം" ഇത്യനേനാസ്യ സ്വരൂപനിര്ദേശഃ| ലാഘവാച്ചാത്ര ഗ്രന്ഥകാരേണൈതദ്ഭേദാദി നോക്തമ്| തഥാ ഹ്യയമേവ തന്ത്രകാരഃ സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬) മധുനോ ഭേദാനാഖ്യത്| യഥാ-"ഭ്രാമരം പൌത്തികം ക്ഷൌദ്രം മാക്ഷികം ച യഥോത്തരമ്| [തത്ര സ്യാദ്ഭ്രാമരം ശുക്ലം ഘൃതവര്ണം തു പൌത്തികമ്|| ക്ഷൌദ്രം തു കപിലം പ്രോക്തം തൈലാഭം മാക്ഷികം സ്മൃതമ്| ഭ്രാമരം തര്പണം സ്വാദു, ത്രിദോഷം പൌത്തികം വിദുഃ|| വരം ച ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി ക്ഷൌദ്രം രൂക്ഷം മനാഗ്ഗുരു| മാക്ഷികം ലഘ്വപവനം മധുരം ശസ്യതേ വ്രണേ|| ഗരീയഃ സ്വാദ്വഭിഷ്യന്ദി നവം, ജീര്ണമതോऽന്യഥാ| മണ്ഡഃ പുരാണോ മധുരസ്തീക്ഷ്ണോ രൂക്ഷോ ലഘുസ്തനുഃ||"] ഇതി| തഥാ സങ്ഗ്രഹേ കടുപാകിത്വഗുരുത്വശൈത്യവിഷാന്വയത്വവിരുദ്ധോപക്രമത്വയോഗവാഹിത്വാദീന് ഗുണാനവോചത്| യോഗവാഹിത്വേ ച വിവദന്തേ ബഹുവിദഃ| തത്ര കേചിദേവം സമഗിരന്ത,-യധ്രവ്യം ദ്രവ്യാന്തരേണ സംയുജ്യാത്മീയം സ്വഭാവം ഹിത്വാ സംയുക്തദ്രവ്യസ്വഭാവമേവാനുവര്തതേ, തദ്യോഗവാഹീതി| ന ചൈതദ്യുക്തമ്| യതോ യദ്യേവം യോഗവാഹിതാ നിശ്ചീയതേ തദാനീം യോഗവാഹിദ്രവ്യോപയോഗോ നിരര്ഥകഃ സ്യാത്| തഥാ ഹി-യോഗവാഹിദ്രവ്യമന്തരേണാപി യത്സ്വഭാവം ദ്രവ്യം പ്രാഗാസീത് തത്സ്വഭാവമേവ യോഗവാഹിദ്രവ്യയുക്തമപി| തസ്മാദസദേതദ്യോഗവാവാഹിലക്ഷണമിതി| കേചിത്ത്വേവം പ്രതിജാനതേ,-യധ്രവ്യം ദ്രവ്യാന്തരേണ യുക്തം സത് തസ്യ ദ്രവ്യസ്യ ശക്ത്യുത്കര്ഷമുത്പാദയതി, തദ്യോഗവാഹീതി| തദപ്യസമ്യക്| യസ്മാദേവമഭ്യുപഗമ്യമാനേ ബഹൂനി ദ്രവ്യാണി യോഗവാഹീനി സ്യുഃ| തഥാ ച മധ്വാദേരപി ദ്രവ്യസ്യ കിഞ്ചിധ്രവ്യം സമാനഗുണം ശക്ത്യുത്കര്ഷം കുര്വദേവ ദൃഷ്ടമ്| തത്കഥം മധ്വാദേരേവ യോഗവാഹിത്വമുച്യതേ നാപരസ്യേതി| തദേതദപി ലക്ഷണമസച്ഛ്രുതത്വാദലക്ഷണമ്| അപരേ ത്വേവമാഹുഃ,-യധ്രവ്യം ദ്രവ്യാന്തരേണാനനുഗുണേനാപി യുക്തം സത്തദ്ഗുണാനനുവര്തതേ സ്വം ച കാര്യം തദവിരുദ്ധം കിഞ്ചിത്കരോതി, തദ്യോഗവാഹി ദ്രവ്യം ഭൃത്യവത്| യഥാ ഭൃത്യഃ സ്വാമികാര്യമത്യജന് സ്വകാര്യമപി ശരീരയാത്രാദികം സ്വാമ്യവിരുദ്ധം കരോതി, തഥൈവ മധു മദനഫലസംയുക്തം വമനകാര്യം കരോതി, ന തു വമനനിവാരണം മധുകാര്യമ്| ഏവം മധു ഹരീതകീസംയോഗാദ്വിരേചനകാര്യമേവ കരോതി, ന മധുകാര്യം സ്തമ്ഭനരൂപമിതി| യേ ത്വത്രൈവം പ്രതിപന്നാഃ,-മദനഫലാദേഃ ശക്ത്യുക്തര്ഷസ്തഥാവിധോऽസ്തി യേന മധുസമ്ബന്ധികാര്യമവധൂയ, സ്വം കാര്യം കരോതീതി, തേ ചൈവം ചോദയന്തോ ഭവന്തീതി വചനീയാഃ| യതഃ സ്തമ്ഭനദ്രവ്യേണാന്യേന യേന കേനചിത്സംയുക്തസ്യ സുധാക്ഷീരസ്യാപി ശക്തിഃ കിഞ്ചിദപഹീയമാനാ ദൃഷ്ടാ, മധുനാ തു സ്തമ്ഭനസ്വഭാവേനാപ്യസ്യ നാപഹീയതേ മനാഗപി| അതോ മധ്വാദേരേവ യോഗവാഹിത്വം നാന്യസ്യ| അപി ചാന്യദാ യോഗവാഹി ദ്രവ്യം ത്രിവൃതാദിമദനഫലേന യുക്തം സദ്വിരേചനം വമനം ചോഭയകാര്യം കുര്വദ്ദൃഷ്ടമ്, ന കേവലം വമനമേവ വിരേചനമേവ വാ| തസ്മാന്മധ്വാദേരേവ യോഗവാഹിത്വമിതി സ്ഥിതമേതത്| തത്തുല്യേതി മധുസമാ ഗുണൈര്മധുശര്കരാ|

Adhikarana uShNamadhuguNAH (53) · Śloka 53

| ഉഷ്ണമുഷ്ണാര്തുമുഷ്ണേ ച യുക്തം ചോഷ്ണൈര്നിഹന്തി തത്||൫൩||

സ൦-തത്-മധു, ഉഷ്ണമുപയുക്തം സന്നിഹന്തി-മാരയതി| തഥാ, ഉഷ്ണാര്തം-പ്രതപ്തം പുരുഷം നിഹന്തി| ഉഷ്ണേ ച കാലേ ദേശേ ചോപയുക്തം തഥാ, ഉഷ്ണൈരാഹാരാദിഭിശ്ച യുക്തം സന്നിഹന്തി|

Adhikarana uShNamadhuna upayogaH (54-3) · Śloka 3

പ്രച്ഛര്ദനേ നിരൂഹേ ച മധൂഷ്ണം ന നിവാര്യതേ| അലബ്ധപാകമാശ്വേവ തയോര്യസ്മാന്നിവര്തതേ||൫൪|| ഇതീക്ഷുവര്ഗഃ||൩||

സ൦-തച്ച മധു പ്രച്ഛര്ദനേ-വമനേ, തഥാ നിരൂഹേ ച ഉഷ്ണം ന നിവാര്യതേ-ന നിഷിധ്യതേ| യസ്മാത്കാരണാത്, തയോഃ-വമിനിരൂഹയോഃ, അലബ്ധപാകം-അപക്വമേവാശു നിവര്തതേ-പുനരാഗച്ഛതി| ഇതീക്ഷുവര്ഗഃ|

Adhikarana tailavargaH tailaguNAH tailasya bRuMhaNAdikaratvam (55-56) · Śloka 56

സര്പിഷോऽനന്തരം സ്നേഹസാമാന്യാത്തൈലവര്ഗേ വക്തവ്യേ ഗുഡസ്യ സമാനരസവീര്യവിപാകകര്മത്വാത് പ്രായേണ ചാഹാരദ്രവ്യേഷു ഭക്ഷ്യഭോജ്യേഷ്വസ്യൈവ തൈലേഭ്യഃ സുതരാം ഭോജനോപയോഗിത്വാദീക്ഷുവര്ഗോऽന്തരാ നിര്ദിഷ്ടഃ| ഭൂരിഭോജനോപയോഗിതയാ ച മദ്യാത്പ്രാക് തൈലവര്ഗോ വക്തവ്യ ഇത്യാഹ അഥ തൈലവര്ഗഃ| തൈലം സ്വയോനിവത്തത്ര മുഖ്യം തീക്ഷ്ണം വ്യവായി ച| ത്വഗ്ദോഷകൃദചക്ഷുഷ്യം സൂക്ഷ്മോഷ്ണം കഫകൃന്ന ച||൫൫|| കൃശാനാം ബൃംഹണായാലം സ്ഥൂലാനാം കര്ശനായ ച| ബദ്ധവിട്കം കൃമിഘ്നം ച സംസ്കാരാത്സര്വരോഗജിത്||൫൬||

സ൦-സര്വം തൈലം സ്വകാരണസമഗുണം ഭവതി| യതോ യദഭിനിര്വൃത്തം തത്സ്വരൂപമേവ തദിത്യര്ഥഃ| തത്ര-തൈലേഷു മധ്യേ, മുഖ്യം-തിലോദ്ഭവം, യത്തൈലം തത്തീക്ഷ്ണം-മന്ദവിപരീതമ്| തഥാ, വ്യവായി-വ്യാപ്തിശീലമ്, യദ്ദേഹം വ്യാപ്യ പാകം യാതി| തഥാ, ത്വഗ്ദോഷകൃത്-പാനാഭ്യാസേന ത്വചം ദൂഷയതി| അചക്ഷുഷ്യം-ചക്ഷുഷേ ഹിതം ന ഭവതി| സൂക്ഷ്മം-സൂക്ഷ്മസ്രോതോഗാമി| ഉഷ്ണം-ഉഷ്ണവീര്യമ്| സ്വയോനിവദിത്യതിദേശാത്കഫകൃത്ത്വം പ്രാപ്തമിത്യാഹ-കഫകൃന്ന ച,-കഫം ന കരോതി| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (സൂ.അ.൭)-"മേധ്യസ്തിലഃ സ്പര്ശശീതോ, മേധ്യം തൈലം, ഖലോ ഹിമ:| തസ്യൈവ ശ്ലേഷ്മകര്തൃത്വം, ന തൈലസ്യ ഖലസ്യ വാ||" ഇതി| പാനകസ്ത്വായുര്വേദാവതാരേऽധിജഗേ-"വിപാകേ കടുകം തൈലം വാതഘ്നം കഫപിത്തകൃത്|" ഇതി| നനു ച, തൈലമിതി കഥമസ്യ മുഖ്യം നാമ ? യതോ യഥാ തിലസ്യ വികാരഃ സ്നേഹസ്തൈലമിത്യുച്യതേ, തഥൈരണ്ഡാദീനാമപി യോ വികാരഃ സ്നേഹഃ സോऽപി തൈലമിത്യുച്യതേ| മുനരപ്യാഹ (ച.വി.അ. ൮|൨൧)- "അതൈലമപി തൈലമേവ കൃത്വോപദേക്ഷ്യതേ, തൈലപ്രാധാന്യാത്|" സ്നേഹപ്രാധാന്യാദിതി യാവത്| സാമാനാധികരണ്യപ്രയോഗോऽത ഏവോപപന്നഃ| യഥാ-കൌസുമ്ഭം തൈലമൈരണ്ഡം തൈലമിതി| അത്രോച്യതേ| തിലസ്യേദം വസ്തു തൈലമിത്യന്വര്ഥതാ തിലോദ്ഭവസ്യൈവ തൈലസ്യ സമ്ഭവതി, ന കൌസുമ്ഭാദീനാമ്| അപി ച, കൌസുമ്ഭം തൈലമിത്യാദൌ തൈലശബ്ദഃ കാണ്ഡാദിവ്യവച്ഛേദപരഃ സമ്ഭാവ്യതേ| യഥാ-കൌസുമ്ഭം തൈലം, ന പത്രം കാണ്ഡം വേതി| ഇദം തൈലം തൈലമിത്യത്ര തു സാമാനാധികരണ്യേന യദി തൈലശബ്ദോ നിര്ദിശ്യതേ തതഃ പൂര്വസ്മാത്തൈലശബ്ദാത്സ്നേഹാഭിധായിനോऽധികമര്ഥാന്തരം ന വക്തി| നനു, അത്രാപി തൈലശബ്ദഃ കസ്മാത്കാണ്ഡാദിവ്യവച്ഛേദപരോ ന ഭവതി ? ഇതി ചേത് ബ്രൂമഃ| രൂഢിരൂപത്വാത്തൈലശബ്ദസ്യ| സ്നേഹവിഷയ ഏവ തൈലശബ്ദോ രൂഢഃ, ന കാണ്ഡപത്രാദിവിഷയേ| തിലസ്യ ഹി കാണ്ഡം പത്രം വാ ന തൈലമിത്യുച്യതേ, കിം തര്ഹി ? തിലപത്രം തിലകാണ്ഡമിതി| അത ഏവ തൈലശബ്ദോച്ചാരണസ്യ സമനന്തരം സ്നേഹവിഷയൈവ ധീര്ജായതേ, ന പത്രകാണ്ഡാദിവിഷയാ| തസ്മാദസ്യൈവൈതന്മുഖ്യം നാമേതി യുക്തമുക്തമ്| സംസ്കാരാനുവര്തിത്വേന സര്വരോഗജിത്ത്വാച്ചാസ്യ മുഖ്യത്വമ്| തഥാ ചോക്തമ്-"സംസ്കാരാത്സര്വരോഗജിത്" ഇതി| കുസുമ്ഭാദീനാം തിലശബ്ദസ്യ ച സ്നേഹനാര്ഥവാച്യേ വികാരേ സ്നേഹേ തൈലച്പ്രത്യയേ സതി കുസുമ്ഭതൈലമേരണ്ഡതൈലം തിലതൈലമിതി രൂപം ഭവതി| കൃശാനാം പുംസാം ബൃംഹണായ-ബൃഹത്ത്വായ, അലം-പര്യാപ്തമ്| സ്ഥൂലാനാം ച കര്ശനായാലമ്| നനു, കഥമേകസ്മാദ്വസ്തുനോ വിരുദ്ധം കാര്യദ്വയം കര്ശനത്വബൃംഹണത്വരൂപം സ്യാദിതി ? ബ്രൂമ:| കൃശാനാം താത്വത്സ്രോതാംസി സങ്കോചമായാന്തി| സങ്കുചിതസ്രോതസാം ച നരാണാം തൈലമന്തരേണാന്യാനി ദ്രവ്യാണി ബൃംഹണഗുണയുക്താന്യപി ന തഥാ പ്രവേഷ്ടും സമര്ഥാനി ഭവന്തി| തൈലം പുനഃ സങ്കുചിതാനി സ്രോതാംസി തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ഗുണൈര്ഝടിത്യേവ പ്രവിശ്യ ശോധയതി| സ്രോതഃശുദ്ധ്യാ ച ശരീരപുഷ്ടിഃ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. ചി. അ. ൮|൪൩)- " സ്രോതഃസു തക്രശുദ്ധേഷു രസോ ധാതൂനുപൈതി യഃ| തേന തുഷ്ടിര്ബലം വര്ണഃ പരം പുഷ്ടിശ്ച ജായതേ||" ഇതി| തസ്മാത്കൃശാനാം ബൃംഹണായാലമിത്യുപപന്നമ്| തഥാ, സ്ഥൂലാനാം സൂക്ഷ്മസ്രോതോഗാമിത്വാത്സര്വസ്രോതഃസു തൈലം പ്രവിശ്യ തീക്ഷ്ണോഷ്ണാദിഗുണയോഗാന്മേദഃ ക്ഷപയതി| തത്ക്ഷപണാച്ച കര്ശനം സമ്പദ്യതേ, ഇതി സ്ഥൂലാനാം കര്ശനായ ചേത്യപ്യുപപന്നമ്| സ്നേഹാദിഗുണയോഗാത്തൈലസ്യ ബൃംഹണത്വകര്ശനത്വേ സിദ്ധേ സതി 'കൃശാനാം ബൃംഹണായാലം സ്ഥൂലാനാം കര്ശനായ ച|' ഇത്യുക്തം ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| യദിത്ഥംഭൂതം തീക്ഷ്ണാദിഗുണയുക്തമന്യദപി, തത് കൃശാനാം ബൃംഹണായാലം സ്ഥൂലാനാം കര്ശനായ ചേതി| ബദ്ധേത്യാദി| ബദ്ധാ വിട് യേന തദ്ബദ്ധവിട്കമ്| കപ്സമാസാന്തഃ| ഗ്രഥിതപുരീഷമിത്യര്ഥഃ| തഥാ, കൃമിഘ്നമ്| സംസ്കാരാദിത്യാദി| വിശിഷ്ടദ്രവ്യകൃതം സംസ്കാരമാശ്രിത്യാശേഷരോഗജിത്|

Adhikarana eraNDatailaguNAH raktairaNDatailaguNAH (57-58) · Śloka 58

സത്തിക്തോഷണമൈരണ്ഡം തൈലം സ്വാദു സരം ഗുരു| വര്ധ്മഗുല്മാനിലകഫാനുദരം വിഷമജ്വരമ്||൫൭|| രുക്ശോഫൌ ച കടീഗുഹ്യകോഷ്ഠപൃഷ്ഠാശ്രയൌ ജയേത്| തീക്ഷ്ണോഷ്ണം പിച്ഛിലം വിസ്രം, രക്തൈരണ്ഡോദ്ഭവം ത്വതി||൫൮||

സ൦-ഏരണ്ഡതൈലമീഷത്തിക്തകടുകം ഭവതി| തഥാ, സ്വാദു-മധുരമ്| തഥാ, സരം ഗുരു ച| വര്ധ്മേത്യാദി| വര്ധ്മാദീന് ജയേത്| കടീഗുഹ്യകോഷ്ഠപൃഷ്ഠസ്ഥിതൌ രുക്ശോഫൌ ജയേത്| തച്ച തീക്ഷ്ണോഷ്ണം പിച്ഛിലം വിസ്രം ച ഭവതി| ലോഹിതൈരണ്ഡതൈലം ത്വതിശയേന തീക്ഷ്ണാദിഗുണയുക്തമ്|

Adhikarana sArShApatailaguNAH (59) · Śloka 59

കടൂഷ്ണം സാര്ഷപം തീക്ഷ്ണം കഫശുക്രാനിലാപഹമ്| ലഘു പിത്താസ്രകൃത് കോഠകുഷ്ഠാര്ശോവ്രണജന്തുജിത്||൫൯||

സ൦-സര്ഷപാണാമിദം സാര്ഷപം തൈലം കടൂഷ്ണം ച ഭവതി| തഥാ, തീക്ഷ്ണം കഫശുക്രാനിലാപഹം ച| അപപൂര്വാദ്ധന്തേരന്യേഷ്വപി ദൃശ്യത ഇതി ഡഃ| തഥാ ച, ലഘു പിത്താസ്രം ച കരോതി| തഥാ, കോഠാദീന് ജയതി|

Adhikarana akShatailaguNAH (60) · Śloka 60

ആക്ഷം സ്വാദു ഹിമം കേശ്യം ഗുരു പിത്താനിലാപഹമ്| |൬൦|

സ൦-അക്ഷാണാം-ബിഭീതകാനാമിദമാക്ഷം തൈലം മധുരാദിഗുണയുക്തം പിത്താനിലഹൃച്ച|

Adhikarana nimbodBavatailaguNAH (60) · Śloka 60

| നാത്യുഷ്ണം നിമ്ബജം തിക്തം കൃമികുഷ്ഠകഫപ്രണുത്||൬൦||

സ൦-നിമ്ബോദ്ഭവം തൈലമതിശയേനോഷ്ണം ന ഭവതി| തഥാ, തിക്തമ്| തഥാ, കൃമികുഷ്ഠകഫനാശനമതിശയേന|

Adhikarana umAkusumBajatailaguNAH (61) · Śloka 61

ഉമാകുസുമ്ഭജം ചോഷ്ണം ത്വഗ്ദോഷകഫപിത്തകൃത്| |൬൧|

സ൦- അതസീജം കുസുമ്ഭജം ച തൈലമുഷ്ണവീര്യം ഭവതി| തഥാ ത്വഗ്ദോഷകഫപിത്താനി കരോതി|

Adhikarana vasAmajjamedoguNAH (61-4) · Śloka 4

സ്നേഹപ്രസങ്ഗാദിദമപ്യാഹ | വസാ മജ്ജാ ച വാതഘ്നൌ ബലപിത്തകഫപ്രദൌ||൬൧|| മാംസാനുഗസ്വരൂപൌ ച, വിദ്യാന്മേദോऽപി താവിവ| |൬൨| ഇതി തൈലവര്ഗഃ||൪||

സ൦- വസാ-തനുരൂപേണ ശുദ്ധമാംസസ്യ സ്നേഹഃ| മജ്ജാ-ധാതുഃ| തൌ വാതനാശനൌ| തഥാ, മാംസാനുഗസ്വരൂപൌ-യസ്യ പ്രാണിനഃ സമ്ബധി മാംസം തത്സദൃശരൂപൌ| മേദോऽപി താവിവ-വസാമജ്ജ്ഞോഃ സദൃശസ്വരൂപം വിദ്യാത്| സംക്ഷേപതയാ ചായം തൈലവര്ഗ ഇഹോക്തഃ| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേऽധികമപ്യുക്തമ് (സൂ.അ.൬)-"ദന്തീമൂലകരക്ഷോഘ്നകരഞ്ജാരിഷ്ടശിഗ്രുജമ്| സുവര്ചലേങ്ഗുദീപീലുശങ്ഖിനീനീപസമ്ഭവമ്|| സരലാഗുരുദേവാഹ്വശിംശപാസാരജന്മ ച| തുവരാരുഷ്കരോത്ഥം ച തീക്ഷ്ണം കട്വസ്രപിത്തകൃത്|| അര്ശഃകുഷ്ഠകൃമിശ്ലേഷ്മശുക്രമേദോऽനിലാപഹമ്| കരഞ്ജനിമ്ബജേ തിക്തേ നാത്യുഷ്ണേ തത്ര നിര്ദിശേത്|| കഷായതിക്തകടുകം സാരലം വ്രണശോധനമ്| ഭൃശോഷ്ണതീക്ഷ്ണകടുകേ തുവരാരുഷ്കരോദ്ഭവേ|| വിശേഷാത്കൃമികുഷ്ഠഘ്നേ തഥോര്ധ്വാധോവിരേചനേ| അക്ഷാതിമുക്തകാക്ഷോഡനാലികേരമധൂകജമ്|| ത്രപുസൈര്വാരുകൂഷ്മാണ്ഡശ്ലേഷ്മാതകപ്രിയാലജമ്| വാതപിത്തഹരം വൃഷ്യം ശ്ലേഷ്മലം ഗുരു ശീതലമ്|| പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രശമനം ശ്രീപര്ണീകിംശുകോദ്ഭവമ്| തിലതൈലം വരം തേഷു കൌസുമ്ഭമവരം പരമ്|| വസാ മജ്ജാ ച വാതഘ്നൌ ബലപിത്തകഫപ്രദൌ| മാംസാനുഗസ്വരൂപൌ ച വിദ്യാന്മേദോऽപി താവിവ|| തൌലൂകീ ശൌകരീ പാകഹംസജാ കുക്കുടോദ്ഭവാ| വസാ ശ്രേഷ്ഠാ സ്വവര്ഗേഷു കുമ്ഭീരമഹിഷോദ്ഭവാ|| കാകമദ്ഗുവസാ തദ്വത്കാരണ്ഡോത്ഥാ ച നിന്ദിതാ| ശാഖാദമേദസാം ഛാഗം ഹാസ്തിനം ച വരാവരമ്||" ഇതി| ഇതി തൈലവര്ഗഃ|

Adhikarana madyavargaH sAmAnyamadyaguNAH (62-65) · Śloka 65

തീക്ഷ്ണോഷ്ണസൂക്ഷ്മാദിഗുണസാമാന്യാത്തൈലവര്ഗാദനന്തരം മദ്യവര്ഗ ആരഭ്യതേഅഥ മദ്യവര്ഗഃ| | ദീപനം രോചനം മദ്യം തീക്ഷ്ണോഷ്ണം തുഷ്ടിപുഷ്ടിദമ്||൬൨|| സസ്വാദുതിക്തകടുകമമ്ലപാകരസം സരമ്| സകഷായം സ്വരാരോഗ്യപ്രതിഭാവര്ണകൃല്ലഘു||൬൩|| നഷ്ടനിദ്രാऽതിനിദ്രേഭ്യോ ഹിതം പിത്താസ്രദൂഷണമ്| കൃശസ്ഥൂലഹിതം രൂക്ഷം സൂക്ഷ്മം സ്രോതോവിശോധനമ്||൬൪|| വാതശ്ലേഷ്മഹരം യുക്ത്യാ പീതം വിഷവദന്യഥാ| |൬൫|

സ൦-സര്വം മദ്യം ദീപനാദിഗുണയുക്തമ്| തുഷ്ടിഃ-ചിത്തപരിതോഷഃ, പുഷ്ടിഃ-ശരീരപോഷഃ, തേ ദദാതി-ജനയതി, യത്തത്തുഷ്ടിപുഷ്ടിദമ്| ആതോऽനുപസര്ഗേ കഃ| തഥാ ഈഷന്മധുരതിക്തകടുകമ്| തഥാ, അമ്ലൌ പാകരസൌ യസ്യ തദേവമ്| തഥാ, സരമ്| തഥാ സകഷായമ്| തഥാ, സ്വരശ്ചാരോഗ്യം ച പ്രതിഭാ ച വര്ണശ്ച താന് കരോതി| നനു, സര്വാണ്യേവ ദ്രവ്യാണ്യാരോഗ്യാര്ഥമുപദിശ്യന്തേ| തസ്മാദാരോഗ്യകൃത്വം സര്വേഷാമേവ ദ്രവ്യാണാം പ്രാപ്തമ്| കിമിതി മദ്യസ്യൈവാരോഗ്യകൃത്ത്വമുച്യതേ ? യുക്തമാഹ ഭവാന്| കിന്ത്വതിശയഖ്യാപനാര്ഥമേതത്| മദ്യമതിശയേനാരോഗ്യകൃദിത്യര്ഥഃ| തഥാ, ലഘു| തഥാ, നഷ്ടനിദ്രേഭ്യോ നരേഭ്യോऽതിനിദ്രേഭ്യശ്ച ഹിതമ്| സര്വമേവ മദ്യം പ്രഭാവാദിതി കേചിത്| അന്യേ ത്വേവം മന്യന്തേ, യഥാ-സുരാദി യന്മദ്യം ശ്ലേഷ്മാദിവര്ധനം, തന്നഷ്ടനിദ്രേഭ്യോ ഹിതമ്| യച്ച മാധവാദി മദ്യം ശ്ലേഷ്മാദിഹന്തൃ, തച്ചാതിനിദ്രേഭ്യോ ഹിതമിതി| തഥാ, പിത്താസ്രദൂഷണമ്| തഥാ, കൃശേഭ്യഃ സ്ഥൂലേഭ്യശ്ച ഹിതമ്, ഇതി സാമാന്യേऽപി നിര്ദേശേऽത്രായം വിശേഷോ ബോധ്യഃ,-കിഞ്ചിന്മദ്യം കൃശായ ഹിതം കിഞ്ചിത്സ്ഥൂലായേതി| അഥവാ, തൈലോക്തന്യായേന കൃശസ്ഥൂലഹിതത്വം ബോധ്യമ്| തഥാ, രൂക്ഷം| തഥാ, സൂക്ഷ്മം-സ്രോതോഗാമി| തഥാ, സ്രോതോ വിശോധയതി| തഥാ, വാത ശ്ലേഷ്മഹരമ്| യുക്ത്യാ പീതം സദേവംഗുണം മദ്യം ഭവതി| യുക്തിസ്തു-മദാത്യയനിദാനേ ചികിത്സിതേ ച വക്ഷ്യമാണാ| അന്യഥാ-അയുക്ത്യാ പീതം സത്, വിഷതുല്യം ഭവതി|

Adhikarana navajIrNamadyaguNAH (65) · Śloka 65

| ഗുരു തദ്ദോഷജനനം നവം, ജീര്ണമതോऽന്യഥാ||൬൫||

സ൦-നവം-കിഞ്ചിത്കാലാതിക്രാന്തമ്, തത്-മദ്യം, ഗുരു ത്രിദോഷകരം ച ഭവതി| നവം-അനതീതസംവത്സരമിത്യേകേ| ജീര്ണം-പുരാണം ബഹുകാലാതിക്രാന്തമ്| അതഃ-നവാത്, അന്യഥാ-ലഘു ദോഷഹരം ചേത്യര്ഥഃ|

Adhikarana uShNopacAreNa madyapAnaniShedhaH (66) · Śloka 66

പേയം നോഷ്ണോപചാരേണ ന വിരിക്തക്ഷുധാതുരൈഃ| നാത്യര്ഥതീക്ഷ്ണമൃദ്വല്പസമ്ഭാരം കലുഷം ന ച||൬൬||

സ൦-തച്ച മദ്യമുഷ്ണോപചാരേണ ന പേയമ്| ഉഷ്ണോ-വിഹാരാഹാരാദിക ഉപചാരോ യസ്യ സ ഏവമ്, തേന| ന വിരിക്തേത്യാദി| കൃതവിരേചനേന ന പേയമ്, ദോഷാസാമ്യാദിതി ഭാവഃ| തഥാ, ക്ഷുധാര്തേന ന പേയമ്| തഥാ, അതിതീക്ഷ്ണമതിമൃദു ച മദ്യം ന പേയമ്| അല്പസമ്ഭാരമിതി| യദ്യാവതാ സമ്ഭാരേണ ലോകപ്രസിദ്ധേന സന്ധീയതേ സുരാദി, തത്ര തദപേക്ഷയാ ചാല്പസമ്ഭാരം ന പേയമ്| തഥാ, കലുഷം-അസ്വച്ഛം പാംസുശര്കരാദിഭിര്യുക്തം, ച ന പേയമ്|

Adhikarana surAguNAH (67) · Śloka 67

ഗുല്മോദരാര്ശോഗ്രഹണീശോഷഹൃത് സ്നേഹനീ ഗുരുഃ| സുരാऽനിലഘ്നീ മേദോऽസൃക്സ്തന്യമൂത്രകഫാവഹാ||൬൭||

സ൦--സുരാ ഗുല്മാദിഹൃദ്ഭവതി| തഥാ, സ്നേഹയതീതി സ്നേഹനീ| തഥാ, ഗുരുര്വാതനാശിനീ ച| തഥാ, മേദശ്ചാസൃക് ച സ്തന്യം ച മൂത്രം ച കഫശ്ച താനാവഹതി|

Adhikarana vAruNIguNAH,baiBItakIguNAH (68) · Śloka 68

തദ്ഗുണാ വാരുണീ ഹൃദ്യാ ലഘുസ്തീക്ഷ്ണാ നിഹന്തി ച| ശൂലകാസവമിശ്വാസവിബന്ധാധ്മാനപീനസാന്||൬൮||

സ൦-ഏവം വാരുണീ-പ്രസന്നാ| ത ഏവ സുരോക്താ ഗുണാ യസ്യാഃ സാ തദ്ഗുണാ, സുരാസമഗുണേത്യര്ഥഃ| തഥാ, ഹൃദയായ ഹിതാ-ഹൃദ്യാ| തഥാ, ലഘുസ്തീക്ഷ്ണാ ച| ശൂലാദീന്നിഹന്തി ച| വിബന്ധഃ-സ്രോതസാമുപലേപേന ദോഷാദീനാമവഹനമ്| ജഗലമേദകബക്കസാനാം സുതരാമനുപയോഗിത്വാദ്ഗുണാ നേഹോക്താഃ| സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬) തൂക്താ ഏവ| യഥാ-"ജഗലഃ പാചനോ ഗ്രാഹീ രൂക്ഷസ്തദ്വച്ച മേദകഃ| ബക്കസോ ഹൃതസാരത്വാദ്വിഷ്ടമ്ഭീ ദോഷകോപനഃ||" ഇതി| വാരുണ്യാ അധോഭാഗോ ഘനോ-ജഗലഃ| ജഗലസ്യാധോഭാഗോ-മേദകഃ| പാനീയേന മദ്യകല്കപീഡ(നേ)നോത്പന്നോ-ബക്കസഃ|

Adhikarana baiBItakIguNAH yavasurAguNAH (69-70) · Śloka 70

നാതിതീവ്രമദാ ലഘ്വീ പഥ്യാ ബൈഭീതകീ സുരാ| വ്രണേ പാണ്ഡ്വാമയേ കുഷ്ഠേ ന ചാത്യര്ഥം വിരുധ്യതേ||൬൯|| വിഷ്ടമ്ഭിനീ യവസുരാ ഗുര്വീ രൂക്ഷാ ത്രിദോഷലാ| |൭൦|

സ൦-ബിഭീതകാനാമിയം ബൈഭീതകീ| നാതിതീവ്രോ മദോ യസ്യാഃ സൈവമ്| തീവ്രമദം ന ജനയതീത്യര്ഥഃ| തഥാ, ലഘ്വീ| തഥാ, പഥ്യാ| തഥാ, വ്രണാദിഷു ചാത്യര്ഥമന്യമദ്യവന്ന വിരുധ്യതേ|

Adhikarana ariShTaguNAH (22)) · Śloka 71

| യഥാദ്രവ്യഗുണോऽരിഷ്ടഃ സര്വമദ്യഗുണാധികഃ||൭൦|| ഗ്രഹണീപാണ്ഡുകുഷ്ഠാര്ശഃശോഫശോഷോദരജ്വരാന്| ഹന്തി ഗുല്മകൃമിപ്ലീഹ്നഃ കഷായകടുവാതലഃ||൭൧||

സ൦-അരിഷ്ടോ യോ യൈര്ദ്രവ്യൈഃ സിദ്ധഃ, സ തദ്ഗുണാനനുഗച്ഛതി| സര്വൈശ്ച ദീപനത്വാദിഭിര്മദ്യഗുണൈരധികഃ| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"മദ്യാകരാധികദ്രവ്യം മദിരാദ്യാത്മകം ത്വതഃ| യഥാദ്രവ്യഗുണോऽരിഷ്ടഃ സര്വമദ്യഗുണാധികഃ||" ഇതി| ഗ്രഹണ്യാദികാംശ്ച രോഗാന് ഹന്തി| തഥാ, കഷായകടുശ്ചാസൌ വാതലശ്ച സ ഏവമ്| ലക്ഷണം ചാസ്യ പ്രാഗുക്തമ് (അ. ൩|൨൨)|

Adhikarana mArdvIkaguNAH (72) · Śloka 72

മാര്ദ്വീകം ലേഖനം ഹൃദ്യം നാത്യുഷ്ണം മധുരം സരമ്| അല്പപിത്താനിലം പാണ്ഡുമേഹാര്ശഃകൃമിനാശനമ്||൭൨||

സ൦-മാര്ദ്വീകം-ദ്രാക്ഷാരസോദ്ഭവം, ലേഖനത്വാദിയുക്തമ്| തഥാ, അല്പൌ പിത്താനിലൌ യസ്യ തദേവമ്| അന്യമദ്യാപേക്ഷയാऽല്പതരൌ കരോതീത്യര്ഥഃ| തഥാ, പാണ്ഡ്വാദിനാശനമ്| "വിലിഖത്യതിതൈക്ഷ്ണ്യാദ്യദ്ധാതൂംസ്തല്ലേഖനം മതമ്|"

Adhikarana khArjUramadyaguNAH shArkaramadyaguNAH (73) · Śloka 73

അസ്മാദല്പാന്തരഗുണം ഖാര്ജൂരം വാതലം ഗുരു| ശാര്കരഃ സുരഭിഃ സ്വാദുഹൃദ്യോ നാതിമദോ ലഘുഃ||൭൩||

സ൦-ഖാര്ജൂരം മദ്യമസ്മാത്-മാര്ദ്വീകാദല്പാന്തരഗുണമ്| അല്പാന്തരാഃ-കിഞ്ചിദ്വിശേഷാ ഗുണാ യസ്യ തദേവമ്| തഥാ, വാതലം ഗുരു ച| ദ്രാക്ഷാസവശ്ചാന്യത്രോക്തഃ| യഥാ-"ശുഷ്കദ്രാക്ഷാമ്ബുസമ്ഭൂതോ വിശദോ രോചനോ ഹിമഃ| ദ്രാക്ഷാസവോ മധുസമോ ബൃംഹണോ ഭൃശദീപനഃ||' ഇതി| ശാര്കരഃ-ശര്കരാസമ്ബന്ധീ മദ്യവിശേഷഃ, സുരഭിഃ-സുഗന്ധിര്ഭവതി| തഥാ, സ്വാദുശ്ച (ശ്ചാസൌ) ഹൃദ്യശ്ച സ്വാദുഹൃദ്യഃ| തഥാ, നാതിമദോ ലഘുശ്ച ഭവതി|

Adhikarana gauDamadyaguNAH (74) · Śloka 74

സൃഷ്ടമൂത്രശകൃദ്വാതോ ഗൌഡസ്തര്പണദീപനഃ| |൭൪|

സ൦-ഗുഡസമ്ബന്ധീ-ഗൌഡഃ, സൃഷ്ടമൂത്രത്വാദിഭിര്ഗുണൈര്യുക്തഃ| തഥാ, തര്പണാശ്ചാസൌ ദീപനശ്ച തര്പണദീപനഃ|

Adhikarana pakvarasaguNAH (74-75) · Śloka 75

| വാതപിത്തകരഃ സീധുഃ സ്നേഹശ്ലേഷ്മവികാരഹാ||൭൪|| മേദഃശോഫോദരാര്ശോഘ്നസ്തത്ര പക്വരസോ വരഃ| |൭൫|

സ൦-സീധുഃ വാതപിത്തകരഃ| തഥാ, സ്നേഹവികാരാന് ശ്ലേഷ്മവികാരാംശ്ച ഹന്തി| ബ്രഹ്മഭ്രൂണവൃത്രേഷ്വിത്യത്ര ചതുര്വിധസ്യ നിയമസ്യ പ്രായികത്വാത് ക്വിപ്| സീധുഃ-അപക്വേക്ഷുരസകൃതഃ പക്വേക്ഷുരസകൃതശ്ച| തത്ര സീധ്വോര്മധ്യേ, പക്വരസോ മേദഃശോഫോദരാര്ശാംസി ഹന്തി, ശ്രേഷ്ഠശ്ച ഭവതി| മേദഃശോഫോദരാര്ശോഘ്ന ഇതി "അമനുഷ്യകര്തൃകേ ച" ഇതി ഠക്|

Adhikarana madhvAsavaguNAH (75) · Śloka 75

| ഛേദീ മധ്വാസവസ്തീക്ഷ്ണോ മേഹപീനസകാസജിത്||൭൫||

സ൦-മധ്വാസവോ-മാക്ഷികേണ സന്ധീയതേ മാധവാഖ്യോ മദ്യവിശേഷഃ, ഛേദീ തീക്ഷ്ണോ മേഹാദിനാശനശ്ച| അഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൬) സുരാസവാദയോ ഗദിതാഃ| തഥാ ചാപഠത്-"സുരാസവസ്തീവ്രമദഃ സ്വാദുസ്തീക്ഷ്ണോऽനിലാപഹഃ| മൈരേയോ മധുരോ വൃഷ്യഃ സരഃ സന്തര്പണോ ഗുരുഃ||" ഇത്യാദി| തത്ര മധുനൈവ സുരാസന്ധാനേന യാ ക്രിയതേ, താം സുരാം സുരാസവമാഹുഃ| മൈരേയഃ-കോദ്രവൈര്ജായതേ|

Adhikarana shuktaguNAH (76-77) · Śloka 77

രക്തപിത്തകഫോത്ക്ലേദി ശുക്തം വാതാനുലോമനമ്| ഭൃശോഷ്ണതീക്ഷ്ണരൂക്ഷാമ്ലം ഹൃദ്യം രുചികരം സരമ്||൭൬|| ദീപനം ശിശിരസ്പര്ശം പാണ്ഡുദൃക്കൃമിനാശനമ്| |൭൭|

സ൦-ശുക്തം രക്തപിത്തകഫാനുത്ക്ലേദയതി| തഥാ, വാതമനുലോമയതി-മാര്ഗാന്തരേഭ്യസ്തമാനീയ സ്വമാര്ഗപ്രതിപന്നം കരോതി, തദ്വാതാനുലോമനമ്| അതിശയേനോഷ്ണതീക്ഷ്ണരൂക്ഷാമ്ലമ്| തഥാ, ഹൃദ്യമ്| തഥാ, പരം-അതിശയേന രുചികരമ്| തഥാ, ദീപനമ്| തഥാ, ശിശിരഃ സ്പര്ശോ യസ്യ തദേവമ്| തഥാ, പാണ്ഡ്വാദിഘ്നമ്|

Adhikarana guDAdInAM yathottaraM laghutvam (77) · Śloka 77

| ഗുഡേക്ഷുമദ്യമാര്ദ്വീകശുക്തം ലഘു യഥോത്തരമ്||൭൭||

സ൦-ഗുഡാദിഭിവം ശുക്രം യഥോത്തരം ലഘു-യദ്യദുത്തരം തത്തല്ലഘു, ഗുഡകൃതാച്ഛുക്താദിക്ഷുശുക്തം ലഘു, ഇക്ഷുശുക്താന്മദ്യശുക്തം ലഘു, മദ്യശുക്താന്മാര്ദ്വീകം ശുക്തം ലഘു ഭവതി|

Adhikarana shuktagatakandAdiguNAH (78) · Śloka 78

കന്ദമൂലഫലാദ്യം ച തദ്വദ്വിദ്യാത്തദാസുതമ്| |൭൮|

സ൦-കന്ദാദികം ച തദാസുതം-ഗുഡശുക്താദ്യാസുതം, തദ്വദ്വിദ്യാത്- തച്ഛുക്തസമാനഗുണം ജാനീയാത്| ശുക്തേനാത്യുത്കൃഷ്ടശക്തിനാ പരിത്യാജ്യ നിജം സ്വഭാവം, വശീകൃത്യാऽऽത്മരൂപതാം നീയത ഇത്യര്ഥഃ| ആദ്യഗ്രഹണാത്കാണ്ഡത്വക്പത്രാദിപരിഗ്രഹഃ| തേന കാണ്ഡാദ്യപി തഥൈവ വേദ്യമ്|

Adhikarana shukteMtarasandhAnaguNAH (78) · Śloka 78

അമ്ലത്വരോചനാദിഗുണതുല്യത്വാദന്യദപി ശാണ്ഡാക്യാദികമാഹ | ശാണ്ഡാകീ ചാസുതം ചാന്യത്കാലാമ്ലം രോചനം ലഘു||൭൮||

സ൦-മൂലകസര്ഷപശാകാനി ക്വഥിതാസുതാനി കാലജീരകരാജികാചൂര്ണഭാവിതാന്യമ്ലതീക്ഷ്ണാനി ശാണ്ഡാകീശബ്ദേനോച്യന്തേ| സാ ടക്കവിഷയേ പ്രസിദ്ധാ| സാ ചാന്യച്ചാനുക്തമപ്യാസുതം കാലേനാമ്ലം-അമ്ലീഭൂതമ്, ന തു സ്വയമാമ്ല്യമാപാദ്യമ്| അനേനൈവ ഹേതുനാ സുതരാം തത്സംസ്കാരതാമധികരോതീതി| തച്ച രോചനം ലഘു ഭവതി|

Adhikarana kA~jjikaguNAH (79-81) · Śloka 81

ധാന്യാമ്ലം ഭേദി തീക്ഷ്ണോഷ്ണം പിത്തകൃത്സ്പര്ശശീതലമ്| ശ്രമക്ലമഹരം രുച്യം ദീപനം ബസ്തിശൂലനുത്||൭൯|| ശസ്തമാസ്ഥാപനേ ഹൃദ്യം ലഘു വാതകഫാപഹമ്| ഏഭിരേവ ഗുണൈര്യുക്തേ സൌവീരകതുഷോദകേ||൮൦|| കൃമിഹൃദ്രോഗഗുല്മാര്ശഃപാണ്ഡുരോഗനിബര്ഹണേ| തേ ക്രമാദ്വിതുഷൈര്വിദ്യാത്സതുഷൈശ്ച യവൈഃ കൃതേ||൮൧||

സ൦-ധാന്യാമ്ലം-കാഞ്ജികം, ഭേദി തീക്ഷ്ണമ്| തഥാ, ഉഷ്ണവീര്യമ്| തഥാ, പിത്തകൃത്| സ്വഭാവാച്ച സ്പര്ശശീതലമ്| വ്യായാമാദിനാ ശ്രാന്തത്വം-ശ്രമഃ, നിര്വ്യായാമാദേരേവോപശ്രാന്തത്വം-ക്ലമഃ, തൌ ഹരതി| തഥാ, രുച്യം ദീപനം ച| ബസ്തിശൂലം ച ജയതി| തഥാ, ആസ്ഥാപനേ-നിരൂഹേ ശസ്തമ്| തഥാ, ലഘു വാതകഫാപഹം ച| ഹന്തേഃ "അന്യേഷ്വപി ദൃശ്യതേ" ഇതി ഡഃ| ധാന്യാമ്ലം-തണ്ഡുലകണ്ഡനാദികൃതമ്| സൌവീരകതുഷോദകേ തു വിതുഷൈഃ സതുഷൈശ്ച യവൈഃ ക്രമാത്കൃതേ തദ്വദ്വിദ്യാത്|

Adhikarana go~ajAdimUtraguNAH (82-83) · Śloka 83

മദ്യവത്തീക്ഷ്ണോഷ്ണാദിയുക്തത്വാത് ഗോമൂത്രാദിഗുണാനപ്യാഹ മൂത്രം ഗോऽജാവിമഹിഷീഗജാശ്വോഷ്ട്രഖരോദ്ഭവമ്| പിത്തലം രൂക്ഷതീക്ഷ്ണോഷ്ണം ലവണാനുരസം കടു||൮൨|| കൃമിശോഫോദരാനാഹശൂലപാണ്ഡുകഫാനിലാന്| ഗുല്മാരുചിവിഷശ്വിത്രകുഷ്ഠാര്ശാംസി ജയേല്ലഘു||൮൩||

സ൦-മൂത്രം ഗോऽജാദിഭവം പിത്തലാദിഗുണയുക്തമ്| തഥാ, ലവണോऽനുരസഃ സ്വല്പോ യസ്യ തദേവമ്| തഥാ, കൃമ്യാദീന് ജയേത്| ലഘു ച| ഗോമൂത്രസ്യ ച പൂര്വമുപന്യാസാത് പ്രാധാന്യം ജ്ഞേയമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു വിശേഷാന്തരമപ്യുക്തമ് (സൂ. അ. ൬)- "ശ്വാസകാസഹരം ഛാഗം പൂരണാത്കര്ണശൂലജിത്| ദദ്യാത്ക്ഷാരേ കിലാസേ ച ഗജവാജിസമുദ്ഭവമ്| ഹന്ത്യുന്മാദമപസ്മാരം കൃമീന്മേഹം ച രാസഭമ്| കഷായതിക്തമേതേഷാം ഹിധ്മാശ്വാസഹരം ശകൃത്|| പിത്തം തിക്തം കൃമിഹരം, രോചനാ കഫവാതജിത്| തിക്താ പാമാഹരാ, മൂത്രം മാനുഷം തു വിഷാപഹമ്||" ഇതി|

Adhikarana dravaikadeshodAharaNam (5) · Śloka 5

തോയക്ഷീരേക്ഷുതൈലാനാം വര്ഗൈര്മദ്യസ്യ ച ക്രമാത്| ഇതി ദ്രവൈകദേശോऽയം യഥാസ്ഥൂലമുദാഹൃതഃ||൮൪|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയോ നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||

സ൦-ഇതി-അനന്തരോക്തേന പ്രകാരേണ, തോയാദീനാം വര്ഗൈഃ ക്രമാനതിക്രമേണ ദ്രവാണാമേകദേശോ യഥാസ്ഥൂലമയമുദാഹൃതഃ-ഉക്തഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൫||