5. dravadravyavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

స0-అథ ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయః| తస్యాయం సంబంధః "నిత్యం హితాహారవిహారసేవీ " ఇత్యుక్తం| తౌ చాహారవిహారౌ దినచర్యుర్తుచర్యయోర్యద్యపి నియమితౌ, తథాపి న భవత్యలం హితాహితస్వరూపవిజ్ఞానం| ఏవం హి తత్రావాదీత్ (హృ.సూ.అ.3|26)-'గురుశీతదివాస్వప్నస్నిగ్ధామ్లమధురాంస్త్యజేత్"| తథా (హృ.సూ.అ.3|47)-వ్యక్తామ్లలవణస్నేహం సంశుష్కం క్షౌద్రవల్లఘు"| తథా, అనంతరాతీతేఽప్యధ్యాయే జగాద (సూ.అ. 4|6)-"అన్నపానం చ విడ్భేది ఇతి| తదియతా వాక్యేన న జ్ఞాయతే కిం పునస్తత్ గురుశీతం? కిం లఘు ? కిం స్నిగ్ధామ్లం ? కిం శకృద్భేదనం? ఇతి| తస్మాదాహారద్రవ్యస్వరూపమతఃపరం ప్రతన్యతే| తత్రాపి పంచవర్గస్వభావత్వేనాల్పవక్తవ్యత్వాత్ ప్రాగ్ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయస్వరూపం నిర్దేష్టుం యుక్తం, అన్నస్య సప్తవర్గస్వభావత్వేన భూయస్త్వాదిత్యాహ-

Adhikarana dravadravyavij~jAnIyAdhyAyaH pa~jcamaH (2) · Śloka 2

అథాతో ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2|

స0-అపామేవాయం స్వాభావికో గుణో యత్ ద్రవత్వం| అతో యాని కానిచిత్ ద్రవరూపాణి ద్రవ్యాణి తాని సర్వాణి ఆప్యాన్యేవ క్షీరదధ్యాదీని| తదర్థం ద్రవద్రవ్యశబ్దః సామాన్యేన సర్వద్రవవ్యక్తిపరిగ్రహార్థః శాస్త్రకృతా ప్రయుక్తః| ద్రవాణి చ తాని ద్రవ్యాణి చ ద్రవద్రవ్యాణి, తేషాం విజ్ఞానం-అవబోధః, తస్మై హితో ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయోఽధ్యాయః, తం వ్యాఖ్యాస్యామః-ప్రథయిష్యామః|

Adhikarana toyavargaH ga~ggAjalaguNAH (1-2) · Śloka 2

ప్రాధాన్యాచ్చ పానీయస్య ప్రాగుపదేశః| తథా చాష్టాంగసంగ్రహేఽన్నపానప్రకరణేఽధ్యగీష్ట (సూ.అ.10) "అనుపానే తు సలిలమేవ శ్రేష్ఠం, సర్వరసయోనిత్వాత్సర్వభూతసాత్మ్యాజ్జీవనాదిగుణయోగాచ్చ"| తథా, తత్రైవాధ్యైష్ట (సం.సూ.అ.6)_"పానీయం ప్రాణినాం ప్రాణా విశ్వమేవ చ తన్మయం" ఇత్యాది| తథా, చాత్రైవాప్యసంగ్రహేఽపి తదేవ ప్రాగుపనీతం (సం.సూ.అ.13)- "శ్రేష్ఠముదకమాశ్వాసనస్తంభనక్లేదనానాం" ఇతి| బహుగుణత్వాచ్చాంతరిక్షస్య జలస్య ప్రాగుపన్యాసో యుక్త ఇత్యాహ అథ తోయవర్గః| జీవనం తర్పణం హృద్యం హ్లాది బుద్ధిప్రబోధనం| తన్వవ్యక్తరసం మృష్టం శీతం లఘ్వమృతోపమం||1|| గంగాంబు నభసో భ్రష్టం స్పృష్టం త్వర్కేందుమారుతైః| హితాహితత్వే తద్భూయో దేశకాలావపేక్షతే||2||

స0-జీవనం-ఓజోవివృద్ధికరం, సౌమ్యధాతువర్ధనమిత్యన్యే| తర్పణం-క్లమహృత్, [తృప్తికృదిత్యన్యే]| హృద్యం-హృదయాయ హితం, న తు హృదయస్య ప్రియం హృద్యమితి వ్యాఖ్యేయం| ఏవం హి వ్యాఖ్యాయమానే, "అమ్లం హృద్యానాం" (చ.సూ.అ.25|39) ఇత్యాగ్ర్యాణాం మధ్యే తత్పాఠం మునిర్నైవాకరిష్యత్| యస్మాత్కించిత్ ద్రవ్యం కస్యచిత్ప్రియం భవతి, న సర్వం సర్వస్య| తస్మాద్ధృదయాయ హితం హృద్యమితి బోధ్యం| తథా, హ్లాది-ఆహ్లాదకరం| తథా, బుద్ధేః ప్రబోధనం, యావన్మాత్రా యస్య శేముషీ సా తస్య స్ఫుటప్రతిభాసా తద్యోగాద్భవతీత్యర్థః| తను-స్వచ్ఛం| అవ్యక్తరసం-అనభివ్యక్తషడ్రసమిత్యర్థః| మృష్టం-అత్యాస్వాదసుఖం| సంతి హి భూరిరసక్వాథచూర్ణవటకాదీన్యప్యవ్యక్తరసాని, న తు కార్త్స్న్యేన తానీంద్రియప్రసాదాస్వాదప్రీతికరాణి| తథా, అనురసబాహుల్యాత్పృథగపి ద్రవ్యాణ్యభయామలకాదీన్యవ్యక్తరసాని, న తు పునస్తాని తథా మనఃప్రీణనాని| పానీయస్య చావ్యక్తరసస్యాప్యాశ్రయవశాత్ కషాయత్వస్వాదుత్వాది భవత్యేవ| తథా చాష్టాంగసంగ్రహేఽపఠత్(సూ.అ.6)- "శ్వేతే కషాయం, తత్స్వాదు కృష్ణే, తిక్తం చ పాండురే" ఇత్యాది| మృష్టం-శుద్ధమితి న వ్యాఖ్యేయం| తథా చ మునిః (చ.సూ.అ.27|193)- శీతం శుచి శివం మృష్టం విమలం లఘు షడ్గుణం| ప్రకృత్యా దివ్యముదకం" ఇతి| అత్ర హి మృష్టవిమలయోర్ద్వయోరుపాదానే పౌనరుక్త్యం స్యాత్| తస్మాన్మృష్టశబ్దోఽత్ర మనఃప్రీణనార్థః| తథా, శీతం-వీర్యేణ చ స్పర్శేన చ| తథా, లఘు-లఘుగుణయుక్తం| తథా,అమృతోపమం-యథా కిలామృతం త్రిదోషఘ్నత్వధాతుసామ్యకృత్త్వవిషార్తిజిత్త్వాదిగుణైరశేషైర్యుక్తం తథైవైతజ్జలమపీత్యర్థః| తథా చోక్తం సంగ్రహే (సూ.అ.6)- "సూర్యోద్ధృతప్రముక్తత్వాల్లఘు వాతకఫాపహం| శైత్యజీవనసౌమ్యత్వైః పిత్తరక్తవిషార్తిజిత్||" ఇతి| తథా, నభసో భ్రష్టం-అంతరిక్షాత్పతితమాత్రం, వస్త్రాదిగృహీతం గాంగం జలమీదృగ్గుణం భవతి| తుశబ్దః పునరర్థే| అర్కేందుమారుతైః-రవిచంద్రానిలైః, స్పృష్టం-సంబద్ధం సత్, పునః హితాహితత్వే-పథ్యాపథ్యత్వే, దేశకాలావపేక్షతే-దేశకాలావనువర్తతే| దేశో విషయః పాత్రమాశ్రయ ఇతి పర్యాయాః| తత్ర కిమనూపదేశే జాంగలే వా తత్పతితం? తథా, కిమసితశ్వేతాద్యన్యతమే వా? ఇతి దేశానువర్తనం| తథా, శీతే కిముతోష్ణేఽథవా వర్షాఖ్యే పతితం? ఇతి కాలానువర్తనం| రవిచంద్రానిలైరితి సమస్తనిర్దేశో యదా సమస్తైరేతైః స్పృష్టం న తు వ్యస్తైః, తదా హితాహితత్వే దేశాద్యపేక్షత ఇతి ద్యోతయతి| సద్యో వస్త్రాదిగృహీతస్య జలస్య తు న సర్వైరేతైర్యోగః సంభవతీతి తత్ప్రాయేణ హితమేవ|

Adhikarana ga~ggAjalalakShaNam (3) · Śloka 3

నన్వాకాశాత్పతత్ లక్షణమంతరేణ గాంగమిదమితి న జ్ఞాయత ఇత్యాహ యేనాభివృష్టమమలం శాల్యన్నం రాజతే స్థితం| అక్లిన్నమవివర్ణం చ తత్పేయం గాంగం|3|

స0-యేన-అంబునా, అభివృష్టం-ఆభిముఖ్యతః సిక్తం, శాల్యన్నం రాజతస్థితమక్లిన్నం-అక్లేదయుతం, అవివర్ణం చ భవతి, తద్గాంగం జలం పేయం| పేయమిత్యుపలక్షణార్థం, స్నానావగాహయోరపి తత్పథ్యమేవ| రజతస్య రూపస్య వికారో రాజతం| ప్రాణిరజతాదిభ్యోఽఞ్|

Adhikarana sAmudrajalalakShaNam, sAmudrajalapAnaniShedhaH (3-4) · Śloka 4

| అన్యథా||3|| సాముద్రం, తన్న పాతవ్యం మాసాదాశ్వయుజాద్వినా| |4|

స0-అన్యథా సాముద్రమితి| ఏతల్లక్షణవిపర్యయేణ యేనాంబునా సిక్తం శాల్యన్నం వివర్ణం మలినం క్లిన్నం భవేత్, తత్సాముద్రం| తచ్చ న పాతవ్యం| అత్రాపి పాననిషేధ ఉపలక్షణార్థ:| స్నానావగాహావపి హి నానేన కార్యౌ| సాముద్రస్య క్షారాన్వయత్వాత్ క్లేదనాదియోగః| నను, సాముద్రమిత్యయుక్తం| యతః సముద్రశబ్దస్య ధూమాదిపాఠాత్ ధూమాదిభ్యశ్చేతి వుఞా భవితవ్యమితి కేచిత్| మైవం| ధూమాదిభ్యశ్చేత్యత్రైవ గణే పఠ్యతే, సముద్రాన్నావి మనుష్యే చ వుఞ్| సాముద్రికీ నౌః సాముద్రికో మనుష్యః| అన్యత్ర త్వణేవ, సాముద్రం జలమితి| తస్మాన్న్యాయ్యమేవైతత్| ఏవం సాముద్రో మణిరిత్యాదయో వైద్యాః| అథ కిం సదైవైతన్న పాతవ్యం ? నేత్యాహ-మాసాదిత్యాది| ఆశ్వయుజమంతరేణైతన్న పాతవ్యం| ఆశ్వయుజే తు మాసి కాలస్వాభావ్యాత్ పథ్యమేవేతి భావః| సుశ్రుతస్త్వధీతే (సూ.అ.45| 7)- "గాంగమాశ్వయుజే మాసి ప్రాయో వర్షతి మాధవః| తదుపాదదీత" ఇత్యాది|

Adhikarana AntarikShaM jalaM peyam, tadabhAve bhaumam (4-5) · Śloka 5

| ఐంద్రమంబు సుపాత్రస్థమవిపన్నం సదా పిబేత్||4|| తదభావే చ భూమిష్ఠమాంతరిక్షానుకారి యత్| శుచిపృథ్వసితశ్వేతే దేశేఽర్కపవనాహతం||5||

స0-ఐంద్రం-ఆంతరిక్షం, అంబు-జలం గాంగం, సుపాత్రస్థం శోభనే భాజనే రాజతాదౌ స్థితం, అవిపన్నం-అదూషితమవినష్టం, పిబేత్| న మలినాశుచిజుగుప్సితపాత్రస్థం| తదభావే-తస్యైంద్రస్యాభావే సతి, భూయిష్ఠం-బాహుల్యేన, ఆంతరిక్షానుకారి-ఆంతరిక్షమైంద్రం జలం యదనుకరోతి స్వచ్ఛాదిగుణైః సదృశం, తత్పిబేత్| తదేవాహ-శుచీత్యాది| శుచిశ్చాసౌ పృథ్వసితశ్వేతశ్చ శుచిపృథ్వసితశ్వేత:, తస్మిన్ దేశే యజ్జలం స్థితం| తథా, అర్కపవనాభ్యామాహతం-ఆసమంతాత్ క్రాంతం| ఈదృశమాంతరిక్షానుకారి స్యాదితి భావః|

Adhikarana pAnAyogyaM jalam,AntarikShamapi pAne~ayogyam (6-8) · Śloka 8

ఇదానీం యాదృశం జలం న పేయం, తద్దర్శయతి న పిబేత్పంకశైవాలతృణపర్ణావిలాస్తృతం| సూర్యేందుపవనాదృష్టమభివృష్టం ఘనం గురు||6|| ఫేనిలం జంతుమత్తప్తం దంతగ్రాహ్యతిశైత్యతః| అనార్తవం చ యద్దివ్యమార్తవం ప్రథమం చ యత్||7|| లూతాదితంతువిణ్మూత్రవిషసంశ్లేషదూషితం| |8|

స0-పంక-కర్దమః| శైవాలః-శైవలం| తృణం-ఖటః| పర్ణం-పత్రం| ఆవిలం చాస్తృతం చావిలాస్తృతం, పంకాదిభిరావిలాస్తృతం పంకాద్యావిలాస్తృతం| యథాసంభవమత్ర సంబంధః, తేన పంకేనావిలం-కలుషం, శైవాలాదిభిరాస్తృతం-సంఛాదితమితి బోధ్యం| తథా, సూర్యేందుపవనైరదృష్టం-అనాసేవితం, న పిబేత్| తథా, అభివృష్టం-తత్కాలపతితాన్యవర్షమిశ్రీభూతం కాలాంతరాశ్రితం| ఖరనాదే త్వేవముక్తం- "వార్షికం తదహర్వృష్టం భూమిష్ఠమహితం జలం| వ్యుష్టం ద్విరాత్రం తచ్చైవ ప్రసన్నమమృతోపమం||" ఇతి| తథా, ఘనం-అస్వచ్ఛం| తథా, గురు-గురుగుణం| తథా, ఫేనిలం ఫేనవత్| తథా, జంతుమత్-కీటయుక్తం| తథా, తప్తం-ఉష్ణం| తథా, అతిశైత్యతః-అతిజాడ్యాత్, దంతగ్రాహి-దంతాన్ గృహ్ణాతి కార్యాక్షమాన్ కరోతి, తచ్ఛీలం| న పిబేదితి ప్రతిపదం యోజ్యం| ఇత్యయం ప్రాయో భూమిష్ఠతోయస్య నిషేధః| అధునా ఆంతరిక్షం యన్న పేయం తదాహ-అనార్తవమిత్యాది| యద్దివ్యం జలమార్తవం న భవతి, తచ్చ న పిబేత్| నను, సర్వమేవ దివ్యం జలమార్తవం, కాలస్య ఋతురూపత్వాత్| ఋతౌ చ భవమార్తవం| ఏవం చ న కించిదనార్తవం సంభవతి| ఉచ్యతే| అనార్తవం న పిబేత్| అర్థాదార్తవం పిబేదిత్యుక్తం భవతి| తదత్ర సామాన్యోక్తావపి విశిష్టో దివ్యస్య జలస్య కాల ఋతురూపో బోధ్యో వర్షాఖ్యః, యస్మిన్ కాలే దివ్యం జలం పేయత్వేనాభ్యనుజ్ఞాయతే| యథా-"వర్షాసు దివ్యనాదేయే" ఇత్యాది| అన్యర్తుభవం త్వనార్తవత్వాన్న పేయం| అత్ర చ వర్షాఖ్య ఋతుశ్చాతుర్మాసికోఽభిప్రేతః| అత ఏవాశ్వయుజే మాసి దివ్యం జలం పేయత్వేనానుజజ్ఞే| అన్యథా హ్యనార్తవత్వాత్తదపేయమేవ స్యాత్| ఆర్తవం ప్రథమం చ యత్న కేవలమనార్తవం న పిబేత్ యావదార్తవమపి ప్రథమం న పిబేత్| కుతో హేతో: ? ఇత్యాహ-లూతాదీత్యాది| లూతా ఆదిర్యేషాం తే లూతాదయః,-క్షుద్రజంతవః ప్రాణివిశేషాః, తేషాం తంతువిణ్మూత్రవిషాణి| తంతుః-సూత్రాకారవిశేషో, లాలేత్యన్యే| తేషాం లూతాదితంతువిణ్మూత్రవిషాణాం సంశ్లేషః-సంపర్కః, తేన దూషితం యతః, తతస్తదార్తవమపి న పేయం| కేచిత్త్వేవం వ్యాఖ్యానయంతి-ఆర్తవం ప్రథమం చ యత్తన్న పేయం, లూతాదితంత్వాదిదూషితం చ న పేయమితి| సంగ్రహే చాధ్యగీష్ట (సూ.అ.6)- "తత్కుర్యాత్స్నానపానాభ్యాం తృష్ణాధ్మానోదరజ్వరాన్| కాసాగ్నిసాదాభిష్యందకండూగండాదికానతః|| తద్వర్జయేదభావే వా తోయస్యాన్యస్య శస్యతే| ఘనవస్త్రపరిస్రావైః క్షుద్రజంత్వభిరక్షణం|| వ్యాపన్నస్యాస్య తపనమగ్న్యర్కాయసపిండకైః| పర్ణీంమూలబిసగ్రంథిముక్తాకతకశైవలైః|| వస్త్రగోమేదకాభ్యాం వా కారయేత్తత్ప్రసాదనం| పాటలాకరవీరాదికుసుమైర్గంధనాశనం||' ఇతి|

Adhikarana nadInirupaNam (8-9) · Śloka 9

ఇదానీం నదీర్నిరూపయన్నాహ | పశ్చిమోదధిగాః శీఘ్రవహా యాశ్చామలోదకాః||8|| పథ్యాః సమాసాత్తా నద్యో విపరీతాస్త్వతోఽన్యథా| |9|

స0- నద్యః సమాసాత్-సంక్షేపతః, పథ్యాః-హితా:| కాః ? ఇత్యాహ-యాః పశ్చిమముదధిం-సముద్రం గచ్ఛంతీతి పశ్చిమోదధిగాః| అన్యేభ్యోఽపి దృశ్యత ఇతి డః| తథా, శీఘ్రవహాః-వేగవత్యః| తథా, అమలోదకాః-నిర్మలసలిలాః| ఏవం త్రివిశేషణవిశిష్టాః పథ్యాః| అతః-ఆభ్యో, యాః పునరన్యథా-విపరీతలక్షణాః, తా విపరీతాః- అపథ్యాః|

Adhikarana nadyaH pathyApathyAH himavanmalayanadIguNAH (9-10) · Śloka 10

| ఉపలాస్ఫాలనాక్షేపవిచ్ఛేదైః ఖేదితోదకాః||9|| హిమవన్మలయోద్భూతాః పథ్యాస్తా ఏవ చ స్థిరాః| కృమిశ్లీపదహృత్కంఠశిరోరోగాన్ ప్రకుర్వతే||10||

స0-హిమవాంశ్చ మలయశ్చ హిమవన్మలయౌ, తాభ్యాముద్భూతాః-సంజాతాః పథ్యాః| కిం సర్వా ఏవ ? నేత్యాహ-ఉపలేత్యాది| ఉపలానామాస్ఫాలనం-ఉల్లాలనం, తేనాక్షేపః-క్షోభః, తేన విచ్ఛేదాః-విశ్లేషాః, ఉపలాస్ఫాలనాక్షేపవిచ్ఛేదాః తైః| ఖేదితం-జాతక్షోభముదకం యాసాం తాః ఖేదితోదకాః, యా హిమవన్మలయోద్భూతాస్తా ఏవ పథ్యా:| యాస్త్వేవంభూతా న భవంతి తా అపథ్యాః| స్థిరా ఇతి| తా ఏవాఽవహంత్యః సత్యః కృమ్యాదీన్ కుర్వతే| హృచ్చ కంఠశ్చ శిరశ్చ తేషాం రోగాః, కృమయశ్చ శ్లీపదం చ హృత్కంఠశిరోరోగాశ్చేతి ద్వంద్వః| మునిరపి హిమవత్ప్రభవానాం పథ్యత్వమాహ| కృష్ణాత్రేయసుశ్రుతౌ త్వపథ్యత్వమాహతుః| అత ఏవాయం గ్రంథకారో యుక్త్యా మతద్వయమపి సంగిరమాణో విశేషణముపన్యస్తవాన్- 'ఉపలాస్ఫాలనాక్షేపవిచ్ఛేదై: ఖేదితోదకా:' ఇతి| తేన యా ఏవంవిధా న భవంతి, తా న పథ్యా ఇతి|

Adhikarana avantinadiguNAH mahendraparvatanadIguNAH sahrAvindyanadIguNAH pAriyAtranadIguNAH samudrodakaguNAH (11-12) · Śloka 12

ప్రాచ్యావంత్యపరాంతోత్థా దుర్నామాని, మహేంద్రజాః| ఉదరశ్లీపదాతంకాన్, సహ్యవింధ్యోద్భవా: పునః||11|| కుష్ఠపాండుశిరోరోగాన్, దోషఘ్న్యః పారియాత్రజాః| బల పౌరుషకారిణ్యః, సాగరాంభస్త్రిదోషకృత్||12||

స0-ప్రాచ్యాదిజా నద్యో దుర్నామాని-అర్శాసి కుర్వతే| ప్రాచ్యాః-గౌడాః| అవంతయో-మాలవాః| అపరాంతాః-కౌంకణాః| మహేంద్రజా నద్య ఉదరాదీన్ కుర్వతే| సహ్యవింధ్యపర్వతోత్థాశ్చ పునః కుష్ఠాదీన్ కుర్వతే| పారియాత్రాత్ సంజాతా దోషఘ్న్యో భవంతి| సాగరాంభః-సముద్రోదకం, దోషత్రయకారి|

Adhikarana kUpataDAgAdiguNAH (13) · Śloka 13

విద్యాత్కూపతడాగాదీన్ జాంగలానూపశైలతః| |13|

స0-ఆదిశబ్దేన సంగ్రహోక్తా (సూ.అ.6) గృహ్యంతే| యథా-"కౌపసారసతాడాగచౌండ్యప్రాస్రవణౌద్భిదం| వాపీనదీతోయమితి తత్పునః స్మృతమష్టధా|| [కౌపం స్వాదు త్రిదోషఘ్నం లఘు పథ్యం చ సర్వదా| క్షారం తు కఫవాతఘ్నం దీపనం పిత్తకృత్పరం|| కషాయబహులం శ్లేష్మపిత్తఘ్నం వాతకృచ్చ తత్| తృష్ణాఘ్నం సారసం బల్యం కషాయమధురం లఘు|| వాతలం లఘు తాడాగం, చౌండ్యం పిత్తకరం స్మృతం| లఘుశీతామలం స్వాదు ప్రోక్తం ప్రాస్రవణం జలం|| ఔద్భిదం స్వాదు పిత్తఘ్నం దీపనం గురు కించన| సక్షారం కటు వాప్యంబు పిత్తలం కఫవాతజిత్|| లఘ్వల్పదోషం సుస్వాదు నవవాపీష్వవార్షికం| అనభిష్యంది నాదేయం కటుకం కఫపిత్తజిత్|| విశదం వాతలం రూక్షమనవస్థితలాఘవం|"] ఇతి| సుశ్రుతే (?) చైషాం లక్షణముక్తం| యథా-"భూమ్యుత్ఖాతసముద్భూతమింద్రనీలసమప్రభం| విమలం మధురాస్వాదం కౌపం జలముదాహృతం|| నద్యాః శైలవరాద్వాపి స్రుతమేకాంతసంస్థితం| కుముదాంభోజసంఛన్నం వారి సారసముచ్యతే|| ప్రశస్తభూమిభాగస్థం నైకసంవత్సరోషితం| కషాయమధురాస్వాదం తాడాగం సలిలం స్మృతం|| స్వయంశీర్ణశిలాశ్వభ్రే నీలోత్పలనిభం జలం| లతావితానసంఛ్న్నం బుధైశ్చౌండేయముచ్యతే|| శైలసానుసముద్భూతం స్పృష్టం వాతహిమాతపైః| లఘు శీతామలం స్వాదు స్మృతం ప్రాస్రవణం జలం|| విదార్య భూమిముద్భూతం మహత్యా ధారయా స్రవేత్| యజ్జలం వేదితవ్యం తదౌద్భిదం స్వాదు శీతలం|| పాషాణైరిష్టకాభిర్వా బద్ధా స్యాద్యా తు కూపవత్| వాపి సా ఖలు విజ్ఞేయా కృతసోపానపంక్తికా|| నద్యాం శైలప్రసూతాయాం గోమేదకమణిప్రభం| ప్రశస్తభూమిభాగస్థం జలం నాదేయముచ్యతే||" ఇతి| "పౌషాదిద్వితయేష్విష్టం విశేషేణ క్రమాజ్జలం| సరస్తడాగయోః కూపచుండయోః ప్రస్రవణోద్భిదోః|| కూపేంద్రయోః కూపచుండయోః సర్వం పథ్యం తతః పరం|" తదేతాన్ కూపాదీన్ జాంగలానూపశైలాన్ సమాశ్రిత్య జాతాన్ విద్యాత్| జాంగలాదిదేశజాన్ యథాయోగం లఘూన్ గురూంశ్చ జానీయాదిత్యర్థః| తత్ర జాంగలదేశే కూపాదీనాం సప్తానాం బహూదకసంబంధాభావాల్లఘుత్వం వేద్యం| ఆనూపే తు బహూదకసంబంధాద్గురుత్వం వేద్యం|శైలే తూదకాల్పతయా లఘుతరత్వం వేద్యం| తథా చ సంగ్రహే (సూ.అ.6)- "ధన్వానూపమహీధ్రాణాం సామీప్యాద్గురులాఘవం|" ఇతి|

Adhikarana keShA~jcijjalapAnaniShedhaH (13-14) · Śloka 14

ఇదానీం కేషాంచిజ్జలపాననిషేధమాహ | నాంబు పేయమశక్త్యా వా స్వల్పమల్పాగ్నిగుల్మిభిః||13|| పాండూదరాతిసారార్శోగ్రహణీశోషశోథిభిః| ఋతే శరన్నిదాఘాభ్యాం పిబేత్స్వస్థోఽపి చాల్పశః||14||

స0-అల్పాగ్న్యాదిభిరంబు న పేయం| సర్వథైషాం జలపాననిషేధప్రత్యపాయమాశంకమాన ఇదమాహ-అశక్త్యా వా,-పిపాసామసహిష్ణుభిః, స్వల్పం-అత్యల్పం పేయం| యావన్మాత్రేణ ప్రత్యపాయో న భవతి తావదేవ పేయమిత్యర్థః| అల్పాగ్నయశ్చ గుల్మినశ్చేతి ద్వంద్వః| పాండ్వాదీనాం సప్తానాం ద్వంద్వః, తతో మత్వర్థీయ ఇనిః| శరన్నిదాఘాభ్యామంతరేణ స్వస్థోఽప్యల్పశః పిబేత్| కిం పునరాతురః| సంగ్రహే త్వేవమువాచ (సూ.అ.6)- "కామమల్పమశక్తౌ తు పేయమౌషధసంస్కృతం| పాషాణరూప్యమృద్భేమజతుతాపార్కతాపితం|| పానీయముష్ణం శీతం వా త్రిదోషఘ్నం తృడర్తిజిత్|" ఇతి|

Adhikarana Bojane~ambupAnaprakAraH (15) · Śloka 15

సమస్థూలకృశా భుక్తమధ్యాంతప్రథమాంబుపాః| |15|

స0-సమాశ్చ స్థూలాశ్చ కృశాశ్చ సమస్థూలకృశాః| మధ్యశ్చ అంతశ్చ ప్రథమశ్చ మధ్యాంతప్రథమాః| భక్తస్య మధ్యాంతప్రథమాః భక్తమధ్యాంతప్రథమాః| తేషు కాలేషు యేఽంబు పిబంతి, తే భక్తమధ్యాంతప్రథమాంబుపాః, యథాక్రమం సమాః స్థూలాః కృశాశ్చ భవంతీత్యర్థః| భక్తమధ్యేఽంబు పీతం ధాతుసామ్యం సమానతాం కరోతి| భక్తాంతే తు పీతమామాశయే కఫవృద్ధిం విదధత్స్థౌల్యమాధత్తే| భక్తాదౌ చ పీతం నిరింధనమగ్నిం తేజఃప్రతిపక్షతయాఽవశ్యమవసాదయతి, మందోఽగ్నిశ్చ సమ్యగాహారం పక్తుమశక్తో భవతి, ఆహారస్య చాసమ్యగ్పాకాన్న తథాపుష్టిః, ఇతి కృశత్వే యుక్తిః| తథా చ సంగ్రహే (సూ.అ.6)-"భక్తస్యాదౌ జలం పీతమగ్నిసాదం కృశాంగతాం| అంతే కరోతి స్థూలత్వమూర్ధ్వం చామాశయాత్కఫం|| మధ్యే మధ్యాంగతాం సామ్యం ధాతూనాం జరణం సుఖం|" ఇతి|

Adhikarana shItAmbuguNAH (15-16) · Śloka 16

| శీతం మదాత్యయగ్లానిమూర్చ్ఛాచ్ఛర్దిశ్రమభ్రమాన్||15|| తృష్ణోష్ణదాహపిత్తాస్రవిషాణ్యంబు నియచ్ఛతి| |16|

స0-శీతమంబు మదాత్యయాదీన్ నియచ్ఛతి-పరాకరోతి| మదాత్యయో-మద్యోత్థో రోగః| గ్లానిః-క్లాంతిః| మూర్చ్ఛా-మోహః| ఛర్దిః-వమిః| శ్రమః-ఖేదః| భ్రమః-అనవస్థితిః| తథా, తృష్ణాదీని నియచ్ఛతి| ఏవంగుణమప్యామం క్వచిన్నేష్యతే| తథా చోక్తం సంగ్రహే (సూ.అ.6)-"అనవస్థితదోషాగ్నేర్వ్యాధిక్షీణబలస్య చ| నాల్పమప్యామముదకం హితం, తద్ధి త్రిదోషకృత్|" ఇతి|

Adhikarana uShNAmbuguNAH (16-17) · Śloka 17

అధునోష్ణాంబుగుణానాహ | దీపనం పాచనం కంఠ్యం లఘూష్ణం బస్తిశోధనం||16|| హిధ్మాధ్మానానిలశ్లేష్మసద్యఃశుద్ధినవజ్వరే| కాసామపీనసశ్వాసపార్శ్వరుక్షు చ శస్యతే||17||

స0-దీపనాదిగుణయుక్తముష్ణమంబు భవతి| బస్తిశబ్దేన తాత్స్థ్యాన్మూత్రం గృహ్యతే| తేన మూత్రశోధనమిత్యత్రార్థో బోధ్యః| హిధ్మాధ్మానాదిషు చ శస్యతే| కాసశ్చ ఆమశ్చ పీనసశ్చ శ్వాసశ్చ పార్శ్వరుక్ చ, తాసు చ శస్యతే| ఆమో-అపక్వః, ఆహార ఇత్యర్థః| కేచిత్త్వామపీనస ఇతి పీనసవిశేషణమామశబ్దమాహుః| తైరజీర్ణ ఉష్ణాంబు నోక్తం స్యాత్| అజీర్ణే చాలసకాదిరూపే జలముష్ణమిష్యత ఏవ|

Adhikarana kvathitashItalAmbuguNAH vyuShitakvathitashItalambuguNAH (18) · Śloka 18

అధునా క్వథితశీతలం నిర్దిదిక్షురాహ అనభిష్యంది లఘు చ తోయం క్వథితశీతలం| పిత్తయుక్తే హితం దోషే, వ్యుషితం తత్త్రిదోషకృత్||18||

స0-అనభిష్యంది-న శ్లేష్మకారి| లఘుగుణయోగోఽంభసోఽస్త్యేవ, పునర్లఘుత్వకథనమగ్నిసంస్కారవశాల్లఘుతరత్వప్రతిపత్త్యర్థం| అథవా, ఆధారాదివశాదక్వథితమంభో లఘ్వాపి యద్గురు సంపన్నం, తదపి క్వథితశీతలం లఘు భవతి| శీతలత్వాదభిష్యందిత్వం యత్తోయస్య ప్రాప్తం, తత్క్వథితశీతలత్వేనాస్య నిషిద్ధం| మదాత్యయాదిహంతృత్వం తు యచ్ఛీతలత్వసామాన్యాత్తదస్యాస్త్యేవ, న కేనచిన్నిషేద్ధుం సంభావ్యతే| పిత్తయుక్త ఇత్యేకవచనమవివక్షితం, తేన వాతపిత్తే పిత్తశ్లేష్మణి సన్నిపాతే చ యత్ర పిత్తయోగః-పిత్తాధికత్వం దృశ్యతే, తత్రైతత్ క్వథితశీతలం జలం హితం| సంగ్రహోక్తం (సూ.అ.6) తత్క్వథనలక్షణం సంక్షేపాభిప్రాయేణేహ నోక్తం| యథా-"క్షీణపాదత్రిభాగార్ధం దేశర్తుగురులాఘవాత్| క్వథితం ఫేనరహితమవేగమమలం హితం||" ఇతి| అస్యార్థః శిష్యవ్యుత్పత్త్యై దర్శ్యతే-ధన్వసాధారణానూపేషు దేశేషు క్రమశః క్షపితచతుర్భాగాత్రిభాగార్ధం సలిలమధిశ్రపేత్| జాంగలో హి దేశోఽనిలానలాభ్యాం భూయిష్ఠమధిష్ఠితః, తేనాత్ర తోయం లాఘవాదాశు విశుద్ధిం ప్రాప్నోతి| ఆనూపస్తు భూమిసోమగుణబహులః, తత్ర గురుత్వాదిగుణయోగాచ్చిరేణ విశుద్ధిమశ్నుతే| ఏవం సాధారణో దేశశ్చింత్యః| తథా, ఋతుష్వపి యథాయోగమయమేవ క్రమో బోధ్యః| సుశ్రుతే తూక్తం (సూ.అ.45|40)- "యత్క్వాథ్యమానం నిర్వేగం నిష్ఫేనం నిర్మలం లఘు| చతుర్భాగావశిష్టం తు తత్తోయం కఫరోగనుత్|| తత్పాదహీనం పిత్తఘ్నం, హీనమర్ధేన వాతనుత్|" ఇతి| సంగ్రహోక్తమేవ (సూ.అ.6) గ్రంథమిమం కేచిదత్రాఽపి పఠంతి| యథా_ "పానీయం న తు పానీయం పానీయేఽన్యప్రదేశజే| అజీర్ణే క్వథితం చామే పక్వే జీర్ణేఽపి నేతరత్|| శీతే విధిరయం, తప్తే త్వజీర్ణే శిశిరం త్యజేత్| అతియోగేన సలిలం తృష్యతోఽపి ప్రయోజితం|| ప్రయాతి శ్లేష్మపిత్తత్వం జ్వరితస్య విశేషతః|" ఇతి| అన్యప్రదేశజే పీతే పానీయే అజీర్ణే పానీయం-జలం, న పానీయం-న పేయం| ఏతదుక్తం భవతి-పానీయే పీతే తజ్జరణాంతం యావత్ విజాతీయం జలం న పేయమితి| అన్యప్రదేశజ ఇతి కోఽర్థః? కౌపే పీతే తాడాగం న పేయం, తాడాగే పీతే కౌపం న పేయం, ఏవం సర్వత్ర చింత్యం| తథా, ఆమే-అపక్వే జలే, అజీర్ణే క్వథితం చ జలం న పేయం| పక్వే-క్వథితే, పీతే జీర్ణేఽపి, ఇతరత్-ఆమం జలం న పేయం, యావన్న భుంక్తే తావత్సజాతీయమాప న పేయమిత్యర్థః| శీతే విధిరయం-క్వథితశీత ఏతద్విధానమిత్యర్థః| తురవధారణే| తప్తేఽజీర్ణ ఏవ శిశిరం త్యజేత్, జీర్ణే తు శీతం పిబేదిత్యర్థః| అతియోగేన-అతిబాహుల్యేన, తృష్యతః-తృష్ణావతోఽపి ప్రయోజితం-ఉపయుక్తం, సర్వస్యాపి నరస్య శ్లేష్మపిత్తతాం యాతి| జ్వరితస్య విశేషతః-యత ఆమేనాగ్నౌ బహిష్కృతే జ్వరస్యోత్పత్తిః, ఆమస్య చ పానీయం వర్ధకమితి| సంక్షేపతయాఽల్పోపయోగిత్వాచ్చ అవశ్యాయాదిగుణా గ్రంథకృతా నోక్తాః| తాంశ్చాత్ర శిష్యహితాయ బ్రూమః-"రూక్షస్తనురవశ్యాయః శీతో వాతాస్రకోపనః| పానతృడ్దాహపిత్తాస్రకుష్ఠోరుస్తంభమేహజిత్|| గ్రీష్మే తు సర్వజంతూనాం స్పర్శనాదపి శస్యతే| పద్మిన్యంబు చ పిత్తఘ్నం కఫకృద్విరసం గురు|| హిమం తు శీతలం రూక్షం దారుణం సూక్ష్మమేవ చ| కఫం న సందూషయతి న పిత్తం న చ మారుతం|| యథాఽశ్మవర్షం ప్రాలేయం హిమాదల్పాంతరం గుణైః| చరాచరాణామహితం, తుషారం త్వగ్నినాశనం|| (సుశ్రుతే సూ.అ.45|35)- 'వైకిరం లఘు సక్షారం శ్లేష్మఘ్నం వహ్నిదీపనం| కైదారం మధురం ప్రోక్తం విపాకే గురు దోషలం|| తద్వత్పాల్వలముద్దిష్టం విపాకే దోషలం తు తత్| అనేకదోషమానూపం వార్యభిష్యందిగర్హితం|| ఏభిర్దోషైరసంయుక్తం నిరవద్యం తు జాంగలం| పాకేఽవిదాహి తృష్ణాఘ్నం ప్రశస్తం ప్రీతివర్ధనం|| దీపనం స్వాదు శీతం చ తోయం సాధారణం లఘు|' చంద్రకాంతభవం రక్షోవిషపిత్తజ్వరాపహం|| రత్నాకరసముత్థం చ సర్వదోషకరం మతం||" ఇతి|

Adhikarana nArikelodakaguNAH (19) · Śloka 19

నారికేలోదకం స్నిగ్ధం స్వాదు వృష్యం హిమం లఘు| తృష్ణాపిత్తానిలహరం దీపనం బస్తిశోధనం||19||

స0-నారికేలాంతఃస్థితముదకం స్నిగ్ధం స్వాదు వృష్యం హిమం చ భవతి| ఏవంభూతమపి ప్రభావాల్లఘు భవతి| తథా, తృష్ణాదిహరం దీపనం మూత్రశోధనం చ భవతి|

Adhikarana divyanAdeyayorvarAvaratve (20-1) · Śloka 1

ఇదానీం యుక్త్యాఽగ్ర్యసంగ్రహం నిర్దిశతి వర్షాసు దివ్యనాదేయే పరం తోయే వరావరే| |20| ఇతి తోయవర్గః||1||

స0-ప్రావృష్యాంతరిక్షం జలం పరం వరం-అత్యంతం పథ్యం| నదీసంభవం త్వపథ్యం| ఇతి తోయవర్గః|

Adhikarana kShIravargaH sAmAnyakShIraguNAH (20-21) · Śloka 21

పరిశేషేభ్యో వర్గేభ్యః ప్రాజ్యజనోపయోగితయోపకారిత్వేనాజన్మసాత్మ్యేన ప్రాధాన్యాత్ పయః సజ్ఞాసామాన్యాత్ పయస ఇవ జీవనాదిగుణయోగాచ్చ తోయవర్గాదను క్షీరవర్గః ప్రక్రమ్యతే| తత్రాపి దధ్యాదీనాం మూలకారణత్వాత్ క్షీరస్య ప్రాగుపాదానం| తథా, జీవనీయానాం రసాయనానాం చాగ్రేసరత్వాత్| తథా చాష్టాంగసంగ్రహే (సూ. అ. 13)- "క్షీరం జీవనీయానాం| క్షీరఘృతాభ్యాసో రసాయనానాం| " ఇత్యాది| అథ క్షీరవర్గః| | స్వాదుపాకరసం స్నిగ్ధమోజస్యం ధాతువర్ధనం||20|| వాతపిత్తహరం వృష్యం శ్లేష్మలం గురు శీతలం| ప్రాయః పయః|21|

స0-పయః-క్షీరం, ప్రాయః స్వాదుపాకరసాదియుక్తం భవతి| పాకశ్చ రసశ్చ పాకరసౌ, స్వాదూ పాకరసౌ యస్య తదేవం| ఓజసే హితం-ఓజస్యం| ధాతూన్ వర్ధయతీతి ధాతువర్ధనం| వృష్యం-శుక్రకరమతిశయేనేతి బోధ్యం| ధాతువర్ధనత్వాదేవ శుక్రకరత్వమాత్రస్య సిద్ధేః ప్రాయోగ్రహణాత్ క్వచిత్క్షీరం నైవం భవతి| తథా చోష్ట్రీక్షీరమీషద్రూక్షోష్ణలవణం పఠ్యతే, అజాక్షీరం చ లఘు, ఆవికముష్ణం, ఐకశఫముష్ణం సామ్లలవణం చేతి| తస్మాత్ప్రాయోగ్రహణం కృతం| స్వాదుపాకారసత్వాదేవ క్షీరస్య స్నిగ్ధవృష్యాదయో గుణా లబ్ధా ఏవ| కిం పునరేతైరుద్దిష్టైః ? ఇతి కేచిత్| తాన్ బ్రూమహే| మధురరసాశ్రితేభ్యః స్నిగ్ధవృష్యాదిభ్యోఽపరే స్నిగ్ధవృష్యాదయో గుణా బహుతరాః క్షీరస్య విద్యంత ఇతి జ్ఞాపనాయైతే స్నిగ్ధాదయో గుణాః పునరుద్దిష్టాః| మహాభూతానాం హి సంయోగాదివిశేషాత్ క్వచిద్రససహచరితా ఏవ గుణా ద్రవ్యమభినివిశంతే| యే రసే సమారోప్య వర్ణ్యంతే| యథా-మధుర ఆయుష్యాదిగుణాః, అమ్లేఽగ్నిదీప్తికృదాదయః| కేచిచ్చ రసమనపేక్ష్యైవ ద్రవ్యే నివిశంతే| యథా-మధురరసద్రవ్యే మకుష్టతండులీయాదౌ రూక్షాదయో గుణాః| తథా హి స్నిగ్ధాదీనాం తత్రోపలంభః ప్రాప్తో మధురరసాశ్లిష్టత్వాత్| తస్మాన్మకుష్టాదిద్రవ్యం మధురరససహచరోక్తేన గుణౌఘేన సంయుక్తం వక్తుం యుక్తం| అన్యథా తు, కృతం షడ్రసగుణస్వరూపవర్ణనమనర్థకమేవ స్యాత్| తస్మాదయమత్ర విషయవిభాగో జ్ఞేయః| కేచిద్గుణా రససహచరితా ద్రవ్యే నివిశంతే, యద్వశాత్తద్ద్రవ్యం రసగుణాననువర్తతే| ఈదృశం చ విషయముద్దిశ్య తంత్రకృద్భిర్మధురాదిరసానాం స్నిగ్ధాదిగుణా వర్ణితా వేద్యాః| కేచితు రసనిరపేక్షా ఏవ ద్రవ్యే నివిశంతే| అత ఏవ తద్ద్రవ్యం రసగుణాన్నానువర్తతే| అస్మింస్తు విషయే రసగుణవర్ణనం నోక్తమేవ వేద్యం| తస్మాత్క్షీరస్య స్నిగ్ధాదియోగాత్స్వాదుపాకరసత్వే సత్యపి స్నిగ్ధాదిగుణవర్ణనం| ఏవం చోభయథా క్షీరస్య స్నిగ్ధాదిగుణయోగాదధికాః స్నిగ్ధాదయో యే గుణాస్తేఽస్య సంతీత్యవగచ్ఛ| అయమేవ చ వ్యవహారోఽన్యత్రాప్యేవంవిధే శాల్యాదౌ ద్రవ్యే విజ్ఞేయః| నను, "స్వాదుః పటుశ్చ మధురమమ్లోఽమ్లం పచ్యతే రసః|" ఇతి (హృ. సూ. అ. 9|21) వక్ష్యతే| తతశ్చ స్వాదురసత్వాదేవ స్వాదుపాకత్వం లబ్ధం, తత్కిం పాకగ్రహణేన ? భణామః| "శాలిపిష్టమయం సర్వం గురుభావాద్విదహ్యతే" ఇత్యుక్తం| తదేతత్క్షీరం గురుగుణయుక్తమపి విదాహావస్థాయాం చిరం న తిష్ఠతి, ప్రాగేవ స్వాదుపాకతాం యాతి| ఇతీమమర్థం జ్ఞాపయితుం పాకగ్రహణం| స్త్రీణాం చాహారరస ఏవాపత్యస్నేహాత్ క్షీరాయ సంపద్యతే| తథా చ దారువాహిః- "స్త్రీణామపత్యజాద్ధర్షాద్రసః క్షీరాయ కల్పతే| స్నేహాద్రసః క్షరత్యేవం హృదయాత్క్షీరమేత్యతః||" ఇతి| గవ్యస్య చ పూర్వతరముపాదానం సర్వక్షీరేభ్యో జ్యాయస్త్వాత్, తథా మాహిషమపి తక్రాది గోరసశబ్దేన ప్రథితమితి|

Adhikarana gokShIraguNAH (21-23) · Śloka 23

| అత్ర గవ్యం తు జీవనీయం రసాయనం||21|| క్షతక్షీణహితం మేధ్యం బల్యం స్తన్యకరం సరం| శ్రమభ్రమమదాలక్ష్మీశ్వాసకాసాతితృట్క్షుధః||22|| జీర్ణజ్వరం మూత్రకృచ్ఛ్రం రక్తపిత్తం చ నాశయేత్| |23|

స0- అత్ర-ఏషు క్షీరేషు మధ్యే, గవ్యం పునః క్షీరం జీవనీయమతిశయేనేతి బోద్ధవ్యం, జీవనీయమాత్రస్యౌజస్యమిత్యనేనైవ క్షీరసామాన్యలక్షణేనోక్తత్వాత్| ఓజస్యం హి జీవనీయముచ్యతే| తథా హ్యోజఃక్షయే జీవనీయానామౌషధానాముపయోగో నిర్దిష్టః| యథా (హృ. సూ. అ. 11|39)- "ఓజః క్షీయేత కోపాదిభిః" ఇత్యుక్త్వాఽనంతరమువాచ-"జీవనీయౌషధక్షీరరసాద్యాస్తత్ర భేషజం|" ఇతి| అత్ర చ క్షీరం జీవనీయత్వేన గృహీతమపి పునరుక్తం ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 27|214)- "ప్రవరం జీవనీయానాం క్షీరముక్తం రసాయనం|" ఇతి| రసాయనంరసరక్తాదీనాం శ్రేష్ఠానాం లాభోపాయః| తథా చోక్తం (హృ. ఉ. అ. 39|2)- "లాభోపాయో హి శస్తానాం రసాదీనాం రసాయనం|" ఇతి| తథా, క్షతక్షీణహితం-ఉరఃక్షతాయ హితం క్షీణాయ చ హితం| క్షీణః-క్షీణధాతుః| తథా, మేధా-ధారణాశక్తిః, తస్యై హితం-మేధ్యం| "ఉగవాదిభ్యో యత్" ఇతి యత్| ఏవం బల్యం| తథా, స్తన్యకరం| కృఞో హేతుతాచ్ఛీల్యేతి హేతౌ టః, స్త్రీణాం స్తన్యకరణే హేతురిత్యర్థః| తథా, సరం| శ్రమాదీంశ్చైకాదశ నాశయేత్|

Adhikarana mAhiShakShIraguNAH (23) · Śloka 23

| హితమత్యగ్న్యనిద్రేభ్యో గరీయో మాహిషం హిమం||23||

స0-మహిష్యా ఇదం-మాహిషం క్షీరం, అత్యగ్నిభ్యోఽనిద్రేభ్యశ్చ హితం| తథా, గరీయో-గురుతరం| తథా, హిమం-శీతవీర్యం| మునిరప్యాహ (చ. సూ. అ. 27|215)- "మహిషీణాం గురుతరం గవ్యాచ్ఛీతతరం పయః| స్నేహాదూనమనిద్రాణామత్యగ్నీనాం హితం చ తత్||" ఇతి| [స్నేహాత్ అదూనం-ఆపూర్ణం, స్నేహాదూనమితి వ్యాఖ్యేయం| న తు స్నేహోనమితి, ప్రత్యక్షవిరోధాత్| తథా చ గోక్షీరాత్ మాహిషక్షీరే బహుః స్నేహ ఉపలభ్యతే| హరిశ్చంద్రోఽప్యేవమేవ వ్యాచష్టే| తస్మాత్స్నేహాధికమితి వ్యాఖ్యేయం| ] ఖరనాదే చోక్తం-"గవ్యం స్నేహోత్తమం క్షీరం గవ్యాచ్చ పయసః పయః| యథోత్తరం స్నేహహీనమౌరభ్రచ్ఛాగమాహిషం|| జాంగలానూపశైలేషు చరంతీనాం యథోత్తరం| పయో గురుతరం వత్సో యథా తాసాం ప్రవర్ధతే|| గురు శీతతరం గవ్యాన్మాహిషం స్వప్నలం పయః| చతుర్థభాగస్నేహోనం పిత్తఘ్నం చ విశేషతః||" ఇతి| యత్తు రవిగుప్తః సిద్ధసారేఽధ్యగీష్ట-"గవ్యాత్ స్నిగ్ధం గురుతరం మాహిషం స్వప్నకృత్పయ:|" ఇతి| తద్బుధైశ్చింత్యం, సర్వమతవిరుద్ధత్వాత్|

Adhikarana AjakShIraguNAH (24) · Śloka 24

అల్పాంబుపానవ్యాయామకటుతిక్తాశనైర్లఘు| ఆజం శోషజ్వరశ్వాసరక్తపిత్తాతిసారజిత్||24||

స0-ఆజం-ఛాగలం క్షీరం, లఘు భవతి, అల్పాంబుపానాదిభిర్హేతుభూతైః| అల్పాంబుపానాదిత్వం చాజానాం స్వభావః, అన్యాసాం తు దేశసాత్మ్యాపేక్షయా| నను, యద్యేవం స్వభావాదేవాల్పాంబుపానాదేర్గమ్యమానత్వాదేతదుపన్యాసో వ్యర్థ ఏవ| అత్రోచ్యతే| జ్ఞాపనార్థం| ఇదం జ్ఞాపయతి,-యదా అజా అల్పవ్యాయామగుర్వశనాది కుర్యుః, తదా తాసామప్యన్యథా క్షీరం భవేత్| ఏవం చ గవాదీనామప్యాహారాదివశాద్గురులఘుత్వం చింత్యమితి| తేన ప్రాదోషమపరాహ్ణే యద్గృహీతం పయః, తదపేక్షయౌషసం ప్రభాతే యద్గృహీతం తద్గురు, చేష్టారహితత్వాత్| రాత్రౌ హి ప్రాణినాం న కదాచిచ్చేష్టా భవతి, అత ఔషసం గురు| దివా చ ధావనప్లవనాదికయా చేష్టయా ప్రాదోషం లఘు| అనయా చ దిశా సర్వమపి చింత్యం| అత ఏవ సంగ్రహే యదుక్తం (సూ. అ. 6)- "పిణ్యాకామ్లాశినీనాం తు గుర్వభిష్యంది తద్భృశం|" ఇతి| తదేతేనైవోక్తప్రాయత్వాన్నేహోక్తం| శోషేత్యాది| శోషాదీనాం ద్వంద్వః| తాన్ జయతీతి క్విప్| శోషజిత్| ఏవం జ్వరజిదిత్యాది|

Adhikarana auShTrakakShIraguNAH (25) · Śloka 25

ఈషద్రూక్షోష్ణలవణమౌష్ట్రకం దీపనం లఘు| శస్తం వాతకఫానాహకృమిశోఫోదరార్శసాం||25||

స0-ఔష్ట్రకం-ఉష్ట్రీణాం క్షీరం, లఘు తథా ఈషత్-మనాగ్రూక్షోష్ణలవణం తథా దీపనం భవతి| తథా, వాతాదీనాం శస్తం-వాతాదిషు పథ్యమిత్యర్థః| ఔష్ట్రకమితి "ఉష్ట్రాద్వుఞ్" ఇతి వుఞ్| ప్రాతిపదికగ్రహణే లింగవిశిష్టస్యాపి గ్రహణమిత్యుష్ట్రీశబ్దాదపి|

Adhikarana mAnuShakShIraguNAH (26) · Śloka 26

మానుషం వాతపిత్తాసృగభిఘాతాక్షిరోగజిత్| తర్పణాశ్చోతనైర్నస్యైః|26|

స0-మానుషీణాం క్షీరం వాతపిత్తాసృగభిఘాతాక్షిరోగజిద్భవతి వాతశ్చ పిత్తం చాసృక్ చాభిఘాతశ్చేతి ద్వంద్వః, తైరక్షిరోగః, తం జయతి యత్తదేవం| కేన ప్రయోగేణ ? ఇత్యాహ-తర్పణాశ్చోతనైర్నస్యైః| న త్వభ్యవహారాదినా| తర్పణాదీని-స్వే స్వేఽధ్యాయే వక్ష్యమాణాని|

Adhikarana AvikakShIraguNAH (26-27) · Śloka 27

| అహృద్యం తూష్ణమావికం||26|| వాతవ్యాధిహరం హిధ్మాశ్వాసపిత్తకఫప్రదం| |27|

స0-ఆవికం క్షీరముష్ణవీర్యం భవతి| తథా, అహృద్యం-హృదయాయాహితం భవతి| తథా, వాతవ్యాధిహరం| తథా, హిక్కాదిప్రదం| ఆవికమిత్యవిశబ్దాత్ స్వార్థే కప్రత్యయాంతాత్ "తస్యేదం" ఇత్యణ్|

Adhikarana hastinIkShIraguNAH (27) · Śloka 27

| హస్తిన్యాః స్థైర్యకృత్|27|

స0-హస్తిన్యాః క్షీరం స్థైర్యకృద్భవతి|

Adhikarana vaDavAdikShIraguNAH (27-28) · Śloka 28

బాఢముష్ణం త్వైకశఫం లఘు||27|| శాఖావాతహరం సామ్లలవణం జడతాకరం| |28|

స0-ఏకః శఫో-నఖో, యాసాం వడవాదీనాం తా ఏకశఫాః, తాసామిదం-ఐకశఫం క్షీరం, బాఢం-అతిశయేనోష్ణం భవతి| తథా, శాఖాసు-బాహూరుప్రభృతిషు యో వాతః, తం హరతీతి శాఖావాతహరం| "హరతేరనుద్యమనేఽచ్" ఇత్యచ్| తథా, సమ్లలవణం-ఈషదమ్లమీషల్లవణం చ| తథా, జడతాకరం-అంగజాడ్యకరణహేతుః| "కుఞో హేతుః" ఇత్యాదీనా హేతౌ టః|

Adhikarana apakvakShIraguNAH pakvakShIraguNAH (28) · Śloka 28

| పయోఽభిష్యంది గుర్వామం, యుక్త్యా శృతమతోఽన్యథా||28||

స0-ఆమం-అక్వథితం, పయోఽభిష్యంది-శ్లేష్మప్రకోపి, తథా గురు భవతి| అతః-ఆమాత్, అన్యథా-విపరీతం, యుక్త్యా శృతం భవతి| అనభిష్యంది లఘు చ| లఘిమా తు పూర్వావస్థామపేక్ష్యోచ్యతే| యుక్తిః-యోగ ఉపాయ:| ఖరనాదేన క్షీరస్య శ్రపణే యుక్తిః స్పష్టం కృత్వా దర్శితా-"అర్ధోదకం క్షీరశిష్టమామాల్లఘుతరం శృతం|" ఇతి|

Adhikarana atipakvakShIraguNAH dhAroShNakShIraguNAH (29) · Śloka 29

భవేద్గరీయోఽతిశృతం, ధారోష్ణమమృతోపమం| |29|

స0-అతిశయేన క్వథితం కవలభోజ్యమివ సంజాతం, గరీయో-గురుతరం భవేత్| ఖరనాదేనోక్తం-"స్యాన్నిర్జలం శృతం ద్విత్రిచతురష్టాంశశేషితం| యథాశృతతమం సారం గురు బల్యతమం పయః||" ఇతి| సుశ్రుతే (?) చోక్తం-"శృతశీతం తు పిత్తఘ్నం శృతోష్ణం కఫవాతజిత్| త్యజేద్వివర్ణం గ్రథితం విగంధం విరసం పటు|| రక్తపిత్తప్రశమనీ వృష్యా సంతానికా గురుః|" ఇతి| ఖరనాదేనోక్తం-"ధారోష్ణాత్సర్వశః క్షీరాచ్ఛీతం గురుతరం భవేత్|" ఇతి| ధారోష్ణమమృతోపమం, నిర్దోషత్వాత్|

Adhikarana dadhiguNAH,dadhiBojananiyamAH (29-33) · Śloka 33

| అమ్లపాకరసం గ్రాహి గురూష్ణం దధి వాతజిత్||29|| మేదఃశుక్రబలశ్లేష్మపిత్తరక్తాగ్నిశోఫకృత్| రోచిష్ణు శస్తమరుచౌ శీతకే విషమజ్వరే||30|| పీనసే మూత్రకృచ్ఛ్రే చ, రూక్షం తు గ్రహణీగదే| నైవాద్యాన్నిశి నైవోష్ణం వసంతోష్ణశరత్సు న||31|| నాముద్గసూపం నాక్షౌద్రం తన్నాఘృతసితోపలం| న చానామలకం నాపి నిత్యం నో మందమన్యథా||32|| జ్వరాసృక్ పిత్తవీసర్పకుష్ఠపాండుభ్రమప్రదం| |33|

స0-అమ్లౌ పాకరసౌ యస్య తదేవంభూతం దధి భవతి| తథా, గ్రాహి-స్తంభనం| తథా చోక్తం-"భేది తత్పిండితాన్ భావాన్ శకృదాదీన్ భినత్తి యత్| విపరీతమతో గ్రాహి తచ్చ స్తంభనముచ్యతే||" ఇతి| తథా, గురు ఉష్ణం వాతజిచ్చ| మేదఆదీనాం ద్వంద్వః, తాన్ కరోతి యత్తదేవం| రోచత ఇతి రోచిష్ణు| న రోచత ఏవ కేవలం, అరోచకమపి వ్యావర్తయతీతి శస్తమరుచౌ| రోచనం హి ఘృతపూరాది న త్వరుచిం జయతి| అరుచిఘ్నం ప పటోలపత్రం తన్న రోచతే| తథా హ్యత్రైవ పఠిష్యతి (హృ. సూ. అ. 10|14)- "తిక్తః స్వయమరోచిష్ణురరుచిం" ఇత్యాది| రోచిష్ణుత్వాదేవ చోచ్చావచవ్యంజనపరివృతైర్మాంసమండకాదిభిరపి సుహితస్యాపి దధన్యభిలాష ఉత్పద్యత ఏవ| అత ఏవ చైతదాహారాంతేఽభ్యవహరంతి| శీతక ఇతి విషమజ్వరవిశేషణం| శీతకారిత్వం తు వాతే శ్లేష్మణి తత్సంసర్గే వా యద్యపి త్రితయే సంభవతి, తథాఽపి వాతజిద్వాతజ ఏవ విషమజ్వరే దధి ప్రయోజ్యం, సంసర్గే వా వాతోల్బణే| తథా హి శీతజ్వర ఏవోక్తం (హృ. చి. అ. 1|142)- "అగ్న్యనగ్నికృతాన్ స్వేదాన్ స్వేది భేషజభోజనం|" ఇతి| నను, పీనసే శస్తమితి కథమవిశేషేణోక్తం ? యతశ్చత్వారః పీనసా వాతపిత్తకఫసన్నిపాతజా ఇతి వక్ష్యంతే| తత్ర దధ్నో వాతాధిక ఏవ యుక్తత్వం, న శేషేషు| అత్ర సంచక్ష్మహే| పరిపాకాత్ పీనసస్యోపశాంతిః| పరిపాకకరం చ దధి, ఉష్ణత్వాత్| అథవా పూర్వవత్సామాన్యోక్తావపి యత్ర యోగ్యతాఽస్య వాతికే, తత్రైవ తదుపకల్ప్యతాం| అనుక్తేష్వపి హి సామాన్యోపక్రమో వస్తువశాద్విశేష్వేవ విపరిణమతి| తథా హ్యత్రైవోపరిష్టాద్దుగ్ధకర్మసు వ్యతీతం-"శ్రమభ్రమమదాలక్ష్మీశ్వాసకాసాతితృట్క్షుధః| జీర్ణజ్వరం మూత్రకృచ్ఛ్రం రక్తపిత్తం చ నాశయేత్||" ఇతి| న చ సర్వేష్వేవ కాసశ్వాసకృచ్ఛ్రాస్రపిత్తేషు పయః కార్ముకమితి| తథా, గ్రహణీరోగే తు తద్రూక్షం శస్తం| అనేన చ హేతునా దధ్నః ప్రకృతిస్థస్య స్నిగ్ధత్వం యుక్త్యైవోక్తం| యతో గ్రహణ్యాం రూక్షం-ఉద్ధృతసారముద్దిష్టం| నిశి నైవ-న కించిదద్యాత్| నైవాద్యాన్నిశి నైవోష్ణమిత్యేవకారా ఆత్యంతికనిషేధాయ| రాత్రౌ నిషేధాద్దివా భుంజీతేత్యర్థాదవగమ్యతే| నైవోష్ణం-అగ్న్యాదితాపాత్తప్తం| తథా, వసంతగ్రీష్మశరత్సు న భోజ్యం| అన్యర్తావపి ముద్గసూపాదీనామన్యతమేన రహితం న భోజ్యం| తత్ర ఘృతసితోపలయోః సమాంశికతయోరేవ యోగేన పథ్యత్వమిచ్ఛంతి| ముద్గసూపాదీనాం తు మిశ్రీభావో దధ్నా జన్యమానస్య దోషస్య ప్రతిబంధార్థం కల్ప్యతే, రక్తపిత్తవత్| యథాసమీరణోల్బణేఽస్రపిత్తే తిత్తిర్యాదీనామౌష్ణ్యముదుంబరాదిరసేన ప్రతిబధ్నాతి| నిత్యమితి| యద్యుపశేతే శరీరస్య తథాప్యుదకరోగావహత్వాన్న శీలనీయం| అత ఏవ మాత్రాశితీయేఽప్యతిదోషలత్వాదస్య నిషేధం కరోతి| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. సూ. అ. 8|40)- "కిలాటదధికూచీకా" ఇత్యాది| నో మందమితి| దుగ్ధావస్థాం వ్యతీత్య దధ్యవస్థామసంప్రాప్తమంతరాలవర్తి-మందకమిత్యుచ్యతే| తస్మిన్ సత్యపి స్నేహే పరిణతివిశేషేణ కాలాత్మనా స్రోతసామత్యంతోపలేపకృతో దోషత్రయకోపోఽపి భవతీత్యతీవ వర్జనీయమేవ మందకనిషేధశ్చోపలక్షణార్థః, తేన మద్యాదీనప్యప్రాప్తరసాన్నోపయుంజీతేత్యవగంతవ్యం| అన్యథేత్యాది| ప్రశబ్ద ఏవం ద్యోతయతి-విధిభ్రష్టం దధి నిషేవ్యమాణం ప్రకర్షేణ జ్వరాసృక్పిత్తాదీన్ దదాతి| నను, శుక్రకృత్త్వబలవర్ధనత్వాద్దీపనత్వమనుపపన్నం| శుక్రకృద్బలవర్ధనాని హి ద్రవ్యాణి ప్రాయేణ గురూణి భవంతి| అతో దధ్యేవంగుణం సత్కథం నామాగ్నికృత్స్యాత్ ? అత్రాచక్ష్మహే| అమ్లత్వాదుష్ణవీర్యత్వాచ్చ యుక్తమేవ| యతో రసవిపాకాభ్యామమ్లం వీర్యేణోష్ణం చ దధి, అతోఽగ్నికృత్త్వమస్మిన్నుపపన్నమితి| నను, శుక్రకరత్వం దధ్నో న యుక్తం| యతోఽమ్లపాకరసం దధీత్యధీతమాచార్యేణ, అమ్లశ్చ శుక్రనాశనః, తస్మాచ్ఛుక్రకృత్త్వమయుక్తం| అత్రాచక్ష్మహే| స్నిగ్ధత్వబృంహణత్వవాతఘ్నత్వబల్యత్వైః శుక్రకృత్త్వముపపన్నమేవ| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. సూ. అ. 9|22)- "కించిద్రసేన కురుతే కర్మ పాకేన చాపరం| గుణాంతరేణ వీర్యేణ ప్రభావేణైవ కించన||" ఇతి| నను, వాతజిదిత్యనేన నార్థః| యాని ఖలు ద్రవ్యాణి బల్యస్నిగ్ధగురూష్ణయుక్తాని, తాని వాతఘ్నాన్యేవ దృష్టాని| తస్మాద్వాతజిదితి న వాచ్యం| నైవం| సక్తుమద్యసూర్యతాపమందకాదిషు వ్యభిచారాత్| తథా హి-సక్తవో వాతలా వృష్యా రూక్షా బలకరాశ్చ| మార్ద్వీకాదిమద్యం హర్షణత్వాద్వృష్యం వాతలం చ| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. ఉ. అ. 40|35)- "మనసో హర్షణం యచ్చ తత్సర్వం వృష్యముచ్యతే|" ఇతి| మద్యం చ మాత్రా పీతం హర్షణం భవతి| తథా చ మునిః (చ.చి.అ.24|59)-"హర్షమూర్జప్రదం పుష్టిమారోగ్యం పౌరుషం పరం| యుక్త్యా పీతం కరోత్యాశు మద్యం" ఇతి| సూర్యతాపశ్చోష్ణోఽపి సన్మారుతస్య వృద్ధయే| తథా చ మునిః (చ.చి.అ. 14|13)-"కషాయకటుతిక్తాని రూక్షశీతలఘూని చ|" ఇత్యారభ్య యావత్ "వాతాతపౌ భయం శోకో హేతుర్వాతార్శసామితి||" ఇతి| మందకం చ స్నిగ్ధామ్లగురుగుణయుక్తమపి త్రిదోషకరం| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 27|224)- "త్రిదోషం మందకం" ఇతి| త్రిషు చ దోషేష్వంతర్భూతః పవన ఇతి చైవం వ్యభిచారదర్శనాద్వాతజిదిత్యుక్తం| క్షీరస్య చ దధ్యాత్మనా పరిణమతోఽనభివ్యక్తామ్లాభివ్యక్తామ్లాత్యమ్లలక్షణాస్తిస్రోఽవస్థాః సంపద్యంతే| తత్ర మందజాతం-అనభివ్యక్తామ్లం| సమ్యగ్జాతం-అభివ్యక్తామ్లం| అతిజాతం-అత్యమ్లం| తత్ర మందజాతం త్రిదోషకృత్త్వాన్నిషిద్ధం| సమ్యగ్జాతస్యైతే పూర్వోక్తా గుణాః| కించిద్ధీనాశ్చాత్యమ్లస్య| తథా, సుజాతేఽత్యమ్లే చ దధ్ని సరమండౌ స్తః| తత్ర దధ్న ఉపరిభాగః సరః, అధో మండః| ఏతద్గుణాస్తు లాఘవికత్వాన్నేహోక్తాః| మునినా చ దర్శితాః (చ.సూ.అ. 27|224)- "త్రిదోషం మందకం జాతం వాతఘ్నం దధి శుక్రలం| సరః శ్లేష్మానిలఘ్నస్తు మండః స్రోతోవిశోధనః||" ఇతి| శ్లేష్మపిత్తరక్తకృత్త్వం చామ్లపాకరసోష్ణవీర్యత్వాదేవాత్రగమ్యతే| యత్తు సాక్షాదేతేషాముపాదానం తత్ ప్రకర్షార్థం| అన్యేభ్యోఽమ్లద్రవ్యేభ్యో దధ్యేతాన్యతిశయేన కరోతీతి| నైవాద్యాన్నిశీత్యాదౌ గ్రంథే చైకస్మిన్నేవ నకారే కర్తవ్యే యదనేకనకారకరణం తచ్ఛాస్త్రనిషిద్ధదధిభక్షణాదతిప్రత్యవాయజ్ఞాపనార్థం| చరకోక్తశ్చ మంగల్యగుణో నేహోక్తః, చికిత్సాయామనుపయోగిత్వాత్| అత ఏవ సర్పిరాదీనాం మంగల్యానామపి చరకేఽపి మంగలత్వం నావాదీదితి| సుశ్రుతే తు (సూ.అ. 45|68) దధ్నో విశేషగుణా ఉక్తాః| యథా-"దధ్యాజం కఫపిత్తఘ్నం లఘు వాతక్షయాపహం| దుర్నామశ్వాసకాసేషు హితమగ్నేశ్చ దీపనం|| విపాకే మధురం వృష్యం రక్తపిత్తప్రణాశనం| బలాసవర్ధనం స్నిగ్ధం విశేషాద్దధి మాహిషం|| విపాకే కటు సక్షారమమ్లం భేద్యౌష్ట్రకం దధి| వాతమర్శాంసి కుష్ఠాని కృమీన్ హంత్యుదరాణి చ|| వాతఘ్నం కఫకృత్స్నిగ్ధం విశేషాన్న చ పిత్తకృత్| కుర్యాద్భక్తాభిలాషం చ దధి యత్ సుపరిస్రుతం|| శృతక్షీరాచ్చ యజ్జాతం గుణవద్దధి తత్స్మృతం| వాతపిత్తహరం రుచ్యం ధాత్వగ్నిబలవర్ధనం|| దధి త్వసారం రూక్షం చ గ్రాహి విష్టంభివాతలం| దీపనీయం విశేషేణ సకషాయం రుచిప్రదం||" ఇతి| కేవలమపి స్వల్పం కదాచిద్దధి భుంజీతేత్యర్థాదవగమ్యతే| అన్యథా కేవలస్య గుణకథనం నిష్ఫలమేవ స్యాదితి కేచిదాహుః|

Adhikarana takraguNAH (33-34) · Śloka 34

| తక్రం లఘు కషాయామ్లం దీపనం కఫవాతజిత్||33|| శోఫోదరార్శోగ్రహణీదోషమూత్రగ్రహారుచీః| ప్లీహగుల్మఘృతవ్యాపద్గరపాండ్వామయాన్ జయేత్||34||

స0-తక్రం లఘు కషాయామ్లం దీపనం కఫవాతజిచ్చ భవతి| తథా, శోఫాదీనేకాదశ జయేత్| ఘృతస్యాతిపానాత్ వ్యాపత్-రోగో ఘృతవ్యాపత్| గరః-కృత్రిమో విషవిశేషః| సుశ్రుతే చోక్తం (సూ.అ.45|86)- "నైవ తక్రం క్షతే దద్యాన్నోష్ణకాలే న దుర్బలే| న మూర్చ్ఛాభ్రమదాహేషు న రోగే రక్తపైత్తికే|| శీతకాలేఽగ్నిమాంద్యే చ కఫోత్థేష్వామయేషు చ| మార్గావరోధే దుష్టే చ వాయౌ తక్రం ప్రశస్యతే||" ఇతి| తథోక్తం (సంగ్రహే సూ. అ. 7)- "తక్రమామం కఫం కోష్ఠే హంతి కంఠే కరోతి తు| పీనసశ్వాసకాసాదౌ సిద్ధమేవోపయోజయేత్||" ఇతి| "మందజాతం మరుత్కోపి రూక్షాభిష్యంది దుర్జరం| అతిజాతం భృశామ్లౌష్ణ్యతైక్ష్ణ్యాత్పిత్తకరం పరం|| దోషఘ్నముద్ధృతస్నేహం సస్నేహమపి శోఫజిత్| (సు. సూ. అ. 45|89)- 'వాతేఽమ్లం సైంధవోపేతం, స్వాదు పిత్తే సశర్కరం|| హితం తక్రం కఫే సామ్లం వ్యోషసౌవర్చలాన్వితం| తక్రాల్లఘుతరో మండో దుర్జరా తక్రకూర్చికా'||" ఇతి|

Adhikarana mastuguNAH (35) · Śloka 35

తద్వన్మస్తు సరం స్రోతఃశోధి విష్ఠంభజిల్లఘు| |35|

స0-మస్తు తద్వత్-తక్రవద్గుణైర్వేద్యం| తథా, సరం| తథా, స్రోతఃశోధిః| తథా, విష్టంభజిత్| సుశ్రుతే చోక్తం (సూ.అ.45|81)- "తృష్ణాక్లమహరం మస్తు లఘు స్రోతోవిశోధనం| అమ్లం కషాయానురసమవృష్యం కఫవాతజిత్|| ఆహ్లాదనం ప్రీణనం చ భినత్త్యాశు మలం చ తత్| బలమావహతి క్షిప్రం తథా భక్తస్య రోచకం||" ఇతి|

Adhikarana navanItaguNAH (35-36) · Śloka 36

| నవనీతం నవం వృష్యం శీతం వర్ణబలాగ్నికృత్||35|| సంగ్రాహి వాతపిత్తాసృక్క్షయార్శోర్దితకాసజిత్| |36|

స0-నవనీతం నవం-నవోద్ధృతం, లఘు వృష్యం చ| తథా, శీతం-శీతవీర్యం, బలవర్ణాగ్నికరం చ| తథా, సంగ్రాహి వాతాదిజిచ్చ| సంగ్రహే చోక్తం (సూ.అ.6)-"శీతం స్వాదు కషాయామ్లం నవనీతం నవోద్ధృతం|" ఇత్యాది|

Adhikarana kShIrodBavanavanItaguNAH (36) · Śloka 36

| క్షీరోద్భవం తు సంగ్రాహి రక్తపిత్తాక్షిరోగజిత్||36||

స0-క్షీరోద్భవం తు-క్షీరాదేవ జాతం మథిత్వోత్పాదితం, నవనీతం సంగ్రాహి రక్తపిత్తాక్షిరోగజిచ్చ భవతి|

Adhikarana ghRutaguNAH (37-39) · Śloka 39

శస్తం ధీస్మృతిమేధాగ్నిబలాయుఃశుక్రచక్షుషాం| బాలవృద్ధప్రజాకాంతిసౌకుమార్యస్వరార్థినాం||37|| క్షతక్షీణపరీసర్పశస్త్రాగ్నిగ్లపితాత్మనాం| వాతపిత్తవిషోన్మాదశోషాలక్ష్మీజ్వరాపహం||38|| స్నేహానాముత్తమం శీతం వయసః స్థాపనం పరం| సహస్రవీర్యం విధిభిర్ఘృతం కర్మసహస్రకృత్||39||

స0-ఘృతం ధీప్రభృతీనామగ్నిగ్లపితాత్మాంతానాం శస్తం-హితం| ధీః-బుద్ధిః, వస్తుగ్రహణశక్తిః| స్మృతిః-అతీతవిచారశక్తిః| ప్రజార్థినాం శస్తం| ప్రజా-అపత్యం, తదర్థినాం| శుక్రస్య సఫలతాకరమిత్యర్థః| తథా, వాతాదిఘ్నం| తథా, స్నేహానాం-తైలాదీనాం, ఉత్తమం-శ్రేష్ఠం| తథా, శీతం| వయసః స్థాపనం-జరయా వినా వయసః స్థాపనమిత్యర్థః| సహస్రవీర్యమితి| సహస్ర-శబ్దోఽనేకార్థః, అనేకశక్తీత్యర్థః| కథం ? విధిభిః,-యోగసంస్కారాదిభిర్ఘృతమనేకశక్తిః సంపద్యతే| యేన ద్రవ్యేణ ప్రయుజ్యతే సంస్క్రియతే వా, తచ్ఛక్తిమేవాఽనురుధ్యతే| అథవా తత్సంయోగాచ్ఛక్త్యంతరమన్యదారోహతి| అతో హేతోః సహస్రశబ్దోఽనేకార్థః| అన్యథా ద్రవ్యాణామానంత్యాత్కథం దశశతవాచీ సహస్రశబ్ద ఉపపద్యతే| అన్యే త్వేవం వ్యాచక్షతే -సహస్రశబ్దో దశశతసంఖ్యావాచ్యేవ| సహస్రపాక్యం హి సర్పిరుక్తం, న సహస్రపాక్యాత్పరేణ| తత్ర చేదం సహస్రపాక్యత్వే ప్రయోజనం-పాకసహస్రం యావదస్య సంస్కారోఽనువర్తతే, నాతఃపరం| అన్యథా సహస్రపాకాత్పరేణ కిమితి పాకో నోక్తః ? తస్మాదాసహస్రం పాకానాం శక్త్యంతరాణ్యారోహంతి పాకాః, న తతః పరేణేతి| తథా, కర్మసహస్రకృత్-అనేకకార్యకృత్|

Adhikarana purANaghRutaguNAH (40) · Śloka 40

మదాపస్మారమూర్ఛాయశిరఃకర్ణాక్షియోనిజాన్| పురాణం జయతి వ్యాధీన్ వ్రణశోధనరోపణం||40||

స0-పురాణం-అతీతబహు కాలం, పంచదశాదివర్షస్థితం, ఘృతం మదాదీన్ వ్యాధీన్ జయతి| వ్రణానాం పైచ్ఛిల్యాదీన్ శోధయతి| తథా, వ్రణాన్ రోపయతి| సంగ్రహే చైవమధ్యైష్ట (సూ. అ. 6)- "వ్రణశోధనరోపణం| పూర్వోక్తాంశ్చాధికాంకుర్యాద్గుణాంస్తదమృతోపమం|| తద్వచ్చ ఘృతమండోఽపి రూక్షస్తీక్ష్ణస్తనుస్తు సః|" ఇతి|

Adhikarana kilATAdiguNAH (41) · Śloka 41

బల్యాః కిలాటపీయూషకూర్చికామోరణాదయః| శుక్రనిద్రాకఫకరా విష్టంభిగురుదోషలాః||41||

స0-కిలాటాదయో బల్యాః| తథా, శుక్రాదికరాః| తథా, విష్టంభినో గురవో దోషలాశ్చ స్యుః| ఆదిగ్రహణాత్తక్రపిండకక్షీరశాకయోర్గ్రహణం| వహ్నినాశకత్వం చైషాం బల్యత్వేన శుక్రకృత్త్వేన విష్టంభిదోషలత్వేనావగతమేవేతి 'వహ్నిసాదనాః' ఇతి గ్రంథకృతా నేహకృతం| సంగ్రహే తు స్పష్టార్థం కృతమేవ| తత్ర, కిలాటః-అల్పక్షీరో బహునా తక్రేణ కృతః| పీయూషః-సద్యఃప్రసూతాక్షీరకృతః| కూర్చికా-దధితక్రకృతా కిలాటికా| మోరణః-క్షీరసదృశః కిలాటికః| పిండనం-ఉత్తరాపథే ప్రసిద్ధం| క్షీరశాకః-ప్రసిద్ధః|

Adhikarana kShIraghRutayoHshreShThatvaninditatve (42-2) · Śloka 2

గవ్యే క్షీరఘృతే శ్రేష్ఠే నిందితే చావిసంభవే| |42| ఇతి క్షీరవర్గః||2||

స0-గోసంభవే క్షీరఘృతే శ్రేష్ఠే| ఆవికే చ నిందితే-గర్హితే| ఘృతస్య చ క్షీరవికారోపలక్షణార్థత్వాద్దధితక్రమస్త్వాదీనామపి గవ్యానాం శ్రేష్ఠత్వమేవ వేద్యం| అత ఏవావిసంభవానాం దధితక్రాదీనామధమత్వమేవ వేద్యం, న క్షీరఘృతయోరేవ| అత ఏవ సంగ్రహే సుస్పష్టం కృత్వోక్తం (సూ. అ. 6)- "విద్యాద్దధిఘృతాదీనాం గుణదోషాన్ యథాపయః|" ఇతి| అస్య హ్యయమర్థః-ఘృతాదీనాం పయోగుణానతిక్రమేణ గుణాన్ విద్యాత్| యథాశబ్దస్య పదార్థానతివృత్త్యర్థేఽస్యావ్యయీభావః| తేనైతదుక్తం భవతి| యథా-"స్వాదుపాకరసం" ఇత్యాదీనా సామాన్యేన క్షీరగుణా ఉక్తాః| తద్వద్దధ్యాదీనామపి సామాన్యేనైవ గుణా ఉక్తాః| విశేషాభిలాషే తు దధ్యాదీనాం సత్స్వపి సామాన్యగుణేషు ప్రకృతిభూతం యత్క్షీరం తద్గుణోచ్చయోఽపి గ్రాహ్య ఇతి| ఖరనాదే తూక్తం-"దధ్యాదీనాం తు తజ్జానాం సామాన్యే గుణకర్మణీ| తథా స్వాత్ స్వాదపి క్షీరాద్దధ్యాదీనాం విశేషణం||" ఇతి| గవ్యమితి "గోపయసోర్యత్" ఇతి యత్| బాహుల్యేన క్షీరనిర్దేశాత్క్షీరవర్గోఽయం| దధినవనీతాదీనాం తు తద్వికారభూతత్వాత్| ఇతి క్షీరవర్గః|

Adhikarana ikShuvargaH ikShurasaguNAH (42-43) · Śloka 43

క్షీరవర్గాదనంతరమిక్షువర్గ ఆరంభ్యతే, గుణక్రియాతుల్యత్వాత్| తథా, హి-ఇక్షురపి క్షీరవత్సరగురుస్నిగ్ధబృంహణాదిగుణకర్మా అథేక్షువర్గః| | ఇక్షోః సరో గురుః స్నిగ్ధో బృంహణః కఫమూత్రకృత్||42|| వృష్యః శీతోఽస్రపిత్తఘ్నః స్వాదుపాకరసో రసః| సోఽగ్రే సలవణో, దంతపీడితః శర్కరాసమః||43||

స0-ఇక్షో రసః సరత్వాదిగుణయుక్తః| తథా, కఫమూత్రకృత్| సరః-శకృద్భేదీతి కథ్యతే| తథా, (హృ. సూ. అ. 6|84)- "గుర్వీ సరా తు పాలక్యా" ఇత్యుక్త్వానంతరముక్తవాన్-"పాలక్యావత్స్మృతశ్చంచుః స తు సంగ్రహణాత్మకః|" ఇతి చంచుశాకస్య సంగ్రహణేన గుణేన సరత్వం బాధితమితి| అత్ర స్నిగ్ధబృంహణవృష్యమధురాదిగుణేన యుక్తం చ ద్రవ్యం ప్రాయః పవనహంతృ దృష్టం| అతోఽస్యాపీక్షురసస్య మారుతజిత్త్వం వేద్యం| గ్రంథకృతా తు స్పష్టం కృత్వా నోక్తం| భుక్తే హి సమీరణకృత్త్వమస్య దృష్టం| తథా చ సంగ్రహే (సూ.అ.6)-"వృష్యః శీతః పవనజిద్భుక్తే వాతప్రకోపనః|" ఇతి| ఖరనాదేఽప్యుక్తం-"మారుతాఽఽధ్మానజననశ్చక్షుష్యో బృంహణో రసః|" ఇతి| స0-స చ-రసః, అగ్రే-ఇక్షుప్రాంతే జాతః, సలవణః-ఈషల్లవణః| సుశ్రుతే చోక్తం (సూ.అ.45|156)-"అతీవ మధురో మూలే, మధ్యే మధుర ఏవ చ| అగ్రే త్వక్షిషు విజ్ఞేయ ఇక్షూణాం లవణో రసః||" ఇతి| పాషాణాదిసంక్షుణ్ణస్యేక్షోః సద్య ఏవ యో రస ఉత్పద్యతే, తస్యైతే యథోక్తా గుణా వేద్యాః, నాన్యథా పీడితస్యేక్షురసస్య| యంత్రదంతాదిపీడితస్యాన్యథా శాస్త్రకృతా గుణో నిర్దిశ్యతే| దంతపీడితో యః, స శర్కరాసమ ఇతి|

Adhikarana yAntrikekShurasaguNAH (44-45) · Śloka 45

యాంత్రికస్త్వన్యగుణ ఏవేత్యాహ మూలాగ్రజంతుజగ్ధాదిపీడనాన్మలసంకరాత్| కించిత్కాలం విధృత్యా చ వికృతిం యాతి యాంత్రికః||44|| విదాహీ గురువిష్టంభీ తేనాసౌ| |45|

స0-మూలం చాగ్రం చ జంతుజగ్ధాదయశ్చ మూలాగ్రజంతుజగ్ధాదయః, తేషాం తథావిధానామిక్షూణాం పీడనం, తస్మాన్మూలాగ్రజంతుజగ్ధాదిపీడనాత్| తథా, మలసంకరాత్-మలమిశ్రణాత్| తథా, కించిత్కాలం విధృత్యా చ-యాంత్రికే రసే స్వల్పకాలం విధృతిః-విలంబశ్చ దృష్టః| తదేతైః కారణైర్యాంత్రికో రసో వికృతిం యాతి-స్వభావాన్యథాత్వం ప్రాప్నోతి| తథా-గురురధికం గురుః సంపద్యతే, అవిదాహి విదాహి, అవిష్టంభీ విష్టంభీ, ఇత్యేవంవిధాఽస్య వికృతిః| యాంత్రికస్య చ రసస్య బాహుల్యేన లోకే మూలాదిసహితస్య పీడనాత్కాలవిలంబోపలబ్ధేశ్చ గ్రంథకృదేవం సమవోచత్| అత ఏవ హేతునిర్దేశోఽత్ర కృతః, హేత్వభావాత్కార్యాభావప్రతిపాదనాయ| తేన యదాఽతినిపుణధీభిర్మూలాదిరహితః పీడ్యతే, కాలవిలంబితం చ నోపయుజ్యతే, తదా వికృతిం న యాత్యేవేర్థః|విదాహీత్యాది| యతో వికృతిం యాతి, తేన-హేతునా, అసౌ యాంత్రికో, విదాహ్యాదిగుణః సంపద్యతే| విదాహీ-జఠరాగ్నిసంయోగాద్యః పాకం గచ్ఛన్మధ్యమాయామేవావస్థాయాం విదహ్యమానః పిత్తం కుర్వంశ్చిరకాలమవతిష్ఠతే, న ద్రాగేవ జరాం యాతి గురుత్వాదథవా వస్తుస్వభావాత్, స విదాహగుణయుక్తో భావో భణ్యతే| తస్మాత్ గురుస్వాభావ్యాద్విదాహీ కథితః| తథా చోక్తం ధాన్వంతరే-"శాలిపిష్టమయం సర్వం గురుభావాద్విదహ్యతే|" ఇతి|

Adhikarana pauNDrikekShuguNAH vAMshikekShuguNAH (45) · Śloka 45

తత్ర పౌండ్రకః| శైత్యప్రసాదమాధుర్యైర్వరస్తమను వాంశికః||45||

స0-తత్ర-తేషు ఇక్షురసేషు మధ్యే, పౌండ్రకో రసో వరః-సర్వేక్షురసేభ్యః శ్రేష్ఠః| కథం ? శైత్యాదిభిర్హేతుభూతైః| శీతస్య భావః-శైత్యం| "గుణవచన" ఇత్యాదినా ష్యఞ్| ప్రసాదః-ప్రసన్నత్వం| మాధుర్యం-స్వాదుతా| తమను వాంశికః-హీనార్థేఽనుశబ్దస్య "కర్మప్రవచనీయయుక్త" ఇతి ద్వితీయా, శైత్యాదిభిః పౌండ్రకాద్ధీనో వాంశిక ఇత్యర్థః|

Adhikarana shataparvakAdInAM guNAH (46) · Śloka 46

శతపర్వకకాంతారనైపాలాద్యాస్తతః క్రమాత్| సక్షారాః సకషాయాశ్చ సోష్ణాః కించిద్విదాహినః||46||

స0-శతపర్వకాదయః, తతః-వాంశికాత్, క్రమాత్-ఉత్తరోత్తరం, శైత్యాదిభిర్హీనాః| తే చ శతపర్వకాదయ ఈషత్క్షారత్వేన యుక్తా ఈషత్కషాయరసా ఈషదుష్ణాః కించిద్విదాహినశ్చ|

Adhikarana phANitaguNAH (47) · Śloka 47

ఫాణితం గుర్వభిష్యంది చయకృన్మూత్రశోధనం| |47|

స0-ఫాణితం-క్షుద్రగుడీభూత ఇక్షురసః, గురు-అతిశయేనేత్యర్థాద్వేద్యం, గురుత్వమాత్రస్యేక్షురసేఽప్యుక్తత్వాత్| అభిష్యంది| తథా, చయకృత్-త్రిదోషకరం| మూత్రశోధనం-మూత్రమతివాహయతి| తంత్రాంతరే చోక్తం-"రూక్షం మధూకపుష్పోత్థం ఫాణితం వాతపిత్తకృత్| కఫఘ్నం మధురం పాకే కషాయం బస్తిదూషణం||" ఇతి|

Adhikarana dhautaguDaguNAH adhautaguDaguNAH (47-48) · Śloka 48

నాతిశ్లేష్మకరో ధౌతః సృష్టమూత్రశకృద్గుడః||47|| ప్రభూతకృమిమజ్జాసృడ్మేదోమాంసకఫోఽపరః| |48|

స0-గుడో ధౌతః-సంస్కారవశాన్నిర్మలో, నాతిశ్లేష్మకరః-కించిత్కఫకర ఇత్యర్థః| మూత్రం చ శకృచ్చ మూత్రశకృత్, సృష్టం-బహిః క్షిప్తం, మూత్రశకృద్యేన స ఏవం| ప్రభూత ఇతి| అపర ఇతి ధౌతాత్-విశుద్ధాదన్యః, సమల ఇతి యావత్| ప్రభూతాః కృమిమజ్జాసృడ్మేదోమాంసకఫా యస్య స ఏవం| కారణే కార్యోపచారాద్గుడోఽప్యేవముక్తః| యథా-ఆనూపోదకం పాదరోగ ఇతి| ప్రభూతకృమ్యాదీన్ కరోతీత్యర్థః|

Adhikarana purANaguDaguNAH navaguDaguNAH (48) · Śloka 48

| హృద్యః పురాణః పథ్యశ్చ, నవః శ్లేష్మాగ్నిసాదకృత్||48||

స0-గుడ ఇత్యనువర్తతే| పురాణో గుడో హృదయాయ హితః| తథా, పథ్యః-అంతర్మధ్యబహిర్మార్గాయ హితః| నవో గుడః శ్లేష్మాణమగ్నిసాదం చ కరోతి|

Adhikarana matsyaNDikAdiguNAH (49) · Śloka 49

వృష్యాః క్షీణక్షతహితా రక్తపిత్తానిలాపహాః| మత్స్యండికాఖండసితాః క్రమేణ గుణవత్తమాః||49||

స0-మత్స్యండికాదయస్త్రయో వృష్యాః| తథా, క్షీణక్షతహితా రక్తపిత్తానిలాపహాశ్చ| తథా, క్రమేణ గుణవత్తమాః-ధౌతగుడాదపి మత్స్యండికా గుణకారీ నిర్మలతరత్వాత్, తతోఽపి ఖండో గుణవత్తరః, ఖండాదపి శర్కరా గుణవత్తమా నిర్మలతమత్వాత్, గుణవత్తమేతి గుణవతీశబ్దస్య తమప్ప్రత్యయే పుంవద్భావోఽత్ర పక్షే చ వక్తవ్య ఇతి పుంవద్భావః|

Adhikarana yavAsasharkarAguNAH (50) · Śloka 50

తద్గుణా తిక్తమధురా కషాయా యాసశర్కరా| |50|

స0-తద్గుణేతి శర్కరాసమా| యాసశర్కరా-యవాసశర్కరేతి యా లోకే ప్రసిద్ధా, తిక్తమధురకషాయరసా చ| కేచిత్త్వాచక్షతే-దురాలభారసేన సా క్రియత ఇతి|

Adhikarana sarvasharkarAguNAH (50) · Śloka 50

| దాహతృట్చ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాసృక్పిత్తఘ్న్యః సర్వశర్కరాః||50||

స0-సర్వశర్కరా ఇత్యేతాశ్చాన్యాశ్చ దాహాదినాశనాః| గ్రంథాంతరే చోక్తం (సుశ్రుతే సూ.అ. 45|163)- "యథా యథాఽఽసాం వైమల్యం మధురత్వం తథా తథా| స్నేహలాఘవశైత్యాది సారత్వం చ తథా తథా||" ఇతి|

Adhikarana sharkarAPANitayorvarAvaratve (51) · Śloka 51

అధునా వరావరత్వం నిర్ధారయతి శర్కరేక్షువికారాణాం ఫాణితం చ వరావరే| |51|

స0-ఇక్షువికారాణాం మధ్యే శర్కరా ఫాణితం చ క్రమేణ వరావరే భవతః| శర్కరా శ్రేష్ఠా, ఫాణితమశ్రేష్ఠం|

Adhikarana madhuguNAH madhusharkarAguNAH (51-53) · Śloka 53

శర్కరాయోనిప్రసంగేన మధునోఽపి గుణానాహ | చక్షుష్యం ఛేది తృట్శ్లేష్మవిషహిధ్మాస్రపిత్తనుత్||51|| మేహకుష్ఠకృమిచ్ఛర్దిశ్వాసకాసాతిసారజిత్| వ్రణశోధనసంధానరోపణం వాతలం మధు||52|| రూక్షం కషాయమధురం, తత్తుల్యా మధుశర్కరా| |53|

స0-మధు చక్షుషే హితం| తథా, ఛేది-ఉభయథాఽఽశ్చోతనవ్రణలేపాదావుపయుక్తం, తథాఽభ్యవహారవిషయేఽపి| తైక్ష్ణ్యాద్యో దేహే పిండితాన్ భావాన్ ఛినత్తి-విభజతి, స ఛేదీతి కథ్యతే| తథా, తృడాదినుత్ మేహాదిజిదితి చ ప్రాయేణాభ్యవహారవిషయ ఏవ| వ్రణానాం శోధనం సంధానం రోపణం చ| శోధనం-యత్ పూయపైచ్ఛిల్యాదిప్రేరకం| సంధానం-యద్ ద్వౌ వ్రణౌ చైకీకరోతి| రోపణం-సుప్రసిద్ధం| ఏతచ్చ కార్యం బాహ్యవిషయమేవాస్య వేద్యం| తథా, వాతలమేతచ్చాస్య బాహ్యోపయోగేనాభ్యంతరోపయోగేన చ, అంతే వ్యస్తశ్రుతత్వాత్| "చక్షుష్యం ఛేది" ఇత్యాదినాఽస్య మధునః కర్మనిర్దేశః| "రూక్షం కషాయమధురం" ఇత్యనేనాస్య స్వరూపనిర్దేశః| లాఘవాచ్చాత్ర గ్రంథకారేణైతద్భేదాది నోక్తం| తథా హ్యయమేవ తంత్రకారః సంగ్రహే (సూ.అ.6) మధునో భేదానాఖ్యత్| యథా-"భ్రామరం పౌత్తికం క్షౌద్రం మాక్షికం చ యథోత్తరం| [తత్ర స్యాద్భ్రామరం శుక్లం ఘృతవర్ణం తు పౌత్తికం|| క్షౌద్రం తు కపిలం ప్రోక్తం తైలాభం మాక్షికం స్మృతం| భ్రామరం తర్పణం స్వాదు, త్రిదోషం పౌత్తికం విదుః|| వరం చ గుర్వభిష్యంది క్షౌద్రం రూక్షం మనాగ్గురు| మాక్షికం లఘ్వపవనం మధురం శస్యతే వ్రణే|| గరీయః స్వాద్వభిష్యంది నవం, జీర్ణమతోఽన్యథా| మండః పురాణో మధురస్తీక్ష్ణో రూక్షో లఘుస్తనుః||"] ఇతి| తథా సంగ్రహే కటుపాకిత్వగురుత్వశైత్యవిషాన్వయత్వవిరుద్ధోపక్రమత్వయోగవాహిత్వాదీన్ గుణానవోచత్| యోగవాహిత్వే చ వివదంతే బహువిదః| తత్ర కేచిదేవం సమగిరంత,-యధ్రవ్యం ద్రవ్యాంతరేణ సంయుజ్యాత్మీయం స్వభావం హిత్వా సంయుక్తద్రవ్యస్వభావమేవానువర్తతే, తద్యోగవాహీతి| న చైతద్యుక్తం| యతో యద్యేవం యోగవాహితా నిశ్చీయతే తదానీం యోగవాహిద్రవ్యోపయోగో నిరర్థకః స్యాత్| తథా హి-యోగవాహిద్రవ్యమంతరేణాపి యత్స్వభావం ద్రవ్యం ప్రాగాసీత్ తత్స్వభావమేవ యోగవాహిద్రవ్యయుక్తమపి| తస్మాదసదేతద్యోగవావాహిలక్షణమితి| కేచిత్త్వేవం ప్రతిజానతే,-యధ్రవ్యం ద్రవ్యాంతరేణ యుక్తం సత్ తస్య ద్రవ్యస్య శక్త్యుత్కర్షముత్పాదయతి, తద్యోగవాహీతి| తదప్యసమ్యక్| యస్మాదేవమభ్యుపగమ్యమానే బహూని ద్రవ్యాణి యోగవాహీని స్యుః| తథా చ మధ్వాదేరపి ద్రవ్యస్య కించిధ్రవ్యం సమానగుణం శక్త్యుత్కర్షం కుర్వదేవ దృష్టం| తత్కథం మధ్వాదేరేవ యోగవాహిత్వముచ్యతే నాపరస్యేతి| తదేతదపి లక్షణమసచ్ఛ్రుతత్వాదలక్షణం| అపరే త్వేవమాహుః,-యధ్రవ్యం ద్రవ్యాంతరేణాననుగుణేనాపి యుక్తం సత్తద్గుణాననువర్తతే స్వం చ కార్యం తదవిరుద్ధం కించిత్కరోతి, తద్యోగవాహి ద్రవ్యం భృత్యవత్| యథా భృత్యః స్వామికార్యమత్యజన్ స్వకార్యమపి శరీరయాత్రాదికం స్వామ్యవిరుద్ధం కరోతి, తథైవ మధు మదనఫలసంయుక్తం వమనకార్యం కరోతి, న తు వమననివారణం మధుకార్యం| ఏవం మధు హరీతకీసంయోగాద్విరేచనకార్యమేవ కరోతి, న మధుకార్యం స్తంభనరూపమితి| యే త్వత్రైవం ప్రతిపన్నాః,-మదనఫలాదేః శక్త్యుక్తర్షస్తథావిధోఽస్తి యేన మధుసంబంధికార్యమవధూయ, స్వం కార్యం కరోతీతి, తే చైవం చోదయంతో భవంతీతి వచనీయాః| యతః స్తంభనద్రవ్యేణాన్యేన యేన కేనచిత్సంయుక్తస్య సుధాక్షీరస్యాపి శక్తిః కించిదపహీయమానా దృష్టా, మధునా తు స్తంభనస్వభావేనాప్యస్య నాపహీయతే మనాగపి| అతో మధ్వాదేరేవ యోగవాహిత్వం నాన్యస్య| అపి చాన్యదా యోగవాహి ద్రవ్యం త్రివృతాదిమదనఫలేన యుక్తం సద్విరేచనం వమనం చోభయకార్యం కుర్వద్దృష్టం, న కేవలం వమనమేవ విరేచనమేవ వా| తస్మాన్మధ్వాదేరేవ యోగవాహిత్వమితి స్థితమేతత్| తత్తుల్యేతి మధుసమా గుణైర్మధుశర్కరా|

Adhikarana uShNamadhuguNAH (53) · Śloka 53

| ఉష్ణముష్ణార్తుముష్ణే చ యుక్తం చోష్ణైర్నిహంతి తత్||53||

స0-తత్-మధు, ఉష్ణముపయుక్తం సన్నిహంతి-మారయతి| తథా, ఉష్ణార్తం-ప్రతప్తం పురుషం నిహంతి| ఉష్ణే చ కాలే దేశే చోపయుక్తం తథా, ఉష్ణైరాహారాదిభిశ్చ యుక్తం సన్నిహంతి|

Adhikarana uShNamadhuna upayogaH (54-3) · Śloka 3

ప్రచ్ఛర్దనే నిరూహే చ మధూష్ణం న నివార్యతే| అలబ్ధపాకమాశ్వేవ తయోర్యస్మాన్నివర్తతే||54|| ఇతీక్షువర్గః||3||

స0-తచ్చ మధు ప్రచ్ఛర్దనే-వమనే, తథా నిరూహే చ ఉష్ణం న నివార్యతే-న నిషిధ్యతే| యస్మాత్కారణాత్, తయోః-వమినిరూహయోః, అలబ్ధపాకం-అపక్వమేవాశు నివర్తతే-పునరాగచ్ఛతి| ఇతీక్షువర్గః|

Adhikarana tailavargaH tailaguNAH tailasya bRuMhaNAdikaratvam (55-56) · Śloka 56

సర్పిషోఽనంతరం స్నేహసామాన్యాత్తైలవర్గే వక్తవ్యే గుడస్య సమానరసవీర్యవిపాకకర్మత్వాత్ ప్రాయేణ చాహారద్రవ్యేషు భక్ష్యభోజ్యేష్వస్యైవ తైలేభ్యః సుతరాం భోజనోపయోగిత్వాదీక్షువర్గోఽంతరా నిర్దిష్టః| భూరిభోజనోపయోగితయా చ మద్యాత్ప్రాక్ తైలవర్గో వక్తవ్య ఇత్యాహ అథ తైలవర్గః| తైలం స్వయోనివత్తత్ర ముఖ్యం తీక్ష్ణం వ్యవాయి చ| త్వగ్దోషకృదచక్షుష్యం సూక్ష్మోష్ణం కఫకృన్న చ||55|| కృశానాం బృంహణాయాలం స్థూలానాం కర్శనాయ చ| బద్ధవిట్కం కృమిఘ్నం చ సంస్కారాత్సర్వరోగజిత్||56||

స0-సర్వం తైలం స్వకారణసమగుణం భవతి| యతో యదభినిర్వృత్తం తత్స్వరూపమేవ తదిత్యర్థః| తత్ర-తైలేషు మధ్యే, ముఖ్యం-తిలోద్భవం, యత్తైలం తత్తీక్ష్ణం-మందవిపరీతం| తథా, వ్యవాయి-వ్యాప్తిశీలం, యద్దేహం వ్యాప్య పాకం యాతి| తథా, త్వగ్దోషకృత్-పానాభ్యాసేన త్వచం దూషయతి| అచక్షుష్యం-చక్షుషే హితం న భవతి| సూక్ష్మం-సూక్ష్మస్రోతోగామి| ఉష్ణం-ఉష్ణవీర్యం| స్వయోనివదిత్యతిదేశాత్కఫకృత్త్వం ప్రాప్తమిత్యాహ-కఫకృన్న చ,-కఫం న కరోతి| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (సూ.అ.7)-"మేధ్యస్తిలః స్పర్శశీతో, మేధ్యం తైలం, ఖలో హిమ:| తస్యైవ శ్లేష్మకర్తృత్వం, న తైలస్య ఖలస్య వా||" ఇతి| పానకస్త్వాయుర్వేదావతారేఽధిజగే-"విపాకే కటుకం తైలం వాతఘ్నం కఫపిత్తకృత్|" ఇతి| నను చ, తైలమితి కథమస్య ముఖ్యం నామ ? యతో యథా తిలస్య వికారః స్నేహస్తైలమిత్యుచ్యతే, తథైరండాదీనామపి యో వికారః స్నేహః సోఽపి తైలమిత్యుచ్యతే| మునరప్యాహ (చ.వి.అ. 8|21)- "అతైలమపి తైలమేవ కృత్వోపదేక్ష్యతే, తైలప్రాధాన్యాత్|" స్నేహప్రాధాన్యాదితి యావత్| సామానాధికరణ్యప్రయోగోఽత ఏవోపపన్నః| యథా-కౌసుంభం తైలమైరండం తైలమితి| అత్రోచ్యతే| తిలస్యేదం వస్తు తైలమిత్యన్వర్థతా తిలోద్భవస్యైవ తైలస్య సంభవతి, న కౌసుంభాదీనాం| అపి చ, కౌసుంభం తైలమిత్యాదౌ తైలశబ్దః కాండాదివ్యవచ్ఛేదపరః సంభావ్యతే| యథా-కౌసుంభం తైలం, న పత్రం కాండం వేతి| ఇదం తైలం తైలమిత్యత్ర తు సామానాధికరణ్యేన యది తైలశబ్దో నిర్దిశ్యతే తతః పూర్వస్మాత్తైలశబ్దాత్స్నేహాభిధాయినోఽధికమర్థాంతరం న వక్తి| నను, అత్రాపి తైలశబ్దః కస్మాత్కాండాదివ్యవచ్ఛేదపరో న భవతి ? ఇతి చేత్ బ్రూమః| రూఢిరూపత్వాత్తైలశబ్దస్య| స్నేహవిషయ ఏవ తైలశబ్దో రూఢః, న కాండపత్రాదివిషయే| తిలస్య హి కాండం పత్రం వా న తైలమిత్యుచ్యతే, కిం తర్హి ? తిలపత్రం తిలకాండమితి| అత ఏవ తైలశబ్దోచ్చారణస్య సమనంతరం స్నేహవిషయైవ ధీర్జాయతే, న పత్రకాండాదివిషయా| తస్మాదస్యైవైతన్ముఖ్యం నామేతి యుక్తముక్తం| సంస్కారానువర్తిత్వేన సర్వరోగజిత్త్వాచ్చాస్య ముఖ్యత్వం| తథా చోక్తం-"సంస్కారాత్సర్వరోగజిత్" ఇతి| కుసుంభాదీనాం తిలశబ్దస్య చ స్నేహనార్థవాచ్యే వికారే స్నేహే తైలచ్ప్రత్యయే సతి కుసుంభతైలమేరండతైలం తిలతైలమితి రూపం భవతి| కృశానాం పుంసాం బృంహణాయ-బృహత్త్వాయ, అలం-పర్యాప్తం| స్థూలానాం చ కర్శనాయాలం| నను, కథమేకస్మాద్వస్తునో విరుద్ధం కార్యద్వయం కర్శనత్వబృంహణత్వరూపం స్యాదితి ? బ్రూమ:| కృశానాం తాత్వత్స్రోతాంసి సంకోచమాయాంతి| సంకుచితస్రోతసాం చ నరాణాం తైలమంతరేణాన్యాని ద్రవ్యాణి బృంహణగుణయుక్తాన్యపి న తథా ప్రవేష్టుం సమర్థాని భవంతి| తైలం పునః సంకుచితాని స్రోతాంసి తీక్ష్ణాదిభిర్గుణైర్ఝటిత్యేవ ప్రవిశ్య శోధయతి| స్రోతఃశుద్ధ్యా చ శరీరపుష్టిః| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. చి. అ. 8|43)- " స్రోతఃసు తక్రశుద్ధేషు రసో ధాతూనుపైతి యః| తేన తుష్టిర్బలం వర్ణః పరం పుష్టిశ్చ జాయతే||" ఇతి| తస్మాత్కృశానాం బృంహణాయాలమిత్యుపపన్నం| తథా, స్థూలానాం సూక్ష్మస్రోతోగామిత్వాత్సర్వస్రోతఃసు తైలం ప్రవిశ్య తీక్ష్ణోష్ణాదిగుణయోగాన్మేదః క్షపయతి| తత్క్షపణాచ్చ కర్శనం సంపద్యతే, ఇతి స్థూలానాం కర్శనాయ చేత్యప్యుపపన్నం| స్నేహాదిగుణయోగాత్తైలస్య బృంహణత్వకర్శనత్వే సిద్ధే సతి 'కృశానాం బృంహణాయాలం స్థూలానాం కర్శనాయ చ|' ఇత్యుక్తం జ్ఞాపనార్థం| యదిత్థంభూతం తీక్ష్ణాదిగుణయుక్తమన్యదపి, తత్ కృశానాం బృంహణాయాలం స్థూలానాం కర్శనాయ చేతి| బద్ధేత్యాది| బద్ధా విట్ యేన తద్బద్ధవిట్కం| కప్సమాసాంతః| గ్రథితపురీషమిత్యర్థః| తథా, కృమిఘ్నం| సంస్కారాదిత్యాది| విశిష్టద్రవ్యకృతం సంస్కారమాశ్రిత్యాశేషరోగజిత్|

Adhikarana eraNDatailaguNAH raktairaNDatailaguNAH (57-58) · Śloka 58

సత్తిక్తోషణమైరండం తైలం స్వాదు సరం గురు| వర్ధ్మగుల్మానిలకఫానుదరం విషమజ్వరం||57|| రుక్శోఫౌ చ కటీగుహ్యకోష్ఠపృష్ఠాశ్రయౌ జయేత్| తీక్ష్ణోష్ణం పిచ్ఛిలం విస్రం, రక్తైరండోద్భవం త్వతి||58||

స0-ఏరండతైలమీషత్తిక్తకటుకం భవతి| తథా, స్వాదు-మధురం| తథా, సరం గురు చ| వర్ధ్మేత్యాది| వర్ధ్మాదీన్ జయేత్| కటీగుహ్యకోష్ఠపృష్ఠస్థితౌ రుక్శోఫౌ జయేత్| తచ్చ తీక్ష్ణోష్ణం పిచ్ఛిలం విస్రం చ భవతి| లోహితైరండతైలం త్వతిశయేన తీక్ష్ణాదిగుణయుక్తం|

Adhikarana sArShApatailaguNAH (59) · Śloka 59

కటూష్ణం సార్షపం తీక్ష్ణం కఫశుక్రానిలాపహం| లఘు పిత్తాస్రకృత్ కోఠకుష్ఠార్శోవ్రణజంతుజిత్||59||

స0-సర్షపాణామిదం సార్షపం తైలం కటూష్ణం చ భవతి| తథా, తీక్ష్ణం కఫశుక్రానిలాపహం చ| అపపూర్వాద్ధంతేరన్యేష్వపి దృశ్యత ఇతి డః| తథా చ, లఘు పిత్తాస్రం చ కరోతి| తథా, కోఠాదీన్ జయతి|

Adhikarana akShatailaguNAH (60) · Śloka 60

ఆక్షం స్వాదు హిమం కేశ్యం గురు పిత్తానిలాపహం| |60|

స0-అక్షాణాం-బిభీతకానామిదమాక్షం తైలం మధురాదిగుణయుక్తం పిత్తానిలహృచ్చ|

Adhikarana nimbodBavatailaguNAH (60) · Śloka 60

| నాత్యుష్ణం నింబజం తిక్తం కృమికుష్ఠకఫప్రణుత్||60||

స0-నింబోద్భవం తైలమతిశయేనోష్ణం న భవతి| తథా, తిక్తం| తథా, కృమికుష్ఠకఫనాశనమతిశయేన|

Adhikarana umAkusumBajatailaguNAH (61) · Śloka 61

ఉమాకుసుంభజం చోష్ణం త్వగ్దోషకఫపిత్తకృత్| |61|

స0- అతసీజం కుసుంభజం చ తైలముష్ణవీర్యం భవతి| తథా త్వగ్దోషకఫపిత్తాని కరోతి|

Adhikarana vasAmajjamedoguNAH (61-4) · Śloka 4

స్నేహప్రసంగాదిదమప్యాహ | వసా మజ్జా చ వాతఘ్నౌ బలపిత్తకఫప్రదౌ||61|| మాంసానుగస్వరూపౌ చ, విద్యాన్మేదోఽపి తావివ| |62| ఇతి తైలవర్గః||4||

స0- వసా-తనురూపేణ శుద్ధమాంసస్య స్నేహః| మజ్జా-ధాతుః| తౌ వాతనాశనౌ| తథా, మాంసానుగస్వరూపౌ-యస్య ప్రాణినః సంబధి మాంసం తత్సదృశరూపౌ| మేదోఽపి తావివ-వసామజ్జ్ఞోః సదృశస్వరూపం విద్యాత్| సంక్షేపతయా చాయం తైలవర్గ ఇహోక్తః| తథా చ సంగ్రహేఽధికమప్యుక్తం (సూ.అ.6)-"దంతీమూలకరక్షోఘ్నకరంజారిష్టశిగ్రుజం| సువర్చలేంగుదీపీలుశంఖినీనీపసంభవం|| సరలాగురుదేవాహ్వశింశపాసారజన్మ చ| తువరారుష్కరోత్థం చ తీక్ష్ణం కట్వస్రపిత్తకృత్|| అర్శఃకుష్ఠకృమిశ్లేష్మశుక్రమేదోఽనిలాపహం| కరంజనింబజే తిక్తే నాత్యుష్ణే తత్ర నిర్దిశేత్|| కషాయతిక్తకటుకం సారలం వ్రణశోధనం| భృశోష్ణతీక్ష్ణకటుకే తువరారుష్కరోద్భవే|| విశేషాత్కృమికుష్ఠఘ్నే తథోర్ధ్వాధోవిరేచనే| అక్షాతిముక్తకాక్షోడనాలికేరమధూకజం|| త్రపుసైర్వారుకూష్మాండశ్లేష్మాతకప్రియాలజం| వాతపిత్తహరం వృష్యం శ్లేష్మలం గురు శీతలం|| పిత్తశ్లేష్మప్రశమనం శ్రీపర్ణీకింశుకోద్భవం| తిలతైలం వరం తేషు కౌసుంభమవరం పరం|| వసా మజ్జా చ వాతఘ్నౌ బలపిత్తకఫప్రదౌ| మాంసానుగస్వరూపౌ చ విద్యాన్మేదోఽపి తావివ|| తౌలూకీ శౌకరీ పాకహంసజా కుక్కుటోద్భవా| వసా శ్రేష్ఠా స్వవర్గేషు కుంభీరమహిషోద్భవా|| కాకమద్గువసా తద్వత్కారండోత్థా చ నిందితా| శాఖాదమేదసాం ఛాగం హాస్తినం చ వరావరం||" ఇతి| ఇతి తైలవర్గః|

Adhikarana madyavargaH sAmAnyamadyaguNAH (62-65) · Śloka 65

తీక్ష్ణోష్ణసూక్ష్మాదిగుణసామాన్యాత్తైలవర్గాదనంతరం మద్యవర్గ ఆరభ్యతేఅథ మద్యవర్గః| | దీపనం రోచనం మద్యం తీక్ష్ణోష్ణం తుష్టిపుష్టిదం||62|| సస్వాదుతిక్తకటుకమమ్లపాకరసం సరం| సకషాయం స్వరారోగ్యప్రతిభావర్ణకృల్లఘు||63|| నష్టనిద్రాఽతినిద్రేభ్యో హితం పిత్తాస్రదూషణం| కృశస్థూలహితం రూక్షం సూక్ష్మం స్రోతోవిశోధనం||64|| వాతశ్లేష్మహరం యుక్త్యా పీతం విషవదన్యథా| |65|

స0-సర్వం మద్యం దీపనాదిగుణయుక్తం| తుష్టిః-చిత్తపరితోషః, పుష్టిః-శరీరపోషః, తే దదాతి-జనయతి, యత్తత్తుష్టిపుష్టిదం| ఆతోఽనుపసర్గే కః| తథా ఈషన్మధురతిక్తకటుకం| తథా, అమ్లౌ పాకరసౌ యస్య తదేవం| తథా, సరం| తథా సకషాయం| తథా, స్వరశ్చారోగ్యం చ ప్రతిభా చ వర్ణశ్చ తాన్ కరోతి| నను, సర్వాణ్యేవ ద్రవ్యాణ్యారోగ్యార్థముపదిశ్యంతే| తస్మాదారోగ్యకృత్వం సర్వేషామేవ ద్రవ్యాణాం ప్రాప్తం| కిమితి మద్యస్యైవారోగ్యకృత్త్వముచ్యతే ? యుక్తమాహ భవాన్| కింత్వతిశయఖ్యాపనార్థమేతత్| మద్యమతిశయేనారోగ్యకృదిత్యర్థః| తథా, లఘు| తథా, నష్టనిద్రేభ్యో నరేభ్యోఽతినిద్రేభ్యశ్చ హితం| సర్వమేవ మద్యం ప్రభావాదితి కేచిత్| అన్యే త్వేవం మన్యంతే, యథా-సురాది యన్మద్యం శ్లేష్మాదివర్ధనం, తన్నష్టనిద్రేభ్యో హితం| యచ్చ మాధవాది మద్యం శ్లేష్మాదిహంతృ, తచ్చాతినిద్రేభ్యో హితమితి| తథా, పిత్తాస్రదూషణం| తథా, కృశేభ్యః స్థూలేభ్యశ్చ హితం, ఇతి సామాన్యేఽపి నిర్దేశేఽత్రాయం విశేషో బోధ్యః,-కించిన్మద్యం కృశాయ హితం కించిత్స్థూలాయేతి| అథవా, తైలోక్తన్యాయేన కృశస్థూలహితత్వం బోధ్యం| తథా, రూక్షం| తథా, సూక్ష్మం-స్రోతోగామి| తథా, స్రోతో విశోధయతి| తథా, వాత శ్లేష్మహరం| యుక్త్యా పీతం సదేవంగుణం మద్యం భవతి| యుక్తిస్తు-మదాత్యయనిదానే చికిత్సితే చ వక్ష్యమాణా| అన్యథా-అయుక్త్యా పీతం సత్, విషతుల్యం భవతి|

Adhikarana navajIrNamadyaguNAH (65) · Śloka 65

| గురు తద్దోషజననం నవం, జీర్ణమతోఽన్యథా||65||

స0-నవం-కించిత్కాలాతిక్రాంతం, తత్-మద్యం, గురు త్రిదోషకరం చ భవతి| నవం-అనతీతసంవత్సరమిత్యేకే| జీర్ణం-పురాణం బహుకాలాతిక్రాంతం| అతః-నవాత్, అన్యథా-లఘు దోషహరం చేత్యర్థః|

Adhikarana uShNopacAreNa madyapAnaniShedhaH (66) · Śloka 66

పేయం నోష్ణోపచారేణ న విరిక్తక్షుధాతురైః| నాత్యర్థతీక్ష్ణమృద్వల్పసంభారం కలుషం న చ||66||

స0-తచ్చ మద్యముష్ణోపచారేణ న పేయం| ఉష్ణో-విహారాహారాదిక ఉపచారో యస్య స ఏవం, తేన| న విరిక్తేత్యాది| కృతవిరేచనేన న పేయం, దోషాసామ్యాదితి భావః| తథా, క్షుధార్తేన న పేయం| తథా, అతితీక్ష్ణమతిమృదు చ మద్యం న పేయం| అల్పసంభారమితి| యద్యావతా సంభారేణ లోకప్రసిద్ధేన సంధీయతే సురాది, తత్ర తదపేక్షయా చాల్పసంభారం న పేయం| తథా, కలుషం-అస్వచ్ఛం పాంసుశర్కరాదిభిర్యుక్తం, చ న పేయం|

Adhikarana surAguNAH (67) · Śloka 67

గుల్మోదరార్శోగ్రహణీశోషహృత్ స్నేహనీ గురుః| సురాఽనిలఘ్నీ మేదోఽసృక్స్తన్యమూత్రకఫావహా||67||

స0--సురా గుల్మాదిహృద్భవతి| తథా, స్నేహయతీతి స్నేహనీ| తథా, గురుర్వాతనాశినీ చ| తథా, మేదశ్చాసృక్ చ స్తన్యం చ మూత్రం చ కఫశ్చ తానావహతి|

Adhikarana vAruNIguNAH,baiBItakIguNAH (68) · Śloka 68

తద్గుణా వారుణీ హృద్యా లఘుస్తీక్ష్ణా నిహంతి చ| శూలకాసవమిశ్వాసవిబంధాధ్మానపీనసాన్||68||

స0-ఏవం వారుణీ-ప్రసన్నా| త ఏవ సురోక్తా గుణా యస్యాః సా తద్గుణా, సురాసమగుణేత్యర్థః| తథా, హృదయాయ హితా-హృద్యా| తథా, లఘుస్తీక్ష్ణా చ| శూలాదీన్నిహంతి చ| విబంధః-స్రోతసాముపలేపేన దోషాదీనామవహనం| జగలమేదకబక్కసానాం సుతరామనుపయోగిత్వాద్గుణా నేహోక్తాః| సంగ్రహే (సూ.అ.6) తూక్తా ఏవ| యథా-"జగలః పాచనో గ్రాహీ రూక్షస్తద్వచ్చ మేదకః| బక్కసో హృతసారత్వాద్విష్టంభీ దోషకోపనః||" ఇతి| వారుణ్యా అధోభాగో ఘనో-జగలః| జగలస్యాధోభాగో-మేదకః| పానీయేన మద్యకల్కపీడ(నే)నోత్పన్నో-బక్కసః|

Adhikarana baiBItakIguNAH yavasurAguNAH (69-70) · Śloka 70

నాతితీవ్రమదా లఘ్వీ పథ్యా బైభీతకీ సురా| వ్రణే పాండ్వామయే కుష్ఠే న చాత్యర్థం విరుధ్యతే||69|| విష్టంభినీ యవసురా గుర్వీ రూక్షా త్రిదోషలా| |70|

స0-బిభీతకానామియం బైభీతకీ| నాతితీవ్రో మదో యస్యాః సైవం| తీవ్రమదం న జనయతీత్యర్థః| తథా, లఘ్వీ| తథా, పథ్యా| తథా, వ్రణాదిషు చాత్యర్థమన్యమద్యవన్న విరుధ్యతే|

Adhikarana ariShTaguNAH (22)) · Śloka 71

| యథాద్రవ్యగుణోఽరిష్టః సర్వమద్యగుణాధికః||70|| గ్రహణీపాండుకుష్ఠార్శఃశోఫశోషోదరజ్వరాన్| హంతి గుల్మకృమిప్లీహ్నః కషాయకటువాతలః||71||

స0-అరిష్టో యో యైర్ద్రవ్యైః సిద్ధః, స తద్గుణాననుగచ్ఛతి| సర్వైశ్చ దీపనత్వాదిభిర్మద్యగుణైరధికః| తంత్రాంతరే చోక్తం-"మద్యాకరాధికద్రవ్యం మదిరాద్యాత్మకం త్వతః| యథాద్రవ్యగుణోఽరిష్టః సర్వమద్యగుణాధికః||" ఇతి| గ్రహణ్యాదికాంశ్చ రోగాన్ హంతి| తథా, కషాయకటుశ్చాసౌ వాతలశ్చ స ఏవం| లక్షణం చాస్య ప్రాగుక్తం (అ. 3|22)|

Adhikarana mArdvIkaguNAH (72) · Śloka 72

మార్ద్వీకం లేఖనం హృద్యం నాత్యుష్ణం మధురం సరం| అల్పపిత్తానిలం పాండుమేహార్శఃకృమినాశనం||72||

స0-మార్ద్వీకం-ద్రాక్షారసోద్భవం, లేఖనత్వాదియుక్తం| తథా, అల్పౌ పిత్తానిలౌ యస్య తదేవం| అన్యమద్యాపేక్షయాఽల్పతరౌ కరోతీత్యర్థః| తథా, పాండ్వాదినాశనం| "విలిఖత్యతితైక్ష్ణ్యాద్యద్ధాతూంస్తల్లేఖనం మతం|"

Adhikarana khArjUramadyaguNAH shArkaramadyaguNAH (73) · Śloka 73

అస్మాదల్పాంతరగుణం ఖార్జూరం వాతలం గురు| శార్కరః సురభిః స్వాదుహృద్యో నాతిమదో లఘుః||73||

స0-ఖార్జూరం మద్యమస్మాత్-మార్ద్వీకాదల్పాంతరగుణం| అల్పాంతరాః-కించిద్విశేషా గుణా యస్య తదేవం| తథా, వాతలం గురు చ| ద్రాక్షాసవశ్చాన్యత్రోక్తః| యథా-"శుష్కద్రాక్షాంబుసంభూతో విశదో రోచనో హిమః| ద్రాక్షాసవో మధుసమో బృంహణో భృశదీపనః||' ఇతి| శార్కరః-శర్కరాసంబంధీ మద్యవిశేషః, సురభిః-సుగంధిర్భవతి| తథా, స్వాదుశ్చ (శ్చాసౌ) హృద్యశ్చ స్వాదుహృద్యః| తథా, నాతిమదో లఘుశ్చ భవతి|

Adhikarana gauDamadyaguNAH (74) · Śloka 74

సృష్టమూత్రశకృద్వాతో గౌడస్తర్పణదీపనః| |74|

స0-గుడసంబంధీ-గౌడః, సృష్టమూత్రత్వాదిభిర్గుణైర్యుక్తః| తథా, తర్పణాశ్చాసౌ దీపనశ్చ తర్పణదీపనః|

Adhikarana pakvarasaguNAH (74-75) · Śloka 75

| వాతపిత్తకరః సీధుః స్నేహశ్లేష్మవికారహా||74|| మేదఃశోఫోదరార్శోఘ్నస్తత్ర పక్వరసో వరః| |75|

స0-సీధుః వాతపిత్తకరః| తథా, స్నేహవికారాన్ శ్లేష్మవికారాంశ్చ హంతి| బ్రహ్మభ్రూణవృత్రేష్విత్యత్ర చతుర్విధస్య నియమస్య ప్రాయికత్వాత్ క్విప్| సీధుః-అపక్వేక్షురసకృతః పక్వేక్షురసకృతశ్చ| తత్ర సీధ్వోర్మధ్యే, పక్వరసో మేదఃశోఫోదరార్శాంసి హంతి, శ్రేష్ఠశ్చ భవతి| మేదఃశోఫోదరార్శోఘ్న ఇతి "అమనుష్యకర్తృకే చ" ఇతి ఠక్|

Adhikarana madhvAsavaguNAH (75) · Śloka 75

| ఛేదీ మధ్వాసవస్తీక్ష్ణో మేహపీనసకాసజిత్||75||

స0-మధ్వాసవో-మాక్షికేణ సంధీయతే మాధవాఖ్యో మద్యవిశేషః, ఛేదీ తీక్ష్ణో మేహాదినాశనశ్చ| అష్టాంగసంగ్రహే తు (సూ.అ.6) సురాసవాదయో గదితాః| తథా చాపఠత్-"సురాసవస్తీవ్రమదః స్వాదుస్తీక్ష్ణోఽనిలాపహః| మైరేయో మధురో వృష్యః సరః సంతర్పణో గురుః||" ఇత్యాది| తత్ర మధునైవ సురాసంధానేన యా క్రియతే, తాం సురాం సురాసవమాహుః| మైరేయః-కోద్రవైర్జాయతే|

Adhikarana shuktaguNAH (76-77) · Śloka 77

రక్తపిత్తకఫోత్క్లేది శుక్తం వాతానులోమనం| భృశోష్ణతీక్ష్ణరూక్షామ్లం హృద్యం రుచికరం సరం||76|| దీపనం శిశిరస్పర్శం పాండుదృక్కృమినాశనం| |77|

స0-శుక్తం రక్తపిత్తకఫానుత్క్లేదయతి| తథా, వాతమనులోమయతి-మార్గాంతరేభ్యస్తమానీయ స్వమార్గప్రతిపన్నం కరోతి, తద్వాతానులోమనం| అతిశయేనోష్ణతీక్ష్ణరూక్షామ్లం| తథా, హృద్యం| తథా, పరం-అతిశయేన రుచికరం| తథా, దీపనం| తథా, శిశిరః స్పర్శో యస్య తదేవం| తథా, పాండ్వాదిఘ్నం|

Adhikarana guDAdInAM yathottaraM laghutvam (77) · Śloka 77

| గుడేక్షుమద్యమార్ద్వీకశుక్తం లఘు యథోత్తరం||77||

స0-గుడాదిభివం శుక్రం యథోత్తరం లఘు-యద్యదుత్తరం తత్తల్లఘు, గుడకృతాచ్ఛుక్తాదిక్షుశుక్తం లఘు, ఇక్షుశుక్తాన్మద్యశుక్తం లఘు, మద్యశుక్తాన్మార్ద్వీకం శుక్తం లఘు భవతి|

Adhikarana shuktagatakandAdiguNAH (78) · Śloka 78

కందమూలఫలాద్యం చ తద్వద్విద్యాత్తదాసుతం| |78|

స0-కందాదికం చ తదాసుతం-గుడశుక్తాద్యాసుతం, తద్వద్విద్యాత్- తచ్ఛుక్తసమానగుణం జానీయాత్| శుక్తేనాత్యుత్కృష్టశక్తినా పరిత్యాజ్య నిజం స్వభావం, వశీకృత్యాఽఽత్మరూపతాం నీయత ఇత్యర్థః| ఆద్యగ్రహణాత్కాండత్వక్పత్రాదిపరిగ్రహః| తేన కాండాద్యపి తథైవ వేద్యం|

Adhikarana shukteMtarasandhAnaguNAH (78) · Śloka 78

అమ్లత్వరోచనాదిగుణతుల్యత్వాదన్యదపి శాండాక్యాదికమాహ | శాండాకీ చాసుతం చాన్యత్కాలామ్లం రోచనం లఘు||78||

స0-మూలకసర్షపశాకాని క్వథితాసుతాని కాలజీరకరాజికాచూర్ణభావితాన్యమ్లతీక్ష్ణాని శాండాకీశబ్దేనోచ్యంతే| సా టక్కవిషయే ప్రసిద్ధా| సా చాన్యచ్చానుక్తమప్యాసుతం కాలేనామ్లం-అమ్లీభూతం, న తు స్వయమామ్ల్యమాపాద్యం| అనేనైవ హేతునా సుతరాం తత్సంస్కారతామధికరోతీతి| తచ్చ రోచనం లఘు భవతి|

Adhikarana kA~jjikaguNAH (79-81) · Śloka 81

ధాన్యామ్లం భేది తీక్ష్ణోష్ణం పిత్తకృత్స్పర్శశీతలం| శ్రమక్లమహరం రుచ్యం దీపనం బస్తిశూలనుత్||79|| శస్తమాస్థాపనే హృద్యం లఘు వాతకఫాపహం| ఏభిరేవ గుణైర్యుక్తే సౌవీరకతుషోదకే||80|| కృమిహృద్రోగగుల్మార్శఃపాండురోగనిబర్హణే| తే క్రమాద్వితుషైర్విద్యాత్సతుషైశ్చ యవైః కృతే||81||

స0-ధాన్యామ్లం-కాంజికం, భేది తీక్ష్ణం| తథా, ఉష్ణవీర్యం| తథా, పిత్తకృత్| స్వభావాచ్చ స్పర్శశీతలం| వ్యాయామాదినా శ్రాంతత్వం-శ్రమః, నిర్వ్యాయామాదేరేవోపశ్రాంతత్వం-క్లమః, తౌ హరతి| తథా, రుచ్యం దీపనం చ| బస్తిశూలం చ జయతి| తథా, ఆస్థాపనే-నిరూహే శస్తం| తథా, లఘు వాతకఫాపహం చ| హంతేః "అన్యేష్వపి దృశ్యతే" ఇతి డః| ధాన్యామ్లం-తండులకండనాదికృతం| సౌవీరకతుషోదకే తు వితుషైః సతుషైశ్చ యవైః క్రమాత్కృతే తద్వద్విద్యాత్|

Adhikarana go~ajAdimUtraguNAH (82-83) · Śloka 83

మద్యవత్తీక్ష్ణోష్ణాదియుక్తత్వాత్ గోమూత్రాదిగుణానప్యాహ మూత్రం గోఽజావిమహిషీగజాశ్వోష్ట్రఖరోద్భవం| పిత్తలం రూక్షతీక్ష్ణోష్ణం లవణానురసం కటు||82|| కృమిశోఫోదరానాహశూలపాండుకఫానిలాన్| గుల్మారుచివిషశ్విత్రకుష్ఠార్శాంసి జయేల్లఘు||83||

స0-మూత్రం గోఽజాదిభవం పిత్తలాదిగుణయుక్తం| తథా, లవణోఽనురసః స్వల్పో యస్య తదేవం| తథా, కృమ్యాదీన్ జయేత్| లఘు చ| గోమూత్రస్య చ పూర్వముపన్యాసాత్ ప్రాధాన్యం జ్ఞేయం| సంగ్రహే తు విశేషాంతరమప్యుక్తం (సూ. అ. 6)- "శ్వాసకాసహరం ఛాగం పూరణాత్కర్ణశూలజిత్| దద్యాత్క్షారే కిలాసే చ గజవాజిసముద్భవం| హంత్యున్మాదమపస్మారం కృమీన్మేహం చ రాసభం| కషాయతిక్తమేతేషాం హిధ్మాశ్వాసహరం శకృత్|| పిత్తం తిక్తం కృమిహరం, రోచనా కఫవాతజిత్| తిక్తా పామాహరా, మూత్రం మానుషం తు విషాపహం||" ఇతి|

Adhikarana dravaikadeshodAharaNam (5) · Śloka 5

తోయక్షీరేక్షుతైలానాం వర్గైర్మద్యస్య చ క్రమాత్| ఇతి ద్రవైకదేశోఽయం యథాస్థూలముదాహృతః||84|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయో నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||

స0-ఇతి-అనంతరోక్తేన ప్రకారేణ, తోయాదీనాం వర్గైః క్రమానతిక్రమేణ ద్రవాణామేకదేశో యథాస్థూలమయముదాహృతః-ఉక్తః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే పంచమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 5||