9. dravyādhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana dravyAdivij~jAnIyAdhyAyonavamaH (2) · Śloka 2

અથાતો દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨||

Adhikarana rasAdInAM dravyameva shreShTham (1) · Śloka 1

તત્ર દ્રવ્યસ્ય રસાદિભ્યઃ પ્રાઙ્નિર્દેશઃ, પ્રાધાન્યાત્| પ્રાધાન્યં ચ સ્વયમેવ ગ્રન્થકૃત્ પ્રતિપાદયન્નાહ દ્રવ્યમેવ રસાદીનાં શ્રેષ્ઠં, તે હિ તદાશ્રયાઃ| |૧|

Adhikarana dravyasya pa~jcaBUtAtmakatvam (1) · Śloka 1

| પઞ્ચભૂતાત્મકં તત્તુ|૧|

Adhikarana dravyotpattiprakAraH (1-2) · Śloka 2

| ક્ષ્મામધિષ્ઠાય જાયતે||૧|| અમ્બુયોન્યગ્નિપવનનભસાં સમવાયતઃ| તન્નિર્વૃત્તિર્વિશેષશ્ચ વ્યપદેશસ્તુ ભૂયસા||૨||

Adhikarana sarvadravyANAM sarvadharmatvam (3) · Śloka 3

તસ્માન્નૈકરસં દ્રવ્યં ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવાત્| |૩|

Adhikarana sarvarogANAM sarvadoShajatvam dharmatAratamyam sarvadharmatvaparihAraH (3-4) · Śloka 4

| નૈકદોષાસ્તતો રોગાસ્તત્ર વ્યક્તો રસઃ સ્મૃતઃ||૩|| અવ્યક્તોઽનુરસઃ કિઞ્ચિદન્તે વ્યક્તોઽપિ ચેષ્યતે| |૪|

Adhikarana dravye gurvAdayo guNAH rase sAhacaryopacArato guNAH (4-5) · Śloka 5

| ગુર્વાદયો ગુણા દ્રવ્યે પૃથિવ્યાદૌ રસાશ્રયે||૪|| રસેષુ વ્યપદિશ્યન્તે સાહચર્યોપચારતઃ| |૫|

Adhikarana pArthivadravyalakShaNam (5-6) · Śloka 6

| તત્ર દ્રવ્યં ગુરુસ્થૂલસ્થિરગન્ધગુણોલ્બણમ્||૫|| પાર્થિવં ગૌરવસ્થૈર્યસઙ્ઘાતોપચયાવહમ્| |૬|

Adhikarana ApyadravyalakShaNam (6-7) · Śloka 7

| દ્રવશીતગુરુસ્નિગ્ધમન્દસાન્દ્રરસોલ્બણમ્||૬|| આપ્યં સ્નેહનવિષ્યન્દક્લેદપ્રહ્લાદબન્ધકૃત્| |૭|

Adhikarana AgneyadravyalakShaNam (7-8) · Śloka 8

| રૂક્ષતીક્ષ્ણોષ્ણવિશદસૂક્ષ્મરૂપગુણોલ્બણમ્||૭|| આગ્નેયં દાહભાવર્ણપ્રકાશપચનાત્મકમ્| |૮|

Adhikarana vAyavyadravyalakShaNam (8-9) · Śloka 9

| વાયવ્યં રૂક્ષવિશદલઘુસ્પર્શગુણોલ્બણમ્||૮|| રૌક્ષ્યલાઘવવૈશદ્યવિચારગ્લાનિકારકમ્| |૯|

Adhikarana nABasadravyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| નાભસં સૂક્ષ્મવિશદલઘુશબ્દગુણોલ્બણમ્||૯|| સૌષિર્યલાઘવકરમ્| |૧૦|

Adhikarana sarvadravyamauShadham (10) · Śloka 10

જગત્યેવમનૌષધમ્| ન કિઞ્ચિદ્વિદ્યતે દ્રવ્યં વશાન્નાનાર્થયોગયોઃ||૧૦||

Adhikarana agnipavanotkaTaM dravyamUrdhvagam bhUmitoyaguNAdhikamadhogAmi (11-12) · Śloka 12

દ્રવ્યમૂર્ધ્વગમં તત્ર પ્રાયોઽગ્નિપવનોત્કટમ્| અધોગામિ ચ ભૂયિષ્ઠં ભૂમિતોયગુણાધિકમ્||૧૧|| ઇતિ દ્રવ્યમ્ રસાન્ ભેદૈરુત્તરત્રોપદેક્ષ્યતે| |૧૨|

Adhikarana vIryasya carcAprastAvaH (12-13) · Śloka 13

| વીર્યં પુનર્વદન્ત્યેકે ગુરુ સ્નિગ્ધં હિમં મૃદુ||૧૨|| લઘુ રૂક્ષોષ્ણતીક્ષ્ણં ચ તદેવં મતમષ્ટધા| |૧૩|

Adhikarana carakamate sarvaM vIryavadeva (13-14) · Śloka 14

ચરકાચાર્યઃ પુનરેવં વક્તિ | ચરકસ્ત્વાહ વીર્યં તત્ ક્રિયતે યેન યા ક્રિયા||૧૩|| નાવીર્યં કુરુતે કિઞ્ચિત્સર્વા વીર્યકૃતા હિ સા| |૧૪|

Adhikarana gurvAdiShvevAShTasu vIryAkhyA (14-15) · Śloka 15

| ગુર્વાદિષ્વેવ વીર્યાખ્યા તેનાન્વર્થેતિ વર્ણ્યતે||૧૪|| સમગ્રગુણસારેષુ શક્ત્યુત્કર્ષવિવર્તિષુ| વ્યવહારાય મુખ્યત્વાદ્બહ્વગ્રગ્રહણાદપિ||૧૫||

Adhikarana rasAdInAM viryatvABAvaH (16) · Śloka 16

અતશ્ચ વિપરીતત્વાત્સમ્ભવત્યપિ નૈવ સા| વિવક્ષ્યતે રસાદ્યેષુ, વીર્યં ગુર્વાદયો હ્યતઃ||૧૬||

Adhikarana dvidhaiva vIryam (17) · Śloka 17

ઉષ્ણં શીતં દ્વિધૈવાન્યે વીર્યમાચક્ષતે| |૧૭|

Adhikarana tatropapattiH (17-18) · Śloka 18

અપિ ચ| નાનાત્મકમપિ દ્રવ્યમગ્નિષોમૌ મહાબલૌ||૧૭|| વ્યક્તાવ્યક્તં જગદિવ નાતિક્રામતિ જાતુચિત્| |૧૮|

Adhikarana uShNavIryalakShaNam shItavIryalakShaNam (18-19) · Śloka 19

| તત્રોષ્ણં ભ્રમતૃડ્ગ્લાનિસ્વેદદાહાશુપાકિતાઃ||૧૮|| શમં ચ વાતકફયોઃ કરોતિ, શિશિરં પુનઃ| હ્લાદનં જીવનં સ્તમ્ભં પ્રસાદં રક્તપિત્તયોઃ||૧૯||

Adhikarana vipAkasya lakShaNam (20) · Śloka 20

વીર્યાદનન્તરં વિપાકં લક્ષયતિ જાઠરેણાગ્નિના યોગાદ્યદુદેતિ રસાન્તરમ્| રસાનાં પરિણામાન્તે સ વિપાક ઇતિ સ્મૃતઃ||૨૦||

Adhikarana vipAkatraividhyam (21) · Śloka 21

સ્વાદુઃ પટુશ્ચ મધુરમમ્લોઽમ્લં પચ્યતે રસઃ| તિક્તોષણકષાયાણાં વિપાકઃ પ્રાયશઃ કટુઃ||૨૧||

Adhikarana trayANAM pAkAnAM lakShaNam (22-23) · Śloka 23

રસૈરસૌ તુલ્યફલસ્તત્ર દ્રવ્યં શુભાશુભમ્| કિઞ્ચિદ્રસેન કુરુતે કર્મ પાકેન ચાપરમ્||૨૨|| ગુણાન્તરેણ વીર્યેણ પ્રભાવેણૈવ કિઞ્ચિન| |૨૩|

Adhikarana dravyadInAM pRuthak prayojanatvaM (23-24) · Śloka 24

| યદ્યદ્દ્રવ્યે રસાદીનાં બલવત્ત્વેન વર્તતે||૨૩|| અભિભૂયેતરાંસ્તત્તત્કારણત્વં પ્રપદ્યતે| વિરુદ્ધગુણસંયોગે ભૂયસાઽલ્પં હિ જીયતે||૨૪||

Adhikarana rasAdInAM sAmye svABAvikam balam (25) · Śloka 25

રસં વિપાકસ્તૌ વીર્યં પ્રભાવસ્તાન્યપોહતિ| બલસામ્યે રસાદીનામિતિ નૈસર્ગિકં બલમ્||૨૫||

Adhikarana praBAvasya lakShaNam (26) · Śloka 26

રસાદિસામ્યે યત્ કર્મ વિશિષ્ટં તત્ પ્રભાવજમ્| |૨૬|

Adhikarana praBavodAharaNam (26-27) · Śloka 27

| દન્તી રસાદ્યૈસ્તુલ્યાઽપિ ચિત્રકસ્ય વિરેચની||૨૬|| મધુકસ્ય ચ મૃદ્વીકા, ઘૃતં ક્ષીરસ્ય દીપનમ્| |૨૭|

Adhikarana dravyabhedena karmaNo bhedaH (27-28) · Śloka 28

| ઇતિ સામાન્યતઃ કર્મ દ્રવ્યાદીનાં, પુનશ્ચ તત્||૨૭|| વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધદ્રવ્યભેદેન ભિદ્યતે| |૨૮|

Adhikarana udAharaNArthaM granthakRudvacaH (9) · Śloka 1

એતદુદાહરણાર્થં ગ્રન્થકૃદાહ સ્વાદુર્ગુરુશ્ચ ગોધૂમો વાતજિદ્વાતકૃદ્યવઃ||૨૮|| ઉષ્ણા મત્સ્યાઃ પયઃ શીતં કટુઃ સિંહો ન શૂકરઃ| ૨૮૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીયો નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૧||