9. dravyādhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

સ૦- પૂર્વમન્નપાનાદિદ્રવ્યૈકદેશઃ પ્રાયોપયોગવાન્નિર્દિષ્ટઃ, તસ્ય ચાહારવિધેર્માત્રા ચોપદિષ્ટા| સમ્પ્રતિ દ્રવ્યરસવીર્યવિપાકાદયો વાચ્યાઃ| અન્નપાનં હિ રસવીર્યવિપાકાદીન્ પરીક્ષ્યોપયોક્તવ્યમ્, નાન્યથા| તસ્માન્માત્રાશિતીયાધ્યાયાદનન્તરં દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીય આરભ્યતે-

Adhikarana dravyAdivij~jAnIyAdhyAyonavamaH (2) · Śloka 2

અથાતો દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨||

સ૦-દ્રવ્યમાદિર્યેષાં તે દ્રવ્યાદયઃ| આદિશબ્દેન રસવીર્યાદિપરિગ્રહઃ| દ્રવ્યાદીનાં વિજ્ઞાનં-અવગમઃ, તસ્મૈ હિતઃ| શેષં પૂર્વવત્|

Adhikarana rasAdInAM dravyameva shreShTham (1) · Śloka 1

તત્ર દ્રવ્યસ્ય રસાદિભ્યઃ પ્રાઙ્નિર્દેશઃ, પ્રાધાન્યાત્| પ્રાધાન્યં ચ સ્વયમેવ ગ્રન્થકૃત્ પ્રતિપાદયન્નાહ દ્રવ્યમેવ રસાદીનાં શ્રેષ્ઠં, તે હિ તદાશ્રયાઃ| |૧|

સ૦-રસાદીનામિતિ નિર્ધારણે ષષ્ઠી| રસવીર્યાદીનાં મધ્યે દ્રવ્યમેવ પ્રધાનમ્| કુતઃ ? તે-રસાદયો, હિ-યસ્માત્, તદાશ્રયાઃ-તદેવ દ્રવ્યમાશ્રયો યેષાં ત એવમ્| અત એવ કેવલા રસાદયો નોપલભ્યન્તે| તસ્માત્ દ્રવ્યં પ્રધાનમ્|

Adhikarana dravyasya pa~jcaBUtAtmakatvam (1) · Śloka 1

| પઞ્ચભૂતાત્મકં તત્તુ|૧|

સ૦-તુરવધારણે| યત્તદોશ્ચ નિત્યાભિસમ્બન્ધાત્ યદિત્યેતદનુક્તમપ્યર્થાલ્લભ્યતે| તેનાયમર્થઃ,-યત્ રસાદીનામાશ્રયભૂતં કાર્યં દ્રવ્યં-હરીતક્યાદિ સ્થાવરં, છાગાદિ વા જઙ્ગમં, તત્ પઞ્ચભૂતાત્મકમ્, ન તુ યત્કારણં દ્રવ્યમાકાશાદિ| તસ્ય હિ પઞ્ચભૂતાત્મકત્વે સત્યાકાશાદીનાં પૃથક્ત્વેનાત્મલાભો ન સ્યાત્| તતશ્ચેદમાકાશં નામ મહાભૂતમ્, ઇદં પૃથ્વી નામ મહાભૂતમિતિ ગદિતું ન પાર્યેત, સર્વસ્ય પઞ્ચમહાભૂતાત્મકત્વાત્| ન ચ યત્કારણં તત્કદાચિત્ કાર્યં સ્યાત્| તસ્માત્ કાર્યદ્રવ્યસ્યૈવ પઞ્ચમહાભૂતાત્મકત્વમ્, ન કારણદ્રવ્યસ્યાઽઽકાશાદેઃ| મુનિસ્તુ (ચ. સૂ. અ. ૧|૪૭)- "ખાદીન્યાત્મા મનઃ કાલો દિશશ્ચ દ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ|" ઇતિ નવધા દ્રવ્યમુક્ત્વા તલ્લક્ષણં વ્યધીત| યથા (ચરકે સૂ. અ. ૧|૫૦)- "યત્રાશ્રિતાઃ કર્મગુણાઃ કારણં સમવાયિ યત્| તદ્દ્રવ્યમ્" ઇતિ| અસ્યાર્થઃ,-યત્ર કર્મ-પરિસ્પન્દલક્ષણં સંયોગવિયોગકારણમ્, સમવેતશ્ચ ગુણઃ-યત્ર શબ્દાદયો ગુર્વાદયો વા| બુદ્ધિર્વા પરાદયો વા સમવેતાઃ, યચ્ચ કારણં સમવાયિ તદ્દ્રવ્યમુચ્યતે| સમવાયીતિ| યત્કારણમપૃથગ્ભવતિ તત્સમવાયિકારણમ્| યથા,-તન્તવઃ પટસ્ય| એતાનિ કર્મગુણાશ્રયિત્વસમવાયિકારણત્વાનિ યદ્યપિ સર્વાણિ સર્વસ્મિન્ દ્રવ્યે ન વિદ્યન્તે, તથાઽપિ યદ્યત્ર સમ્ભવતિ તત્ર તેન તસ્ય દ્રવ્યસ્ય દ્રવ્યત્વં કલ્પ્યમ્| તદ્યથા,-મનસઃ કર્મગુણાશ્રયિત્વેન, વાય્વાદીનાં તુ કર્મગુણાશ્રિયત્વેન સમવાયિકારણ્ત્વેન ચ| નનુ, આકાશાદીનિ કારણદ્રવ્યાણીતિ કથમુક્તમ્ ? યાવતાઽઽકાશસ્ય દ્રવ્યત્વમેવ નાસ્તીતિ કેચિત્| તાન્બ્રૂમહે| જલધેરિવ પ્રત્યક્ષેણૈવાસ્ય નીલરૂપતોપલબ્ધેરસ્તિત્વં સિદ્ધમ્| તથા, કવયોઽપિ નીલત્વમેવાસ્ય વર્ણયન્તિ| યથા કર્ણાટસ્ય-"વિપુલપુલિના હૃદ્યા નદ્યો વહન્ત્યતિનિર્મલાઃ કમલસુભગો વાયુર્ઘ્રાણં વિલમ્બતિ માંસલઃ| નવજલધરચ્છાયાવાસાદિવાચિરનિર્ગતો વહતિ શશભૃન્નીલસ્નિગ્ધે નભસ્યવદાતતામ્||" ઇતિ| તથા ચ બાણસ્ય-"ધૌતાશનિ નભસિ" ઇતિ| તદેતદ્દૂષયન્તિ| તથા હિ,- દૂરાત્ ભ્રાન્તિમાત્રેણૈવ નીલરૂપત્વમસ્યોપલભ્યતે| યથા-ગિરેર્વિવિધવર્ણસ્યાપિ દૂરાન્નીલત્વપ્રતીતિઃ| યત્કવીનાં વર્ણનં તત્સાદૃશ્યલેશેન નિષ્પ્રમાણમેવ સમ્ભાવ્યતે| તથા ચ તેજસઃ શુક્લત્વં વર્ણયન્તિ| ન ચ શુક્લત્વમેતસ્યોપપદ્યતે, નિરાકારત્વાત્| તસ્માન્નીલરૂપત્વમાકાશસ્યાનુપપન્નમ્| અપિ ચ, યદ્યાકાશસ્ય નીલરૂપતા સ્યાત્, તદા નીલરૂપં ભવન્નભઃ| ન ચ સ્યાત્સ્નિગ્ધનીલરૂપત્વં નભસઃ| નનુ, દર્શનવૈચિત્ર્યાદસ્ય રૂપવત્ત્વમુપપન્નમ્| યથા,-પુરુષઃ શરાદેરૃજુતાં દિદૃક્ષુરેકં ચક્ષુર્નિમીલ્યાપરં ચોન્મીલ્ય તામુપલભતે, ન તુ નયનયુગલેન| તદ્વત્સન્નિકૃષ્ટે ગગનરૂપસ્યાનાદાનમ્, વિપ્રકૃષ્ટે તુ ગ્રહણં સ્યાદિતિ| ન ચૈતદ્યુક્તમ્| યતો રૂપવત્ત્વેઽભ્યુપગમ્યમાને સ્પર્શવત્ત્વમસ્ય પ્રસજ્યેત, રૂપસ્ય સ્પર્શેન નિત્યસમ્બન્ધાત્| સ્પર્શવત્ત્વે ચ સત્યાકાશત્વમેવ ન સ્યાત્| અતો ન રૂપવદ્વ્યોમ| અન્યે ત્વેવં મન્યન્તે| પવનવદાકાશસ્યાવસ્થાઽસ્તુ| યથા કિલ પવનઃ સ્પર્શવાન્, ન ચ તસ્મિન્ રૂપં સમ્ભવતિ| તથૈવાકાશો રૂપવાન્, ન ચ સ્પર્શવાનિતિ| તદિદમનવગતપદાર્થસ્વરૂપાણાં વિલપનમ્| તતો યત્ર રૂપં તત્રાવશ્યં સ્પર્શઃ, ન તુ યત્ર સ્પર્શસ્તત્રાવશ્યં રૂપમ્| તસ્માન્ન નભો રૂપવન્ન ચ સત્ (સ્પર્શવત્)| અત્રોચ્યતે| પરમાર્થદર્શિભિર્યદુપાદાયોત્પત્તિઃ કથ્યતે, તદસ્તિ| યથા,-પૃથિવ્યાદિ| ઉક્તં ચ-"અક્ષરાત્ ખં તતો વાયુસ્તસ્માત્તેજસ્તતો જલમ્| ઉદકાત્ પૃથિવી જાતા ભૂતાનામેષ સમ્ભવઃ||" ઇતિ| તસ્માદાકાશં દ્રવ્યમસ્તિ| અપિ ચ, આકાશમુપદાય યતિવૃદ્ધિપ્રસવાદિવિશેષોપલબ્ધેરાકાશસ્યાસ્તિત્વમ્| યથા,-રૂપોપલબ્ધિવિશેષસમ્ભવાનુમિતં ચક્ષુઃ| અપિ ચ, આકાશાભાવે હ્યેકઘનત્વં જગતઃ સ્યાત્| તથા, શબ્દાખ્યસ્ય ગુણસ્યાન્યથાઽનુપપત્ત્યાઽસ્ત્યાકાશમિતિ| નનુ, વાયોર્દ્રવ્યત્વં નાસ્તિ, તત્સ્વરૂપગ્રાહકપ્રમાણાભાવાત્| સ્પર્શોપલબ્ધેર્વાયોરસ્તિત્વમુચ્યત ઇતિ ચેત્ તદપિ ન, યતોઽધુનૈવોક્તં ખાદ્વાયુરિતિ| ગગનસ્ય ચ સ્પર્શાભાવાત્ વાયોરપ્યસ્પર્શવત્ત્વમ્, કારણગુણપૂર્વકત્વાત્કાર્યસ્ય| નૈતદસ્તિ| કાર્યસ્યોભયાત્મકત્વદર્શનાત્| કારણગુણપૂર્વકં કાર્યં દૃષ્ટમકારણગુણપૂર્વકં ચ દૃષ્ટમ્| તત્ર કારણગુણપૂર્વકં તાવદ્યથા,-તન્તુશ્વેતત્વપૂર્વકં પટે શ્વેતત્વં દૃષ્ટમ્| અકારણગુણપૂર્વકં ચ દૃષ્ટમ્, યથા-હરિદ્રાક્ષારસંયોગાદ્રક્તતા| તસ્માદસ્પર્શાદાકાશાદુત્પન્નો વાયુઃ સ્યાદેવ સ્પર્શવાન્| નનુ, એવમપ્યગ્નિજલપૃથિવીષ્વપિ સ્પર્શવિશેષસમ્ભવાત્ અગ્ન્યાદિસમવાય એવ વાયુર્વ્યવહ્રિયતે ન તુ તદ્વ્યતિરિક્તો વાયુરસ્તિ| અત્રોચ્યતે| સત્યમનલાદીનામપિ સ્પર્શોઽસ્તિ, કિન્તુ વિલક્ષણ એવાસૌ| તથા હિ,- તેજસઃ સ્પર્શો રૂપૈકાર્થસમવાયી| અપાં સ્પર્શો રૂપરસાભ્યાં સમવેતઃ| પૃથિવ્યાઃ સ્પર્શો રૂપરસગન્ધસમવેતઃ| યસ્તુ વાયોઃ સ્પર્શઃ, સ પત્રચલનશાખાભઞ્જનાદિકર્મસમવાયી| સ નૈષામગ્ન્યાદીનાં દૃષ્ટાનાં નાપ્યદૃષ્ટાનામાત્મગિક્કાલાદીનામ્| ગુણાશ્ચ સર્વે દ્રવ્યાશ્રયા દૃષ્ટાઃ, રૂપાદય ઇવ પટાદિષુ| તસ્માદ્વાયોર્વિશિષ્ટસ્પર્શવત્ત્વાદસ્તિત્વમનુમીયતે| તથા, પવનસ્ય તત્કર્મોપદેશાદસ્તિત્વમ્| યસ્ય તત્ત્વદર્શિભિઃ કર્મોપદિશ્યતે, તદસ્તિ| યથા,- કફાદિવદ્વાતસ્ય ચ કર્મોપદિષ્ટમ્ (હૃ.સૂ.અ. ૧૨|૪૯)- "સ્રંસવ્યાસવ્યધસ્વાપ" ઇત્યાદિ| તસ્માદસ્તિ વાયુર્દ્રવ્યમિતિ| અગ્નિર્દ્રવ્યં નાસ્તિ, ઇન્ધનવ્યતિરેકેણાનુપલબ્ધેઃ| અત્રોચ્યતે| તત્ત્વદર્શિભિરગ્નેર્દ્રવ્યોત્પત્તિહેતુત્વેનોપદેશાદસ્તિત્વમ્| તથા ચેહૈવ વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૮)- "આગ્નેયં દાહભાવર્ણપ્રકાશપચનાત્મકમ્|" ઇતિ| નનુ, યુક્તશ્ચતુર્ણાં પૃથિવ્યાપસ્તેજોવાયૂનાં ભૂતાનાં સાવયવત્વાત્ દ્રવ્યેષૂત્કર્ષાપકર્ષસન્નિવેશઃ, ક્વચિદ્દ્રવ્યે કસ્યચિદ્ભૂતસ્ય પ્રમાણતઃ પ્રભાવતશ્ચાવયવાનામુક્તર્ષાપકર્ષસદ્ભાવાત્| આકાશસ્ય તુ નિરવયવત્વાત્સૂક્ષ્મત્વાદેકત્વાચ્ચોત્કર્ષાપકર્ષસન્નિવેશો ન યુક્તઃ| યુક્તમાહ ભવાન્| કિન્તુ સાવયવાનામેવ દ્રવ્યાણાં યેઽવયવાઃ ક્વચિત્પાષાણાદૌ સંહતાસ્તથાઽવતિષ્ઠન્તે| યથા તત્ર દ્રવ્યે કાઠિન્યસ્ય પ્રકર્ષો ભવતિ| તત્ર ચાકાશમપકૃષ્યતે| અનિબિડાવયવે તુ સન્નિવેશે આકાશઃ પ્રકૃષ્યતે| તદેવમનયા યુક્ત્યાઽઽકાશસ્યાપિ ન્યૂનાધિકભાવ ઉપપન્નઃ| અથ કેન મહાભૂતેન કથં કૃત્વાઽઽરબ્ધં તદ્દ્રવ્યમિત્યાહ-

Adhikarana dravyotpattiprakAraH (1-2) · Śloka 2

| ક્ષ્મામધિષ્ઠાય જાયતે||૧|| અમ્બુયોન્યગ્નિપવનનભસાં સમવાયતઃ| તન્નિર્વૃત્તિર્વિશેષશ્ચ વ્યપદેશસ્તુ ભૂયસા||૨||

સ૦-પૃથ્વીમાધારીકૃત્વોત્પદ્યતે| એવં પૃથિવ્યાખ્યેન ભૂતેનાઽઽધારત્વેનોપકૃત્ય તેન તદારબ્ધં દ્રવ્યમિત્યુચ્યતે| સ૦-તથા, અમ્બુ-સલિલં, યોનિઃ-કારણં, યસ્ય તદમ્બુયોનિ દ્રવ્યમ્| એવં જલં નામ મહાભૂતં રસવત્ત્વાદ્યોનિતયોપકૃત્ય તેન તદારબ્ધમિત્યુચ્યતે| [મુનિનાઽપ્યુક્તમ્ (ચ. સૂ. અ. ૧|૬૩)- "રસનાર્થો રસસ્તસ્ય દ્રવ્યમાપઃ ક્ષિતિસ્તથા| નિર્વૃત્તૌ ચ વિશેષે ચ પ્રત્યયાઃ ખાદયસ્ત્રયઃ||" ઇતિ| અમીષાં દ્રવ્યાદીનામાશ્રયકર્મણોર્ભેદશ્ચિન્ત્યઃ|] તથા, અગ્નિપવનનભસાં સમવાયાત્-અપૃથગ્ભાવાત્, તસ્ય-દ્રવ્યસ્ય, નિવૃત્તિઃ-નિષ્પત્તિઃ| તથા, તસ્ય દ્રવ્યસ્ય યો વિશેષઃ-ઇદમન્યદિદમન્યદ્દ્રવ્યમિત્યેવંરૂપો નાનાસ્વભાવઃ, સોઽપ્યગ્નિપવનનભસાં સમવાયાત્| એવમગ્નિ પવનનભોભિઃ સમવાયિકારણત્વૈનોપકૃત્ય તૈરેતદ્દ્રવ્યમારબ્ધમિત્યુચ્યતે| એવં ચ સર્વં કાર્યદ્રવ્યં પઞ્ચમહાભૂતાત્મકમ્, પઞ્ચભિર્મહાભૂતૈરારબ્ધત્વાત્| નનુ, યદિ પઞ્ચમહાભૂતાત્મકં દ્રવ્યં તત્કથમુચ્યતે પાર્થિવમિદં દ્રવ્યમિદમાપ્યમિત્યાહ- સ૦-યત્ર દ્રવ્યે યદ્ભૂતં ભૂયિષ્ઠમધિકૃતમ્, તેન તસ્ય વ્યપદેશઃ-સંજ્ઞા ભવતિ| યથા,-પૃથિવ્યાઽધિકયોત્પાદિતં દ્રવ્યં પાર્થિવમ્| એવમાપ્યં તૈજસં ચ વેદ્યમ્| તદેવં સર્વં દ્રવ્યં પઞ્ચભૂતાત્મકં સ્થિતમ્|

Adhikarana sarvadravyANAM sarvadharmatvam (3) · Śloka 3

તસ્માન્નૈકરસં દ્રવ્યં ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવાત્| |૩|

સ૦-તસ્માદ્ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવાત્ કારણાદ્દ્રવ્યં નૈકરસં-અપિ ત્વનેકરસમ્| એવં દ્રવ્યવદ્રસસ્યાપિ ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવત્વમ્| અત એવ પ્રતિદ્રવ્યં મધુરાદિરસસ્ય નાનાસ્વાદોપલમ્ભઃ| તથા ચ, દ્રાક્ષાઽક્ષોડક્ષીરેક્ષુક્ષૌદ્રગોક્ષુરાદૌ દ્રવ્યે સત્યપિ માધુર્યેઽપરોઽપર આસ્વાદ ઉપલભ્યતે| એવમમ્લાનામપિ માતુલુઙ્ગધાન્યામ્લાદીનાં દ્રવ્યાણાં નાનાસ્વાદોપલમ્ભઃ| એવં લવણાદીનામપિ વેદ્યમ્| અપિ ચૈષાં દ્રાક્ષાદીનામનેકરસત્વમાસ્વાદવિશેષાદનુમીયમાનં ભૂયસા રસેનાન્યરસાભિભવં કૃત્વા વ્યપદિશ્યતે ઇદં મધુરમિદમમ્લાદ્યન્યતમમ્, મહાભૂતવત્| યથા,-સર્વં દ્રવ્યં પઞ્ચમહાભૂતાત્મકં ભૂયસા મહાભૂતેનાન્યમહાભૂતાભિભવં કૃત્વા યથા તેન વ્યપદિશ્યતે પાર્થિવમિદમાપ્યમિદમિતિ| નનુ, દ્રવ્યનિર્ણયે પ્રકૃતે પાઞ્ચભૌતિકં યદેવ દ્રવ્યં પ્રતિજ્ઞાતં તદેવ "તસ્માત્" ઇત્યાદિના નિગમગ્રન્થેનાતિવાહયિતું યુક્તમ્, ન પુનરપ્રસ્તુતમનેકરસત્વમ્| તસ્માદત્રૈવં ગ્રન્થઃ કર્તું ન્યાય્યઃ-"તસ્માન્નૈકભૂતજં દ્રવ્યં ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવાત્|" ઇતિ| અત્રોચ્યતે| ષણ્ણામપિ રસાનાં યોનિરુદકમ્| તતશ્ચૈકસ્યૈવ મહાભૂતસ્યોદકસંજ્ઞસ્ય રસકારણત્વં પ્રાપ્તં નાન્યેષામ્, નીરસત્વાત્| ઇતિ કૃત્વા ન ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવત્વં રસસ્ય| ઇત્યેવંવિધામાશઙ્કામપનિનીષુર્ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવત્વં રસસ્ય ચૈકેનૈવ પ્રયત્નેન "તસ્માન્નૈકરસં દ્રવ્યં ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવાત્|" ઇતિ જગાદ| મુનિશ્ચાત એવ રસસ્ય ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવત્વં સ્પષ્ટં કૃત્વોવાચ| યથા (ચ. સૂ. અ. ૧|૬૩)- "રસનાર્થો રસસ્તસ્ય દ્રવ્યમાપઃ ક્ષિતિસ્તથા| નિવૃત્તૌ ચ વિશેષે ચ પ્રત્યયાઃ ખાદયસ્ત્રયઃ||" ઇતિ| એવં ભૂતસઙ્ઘાતો રસાનાં દ્રવ્યાશ્રિતાનામપિ સમ્ભવકારણમ્| એતચ્ચ રસભેદીયે સવિસ્તરં કથયિષ્યામઃ|

Adhikarana sarvarogANAM sarvadoShajatvam dharmatAratamyam sarvadharmatvaparihAraH (3-4) · Śloka 4

| નૈકદોષાસ્તતો રોગાસ્તત્ર વ્યક્તો રસઃ સ્મૃતઃ||૩|| અવ્યક્તોઽનુરસઃ કિઞ્ચિદન્તે વ્યક્તોઽપિ ચેષ્યતે| |૪|

સ૦-યતઃ સર્વં દ્રવ્યમનેકરસમ્| તતઃ-તસ્માત્કારણાત્, એકદોષા રોગા જ્વરાદયો ન ભવન્તિ, અપિ ત્વનેકદોષાઃ, ત્રિદોષા ઇત્યર્થઃ| અત્રાપિ "વ્યપદેશસ્તુ ભૂયસા" ઇત્યધ્યાહાર્યમ્| તેન ત્રિદોષાત્મકેઽપિ જ્વરે વાતાધિકે વાતજ્વર એવં પિત્તજ્વરઃ શ્લેષ્મજ્વર ઇત્યેવંરૂપો વ્યપદેશ ઉપપન્નઃ| નનુ, યદિ સર્વો જ્વરઃ સન્નિપાતજઃ, તત્કિમિતિ વક્ષ્યતિ ? અયં સન્નિપાતજ્વર ઇતિ| બ્રૂમહે| સમવિષમરૂપં શક્ત્યુત્કર્ષમાશ્રિત્ય યત્ર દોષા વર્તન્તે સ સન્નિપાતજ્વર ઇતિ તન્ત્રકૃતા પુરસ્તાદ્વિસ્તરેણ પ્રતિપાદયિષ્યતે| અથ કો રસોઽનુરસો વેત્યાહ-તત્રેત્યાદિ| તત્ર-તસ્મિન્ દ્રવ્યે, યો વ્યક્તઃ-સ્ફુટ ઉપલભ્યતે, સ રસઃ સ્મૃતસ્તન્ત્રકૃદ્ભિઃ| યશ્ચાવ્યક્તો-અસ્ફુટપ્રતિભાસો રસનેન્દ્રિયેણોપલભ્યતે, સોઽનુરસઃ| હીનાર્થોઽત્રાનુશબ્દઃ, અલ્પો રસ ઇત્યર્થઃ| ન ચૈતાવદેવાનુરસલક્ષણમિત્યાહ-કિઞ્ચિદિત્યાદિ| મુખક્ષિપ્તસ્ય હરીતક્યાદેર્દ્રવ્યસ્ય રસનેન્દ્રિયેણ કિઞ્ચિદન્તે વ્યક્તોઽપ્યુપલભ્યતે યઃ સોઽપ્યનુરસ ઇષ્યતે, મુનિભિરતિ વાક્યશેષઃ| અન્તે ઇત્યનેનૈતદ્બોધયતિ,-અન્તે-અવસાને, ન ત્વાદાવાપાતમાત્રે ન ચ મધ્યે| તયોર્હિ રસસ્યૈવોપલમ્ભઃ| અનુશબ્દસ્યાત્ર પશ્ચાદર્થત્વાત્ પશ્ચાત્ સ્ફુટોઽપિ કિઞ્ચિદ્ય ઉપલભ્યતે સોઽપ્યનુરસ ઇત્યર્થઃ| નનુ, મધુરાદયો રસા ગુર્વાદિગુણયુક્તાઃ કથં વક્તું પાર્યન્તે| યતો મધુરાદયો રસા ગુણા ગુર્વાદયશ્ચ ગુણાઃ| ન ચ ગુણાનાં મધુરાદીનાં ગુર્વાદિગુણાધારત્વમુપપન્નમ્| તથા ચ વૈશેષિકા:-"નિર્ગુણા ગુણાઃ" ઇતિ| તસ્મિન્ પર્યનુયોગ ઇદમાહ-

Adhikarana dravye gurvAdayo guNAH rase sAhacaryopacArato guNAH (4-5) · Śloka 5

| ગુર્વાદયો ગુણા દ્રવ્યે પૃથિવ્યાદૌ રસાશ્રયે||૪|| રસેષુ વ્યપદિશ્યન્તે સાહચર્યોપચારતઃ| |૫|

સ૦-પૃથિવ્યાદૌ-પૃથિવ્યાદિમહાભૂતારબ્ધે દ્રવ્યે, રસાશ્રયે ગુર્વાદયો ગુણાઃ પરમાર્થત આશ્રિતાઃ, ન તુ રસેષુ મધુરાદિષુ| યત્તુ રસેષુ વ્યપદિશ્યન્તે તત્ સાહચર્યોપચારતઃ| સહ ચરતીતિ સહચરઃ, તસ્ય ભાવઃ સાહચર્યમ્| યસ્મિન્નેવગુડાદૌ દ્રવ્યે મધુરો રસ આશ્રિતસ્તસ્મિન્નપિ ગુરુગુણ આશ્રિતઃ, ઇતિ મધુરરસગુરુગુણયોઃ સહચરભાવઃ| સાહચર્યેણ-તુલ્યાશ્રયત્વેનોપચારઃ સાહચર્યોપચારઃ, તસ્માત્સાહચર્યોપચારતો, ગુર્વાદયો ગુણા રસેષુ-મધુરાદિષુ વ્યપદિશ્યન્તે| યથા,-ગુરુર્મધુરો રસો લઘુરમ્લ ઇત્યાદિ| ન પુનઃ પરમાર્થતો રસેષુ ગુર્વાદયઃ સન્તિ| અસ્તિ ચ સાહચર્યેણ વ્યપદેશઃ| યથા-ઘૃતસહચરેણ ઘૃતસ્થેનાગ્નિના દગ્ધો ઘૃતદગ્ધ ઇત્યુચ્યતે|

Adhikarana pArthivadravyalakShaNam (5-6) · Śloka 6

| તત્ર દ્રવ્યં ગુરુસ્થૂલસ્થિરગન્ધગુણોલ્બણમ્||૫|| પાર્થિવં ગૌરવસ્થૈર્યસઙ્ઘાતોપચયાવહમ્| |૬|

સ૦-તત્ર-તેષુ પાર્થિવાદિષુ પઞ્ચસુ દ્રવ્યેષુ મધ્યે, પાર્થિવં દ્રવ્યં ગુર્વાદિગુણોત્કટમ્| ઉલ્બણશબ્દેનૈતત્ દ્યોતયતિ,-પાર્થિવે દ્રવ્યેઽન્યેઽપિ ગુણાઃ સન્તિ, સર્વદ્રવ્યાણાં પાઞ્ચભૌતિકત્વાત્| ગુર્વાદયસ્તત્રોત્કટાઃ| એવમાપ્યાદિષુ સર્વં યોજ્યમ્| તથા, ગૌરવાદ્યાવહં- ગુરુત્વાદિકૃદિત્યર્થઃ|

Adhikarana ApyadravyalakShaNam (6-7) · Śloka 7

| દ્રવશીતગુરુસ્નિગ્ધમન્દસાન્દ્રરસોલ્બણમ્||૬|| આપ્યં સ્નેહનવિષ્યન્દક્લેદપ્રહ્લાદબન્ધકૃત્| |૭|

સ૦-આપ્યં દ્રવ્યં દ્રવાદિગુણોલ્બણં સ્નેહનાદિકૃત્ |

Adhikarana AgneyadravyalakShaNam (7-8) · Śloka 8

| રૂક્ષતીક્ષ્ણોષ્ણવિશદસૂક્ષ્મરૂપગુણોલ્બણમ્||૭|| આગ્નેયં દાહભાવર્ણપ્રકાશપચનાત્મકમ્| |૮|

સ૦-આગ્નેયં દ્રવ્યં રૂક્ષાદિગુણોત્કટં દાહાદિકરમ્|

Adhikarana vAyavyadravyalakShaNam (8-9) · Śloka 9

| વાયવ્યં રૂક્ષવિશદલઘુસ્પર્શગુણોલ્બણમ્||૮|| રૌક્ષ્યલાઘવવૈશદ્યવિચારગ્લાનિકારકમ્| |૯|

સ૦-વાયવ્યં દ્રવ્યં રૂક્ષાદિગુણોલ્બણં રૌક્ષ્યલાઘવાદિકરમ્|

Adhikarana nABasadravyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| નાભસં સૂક્ષ્મવિશદલઘુશબ્દગુણોલ્બણમ્||૯|| સૌષિર્યલાઘવકરમ્| |૧૦|

સ૦-નાભસં દ્રવ્યં સૂક્ષ્માદિગુણોલ્બણં સૌષિર્યાદિકરમ્|

Adhikarana sarvadravyamauShadham (10) · Śloka 10

જગત્યેવમનૌષધમ્| ન કિઞ્ચિદ્વિદ્યતે દ્રવ્યં વશાન્નાનાર્થયોગયોઃ||૧૦||

સ૦-એવં-અનેન પઞ્ચમહાભૂતારબ્ધેન ગુર્વાદિગુણયોગેન દ્રવ્યાણાં, જગતિ-ભુવનેઽસ્મિન્, અનૌષધભૂતં ન કિઞ્ચિદ્ દ્રવ્યમસ્તિ,-અપિ તુ સર્વમેવ દ્રવ્યં યત્સિકતાપાંસ્વાદિકં તદૌષધં,-ચિકિત્સિતમ્| વશાન્નાનાર્થયોગયોઃ,-અર્થશ્ચ યોગશ્ચ-અર્થયોગૌ, અર્થઃ-પ્રયોજનમ્, યોગો-યુક્તિઃ, યથા,-અનયા યુક્ત્યૌષધમિદં યોજિતમસ્ય રોગસ્ય વિજયાય સ્યાદનયા ચાસ્ય રોગસ્યેતિ, નાનાવિધૌ યાવર્થયોગૌ તયોર્વશાત્-સામર્થ્યાત્, સર્વમપિ દ્રવ્યમૌષધમ્, રોગપ્રતીકારહેતુત્વાત્| અથ કિં દ્રવ્યં કિમ્ભૂતોત્કટં ભવતિ ? ઇત્યાહ-

Adhikarana agnipavanotkaTaM dravyamUrdhvagam bhUmitoyaguNAdhikamadhogAmi (11-12) · Śloka 12

દ્રવ્યમૂર્ધ્વગમં તત્ર પ્રાયોઽગ્નિપવનોત્કટમ્| અધોગામિ ચ ભૂયિષ્ઠં ભૂમિતોયગુણાધિકમ્||૧૧|| ઇતિ દ્રવ્યમ્ રસાન્ ભેદૈરુત્તરત્રોપદેક્ષ્યતે| |૧૨|

સ૦-ઊર્ધ્વં ગચ્છતીતિ-ઊર્ધ્વગમમ્| ખપ્રકરણે "ગમેરપ્યુપસઙ્ખ્યાનમ્" ઇતિ ખઃ| પ્રાયો-બાહુલ્યેન, ઊર્ધ્વગમં દ્રવ્યમગ્નિપવનાધિકં ભવતિ| યથા,-મદનફલાદિ| બાહુલ્ય (પ્રાયો) ગ્રહણાત્ અગ્નિસમીરણોત્કટસ્યાપ્યધોગામિત્વં દૃષ્ટમ્| યથા,-હરીતક્યાદેઃ, અચિન્ત્યપ્રભાવત્વાત્| યથા,-સર્પસ્ય વિષમયત્વેઽપિ તત્ફણામણેર્વિષઘ્નત્વમ્| ભૂયિષ્ઠં-પ્રાયેણ, ભૂમિતોયોલ્બણં દ્રવ્યમધોગામિ ભવતિ| યથા,-ત્રિવૃતાદિ| યત્તુ વ્યામિશ્રાત્મકં તુલ્યકાલમૂર્ધ્વાધોદોષહરણં તદિહ ગ્રન્થગૌરવભયાન્નોક્તમપિ વ્યામિશ્રભૂતોત્કટં દ્રવ્યં વ્યામિશ્રાત્મકમિતિ સામર્થ્યલબ્ધ એવાયમર્થઃ| સ૦-ઇતિ-પરિસમાપ્તૌ, દ્રવ્યં પ્રતિ યદ્વક્તવ્યં તન્નિષ્પન્નમિત્યર્થઃ| એવં દ્રવ્યે નિર્દિષ્ટે રસા નિર્દેષ્ટું યુક્તા ઇત્યાહ- સ૦-બહુવક્તવ્યત્વાદુત્તરત્ર-અનન્તરેઽધ્યાયે, રસાન્ ભેદૈઃ-ત્રિષષ્ટિસઙ્ખ્યાવચ્છિન્નૈઃ, ઉપદેક્ષ્યતે તન્ત્રકૃત્| અથ વીર્યસ્ય વિપકાદિભ્યઃ પ્રાધાન્યાત્તચ્ચર્ચાં પ્રસ્તૌતિ-

Adhikarana vIryasya carcAprastAvaH (12-13) · Śloka 13

| વીર્યં પુનર્વદન્ત્યેકે ગુરુ સ્નિગ્ધં હિમં મૃદુ||૧૨|| લઘુ રૂક્ષોષ્ણતીક્ષ્ણં ચ તદેવં મતમષ્ટધા| |૧૩|

સ૦-દ્રવ્યમુક્તમ્| વીર્યં પુનર્ગુર્વાદીનષ્ટૌ ગુણાન્ દ્રવ્યાશ્રિતાનિતિ સમાચક્ષતે| તત્-તસ્માત્, એવં-અનેન પ્રકારેણ, વીર્યમષ્ટધા-અષ્ટપ્રકારં, ગુર્વાદિવાદિનાં મતમ્|

Adhikarana carakamate sarvaM vIryavadeva (13-14) · Śloka 14

ચરકાચાર્યઃ પુનરેવં વક્તિ | ચરકસ્ત્વાહ વીર્યં તત્ ક્રિયતે યેન યા ક્રિયા||૧૩|| નાવીર્યં કુરુતે કિઞ્ચિત્સર્વા વીર્યકૃતા હિ સા| |૧૪|

સ૦-યેન-સ્વભાવેન, યા ક્રિયા ક્રિયતે-યત્કર્મ નિષ્પાદ્યતે, તદ્વીર્યમ્| તદેવં યાવત્ કિઞ્ચિદ્ગુણજાતં દ્રવ્યે સ્થિતં તત્સર્વં વીર્યમેવ| સર્વં કરોતીત્યત એવાહ-નાવીર્યમિત્યાદિ| યન્ન વીર્યં તન્ન કિઞ્ચિત્કરોતિ-ન કાઞ્ચિદપ્યર્થક્રિયાં નિષ્પાદયતિ, પ્રતિનિયતશક્તિપરિષ્વક્તત્વાત્ સર્વભાવાનામ્| અત એવાહ-સર્વેત્યાદિ| હિશબ્દો યસ્માદર્થે| યસ્માત્સર્વા ક્રિયા વીર્યકૃતા-વીર્યેણ જનિતા| તતો યન્ન વીર્યં તન્ન કિઞ્ચિત્કુરુતે|

Adhikarana gurvAdiShvevAShTasu vIryAkhyA (14-15) · Śloka 15

| ગુર્વાદિષ્વેવ વીર્યાખ્યા તેનાન્વર્થેતિ વર્ણ્યતે||૧૪|| સમગ્રગુણસારેષુ શક્ત્યુત્કર્ષવિવર્તિષુ| વ્યવહારાય મુખ્યત્વાદ્બહ્વગ્રગ્રહણાદપિ||૧૫||

સ૦-યતો વીર્યસ્યૈવ કરણસામર્થ્યં તેન કારણેન ગુર્વાદિષ્વેવાષ્ટાસુ વીર્યાખ્યા અન્વર્થેતિ-અનુગતાર્થેતિ, ભણ્યતે| એવકારોઽવધારણાર્થઃ| ગુર્વાદિષ્વેવ વીર્યસંજ્ઞા ન તુ રસવિપાકપ્રભાવેષુ [મન્દસાન્દ્રાદિષુ વા]| કિમ્ભૂતેષુ ગુર્વાદિષુ ? સમગ્રેત્યાદિ| સમગ્રાશ્ચ તે ગુણાશ્ચ, તેષુ સારાઃ-ચિરકાલાવસ્થિતયો ગુર્વાદય એવ| તથા ચ, જાઠરાગ્નિસંયોગેનાપિ ન મધુરાદિરસવત્ સ્વભાવમેતે જહતિ| સર્તેઃ સુસ્થિર ઇતિ ઘઞિ સારશબ્દઃ| તથા, અન્યેભ્યો મન્દસાન્દ્રાદિભ્યો ગુણેભ્યો રસાદિભ્યો વા ગુર્વાદયઃ શક્ત્યુત્કર્ષવિવર્તિનઃ| શક્તેઃ-સામર્થ્યસ્ય, ઉત્કર્ષઃ-આધિક્યમ્, વિશેષેણ વર્તો-વિવર્તઃ,-વિશેષેણ ભવનમ્, શક્ત્યુત્કર્ષસ્ય વિવર્તઃ, સ વિદ્યતે યેષાં ત એવમ્| કિઞ્ચ, ગુર્વાદીનાં ગુણાનાં વ્યવહારાય-વ્યવહારાર્થમ્, મુખ્યત્વાત્-અન્યેભ્યો ગુણેભ્યો ગુર્વાદયઃ પ્રધાનભૂતા ઇત્યર્થઃ| તથા ચ, (શ્લો. ૪)-"ગુર્વાદયો ગુણા દ્રવ્યે પૃથિવ્યાદૌ રસાશ્રયે|" ઇત્યુક્તમ્, ન મધુરાદયો ગુણા ઇતિ| તસ્માત્ ગુર્વાદીનાં ગુણાનાં વ્યવહારમુખ્યત્વં રસાદિભ્યઃ| તથા, બહ્વગ્રગ્રહણાત્-બહુગ્રહણાદગ્રગ્રહણાચ્ચ, બહવો દ્રવ્યરસાદયો ગુર્વાદિભિર્ગૃહીતા ભવન્તિ| તથા ચાયુર્વેદશાસ્ત્રેષુ રસાદિભ્યો ગુર્વાદીનામગ્રે ગ્રહણં દૃષ્ટમ્| યથા,-વાતાદિદોષગુણનિરૂપણાયાં ગુર્વાદીનામેવ પૂર્વં ગ્રહણમ્, ન રસાદીનામ્| તથા ચ, "તત્ર રૂક્ષો લઘુઃ" ઇત્યાચાર્યોઽપઠદ્વાય્વાદિલક્ષણે (હૃ. સૂ. અ. ૧|૧૧)| એવં ગુર્વાદીનામેવાગ્રગ્રહણાત્ ગુર્વાદિષ્વેવ વીર્યાખ્યાઽન્વર્થા-અનુગતાર્થેતિ ભણ્યતે|

Adhikarana rasAdInAM viryatvABAvaH (16) · Śloka 16

અતશ્ચ વિપરીતત્વાત્સમ્ભવત્યપિ નૈવ સા| વિવક્ષ્યતે રસાદ્યેષુ, વીર્યં ગુર્વાદયો હ્યતઃ||૧૬||

સ૦-અતઃ-અસ્માચ્ચ કારણકદમ્બકાત્, વિપરીતત્વાત્-વૈપરિત્યેન સ્થિતત્વાત્, ન રસાદયો વીર્યમ્| તથા હિ,-રસસ્ય સારત્વં નાસ્તિ, જાઠરાનલસંયોગવશેન રસાન્તરોત્પત્તેઃ| ગુર્વાદીનાં તુ જાઠરાગ્નિસંયોગવશેનાપિ નાન્યથાભાવઃ| તથા ચ ન રસસ્ય શક્ત્યુત્કર્ષવિવર્તિત્વમ્,-યતો રસસ્ય ગુર્વાદ્યાહિતશક્તેરેવ સ્વકર્મણિ સામર્થ્યમ્| વ્યવહારાય યથા ગુર્વાદેર્મુખ્યત્વં યથા ચ બહ્વગ્રગ્રહણં તથા પ્રાગ્દર્શિતમ્| પ્રભાવઃ-સર્વાતિશાયિ દ્રવ્યસ્વભાવઃ, તસ્ય ચ ક્રિયાનિર્વર્તનસામાન્યે સત્યપિ વીર્યસંજ્ઞા પૂર્વોક્તાદ્ધેતોર્ન પ્રવર્તતે| એવં વિપાકકર્મણોરપિ ચિન્ત્યમ્| તસ્માત્ રસાદ્યેષુ સમ્ભવત્યપિ-વિદ્યમાનાઽપિ, અસદ્રૂપેવ સા વીર્યસંજ્ઞા ન વિવક્ષ્યતે-નોરરીક્રિયતે| આદૌ ભવઃ-આદ્યઃ| દિગાદિત્વાદ્યત્| રસ આદ્યો યેષાં-પ્રભાવાદીનાં, ત એવં તેષુ| વીર્યમિત્યાદિ| હિશબ્દો યસ્માદર્થે| યત એવં સા-વીર્યસંજ્ઞા, સમ્ભવત્યપિ રસાદિષુ વૈપરીત્યાન્ન વિવક્ષ્યતે, અતો ગુર્વાદય એવ વીર્યમ્, ન રસાદયઃ |

Adhikarana dvidhaiva vIryam (17) · Śloka 17

ઉષ્ણં શીતં દ્વિધૈવાન્યે વીર્યમાચક્ષતે| |૧૭|

સ૦-અન્ય આચાર્યા ઉષ્ણં શીતમિતિ દ્વિપ્રકારં વીર્યમાચક્ષતે| એવકારોઽવધારણાર્થઃ| દ્વિધૈવ વીર્યમ્, નાષ્ટધેતિ|

Adhikarana tatropapattiH (17-18) · Śloka 18

અપિ ચ| નાનાત્મકમપિ દ્રવ્યમગ્નિષોમૌ મહાબલૌ||૧૭|| વ્યક્તાવ્યક્તં જગદિવ નાતિક્રામતિ જાતુચિત્| |૧૮|

સ૦-અપિ ચેતિ નિપાતસમુદાયો યુક્તિસમુચ્ચયે| તેઽપિ સયુક્તિકમેવાહુરિત્યર્થઃ| તામેવ યુક્તિં દર્શયન્નાહ-નાનાત્મકમપીત્યાદિ| નાનાસ્વભાવમપિ દ્રવ્યં-સ્થાવરજઙ્ગમાદ્યં ચેતનાચેતનમ્, અગ્નીષોમૌ મહાબલૌ-ઉત્કૃષ્ટશક્તી, ન જાતુ કદાચિદતિક્રામતિ-નોલ્લઙ્ઘ્ય વર્તતે| અવશ્યં હિ દ્રવ્યં કિઞ્ચિદાગ્નેયં કિઞ્ચિત્સૌમ્યમ્, અતઃ કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમુષ્ણવીર્યં કિઞ્ચિચ્છીતવીર્યમ્| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૬|૮૪)- "ન મત્સ્યાન્ પયસા સહાભ્યવહ્રિયાત્| ઉભયં હ્યેતન્મધુરં મધુરવિપાકં શીતોષ્ણત્વાત્ વિરુદ્ધવીર્યમ્, વિરુદ્ધવીર્યત્વાચ્છોણિતપ્રદૂષણાય|" ઇતિ| અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ-વ્યક્તાવ્યક્તમિત્યાદિ| વ્યક્તં ચાવ્યક્તં ચ વ્યક્તાવ્યક્તમ્, નાનાત્મકમપિ જગત્-ત્રૈલોક્યં કર્તૃ યથા વ્યક્તં ચાવ્યક્તં ચ નાતિક્રામતિ, તથા દ્રવ્યમગ્નીષોમાવિત્યર્થઃ| વ્યક્તં-સ્થૂલમ્, દૃશ્યમિત્યર્થઃ| સાઙ્ખ્યાનાં તુ મહદાદિ-વ્યક્તમ્, અવ્યક્તં-પ્રધાનં પુરુષશ્ચ|

Adhikarana uShNavIryalakShaNam shItavIryalakShaNam (18-19) · Śloka 19

| તત્રોષ્ણં ભ્રમતૃડ્ગ્લાનિસ્વેદદાહાશુપાકિતાઃ||૧૮|| શમં ચ વાતકફયોઃ કરોતિ, શિશિરં પુનઃ| હ્લાદનં જીવનં સ્તમ્ભં પ્રસાદં રક્તપિત્તયોઃ||૧૯||

સ૦-તત્ર-તયોરુષ્ણશીતયોર્મધ્યે, ઉષ્ણં-ઉષ્ણવીર્યં, ભ્રમાદીન્ કરોતિ| આશુપાકિતાં-શીઘ્રપાકિત્વમ્| શિશિરં પુનઃ-શીતવીર્યં તુ, હ્લાદનાદીન્ કરોતિ|

Adhikarana vipAkasya lakShaNam (20) · Śloka 20

વીર્યાદનન્તરં વિપાકં લક્ષયતિ જાઠરેણાગ્નિના યોગાદ્યદુદેતિ રસાન્તરમ્| રસાનાં પરિણામાન્તે સ વિપાક ઇતિ સ્મૃતઃ||૨૦||

સ૦-જાઠરેણ-ઔદર્યેણ, અગ્નિના યોગાત્-સંશ્લેષાત્, યત્ રસાનાં પરિણામાન્તે-જરણનિષ્ઠાકાલે, રસાન્તરં-રસવિશેષઃ, ઉદેતિ-ઉપદ્યતે, સ વિપાક ઇતિ સ્મૃતો-મુનિભિઃ કથિતઃ|

Adhikarana vipAkatraividhyam (21) · Śloka 21

સ્વાદુઃ પટુશ્ચ મધુરમમ્લોઽમ્લં પચ્યતે રસઃ| તિક્તોષણકષાયાણાં વિપાકઃ પ્રાયશઃ કટુઃ||૨૧||

સ૦-સ્વાદુઃ-મધુરો ગુડાદિઃ, પટુઃ-લવણઃ સૈન્ધવાદિઃ, મધુરં [ યથા ભવતિ તથા ] કૃત્વા પચ્યતે રસ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| મધુરમિતિ ક્રિયાવિશેષણત્વાન્નપુંસકલિઙ્ગમ્| સ્વાદુઃસ્વાદુવિપાકો, લવણોઽપિ સ્વાદુવિપાક ઇત્યર્થઃ| અમ્લો રસો-દધિકાઞ્ચિકાદિઃ, અમ્લં પચ્યતે-અમ્લવિપાકો ભવતિ| તિક્તોષણકષાયાણાં પ્રાયશઃ કટુર્વિપાકો ભવતિ| પ્રાયશોગ્રહણં પૂર્વત્રાપિ યોજનીયમ્| તેન વ્રીહિસ્થો મધુરો રસોઽમ્લં પચ્યત ઇત્યુપપન્નમ્| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૬|૧૦)- "સ્વાદુરમ્લવિપાકોઽન્યો વ્રીહિઃ" ઇતિ| તથા, હરીતક્યા ભૂયસ્ત્વેન યઃ કષાયો રસઃ, સ મધુરમેવ પચ્યતે| તથા, કટુકો રસઃ શુણ્ઠ્યાર્દ્રકપિપ્પલ્યાદિસ્થો મધુરં પચ્યતે| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૬|૧૫૩)- "કષાયા મધુરા પાકે" ઇતિ| તથા (હૃ. સૂ. અ. ૬|૧૬૩)- નાગરં દીપનં વૃષ્યં ગ્રાહિ હૃદ્યં વિબન્ધનુત્| રુચ્યં લઘુ સ્વાદુપાકં " ઇતિ, "તદ્વદાર્દકમ્" ઇતિ| તથા (હૃ. સૂ. અ. ૬|૧૬૧)- "શ્લેષ્મલા સ્વાદુશીતાર્દ્રા" ઇત્યારમ્ભ યાવત્ "સ્વાદુપાકા" ઇતિ| અત્ર કેચિદાહુઃ,-તિક્તકષાયયોરેવ કટુવિપાકતયા પિત્તકર્તૃત્વમાપદ્યત ઇતિ| તદેતદસત્| શીતવીર્યત્વેનૈતયોઃ પિત્તહર્તૃત્વાત્| વીર્યં હિ રસવિપાકૌ વિજયતે| વક્ષ્યતિ હિ (શ્લો. ૨૫)- "રસં વિપાકસ્તૌ વીર્યમ્" ઇતિ|

Adhikarana trayANAM pAkAnAM lakShaNam (22-23) · Śloka 23

રસૈરસૌ તુલ્યફલસ્તત્ર દ્રવ્યં શુભાશુભમ્| કિઞ્ચિદ્રસેન કુરુતે કર્મ પાકેન ચાપરમ્||૨૨|| ગુણાન્તરેણ વીર્યેણ પ્રભાવેણૈવ કિઞ્ચિન| |૨૩|

સ૦-રસૈઃ-જિહ્વાવૈષયિકૈર્મધુરામ્લકટુકૈઃ, વિપાકકાલોપલભ્યો મધુરામ્લકટુકલક્ષણો યો રસો ભવતિ-અસૌ, તુલ્યફલઃ,-તુલ્યં-સદૃશં, ફલં યસ્ય સ તુલ્યફલઃ| એતદુક્તં ભવતિ,-અભ્યવહૃતસ્ય મધુરરસસ્ય જાઠરાગ્નિસંયોગવશાત્ યત્ રસાન્તરં ફલતયા નિષ્પન્નં તત્ રસૈઃ સદૃશફલમ્| ફલગ્રહણેનૈતત્પ્રતિપાદયતિ,-ફલોપમમેવ વૃષ્યાદિલક્ષણં કાર્યસદૃશમ્, ન તુ કુસુમોપમં દેહાહ્લાદનાદિલક્ષણં કાર્યમિતિ| એવમમ્લાદીનામપિ વ્યાખ્યેયમ્| તત્રેત્યાદિ| તત્ર-તેષુ રસવીર્યવિપાકાદિષુ મધ્યે, દ્રવ્યં કિઞ્ચિચ્છુભાશુભં-સદસત્કર્મ, રસેન કુરુતે| યથા,-મધુ મધુરકષાયરસત્વેન પિત્તં શમયતિ| કિઞ્ચિદ્વિપાકેન| યથા,-તદેવ મધુ કટુવિપાકતયા કફં હન્તિ| કિઞ્ચિન્ન દ્રવ્યં ગુણાન્તરેણ,-અન્યોન્યગુણવિકૃતત્વાત્ રસવિપાકતો યઃ સ ગુણાન્તરો ગુર્વાદિઃ, તેન| યથા,-અમ્લં કાઞ્જિકં કફં શમયતિ રૌક્ષ્યાત્| કિઞ્ચિન વીર્યેણ| યથા (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૧૭)- "કષાયતિક્તં મહત્પઞ્ચમૂલં વાતં જયતિ, ન તુ પિત્તમુષ્ણવીર્યત્વાત્|" કિઞ્ચિન દ્રવ્યં પ્રભાવેણૈવ શુભાશુભં કર્મ કુરુતે| યથા,-અમ્લોષ્ણા સુરા ક્ષીરં વર્ધયતિ| નનુ, યત્ર દ્રવ્યાશ્રિતાનાં રસાદીનાં વિરોધઃ, તત્રૈષાં કાર્યનિષ્પત્તૌ સમશક્તિત્વં ન વા ? ઇત્યાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમાહ-

Adhikarana dravyadInAM pRuthak prayojanatvaM (23-24) · Śloka 24

| યદ્યદ્દ્રવ્યે રસાદીનાં બલવત્ત્વેન વર્તતે||૨૩|| અભિભૂયેતરાંસ્તત્તત્કારણત્વં પ્રપદ્યતે| વિરુદ્ધગુણસંયોગે ભૂયસાઽલ્પં હિ જીયતે||૨૪||

સ૦-રસાદીનાં-રસવીર્યવિપાકપ્રભાવાનાં મધ્યે, યત્-રસાદિવસ્તુ,-રસો વા વીર્યં વા વિપાકો વા પ્રભાવો વા, બલવત્ત્વેન-બલિષ્ઠતયા, દ્રવ્યે વર્તતે-અવતિષ્ઠતે, તત્-વસ્તુજાતમ્, ઇતરાન્-અબલિષ્ઠાન્, અભિભૂય-વિફલીકૃત્ય, કારણત્વં પ્રપદ્યતે,-કર્મકરણે કારણતામાસાદયતીત્યર્થઃ| અત ઇદમાહ-વિરુદ્ધેત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, વિરુદ્ધગુણસંયોગે-સંહતીભાવે સતિ, યદલ્પં વસ્તુ તત્ ભૂયસા-બલવતા, જીયતે-અભિભૂયતે| ગુણશબ્દેન ચાત્ર રસાદયો ગૃહ્યન્તે, ન પારિભાશિકા ગુર્વાદયોઽપ્રકૃતત્વાત્| વિરુદ્ધગુણસંયોગ ઇત્યત્ર વિરુદ્ધગુણસમવેતદ્રવ્યસંયોગ ઇતિ બોધ્યમ્, ન વિરુદ્ધગુણસંયોગ ઇતિ| ન હિ ગુણાનાં સંયોગો વક્તું યુજ્યતે, કિં તર્હિ ? દ્રવ્યાણામ્| તથા ચ મુનિઃ (ચ. વિ. અ. ૧|૨૮)- "સંયોગસ્તુ દ્વયોર્બહૂનાં વા દ્રવ્યાણાં સંહતીભાવઃ|" ઇતિ| વિરોધશ્ચ દ્વિવિધઃ,-સ્વરૂપતઃ કાર્યતશ્ચ| સ્વરૂપવિરોધો યથા,-ગુરુલઘ્વોઃ શીતોષ્ણયોશ્ચ| કાર્યતો યથા,-વાયૌ જેતવ્યે રૂક્ષોષ્ણદ્રવ્યસંયોગોપયોગઃ| અત્ર હિ યો ગુણાનાં વિરોધઃ, સ કાર્યેણ| તત્ર યદલ્પં વસ્તુજાતં તત્ ભૂયસા વસ્તુજાતેનાભિભૂયતે| તત્ર યથા,-ક્ષીરં શીતવીર્યમપિ મધુરરસહેતુકસ્નેહગૌરવાદિભિઃ સહાયબાહુલ્યાદ્વાતશમનાખ્યં કાર્યં કરોતિ, ન પુનઃ સ્વકાર્યં વાતપ્રકોપાખ્યમ્| યત્ર તુ દ્રવ્યે રસાદીનામુત્કર્ષાસમ્ભવઃ પરસ્પરં સામ્યમ્, તત્ર કસ્ય કાર્યકારણત્વમ્ ? ઇત્યાહ-

Adhikarana rasAdInAM sAmye svABAvikam balam (25) · Śloka 25

રસં વિપાકસ્તૌ વીર્યં પ્રભાવસ્તાન્યપોહતિ| બલસામ્યે રસાદીનામિતિ નૈસર્ગિકં બલમ્||૨૫||

સ૦-રસં-મધુરાદિષડ્વિધમ્, વિપાકઃ કર્તા અપોહતિ-કાર્યકરણે કુણ્ઠયતિ| યથા,-મધુરો મધુનિ રસઃ કટુના વિપાકેનાભિભૂયતે, અત એવ પવનશમનાખ્યં કાર્યં મધુરરસહેતુકં ન કરોતિ, અપિ તુ વાતપ્રકોપનાખ્યં કટુવિપાકહેતુકમેવ કરોતિ| તૌ-રસવિપાકૌ, વીર્યં કર્તૃભૂતમપોહતિ| યથા,-મહિષામિષે સ્થિતૌ મધુરરસવિપાકાવુષ્ણવીર્યાખ્યં કર્તૃ અભિભવતિ, અત એવ તન્માંસં પિત્તાદિદૂષણમ્, અન્યથા સ્વાદુરસવિપાકિત્વાત્ પિત્તશમકમેવ સ્યાત્| પ્રભાવસ્તુ ત્રીણ્યપિ રસાદીનિ વિજયતે| યથા,-અમ્લરસવિપાકોષ્ણવીર્યા સુરા ક્ષીરં જનયતિ| બલસામ્યે ઇતિ-ઈદૃશમ્, રસાદીનાં નૈસર્ગિકં બલં,-સ્વાભાવિકી શક્તિઃ| એતદુક્તં ભવતિ,-રસં સમબલમપિ વિપાકોઽપોહતિ, રસવિપાકૌ ચ સમબલાવપિ વીર્યં સ્વભાવાદપોહતિ, એતાનિ ચ સમબલાન્યપિ પ્રભાવોઽપોહતીતિ| નનુ, દ્રવ્યરસવિપાકવીર્યાણિ કર્માનુમાનેન યથાસ્વરૂપાણ્યેવાવગચ્છામઃ| પ્રભાવસ્ય તુ ન જ્ઞાયતે કીદૃશં કર્મ ? ઇત્યત આહ-

Adhikarana praBAvasya lakShaNam (26) · Śloka 26

રસાદિસામ્યે યત્ કર્મ વિશિષ્ટં તત્ પ્રભાવજમ્| |૨૬|

સ૦-દ્વયોર્દ્રવ્યયો રસાદીનાં-રસવીર્યવિપાકાનાં સામ્યે સતિ, યદેકં દ્રવ્યમન્યત્કર્મ કુરુતે, અન્યત્પુનરન્યદ્વિશિષ્ટં કર્મ, તત્ પ્રભાવજં-પ્રભાવાજ્જાતમિતિ જ્ઞેયમ્| અયમસ્ય દ્રવ્યસ્ય પ્રભાવ ઇતિ વિશિષ્ટકર્મકરણાન્નિશ્ચીયત ઇત્યર્થઃ| નનુ, પ્રભાવઃ ક ઉચ્યતે ? ઇતિ ચેત્ બ્રૂમઃ| રસવીર્યવિપાકાદિગુણાતિશાયી દ્રવ્યસ્ય સ્વભાવો યઃ, સ પ્રભાવઃ| ઉક્તં ચ-"રસવીર્યવિપાકાદિગુણાતિશયવાનલમ્| દ્રવ્યસ્વભાવો નિર્દિષ્ટો યઃ પ્રભાવઃ સ કીર્તિતઃ||" ઇતિ| અત્ર નિદર્શનાર્થમાહ-

Adhikarana praBavodAharaNam (26-27) · Śloka 27

| દન્તી રસાદ્યૈસ્તુલ્યાઽપિ ચિત્રકસ્ય વિરેચની||૨૬|| મધુકસ્ય ચ મૃદ્વીકા, ઘૃતં ક્ષીરસ્ય દીપનમ્| |૨૭|

સ૦-ચિત્રકસ્ય રસવીર્યવિપાકૈસ્તુલ્યાઽપિ દન્તિ રસાદિભ્યોઽતિશાયિદ્રવ્યસ્વભાવયોગાદ્વિરેચની, ન ચિત્રકઃ, ચિત્રકત્વાત્| મધુકસ્ય ચ મૃદ્વીકા તુલ્યાઽપિ રસાદિભ્યોઽતિશાયિદ્રવ્યસ્વભાવયોગાત્ મૃદ્વીકા વિરેચની, ન મધુકમ્| ઘૃતં ક્ષીરસ્ય રસાદિભિસ્તુલ્યમપિ ઘૃતં દીપનમ્, ન પુનઃ ક્ષીરમ્| અન્યે પ્રભાવલક્ષણમન્યથાઽઽહ-પ્રતિવસ્તુ સ્વસંજ્ઞાપ્રવૃત્તિનિમિત્તલક્ષણો યો ધર્મસ્ત્વતલાદિપ્રત્યયપ્રતીતિસમધિગમ્યઃ સ પ્રભાવઃ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"વસ્તૂનાં યઃ સ્વસંજ્ઞાયાઃ પ્રવૃત્તૌ કારણે સ્મૃતઃ| ત્વતલાદિપ્રબોધ્યશ્ચ પ્રભાવ ઇતિ સ સ્મૃતઃ||" ઇતિ| એવં ચ દન્તીત્વાદ્દન્ત્યા વિરેચનકારિત્વં પ્રભાવઃ, ચિત્રકસ્ય ચિત્રકત્વાદવિરેચનકારિત્વં પ્રભાવઃ, એવં મૃદ્વીકાત્વાન્મૃદ્વીકાયા વિરેચનકારિત્વં પ્રભાવઃ, ઇત્યાદિ સકલપદાર્થેષુ બોધ્યમ્| સામાન્યવિશેષાભ્યાં યતઃ સકલં વ્યાપ્તમ્, અતો ગ્રન્થકાર ઇદમાહ-

Adhikarana dravyabhedena karmaNo bhedaH (27-28) · Śloka 28

| ઇતિ સામાન્યતઃ કર્મ દ્રવ્યાદીનાં, પુનશ્ચ તત્||૨૭|| વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધદ્રવ્યભેદેન ભિદ્યતે| |૨૮|

સ૦-ઇતિ-પ્રકારે, અનેન પ્રકારેણ દ્રવ્યરસવીર્યાદીનાં સામાન્યેન કર્મ વ્યાખ્યાતમ્, ન વિશેષેણ| યૈરેવ મહાભૂતૈ રસવીર્યાદયો દ્રવ્યાશ્રિતા આરબ્ધાઃ, તૈરેવ તથાભૂતૈસ્તદાશ્રયમપિ દ્રવ્યમ્| અતઃ સામાન્યતઃ કર્મ દ્રવ્યાદીનામુક્તમ્| સામ્પ્રતં વિશિષ્ટં કર્મ પ્રતિદ્રવ્યં વક્તુમિદમાહ-પુનશ્ચ તદિતિ| તત્-સામાન્યોક્તં કર્મ દ્રવ્યરસાદીનાં સમ્બન્ધિ, પુનર્ભિદ્યતે-વિશિષ્યતે| કેન ? ઇત્યાહ-વિચિત્રેત્યાદિ| વિચિત્રાશ્ચ તે પ્રત્યયાશ્ચ વિચિત્રપ્રત્યયાઃ,-નાનાકારસન્નિવેશવિશેષયુક્તાનિ મહાભૂતાનિ, પ્રતિસત્ત્વં પ્રાક્તનશુભાશુભકર્મપ્રેરિતો વિચિત્રો મહાભૂતપરિણામ ઇત્યર્થઃ| વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધં ચ તદ્દ્રવ્યં ચ, તસ્ય ભેદો-વિશેષઃ, તેન વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધદ્રવ્યભેદેન, તત્-સામાન્યોક્તં કર્મ દ્રવ્યાદીનાં, ભિદ્યતે-નાનાત્વેન સમ્પદ્યતે| દ્રવ્યાશ્રિતત્વાદ્રસાદીનામપિ યત્કર્મ તદપિ દ્રવ્યભેદેન ભિદ્યતે| નનુ, સર્વમપિ દેશકાલાદિવશાદ્વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધમ્, પરસ્પરવૈલક્ષણ્યાદ્દ્રવ્યાણામ્| પરસ્પરવૈલક્ષણ્યે ચૈષાં વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધત્વમેવ કારણમ્| યદ્વશાદન્યદિદં દ્રવ્યમિતિ રૂપરસવીર્યવિપાકાદિભિન્નમુત્પદ્યતે, તથા પ્રતિભાસતે ચ| તત્કિન્નુ ? "વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધદ્રવ્યભેદેન ભિદ્યતે|" ઇતિ| અત્રાચક્ષ્મહે| સત્યમેતત્, કિન્તુ વિશિષ્ટદ્રવ્યસ્ય સઙ્ગ્રહાર્થં વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધમિતિ વિશેષણં શાસ્ત્રકૃતા કૃતમ્| યસ્ય ભેદેન દ્રવ્યે રસવીર્યાદીનાં યત્સામાન્યોક્તં કર્મ તદ્ભિદ્યતે| યસ્મિન્ દ્રવ્યે રસાદીનામન્યાનિ મહાભૂતાન્યારમ્ભકાણિ દ્રવ્યસ્ય ચારમ્ભકાણ્યપરાણિ, તદ્દ્રવ્યં વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધમ્| તદેવં દ્રવ્યાણાં દ્વૈવિધ્યમ્| યતઃ કાનિચિદ્દ્રવ્યાણિ યૈરેવ મહાભૂતૈર્યથાવિધૈ રસાદય આરબ્ધાઃ, તૈરેવ તથાવિધૈર્મહાભૂતૈસ્તદાશ્રયાણ્યપિ દ્રવ્યાણ્યારબ્ધાનિ| તાનિ રસાદિસમાનપ્રત્યયારબ્ધાન્યુચ્યન્તે| તાનિ ચ યથાયથં તત્કર્મ રસાદ્યનુગુણં સામાન્યાત્ કુર્વતે| યથા,-ક્ષીરેક્ષુશર્કરાદીનિ| કાનિચિત્પુનસ્તદાશ્રિતરસાદિસમારમ્ભકમહાભૂતાન્યન્યાનિ તદાશ્રયદ્રવ્યારમ્ભકાણ્યન્યાનિ ચ મહાભૂતાનિ, તૈરારબ્ધાનિ તાનિ વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધાનિ દ્રવ્યાણિ| એતદુક્તં ભવતિ,-રસાદીનામારમ્ભકાણ્યન્યાનિ દ્રવ્યસ્ય ચારમ્ભકાણ્યન્યથાભૂતાનિ મહાભૂતાનિ, નોભયત્રૈકરૂપાણીતિ| તાનિ ચ યથાયથં રસાદ્યનુગુણં કર્મ ન કુર્વન્તિ, ભિન્નત્વાદ્ધેતુભાવસ્ય| તથા હિ,-રસાદીનામારમ્ભેઽન્યો હેતુરન્યશ્ચ તદાશ્રયદ્રવ્યારમ્ભ ઇતિ| યથા,-મકુષ્ઠયવમત્સ્યસિંહાદીનિ| એતાનિ હિ યથારસં ન વીર્યવિપાકકર્મ કુર્વન્તિ, વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધત્વાત્| ઇત્થં યાનિ રસાદિસમાનપ્રત્યયારબ્ધાનિ દ્રવ્યાણિ બહૂન્યપિ તેષાં રસોપદેશેન કર્મ નિર્દેષ્ટું શક્યતે| અત એવ હેતોઃ ષણ્ણાં રસાનાં યો ગુણનિર્દેશઃ, તસ્ય સાર્થકત્વમ્| રસોપદેશમન્તરેણ હિ બહુતરાણાં દ્રવ્યાણાં સમાનરૂપાણાં ક્ષીરેક્ષ્વાદીનાં કર્મ વક્તું સુખેન શક્યતે| યાનિ તુ વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધાનિ દ્રવ્યાણિ તેષાં પ્રતિદ્રવ્યં કર્મોપદેશં વિના યથાયથં કર્મ વક્તું ન શક્યતે|

Adhikarana udAharaNArthaM granthakRudvacaH (9) · Śloka 1

એતદુદાહરણાર્થં ગ્રન્થકૃદાહ સ્વાદુર્ગુરુશ્ચ ગોધૂમો વાતજિદ્વાતકૃદ્યવઃ||૨૮|| ઉષ્ણા મત્સ્યાઃ પયઃ શીતં કટુઃ સિંહો ન શૂકરઃ| ૨૮૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીયો નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૧||

સ૦-સ્વાદુરસોપેતો ગુરુગુણયુક્તક્તશ્ચ ગોધૂમો મધુરરસોપદિષ્ટં વાતજિત્ત્વં યત્ કર્મ તત્ કરોતિ, સમાનપ્રત્યયારબ્ધત્વાત્| યવસ્તુ સ્વાદુરસોપેતો ગુરુગુણયુક્તક્તશ્ચ ગોધૂમો મધુરરસોપદિષ્ટં યદ્વાતજિત્ત્વં કર્મ તન્ન કરોતિ, અપિ તુ વાતકૃત્ત્વમેવ કરોતિ, વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધત્વાત્| મત્સ્યઃ સ્વાદુરસોપેતો ગુરુગુણોપેતશ્ચ ન મધુરરસોપદિષ્ટઃ શીતવીર્યઃ, કિં તર્હિ ? ઉષ્ણવીર્યઃ, વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધત્વાત્| ક્ષીરં ચ સ્વાદુરસોપેતં ગુરુગુણયુક્તં ચ મધુરરસોપદિષ્ટં શીતવીર્યમ્, સમાનપ્રત્યયારબ્ધત્વાત્| સ્વાદુરસયુક્તો ગુરુગુણયુક્તશ્ચ સિંહો ન યથારસં મધુરવિપાકઃ, કિં તર્હિ ? કટુકો વિપાકે, વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધત્વાત્| શૂકરો મધુરરસયુક્તો ગુરુગુણોપેતશ્ચ યથારસં મધુરવિપાક એવ, સમાનપ્રત્યયારબ્ધત્વાત્| એવં યાનિ સમાનપ્રત્યયારબ્ધાનિ દ્રવ્યાણિ તેષાં રસોપદેશેનૈવ ગુણા નિર્દિષ્ટા ભવન્તિ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૩|૪૮)- "શીતં વીર્યેણ યદ્દ્રવ્યં મધુરં રસપાકયોઃ| તયોરમ્લં યદુષ્ણં ચ યચ્ચોક્તં કટુકં તયોઃ|| તેષાં રસોપદેશેન નિર્દિષ્ટો ગુણસઙ્ગ્રહઃ| વીર્યતોઽવિપરીતાનાં પાકતશ્ચોપદેક્ષ્યતે|| યથા પયો યથા સર્પિર્યથા વા ચવ્યચિત્રકૌ| એવમાદીનિ ચાન્યાનિ નિર્દિશેદ્રસતો ભિષક્||" ઇતિ| બાહુલ્યેન ચ રસાદિસમાનપ્રત્યયારબ્ધાન્યેવ દ્રવ્યાણીતિ ચેતસિ કૃત્વાઽઽચાર્યોઽવોચત્| યથા (શ્લો.૪)- "ગુર્વાદયો ગુણા દ્રવ્યે પૃથિવ્યાદૌ રસાશ્રયે| રસેષુ વ્યપદિશ્યન્તે સાહચર્યોપચારતઃ||" ઇતિ| અત એવ ચ બહુતરાણિ દ્રવ્યાણિ રસાદિસમાનપ્રત્યયારબ્ધાનિ, અતો રસોપદેશવ્યાપ્ત્યા તાનિ નિર્દેષ્ટું શક્યન્તે, નાન્યથા| વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધાનિ પુનઃ કતિપયાન્યેવ દ્રવ્યાણિ, તાનિ પ્રતિદ્રવ્યમેવોપદિશ્યન્તે| મુનિનાઽપ્યયમર્થો યુક્ત્યવોક્તઃ| યથા (ચ. સૂ. અ. ૨૩|૫૯)- "મધુરં કિઞ્ચિદુષ્ણં સ્યાત્કષાયં તિક્તમેવ ચ| યથા મહત્પઞ્ચમૂલં યથા ચાનૂપમામિષમ્|| લવણં સૈન્ધવં નોષ્ણમમ્લમામલકં યથા| અર્કગુરુગુડૂચીનાં તિક્તાનાં ચોષ્ણમુચ્યતે|| કિઞ્ચિદમ્લરસં ગ્રાહિ કિઞ્ચિદમ્લ ભિનત્તિ ચ| યથા કપિત્થં સઙ્ગ્રાહિ ભેદિ ચામલકં યથા|| પિપ્પલીનાગરં વૃષ્યં કટુ ચાવૃષ્યમુચ્યતે| કષાયઃ સ્તમ્ભનઃ શીતઃ સોઽભયાયા મતોઽન્યથા| તસ્માદ્રસોપદેશેન ન સર્વં દ્રવ્યમાદિશેત્|" ઇતિ| યે ચ રસસંયોગા વક્ષ્યમાણાસ્તે રસાદિસમાનપ્રત્યયારબ્ધૈર્મધુરામ્લલવણતિક્તકટુકષાયરૂપૈર્મિથઃ કલ્પનીયાઃ, ન તુ વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધૈર્મધુરામ્લલવણતિક્તકટુકષાયરૂપૈઃ| યસ્માત્તેષાં ન યથાશાસ્ત્રનિરૂપિતા રસવીર્યવિપાકાદયો વિદ્યન્તે, વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધવાત્| [અતો રસોપદેશવ્યાપ્ત્યા તૈર્દ્રવ્યૈસ્તે રસસંયોગાઃ કલ્પયિતું ન યુજ્યન્તે|] અયં રસસંયોગભેદ એવંગુણોઽયમેવંગુણઃ, એવંગુણત્વાચ્ચામુષ્મિન્વિષયે યોજ્ય એતસ્મિન્વિષયે ચાયમિતિ નિર્દેષ્ટું ન શક્યતે, અનિર્જ્ઞાતસ્વરૂપત્વાત્| ન હિ વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધૈર્યે રસસંયોગાઃ ક્રિયન્તે, તેષાં સ્વરૂપં કથમપ્યવધારયિતું શક્યતે| અપિ ચ, સમાનપ્રત્યયારબ્ધૈર્યે સંયોગાઃ કલ્પ્યન્તે, તેષાં સંયોગિનાં વીર્યતિ યો વિરોધઃ શીતોષ્ણલક્ષણઃ, સ ન દોષાય| યે તુ વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધૈઃ સંયોગાઃ કલ્પ્યન્તે, તેષાં સંયોગિનાં યઃ શીતોષ્ણલક્ષણો વિરોધઃ, સ દોષાયેતિ વેદ્યમ્| અન્યથા રસાલાપાનકાદીનામનેકદ્રવ્યકૃતાનામનભ્યવહાર એવ પ્રાપ્નુયાત્| તથા, ત્રયસ્ત્રિંશદ્વર્ગા યે વક્ષ્યમાણાસ્તેષુ યદયૌગિકં તજ્જહ્યાત્ યૌગિકં ત્વનુક્તમપિ યુઞ્જ્યાદિતિ યદ્વક્ષ્યતે તત્ર રસાદિસમાનપ્રત્યયારબ્ધમેવ યોજ્યમ્, ન વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધમ્| તસ્ય રસવીર્યવિપાકાનાં નિશ્ચયસ્ય કર્તુમશક્યત્વાત્| તસ્માદિત્યાદિ| યત એવં વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધં વિચિત્રરૂપમ્, તસ્માદ્રસોપદેશેન ન તત્સર્વં દ્રવ્યમાદિશેત્, અપિ તુ રસાદિસમાનપ્રત્યયારબ્ધમેવ દ્રવ્યં રસોપદેશેન નિર્દિશેદિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીયાધ્યાયો નવમઃ સમાપ્તઃ|| ૯||