9. dravyādhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਸ੦- ਪੂਰ੍ਵਮਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯੈਕਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਾਯੋਪਯੋਗਵਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ, ਤਸ੍ਯ ਚਾਹਾਰਵਿਧੇਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਚੋਪਦਿਸ੍ਟਾ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਦਯੋ ਵਾਚ੍ਯਾਃ| ਅਨ੍ਨਪਾਨਂ ਹਿ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਦੀਨ੍ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯੋਪਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍, ਨਾਨ੍ਯਥਾ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਾਧ੍ਯਾਯਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯ ਆਰਭ੍ਯਤੇ-

Adhikarana dravyAdivij~jAnIyAdhyAyonavamaH (2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||

ਸ੦-ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਦਿਰ੍ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਯਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ-ਅਵਗਮਃ, ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍|

Adhikarana rasAdInAM dravyameva shreShTham (1) · Śloka 1

ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ, ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ, ਤੇ ਹਿ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਃ| |੧|

ਸ੦-ਰਸਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਧਾਰਣੇ ਸਸ੍ਠੀ| ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍| ਕੁਤਃ ? ਤੇ-ਰਸਾਦਯੋ, ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਃ-ਤਦੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਯੋ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਕੇਵਲਾ ਰਸਾਦਯੋ ਨੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍|

Adhikarana dravyasya pa~jcaBUtAtmakatvam (1) · Śloka 1

| ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਤਤ੍ਤੁ|੧|

ਸ੦-ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ| ਯਤ੍ਤਦੋਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਯਦਿਤ੍ਯੇਤਦਨੁਕ੍ਤਮਪ੍ਯਰ੍ਥਾਲ੍ਲਭ੍ਯਤੇ| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ,-ਯਤ੍ ਰਸਾਦੀਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯਭੂਤਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ-ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਥਾਵਰਂ, ਛਾਗਾਦਿ ਵਾ ਜਙ੍ਗਮਂ, ਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਮ੍, ਨ ਤੁ ਯਤ੍ਕਾਰਣਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਕਾਸ਼ਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇ ਸਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨਾਤ੍ਮਲਾਭੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਤਸ਼੍ਚੇਦਮਾਕਾਸ਼ਂ ਨਾਮ ਮਹਾਭੂਤਮ੍, ਇਦਂ ਪਥ੍ਵੀ ਨਾਮ ਮਹਾਭੂਤਮਿਤਿ ਗਦਿਤੁਂ ਨ ਪਾਰ੍ਯੇਤ, ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਨ ਚ ਯਤ੍ਕਾਰਣਂ ਤਤ੍ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਮ੍, ਨ ਕਾਰਣਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਕਾਸ਼ਾਦੇਃ| ਮੁਨਿਸ੍ਤੁ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧|੪੭)- "ਖਾਦੀਨ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਮਨਃ ਕਾਲੋ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ|" ਇਤਿ ਨਵਧਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਯਧੀਤ| ਯਥਾ (ਚਰਕੇ ਸੂ. ਅ. ੧|੫੦)- "ਯਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਕਰ੍ਮਗੁਣਾਃ ਕਾਰਣਂ ਸਮਵਾਯਿ ਯਤ੍| ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍" ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ,-ਯਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮ-ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਲਕ੍ਸਣਂ ਸਂਯੋਗਵਿਯੋਗਕਾਰਣਮ੍, ਸਮਵੇਤਸ਼੍ਚ ਗੁਣਃ-ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਵਾ| ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾ ਪਰਾਦਯੋ ਵਾ ਸਮਵੇਤਾਃ, ਯਚ੍ਚ ਕਾਰਣਂ ਸਮਵਾਯਿ ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਸਮਵਾਯੀਤਿ| ਯਤ੍ਕਾਰਣਮਪਥਗ੍ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਮ੍| ਯਥਾ,-ਤਨ੍ਤਵਃ ਪਟਸ੍ਯ| ਏਤਾਨਿ ਕਰ੍ਮਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯਿਤ੍ਵਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਤ੍ਵਾਨਿ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਨ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਯਦ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਰ ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ,-ਮਨਸਃ ਕਰ੍ਮਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯਿਤ੍ਵੇਨ, ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਕਰ੍ਮਗੁਣਾਸ਼੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚ| ਨਨੁ, ਆਕਾਸ਼ਾਦੀਨਿ ਕਾਰਣਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣੀਤਿ ਕਥਮੁਕ੍ਤਮ੍ ? ਯਾਵਤਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਵਮੇਵ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਤਾਨ੍ਬ੍ਰੂਮਹੇ| ਜਲਧੇਰਿਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੇਣੈਵਾਸ੍ਯ ਨੀਲਰੂਪਤੋਪਲਬ੍ਧੇਰਸ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਤਥਾ, ਕਵਯੋਪਿ ਨੀਲਤ੍ਵਮੇਵਾਸ੍ਯ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ ਕਰ੍ਣਾਟਸ੍ਯ-"ਵਿਪੁਲਪੁਲਿਨਾ ਹਦ੍ਯਾ ਨਦ੍ਯੋ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯਤਿਨਿਰ੍ਮਲਾਃ ਕਮਲਸੁਭਗੋ ਵਾਯੁਰ੍ਘ੍ਰਾਣਂ ਵਿਲਮ੍ਬਤਿ ਮਾਂਸਲਃ| ਨਵਜਲਧਰਚ੍ਛਾਯਾਵਾਸਾਦਿਵਾਚਿਰਨਿਰ੍ਗਤੋ ਵਹਤਿ ਸ਼ਸ਼ਭਨ੍ਨੀਲਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਨਭਸ੍ਯਵਦਾਤਤਾਮ੍||" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਬਾਣਸ੍ਯ-"ਧੌਤਾਸ਼ਨਿ ਨਭਸਿ" ਇਤਿ| ਤਦੇਤਦ੍ਦੂਸਯਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਹਿ,- ਦੂਰਾਤ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ ਨੀਲਰੂਪਤ੍ਵਮਸ੍ਯੋਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ-ਗਿਰੇਰ੍ਵਿਵਿਧਵਰ੍ਣਸ੍ਯਾਪਿ ਦੂਰਾਨ੍ਨੀਲਤ੍ਵਪ੍ਰਤੀਤਿਃ| ਯਤ੍ਕਵੀਨਾਂ ਵਰ੍ਣਨਂ ਤਤ੍ਸਾਦਸ਼੍ਯਲੇਸ਼ੇਨ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਮਾਣਮੇਵ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਤੇਜਸਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਨ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਮੇਤਸ੍ਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ, ਨਿਰਾਕਾਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੀਲਰੂਪਤ੍ਵਮਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਨੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਅਪਿ ਚ, ਯਦ੍ਯਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਨੀਲਰੂਪਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਨੀਲਰੂਪਂ ਭਵਨ੍ਨਭਃ| ਨ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਨੀਲਰੂਪਤ੍ਵਂ ਨਭਸਃ| ਨਨੁ, ਦਰ੍ਸ਼ਨਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਾਦਸ੍ਯ ਰੂਪਵਤ੍ਤ੍ਵਮੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਯਥਾ,-ਪੁਰੁਸਃ ਸ਼ਰਾਦੇਰਜੁਤਾਂ ਦਿਦਕ੍ਸੁਰੇਕਂ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਨਿਮੀਲ੍ਯਾਪਰਂ ਚੋਨ੍ਮੀਲ੍ਯ ਤਾਮੁਪਲਭਤੇ, ਨ ਤੁ ਨਯਨਯੁਗਲੇਨ| ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟੇ ਗਗਨਰੂਪਸ੍ਯਾਨਾਦਾਨਮ੍, ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟੇ ਤੁ ਗ੍ਰਹਣਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਨ ਚੈਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਤੋ ਰੂਪਵਤ੍ਤ੍ਵੇਭ੍ਯੁਪਗਮ੍ਯਮਾਨੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ, ਰੂਪਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਨਿਤ੍ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍ਤ੍ਵੇ ਚ ਸਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਤ੍ਵਮੇਵ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਤੋ ਨ ਰੂਪਵਦ੍ਵ੍ਯੋਮ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਪਵਨਵਦਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਤੁ| ਯਥਾ ਕਿਲ ਪਵਨਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਾਨ੍, ਨ ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਰੂਪਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਤਥੈਵਾਕਾਸ਼ੋ ਰੂਪਵਾਨ੍, ਨ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਾਨਿਤਿ| ਤਦਿਦਮਨਵਗਤਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ਵਰੂਪਾਣਾਂ ਵਿਲਪਨਮ੍| ਤਤੋ ਯਤ੍ਰ ਰੂਪਂ ਤਤ੍ਰਾਵਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਨ ਤੁ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰਾਵਸ਼੍ਯਂ ਰੂਪਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਨਭੋ ਰੂਪਵਨ੍ਨ ਚ ਸਤ੍ (ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍)| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਪਰਮਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਰ੍ਯਦੁਪਾਦਾਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਕਥ੍ਯਤੇ, ਤਦਸ੍ਤਿ| ਯਥਾ,-ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ-"ਅਕ੍ਸਰਾਤ੍ ਖਂ ਤਤੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਜਸ੍ਤਤੋ ਜਲਮ੍| ਉਦਕਾਤ੍ ਪਥਿਵੀ ਜਾਤਾ ਭੂਤਾਨਾਮੇਸ ਸਮ੍ਭਵਃ||" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਾਕਾਸ਼ਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਸ੍ਤਿ| ਅਪਿ ਚ, ਆਕਾਸ਼ਮੁਪਦਾਯ ਯਤਿਵਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੋਪਲਬ੍ਧੇਰਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍| ਯਥਾ,-ਰੂਪੋਪਲਬ੍ਧਿਵਿਸ਼ੇਸਸਮ੍ਭਵਾਨੁਮਿਤਂ ਚਕ੍ਸੁਃ| ਅਪਿ ਚ, ਆਕਾਸ਼ਾਭਾਵੇ ਹ੍ਯੇਕਘਨਤ੍ਵਂ ਜਗਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਸ਼ਬ੍ਦਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਗੁਣਸ੍ਯਾਨ੍ਯਥਾਨੁਪਪਤ੍ਤ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਮਿਤਿ| ਨਨੁ, ਵਾਯੋਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਗ੍ਰਾਹਕਪ੍ਰਮਾਣਾਭਾਵਾਤ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਪਲਬ੍ਧੇਰ੍ਵਾਯੋਰਸ੍ਤਿਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਚੇਤ੍ ਤਦਪਿ ਨ, ਯਤੋਧੁਨੈਵੋਕ੍ਤਂ ਖਾਦ੍ਵਾਯੁਰਿਤਿ| ਗਗਨਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਭਾਵਾਤ੍ ਵਾਯੋਰਪ੍ਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍ਤ੍ਵਮ੍, ਕਾਰਣਗੁਣਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵਾਤ੍ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ| ਨੈਤਦਸ੍ਤਿ| ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯੋਭਯਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਕਾਰਣਗੁਣਪੂਰ੍ਵਕਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਦਸ੍ਟਮਕਾਰਣਗੁਣਪੂਰ੍ਵਕਂ ਚ ਦਸ੍ਟਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਗੁਣਪੂਰ੍ਵਕਂ ਤਾਵਦ੍ਯਥਾ,-ਤਨ੍ਤੁਸ਼੍ਵੇਤਤ੍ਵਪੂਰ੍ਵਕਂ ਪਟੇ ਸ਼੍ਵੇਤਤ੍ਵਂ ਦਸ੍ਟਮ੍| ਅਕਾਰਣਗੁਣਪੂਰ੍ਵਕਂ ਚ ਦਸ੍ਟਮ੍, ਯਥਾ-ਹਰਿਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਸਂਯੋਗਾਦ੍ਰਕ੍ਤਤਾ| ਤਸ੍ਮਾਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਾਕਾਸ਼ਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਯਾਦੇਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਾਨ੍| ਨਨੁ, ਏਵਮਪ੍ਯਗ੍ਨਿਜਲਪਥਿਵੀਸ੍ਵਪਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਸਮਵਾਯ ਏਵ ਵਾਯੁਰ੍ਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਤੇ ਨ ਤੁ ਤਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੋ ਵਾਯੁਰਸ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਸਤ੍ਯਮਨਲਾਦੀਨਾਮਪਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਸ੍ਤਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਵਿਲਕ੍ਸਣ ਏਵਾਸੌ| ਤਥਾ ਹਿ,- ਤੇਜਸਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰੂਪੈਕਾਰ੍ਥਸਮਵਾਯੀ| ਅਪਾਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰੂਪਰਸਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮਵੇਤਃ| ਪਥਿਵ੍ਯਾਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਸਮਵੇਤਃ| ਯਸ੍ਤੁ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਸ ਪਤ੍ਰਚਲਨਸ਼ਾਖਾਭਞ੍ਜਨਾਦਿਕਰ੍ਮਸਮਵਾਯੀ| ਸ ਨੈਸਾਮਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਦਸ੍ਟਾਨਾਂ ਨਾਪ੍ਯਦਸ੍ਟਾਨਾਮਾਤ੍ਮਗਿਕ੍ਕਾਲਾਦੀਨਾਮ੍| ਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾ ਦਸ੍ਟਾਃ, ਰੂਪਾਦਯ ਇਵ ਪਟਾਦਿਸੁ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍ਤ੍ਵਾਦਸ੍ਤਿਤ੍ਵਮਨੁਮੀਯਤੇ| ਤਥਾ, ਪਵਨਸ੍ਯ ਤਤ੍ਕਰ੍ਮੋਪਦੇਸ਼ਾਦਸ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍| ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ ਕਰ੍ਮੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ, ਤਦਸ੍ਤਿ| ਯਥਾ,- ਕਫਾਦਿਵਦ੍ਵਾਤਸ੍ਯ ਚ ਕਰ੍ਮੋਪਦਿਸ੍ਟਮ੍ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੧੨|੪੯)- "ਸ੍ਰਂਸਵ੍ਯਾਸਵ੍ਯਧਸ੍ਵਾਪ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਸ੍ਤਿ ਵਾਯੁਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਇਨ੍ਧਨਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣਾਨੁਪਲਬ੍ਧੇਃ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਰਗ੍ਨੇਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨੋਪਦੇਸ਼ਾਦਸ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ ਚੇਹੈਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਸ਼੍ਲੋ. ੮)- "ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਦਾਹਭਾਵਰ੍ਣਪ੍ਰਕਾਸ਼ਪਚਨਾਤ੍ਮਕਮ੍|" ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਪਸ੍ਤੇਜੋਵਾਯੂਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸਾਵਯਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੂਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਃ, ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ਪ੍ਰਭਾਵਤਸ਼੍ਚਾਵਯਵਾਨਾਮੁਕ੍ਤਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਸਦ੍ਭਾਵਾਤ੍| ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਤੁ ਨਿਰਵਯਵਤ੍ਵਾਤ੍ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਦੇਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਯੁਕ੍ਤਮਾਹ ਭਵਾਨ੍| ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਾਵਯਵਾਨਾਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਯੇਵਯਵਾਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਪਾਸਾਣਾਦੌ ਸਂਹਤਾਸ੍ਤਥਾਵਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਕਾਠਿਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੋ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਚਾਕਾਸ਼ਮਪਕਸ੍ਯਤੇ| ਅਨਿਬਿਡਾਵਯਵੇ ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੇ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਕਸ੍ਯਤੇ| ਤਦੇਵਮਨਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਪਿ ਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਭਾਵ ਉਪਪਨ੍ਨਃ| ਅਥ ਕੇਨ ਮਹਾਭੂਤੇਨ ਕਥਂ ਕਤ੍ਵਾਰਬ੍ਧਂ ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ-

Adhikarana dravyotpattiprakAraH (1-2) · Śloka 2

| ਕ੍ਸ੍ਮਾਮਧਿਸ੍ਠਾਯ ਜਾਯਤੇ||੧|| ਅਮ੍ਬੁਯੋਨ੍ਯਗ੍ਨਿਪਵਨਨਭਸਾਂ ਸਮਵਾਯਤਃ| ਤਨ੍ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤੁ ਭੂਯਸਾ||੨||

ਸ੦-ਪਥ੍ਵੀਮਾਧਾਰੀਕਤ੍ਵੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਨ ਭੂਤੇਨਾਧਾਰਤ੍ਵੇਨੋਪਕਤ੍ਯ ਤੇਨ ਤਦਾਰਬ੍ਧਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ੦-ਤਥਾ, ਅਮ੍ਬੁ-ਸਲਿਲਂ, ਯੋਨਿਃ-ਕਾਰਣਂ, ਯਸ੍ਯ ਤਦਮ੍ਬੁਯੋਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਏਵਂ ਜਲਂ ਨਾਮ ਮਹਾਭੂਤਂ ਰਸਵਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯੋਨਿਤਯੋਪਕਤ੍ਯ ਤੇਨ ਤਦਾਰਬ੍ਧਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| [ਮੁਨਿਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧|੬੩)- "ਰਸਨਾਰ੍ਥੋ ਰਸਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਪਃ ਕ੍ਸਿਤਿਸ੍ਤਥਾ| ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੌ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਃ ਖਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ||" ਇਤਿ| ਅਮੀਸਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯਕਰ੍ਮਣੋਰ੍ਭੇਦਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ|] ਤਥਾ, ਅਗ੍ਨਿਪਵਨਨਭਸਾਂ ਸਮਵਾਯਾਤ੍-ਅਪਥਗ੍ਭਾਵਾਤ੍, ਤਸ੍ਯ-ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ, ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ-ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਤਥਾ, ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸਃ-ਇਦਮਨ੍ਯਦਿਦਮਨ੍ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਵਂਰੂਪੋ ਨਾਨਾਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਸੋਪ੍ਯਗ੍ਨਿਪਵਨਨਭਸਾਂ ਸਮਵਾਯਾਤ੍| ਏਵਮਗ੍ਨਿ ਪਵਨਨਭੋਭਿਃ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਤ੍ਵੈਨੋਪਕਤ੍ਯ ਤੈਰੇਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਰਬ੍ਧਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਚ ਸਰ੍ਵਂ ਕਾਰ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਮ੍, ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਮਹਾਭੂਤੈਰਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਕਥਮੁਚ੍ਯਤੇ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮਿਦਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਦਮਾਪ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸ੦-ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਯਦ੍ਭੂਤਂ ਭੂਯਿਸ੍ਠਮਧਿਕਤਮ੍, ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ-ਸਂਜ੍ਞਾ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ,-ਪਥਿਵ੍ਯਾਧਿਕਯੋਤ੍ਪਾਦਿਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍| ਏਵਮਾਪ੍ਯਂ ਤੈਜਸਂ ਚ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਤਦੇਵਂ ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍|

Adhikarana sarvadravyANAM sarvadharmatvam (3) · Śloka 3

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੈਕਰਸਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| |੩|

ਸ੦-ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨੈਕਰਸਂ-ਅਪਿ ਤ੍ਵਨੇਕਰਸਮ੍| ਏਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਦ੍ਰਸਸ੍ਯਾਪਿ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮਧੁਰਾਦਿਰਸਸ੍ਯ ਨਾਨਾਸ੍ਵਾਦੋਪਲਮ੍ਭਃ| ਤਥਾ ਚ, ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਕ੍ਸੋਡਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਕ੍ਸੌਦ੍ਰਗੋਕ੍ਸੁਰਾਦੌ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਸਤ੍ਯਪਿ ਮਾਧੁਰ੍ਯੇਪਰੋਪਰ ਆਸ੍ਵਾਦ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਏਵਮਮ੍ਲਾਨਾਮਪਿ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਨਾਨਾਸ੍ਵਾਦੋਪਲਮ੍ਭਃ| ਏਵਂ ਲਵਣਾਦੀਨਾਮਪਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਅਪਿ ਚੈਸਾਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਦੀਨਾਮਨੇਕਰਸਤ੍ਵਮਾਸ੍ਵਾਦਵਿਸ਼ੇਸਾਦਨੁਮੀਯਮਾਨਂ ਭੂਯਸਾ ਰਸੇਨਾਨ੍ਯਰਸਾਭਿਭਵਂ ਕਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਇਦਂ ਮਧੁਰਮਿਦਮਮ੍ਲਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਮ੍, ਮਹਾਭੂਤਵਤ੍| ਯਥਾ,-ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਭੂਯਸਾ ਮਹਾਭੂਤੇਨਾਨ੍ਯਮਹਾਭੂਤਾਭਿਭਵਂ ਕਤ੍ਵਾ ਯਥਾ ਤੇਨ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮਿਦਮਾਪ੍ਯਮਿਦਮਿਤਿ| ਨਨੁ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਰ੍ਣਯੇ ਪ੍ਰਕਤੇ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਂ ਯਦੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਂ ਤਦੇਵ "ਤਸ੍ਮਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨਿਗਮਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨਾਤਿਵਾਹਯਿਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਨ ਪੁਨਰਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਮਨੇਕਰਸਤ੍ਵਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਤ੍ਰੈਵਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਃ-"ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੈਕਭੂਤਜਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਾਤ੍|" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਸਣ੍ਣਾਮਪਿ ਰਸਾਨਾਂ ਯੋਨਿਰੁਦਕਮ੍| ਤਤਸ਼੍ਚੈਕਸ੍ਯੈਵ ਮਹਾਭੂਤਸ੍ਯੋਦਕਸਂਜ੍ਞਸ੍ਯ ਰਸਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਨਾਨ੍ਯੇਸਾਮ੍, ਨੀਰਸਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਨ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਂ ਰਸਸ੍ਯ| ਇਤ੍ਯੇਵਂਵਿਧਾਮਾਸ਼ਙ੍ਕਾਮਪਨਿਨੀਸੁਰ੍ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਂ ਰਸਸ੍ਯ ਚੈਕੇਨੈਵ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ "ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੈਕਰਸਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਾਤ੍|" ਇਤਿ ਜਗਾਦ| ਮੁਨਿਸ਼੍ਚਾਤ ਏਵ ਰਸਸ੍ਯ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਕਤ੍ਵੋਵਾਚ| ਯਥਾ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧|੬੩)- "ਰਸਨਾਰ੍ਥੋ ਰਸਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਪਃ ਕ੍ਸਿਤਿਸ੍ਤਥਾ| ਨਿਵਤ੍ਤੌ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਃ ਖਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ||" ਇਤਿ| ਏਵਂ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤੋ ਰਸਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਮਪਿ ਸਮ੍ਭਵਕਾਰਣਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਰਸਭੇਦੀਯੇ ਸਵਿਸ੍ਤਰਂ ਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮਃ|

Adhikarana sarvarogANAM sarvadoShajatvam dharmatAratamyam sarvadharmatvaparihAraH (3-4) · Śloka 4

| ਨੈਕਦੋਸਾਸ੍ਤਤੋ ਰੋਗਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਰਸਃ ਸ੍ਮਤਃ||੩|| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੋਨੁਰਸਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤੋਪਿ ਚੇਸ੍ਯਤੇ| |੪|

ਸ੦-ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨੇਕਰਸਮ੍| ਤਤਃ-ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍, ਏਕਦੋਸਾ ਰੋਗਾ ਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਪਿ ਤ੍ਵਨੇਕਦੋਸਾਃ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ "ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤੁ ਭੂਯਸਾ" ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਮ੍| ਤੇਨ ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਤ੍ਮਕੇਪਿ ਜ੍ਵਰੇ ਵਾਤਾਧਿਕੇ ਵਾਤਜ੍ਵਰ ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯੇਵਂਰੂਪੋ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਉਪਪਨ੍ਨਃ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਸਰ੍ਵੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਃ, ਤਤ੍ਕਿਮਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ? ਅਯਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰ ਇਤਿ| ਬ੍ਰੂਮਹੇ| ਸਮਵਿਸਮਰੂਪਂ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਯਤ੍ਰ ਦੋਸਾ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰ ਇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤਾ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਸ੍ਯਤੇ| ਅਥ ਕੋ ਰਸੋਨੁਰਸੋ ਵੇਤ੍ਯਾਹ-ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ-ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ, ਯੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ-ਸ੍ਫੁਟ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਸ ਰਸਃ ਸ੍ਮਤਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਦ੍ਭਿਃ| ਯਸ਼੍ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤੋ-ਅਸ੍ਫੁਟਪ੍ਰਤਿਭਾਸੋ ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣੋਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਸੋਨੁਰਸਃ| ਹੀਨਾਰ੍ਥੋਤ੍ਰਾਨੁਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਅਲ੍ਪੋ ਰਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਚੈਤਾਵਦੇਵਾਨੁਰਸਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਖਕ੍ਸਿਪ੍ਤਸ੍ਯ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦੇਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤੋਪ੍ਯੁਪਲਭ੍ਯਤੇ ਯਃ ਸੋਪ੍ਯਨੁਰਸ ਇਸ੍ਯਤੇ, ਮੁਨਿਭਿਰਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਅਨ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਤਦ੍ਬੋਧਯਤਿ,-ਅਨ੍ਤੇ-ਅਵਸਾਨੇ, ਨ ਤ੍ਵਾਦਾਵਾਪਾਤਮਾਤ੍ਰੇ ਨ ਚ ਮਧ੍ਯੇ| ਤਯੋਰ੍ਹਿ ਰਸਸ੍ਯੈਵੋਪਲਮ੍ਭਃ| ਅਨੁਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਪਸ਼੍ਚਾਦਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਟੋਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਯ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ ਸੋਪ੍ਯਨੁਰਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਮਧੁਰਾਦਯੋ ਰਸਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਃ ਕਥਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਪਾਰ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਤੋ ਮਧੁਰਾਦਯੋ ਰਸਾ ਗੁਣਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਃ| ਨ ਚ ਗੁਣਾਨਾਂ ਮਧੁਰਾਦੀਨਾਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਾਧਾਰਤ੍ਵਮੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਾ:-"ਨਿਰ੍ਗੁਣਾ ਗੁਣਾਃ" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਗ ਇਦਮਾਹ-

Adhikarana dravye gurvAdayo guNAH rase sAhacaryopacArato guNAH (4-5) · Śloka 5

| ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੌ ਰਸਾਸ਼੍ਰਯੇ||੪|| ਰਸੇਸੁ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਾਹਚਰ੍ਯੋਪਚਾਰਤਃ| |੫|

ਸ੦-ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੌ-ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਮਹਾਭੂਤਾਰਬ੍ਧੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ, ਰਸਾਸ਼੍ਰਯੇ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਃ, ਨ ਤੁ ਰਸੇਸੁ ਮਧੁਰਾਦਿਸੁ| ਯਤ੍ਤੁ ਰਸੇਸੁ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਸਾਹਚਰ੍ਯੋਪਚਾਰਤਃ| ਸਹ ਚਰਤੀਤਿ ਸਹਚਰਃ, ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਃ ਸਾਹਚਰ੍ਯਮ੍| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਗੁਡਾਦੌ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਮਧੁਰੋ ਰਸ ਆਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਗੁਰੁਗੁਣ ਆਸ਼੍ਰਿਤਃ, ਇਤਿ ਮਧੁਰਰਸਗੁਰੁਗੁਣਯੋਃ ਸਹਚਰਭਾਵਃ| ਸਾਹਚਰ੍ਯੇਣ-ਤੁਲ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨੋਪਚਾਰਃ ਸਾਹਚਰ੍ਯੋਪਚਾਰਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾਹਚਰ੍ਯੋਪਚਾਰਤੋ, ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਰਸੇਸੁ-ਮਧੁਰਾਦਿਸੁ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ,-ਗੁਰੁਰ੍ਮਧੁਰੋ ਰਸੋ ਲਘੁਰਮ੍ਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਪੁਨਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤੋ ਰਸੇਸੁ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਃ ਸਨ੍ਤਿ| ਅਸ੍ਤਿ ਚ ਸਾਹਚਰ੍ਯੇਣ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਯਥਾ-ਘਤਸਹਚਰੇਣ ਘਤਸ੍ਥੇਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਦਗ੍ਧੋ ਘਤਦਗ੍ਧ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana pArthivadravyalakShaNam (5-6) · Śloka 6

| ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਰੁਸ੍ਥੂਲਸ੍ਥਿਰਗਨ੍ਧਗੁਣੋਲ੍ਬਣਮ੍||੫|| ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਗੌਰਵਸ੍ਥੈਰ੍ਯਸਙ੍ਘਾਤੋਪਚਯਾਵਹਮ੍| |੬|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਿਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣੋਤ੍ਕਟਮ੍| ਉਲ੍ਬਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਤਤ੍ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ,-ਪਾਰ੍ਥਿਵੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਨ੍ਯੇਪਿ ਗੁਣਾਃ ਸਨ੍ਤਿ, ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਸ੍ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਕਟਾਃ| ਏਵਮਾਪ੍ਯਾਦਿਸੁ ਸਰ੍ਵਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਗੌਰਵਾਦ੍ਯਾਵਹਂ- ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਿਕਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana ApyadravyalakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ਦ੍ਰਵਸ਼ੀਤਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਨ੍ਦਸਾਨ੍ਦ੍ਰਰਸੋਲ੍ਬਣਮ੍||੬|| ਆਪ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹਨਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਕ੍ਲੇਦਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਬਨ੍ਧਕਤ੍| |੭|

ਸ੦-ਆਪ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵਾਦਿਗੁਣੋਲ੍ਬਣਂ ਸ੍ਨੇਹਨਾਦਿਕਤ੍ |

Adhikarana AgneyadravyalakShaNam (7-8) · Śloka 8

| ਰੂਕ੍ਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਵਿਸ਼ਦਸੂਕ੍ਸ੍ਮਰੂਪਗੁਣੋਲ੍ਬਣਮ੍||੭|| ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਦਾਹਭਾਵਰ੍ਣਪ੍ਰਕਾਸ਼ਪਚਨਾਤ੍ਮਕਮ੍| |੮|

ਸ੦-ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣੋਤ੍ਕਟਂ ਦਾਹਾਦਿਕਰਮ੍|

Adhikarana vAyavyadravyalakShaNam (8-9) · Śloka 9

| ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਰੂਕ੍ਸਵਿਸ਼ਦਲਗ਼ੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣੋਲ੍ਬਣਮ੍||੮|| ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਗ਼ਵਵੈਸ਼ਦ੍ਯਵਿਚਾਰਗ੍ਲਾਨਿਕਾਰਕਮ੍| |੯|

ਸ੦-ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣੋਲ੍ਬਣਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਗ਼ਵਾਦਿਕਰਮ੍|

Adhikarana nABasadravyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ਨਾਭਸਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਵਿਸ਼ਦਲਘੁਸ਼ਬ੍ਦਗੁਣੋਲ੍ਬਣਮ੍||੯|| ਸੌਸਿਰ੍ਯਲਾਘਵਕਰਮ੍| |੧੦|

ਸ੦-ਨਾਭਸਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਗੁਣੋਲ੍ਬਣਂ ਸੌਸਿਰ੍ਯਾਦਿਕਰਮ੍|

Adhikarana sarvadravyamauShadham (10) · Śloka 10

ਜਗਤ੍ਯੇਵਮਨੌਸਧਮ੍| ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਸ਼ਾਨ੍ਨਾਨਾਰ੍ਥਯੋਗਯੋਃ||੧੦||

ਸ੦-ਏਵਂ-ਅਨੇਨ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਰਬ੍ਧੇਨ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੋਗੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ, ਜਗਤਿ-ਭੁਵਨੇਸ੍ਮਿਨ੍, ਅਨੌਸਧਭੂਤਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਸ੍ਤਿ,-ਅਪਿ ਤੁ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਯਤ੍ਸਿਕਤਾਪਾਂਸ੍ਵਾਦਿਕਂ ਤਦੌਸਧਂ,-ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਵਸ਼ਾਨ੍ਨਾਨਾਰ੍ਥਯੋਗਯੋਃ,-ਅਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਯੋਗਸ਼੍ਚ-ਅਰ੍ਥਯੋਗੌ, ਅਰ੍ਥਃ-ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍, ਯੋਗੋ-ਯੁਕ੍ਤਿਃ, ਯਥਾ,-ਅਨਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯੌਸਧਮਿਦਂ ਯੋਜਿਤਮਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ ਵਿਜਯਾਯ ਸ੍ਯਾਦਨਯਾ ਚਾਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯੇਤਿ, ਨਾਨਾਵਿਧੌ ਯਾਵਰ੍ਥਯੋਗੌ ਤਯੋਰ੍ਵਸ਼ਾਤ੍-ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍, ਸਰ੍ਵਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੌਸਧਮ੍, ਰੋਗਪ੍ਰਤੀਕਾਰਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਥ ਕਿਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਿਮ੍ਭੂਤੋਤ੍ਕਟਂ ਭਵਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-

Adhikarana agnipavanotkaTaM dravyamUrdhvagam bhUmitoyaguNAdhikamadhogAmi (11-12) · Śloka 12

ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਮਂ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਨਿਪਵਨੋਤ੍ਕਟਮ੍| ਅਧੋਗਾਮਿ ਚ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਭੂਮਿਤੋਯਗੁਣਾਧਿਕਮ੍||੧੧|| ਇਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍ ਰਸਾਨ੍ ਭੇਦੈਰੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| |੧੨|

ਸ੦-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਮਮ੍| ਖਪ੍ਰਕਰਣੇ "ਗਮੇਰਪ੍ਯੁਪਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਮ੍" ਇਤਿ ਖਃ| ਪ੍ਰਾਯੋ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਮਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਗ੍ਨਿਪਵਨਾਧਿਕਂ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ,-ਮਦਨਫਲਾਦਿ| ਬਾਹੁਲ੍ਯ (ਪ੍ਰਾਯੋ) ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਅਗ੍ਨਿਸਮੀਰਣੋਤ੍ਕਟਸ੍ਯਾਪ੍ਯਧੋਗਾਮਿਤ੍ਵਂ ਦਸ੍ਟਮ੍| ਯਥਾ,-ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦੇਃ, ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥਾ,-ਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਵਿਸਮਯਤ੍ਵੇਪਿ ਤਤ੍ਫਣਾਮਣੇਰ੍ਵਿਸਘ੍ਨਤ੍ਵਮ੍| ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ-ਪ੍ਰਾਯੇਣ, ਭੂਮਿਤੋਯੋਲ੍ਬਣਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਧੋਗਾਮਿ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ,-ਤ੍ਰਿਵਤਾਦਿ| ਯਤ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਾਤ੍ਮਕਂ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਮੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਦੋਸਹਰਣਂ ਤਦਿਹ ਗ੍ਰਨ੍ਥਗੌਰਵਭਯਾਨ੍ਨੋਕ੍ਤਮਪਿ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਭੂਤੋਤ੍ਕਟਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਾਤ੍ਮਕਮਿਤਿ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਲਬ੍ਧ ਏਵਾਯਮਰ੍ਥਃ| ਸ੦-ਇਤਿ-ਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੌ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਦ੍ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਨ੍ਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇ ਰਸਾ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਂ ਯੁਕ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ੦-ਬਹੁਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਦੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰ-ਅਨਨ੍ਤਰੇਧ੍ਯਾਯੇ, ਰਸਾਨ੍ ਭੇਦੈਃ-ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨੈਃ, ਉਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤ੍| ਅਥ ਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਪਕਾਦਿਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ਤਚ੍ਚਰ੍ਚਾਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤੌਤਿ-

Adhikarana vIryasya carcAprastAvaH (12-13) · Śloka 13

| ਵੀਰ੍ਯਂ ਪੁਨਰ੍ਵਦਨ੍ਤ੍ਯੇਕੇ ਗੁਰੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਹਿਮਂ ਮਦੁ||੧੨|| ਲਘੁ ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚ ਤਦੇਵਂ ਮਤਮਸ੍ਟਧਾ| |੧੩|

ਸ੦-ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਵੀਰ੍ਯਂ ਪੁਨਰ੍ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਸ੍ਟੌ ਗੁਣਾਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿਤਿ ਸਮਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਤਤ੍-ਤਸ੍ਮਾਤ੍, ਏਵਂ-ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਵੀਰ੍ਯਮਸ੍ਟਧਾ-ਅਸ੍ਟਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਵਾਦਿਨਾਂ ਮਤਮ੍|

Adhikarana carakamate sarvaM vIryavadeva (13-14) · Śloka 14

ਚਰਕਾਚਾਰ੍ਯਃ ਪੁਨਰੇਵਂ ਵਕ੍ਤਿ | ਚਰਕਸ੍ਤ੍ਵਾਹ ਵੀਰ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯੇਨ ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ||੧੩|| ਨਾਵੀਰ੍ਯਂ ਕੁਰੁਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸਰ੍ਵਾ ਵੀਰ੍ਯਕਤਾ ਹਿ ਸਾ| |੧੪|

ਸ੦-ਯੇਨ-ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ, ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ-ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਨਿਸ੍ਪਾਦ੍ਯਤੇ, ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਤਦੇਵਂ ਯਾਵਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਗੁਣਜਾਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵੀਰ੍ਯਮੇਵ| ਸਰ੍ਵਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਤ ਏਵਾਹ-ਨਾਵੀਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਨ੍ਨ ਵੀਰ੍ਯਂ ਤਨ੍ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰੋਤਿ-ਨ ਕਾਞ੍ਚਿਦਪ੍ਯਰ੍ਥਕ੍ਰਿਯਾਂ ਨਿਸ੍ਪਾਦਯਤਿ, ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਸ਼ਕ੍ਤਿਪਰਿਸ੍ਵਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮ੍| ਅਤ ਏਵਾਹ-ਸਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵੀਰ੍ਯਕਤਾ-ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਜਨਿਤਾ| ਤਤੋ ਯਨ੍ਨ ਵੀਰ੍ਯਂ ਤਨ੍ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕੁਰੁਤੇ|

Adhikarana gurvAdiShvevAShTasu vIryAkhyA (14-15) · Śloka 15

| ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਤੇਨਾਨ੍ਵਰ੍ਥੇਤਿ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ||੧੪|| ਸਮਗ੍ਰਗੁਣਸਾਰੇਸੁ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਵਿਵਰ੍ਤਿਸੁ| ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯ ਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹ੍ਵਗ੍ਰਗ੍ਰਹਣਾਦਪਿ||੧੫||

ਸ੦-ਯਤੋ ਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਕਰਣਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਤੇਨ ਕਾਰਣੇਨ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵੇਵਾਸ੍ਟਾਸੁ ਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਅਨ੍ਵਰ੍ਥੇਤਿ-ਅਨੁਗਤਾਰ੍ਥੇਤਿ, ਭਣ੍ਯਤੇ| ਏਵਕਾਰੋਵਧਾਰਣਾਰ੍ਥਃ| ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਵੀਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ ਨ ਤੁ ਰਸਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵੇਸੁ [ਮਨ੍ਦਸਾਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਸੁ ਵਾ]| ਕਿਮ੍ਭੂਤੇਸੁ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸੁ ? ਸਮਗ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਗ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚ, ਤੇਸੁ ਸਾਰਾਃ-ਚਿਰਕਾਲਾਵਸ੍ਥਿਤਯੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯ ਏਵ| ਤਥਾ ਚ, ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗੇਨਾਪਿ ਨ ਮਧੁਰਾਦਿਰਸਵਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਮੇਤੇ ਜਹਤਿ| ਸਰ੍ਤੇਃ ਸੁਸ੍ਥਿਰ ਇਤਿ ਘਞਿ ਸਾਰਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਮਨ੍ਦਸਾਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਭ੍ਯੋ ਗੁਣੇਭ੍ਯੋ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਃ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਵਿਵਰ੍ਤਿਨਃ| ਸ਼ਕ੍ਤੇਃ-ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਸ੍ਯ, ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਃ-ਆਧਿਕ੍ਯਮ੍, ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਰ੍ਤੋ-ਵਿਵਰ੍ਤਃ,-ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਵਨਮ੍, ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਸ੍ਯ ਵਿਵਰ੍ਤਃ, ਸ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਕਿਞ੍ਚ, ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯ-ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਮ੍, ਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍-ਅਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਗੁਣੇਭ੍ਯੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚ, (ਸ਼੍ਲੋ. ੪)-"ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੌ ਰਸਾਸ਼੍ਰਯੇ|" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਨ ਮਧੁਰਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵਂ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯਃ| ਤਥਾ, ਬਹ੍ਵਗ੍ਰਗ੍ਰਹਣਾਤ੍-ਬਹੁਗ੍ਰਹਣਾਦਗ੍ਰਗ੍ਰਹਣਾਚ੍ਚ, ਬਹਵੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਾਦਯੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਗਹੀਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮਗ੍ਰੇ ਗ੍ਰਹਣਂ ਦਸ੍ਟਮ੍| ਯਥਾ,-ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਗੁਣਨਿਰੂਪਣਾਯਾਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮੇਵ ਪੂਰ੍ਵਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍, ਨ ਰਸਾਦੀਨਾਮ੍| ਤਥਾ ਚ, "ਤਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸੋ ਲਘੁਃ" ਇਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯੋਪਠਦ੍ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸਣੇ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧|੧੧)| ਏਵਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮੇਵਾਗ੍ਰਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨ੍ਵਰ੍ਥਾ-ਅਨੁਗਤਾਰ੍ਥੇਤਿ ਭਣ੍ਯਤੇ|

Adhikarana rasAdInAM viryatvABAvaH (16) · Śloka 16

ਅਤਸ਼੍ਚ ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਤ੍ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯਪਿ ਨੈਵ ਸਾ| ਵਿਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਰਸਾਦ੍ਯੇਸੁ, ਵੀਰ੍ਯਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਹ੍ਯਤਃ||੧੬||

ਸ੦-ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕਾਰਣਕਦਮ੍ਬਕਾਤ੍, ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਤ੍-ਵੈਪਰਿਤ੍ਯੇਨ ਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਨ ਰਸਾਦਯੋ ਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਹਿ,-ਰਸਸ੍ਯ ਸਾਰਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਜਾਠਰਾਨਲਸਂਯੋਗਵਸ਼ੇਨ ਰਸਾਨ੍ਤਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ| ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਵਸ਼ੇਨਾਪਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾਭਾਵਃ| ਤਥਾ ਚ ਨ ਰਸਸ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਵਿਵਰ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍,-ਯਤੋ ਰਸਸ੍ਯ ਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯਾਹਿਤਸ਼ਕ੍ਤੇਰੇਵ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਿ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯ ਯਥਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦੇਰ੍ਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਚ ਬਹ੍ਵਗ੍ਰਗ੍ਰਹਣਂ ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਪ੍ਰਭਾਵਃ-ਸਰ੍ਵਾਤਿਸ਼ਾਯਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਤਸ੍ਯ ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਸਤ੍ਯਪਿ ਵੀਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਦ੍ਧੇਤੋਰ੍ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਏਵਂ ਵਿਪਾਕਕਰ੍ਮਣੋਰਪਿ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਰਸਾਦ੍ਯੇਸੁ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯਪਿ-ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾਪਿ, ਅਸਦ੍ਰੂਪੇਵ ਸਾ ਵੀਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ ਨ ਵਿਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ-ਨੋਰਰੀਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਆਦੌ ਭਵਃ-ਆਦ੍ਯਃ| ਦਿਗਾਦਿਤ੍ਵਾਦ੍ਯਤ੍| ਰਸ ਆਦ੍ਯੋ ਯੇਸਾਂ-ਪ੍ਰਭਾਵਾਦੀਨਾਂ, ਤ ਏਵਂ ਤੇਸੁ| ਵੀਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਯਤ ਏਵਂ ਸਾ-ਵੀਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ, ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯਪਿ ਰਸਾਦਿਸੁ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਨ੍ਨ ਵਿਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਅਤੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯ ਏਵ ਵੀਰ੍ਯਮ੍, ਨ ਰਸਾਦਯਃ |

Adhikarana dvidhaiva vIryam (17) · Śloka 17

ਉਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਦ੍ਵਿਧੈਵਾਨ੍ਯੇ ਵੀਰ੍ਯਮਾਚਕ੍ਸਤੇ| |੧੭|

ਸ੦-ਅਨ੍ਯ ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਉਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਵੀਰ੍ਯਮਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਏਵਕਾਰੋਵਧਾਰਣਾਰ੍ਥਃ| ਦ੍ਵਿਧੈਵ ਵੀਰ੍ਯਮ੍, ਨਾਸ੍ਟਧੇਤਿ|

Adhikarana tatropapattiH (17-18) · Śloka 18

ਅਪਿ ਚ| ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਗ੍ਨਿਸੋਮੌ ਮਹਾਬਲੌ||੧੭|| ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਜਗਦਿਵ ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ ਜਾਤੁਚਿਤ੍| |੧੮|

ਸ੦-ਅਪਿ ਚੇਤਿ ਨਿਪਾਤਸਮੁਦਾਯੋ ਯੁਕ੍ਤਿਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਤੇਪਿ ਸਯੁਕ੍ਤਿਕਮੇਵਾਹੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਮੇਵ ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ-ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਮਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਨਾਸ੍ਵਭਾਵਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ-ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਦ੍ਯਂ ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਮ੍, ਅਗ੍ਨੀਸੋਮੌ ਮਹਾਬਲੌ-ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤੀ, ਨ ਜਾਤੁ ਕਦਾਚਿਦਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ-ਨੋਲ੍ਲਙ੍ਘ੍ਯ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਗ੍ਨੇਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸੌਮ੍ਯਮ੍, ਅਤਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛੀਤਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੬|੮੪)- "ਨ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਪਯਸਾ ਸਹਾਭ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਾਤ੍| ਉਭਯਂ ਹ੍ਯੇਤਨ੍ਮਧੁਰਂ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਿਰੁਦ੍ਧਵੀਰ੍ਯਮ੍, ਵਿਰੁਦ੍ਧਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਛੋਣਿਤਪ੍ਰਦੂਸਣਾਯ|" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ-ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਚ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍, ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਮਪਿ ਜਗਤ੍-ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤ ਯਥਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਚ ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ, ਤਥਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਗ੍ਨੀਸੋਮਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ-ਸ੍ਥੂਲਮ੍, ਦਸ਼੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਾਨਾਂ ਤੁ ਮਹਦਾਦਿ-ਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍, ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ-ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪੁਰੁਸਸ਼੍ਚ|

Adhikarana uShNavIryalakShaNam shItavIryalakShaNam (18-19) · Śloka 19

| ਤਤ੍ਰੋਸ੍ਣਂ ਭ੍ਰਮਤਡ੍ਗ੍ਲਾਨਿਸ੍ਵੇਦਦਾਹਾਸ਼ੁਪਾਕਿਤਾਃ||੧੮|| ਸ਼ਮਂ ਚ ਵਾਤਕਫਯੋਃ ਕਰੋਤਿ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਂ ਪੁਨਃ| ਹ੍ਲਾਦਨਂ ਜੀਵਨਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਯੋਃ||੧੯||

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤਯੋਰੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ, ਉਸ੍ਣਂ-ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ, ਭ੍ਰਮਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਆਸ਼ੁਪਾਕਿਤਾਂ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕਿਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਂ ਪੁਨਃ-ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਂ ਤੁ, ਹ੍ਲਾਦਨਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ|

Adhikarana vipAkasya lakShaNam (20) · Śloka 20

ਵੀਰ੍ਯਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਪਾਕਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ ਜਾਠਰੇਣਾਗ੍ਨਿਨਾ ਯੋਗਾਦ੍ਯਦੁਦੇਤਿ ਰਸਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਰਸਾਨਾਂ ਪਰਿਣਾਮਾਨ੍ਤੇ ਸ ਵਿਪਾਕ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ||੨੦||

ਸ੦-ਜਾਠਰੇਣ-ਔਦਰ੍ਯੇਣ, ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਯੋਗਾਤ੍-ਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਤ੍, ਯਤ੍ ਰਸਾਨਾਂ ਪਰਿਣਾਮਾਨ੍ਤੇ-ਜਰਣਨਿਸ੍ਠਾਕਾਲੇ, ਰਸਾਨ੍ਤਰਂ-ਰਸਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਉਦੇਤਿ-ਉਪਦ੍ਯਤੇ, ਸ ਵਿਪਾਕ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤੋ-ਮੁਨਿਭਿਃ ਕਥਿਤਃ|

Adhikarana vipAkatraividhyam (21) · Śloka 21

ਸ੍ਵਾਦੁਃ ਪਟੁਸ਼੍ਚ ਮਧੁਰਮਮ੍ਲੋਮ੍ਲਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਰਸਃ| ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਾਣਾਂ ਵਿਪਾਕਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕਟੁਃ||੨੧||

ਸ੦-ਸ੍ਵਾਦੁਃ-ਮਧੁਰੋ ਗੁਡਾਦਿਃ, ਪਟੁਃ-ਲਵਣਃ ਸੈਨ੍ਧਵਾਦਿਃ, ਮਧੁਰਂ [ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ] ਕਤ੍ਵਾ ਪਚ੍ਯਤੇ ਰਸ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮਧੁਰਮਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਤ੍ਵਾਨ੍ਨਪੁਂਸਕਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਸ੍ਵਾਦੁਃਸ੍ਵਾਦੁਵਿਪਾਕੋ, ਲਵਣੋਪਿ ਸ੍ਵਾਦੁਵਿਪਾਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਮ੍ਲੋ ਰਸੋ-ਦਧਿਕਾਞ੍ਚਿਕਾਦਿਃ, ਅਮ੍ਲਂ ਪਚ੍ਯਤੇ-ਅਮ੍ਲਵਿਪਾਕੋ ਭਵਤਿ| ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕਟੁਰ੍ਵਿਪਾਕੋ ਭਵਤਿ| ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋਗ੍ਰਹਣਂ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਰਾਪਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਤੇਨ ਵ੍ਰੀਹਿਸ੍ਥੋ ਮਧੁਰੋ ਰਸੋਮ੍ਲਂ ਪਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੬|੧੦)- "ਸ੍ਵਾਦੁਰਮ੍ਲਵਿਪਾਕੋਨ੍ਯੋ ਵ੍ਰੀਹਿਃ" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਹਰੀਤਕ੍ਯਾ ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਯਃ ਕਸਾਯੋ ਰਸਃ, ਸ ਮਧੁਰਮੇਵ ਪਚ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਕਟੁਕੋ ਰਸਃ ਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਕਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਸ੍ਥੋ ਮਧੁਰਂ ਪਚ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੬|੧੫੩)- "ਕਸਾਯਾ ਮਧੁਰਾ ਪਾਕੇ" ਇਤਿ| ਤਥਾ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੬|੧੬੩)- ਨਾਗਰਂ ਦੀਪਨਂ ਵਸ੍ਯਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਹਦ੍ਯਂ ਵਿਬਨ੍ਧਨੁਤ੍| ਰੁਚ੍ਯਂ ਲਘੁ ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਂ " ਇਤਿ, "ਤਦ੍ਵਦਾਰ੍ਦਕਮ੍" ਇਤਿ| ਤਥਾ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੬|੧੬੧)- "ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤਾਰ੍ਦ੍ਰਾ" ਇਤ੍ਯਾਰਮ੍ਭ ਯਾਵਤ੍ "ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਾ" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ,-ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਯੋਰੇਵ ਕਟੁਵਿਪਾਕਤਯਾ ਪਿਤ੍ਤਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮਾਪਦ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਤਦੇਤਦਸਤ੍| ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਤਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਹਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਵੀਰ੍ਯਂ ਹਿ ਰਸਵਿਪਾਕੌ ਵਿਜਯਤੇ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਸ਼੍ਲੋ. ੨੫)- "ਰਸਂ ਵਿਪਾਕਸ੍ਤੌ ਵੀਰ੍ਯਮ੍" ਇਤਿ|

Adhikarana trayANAM pAkAnAM lakShaNam (22-23) · Śloka 23

ਰਸੈਰਸੌ ਤੁਲ੍ਯਫਲਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰਸੇਨ ਕੁਰੁਤੇ ਕਰ੍ਮ ਪਾਕੇਨ ਚਾਪਰਮ੍||੨੨|| ਗੁਣਾਨ੍ਤਰੇਣ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣੈਵ ਕਿਞ੍ਚਿਨ| |੨੩|

ਸ੦-ਰਸੈਃ-ਜਿਹ੍ਵਾਵੈਸਯਿਕੈਰ੍ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕੈਃ, ਵਿਪਾਕਕਾਲੋਪਲਭ੍ਯੋ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕਲਕ੍ਸਣੋ ਯੋ ਰਸੋ ਭਵਤਿ-ਅਸੌ, ਤੁਲ੍ਯਫਲਃ,-ਤੁਲ੍ਯਂ-ਸਦਸ਼ਂ, ਫਲਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤੁਲ੍ਯਫਲਃ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਅਭ੍ਯਵਹਤਸ੍ਯ ਮਧੁਰਰਸਸ੍ਯ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਵਸ਼ਾਤ੍ ਯਤ੍ ਰਸਾਨ੍ਤਰਂ ਫਲਤਯਾ ਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨਂ ਤਤ੍ ਰਸੈਃ ਸਦਸ਼ਫਲਮ੍| ਫਲਗ੍ਰਹਣੇਨੈਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ,-ਫਲੋਪਮਮੇਵ ਵਸ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਕਾਰ੍ਯਸਦਸ਼ਮ੍, ਨ ਤੁ ਕੁਸੁਮੋਪਮਂ ਦੇਹਾਹ੍ਲਾਦਨਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ| ਏਵਮਮ੍ਲਾਦੀਨਾਮਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਦਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛੁਭਾਸ਼ੁਭਂ-ਸਦਸਤ੍ਕਰ੍ਮ, ਰਸੇਨ ਕੁਰੁਤੇ| ਯਥਾ,-ਮਧੁ ਮਧੁਰਕਸਾਯਰਸਤ੍ਵੇਨ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਮਯਤਿ| ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਪਾਕੇਨ| ਯਥਾ,-ਤਦੇਵ ਮਧੁ ਕਟੁਵਿਪਾਕਤਯਾ ਕਫਂ ਹਨ੍ਤਿ| ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰੇਣ,-ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਗੁਣਵਿਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਰਸਵਿਪਾਕਤੋ ਯਃ ਸ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਃ, ਤੇਨ| ਯਥਾ,-ਅਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਕਫਂ ਸ਼ਮਯਤਿ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਨ ਵੀਰ੍ਯੇਣ| ਯਥਾ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ. ਅ. ੧੭)- "ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਂ ਮਹਤ੍ਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਵਾਤਂ ਜਯਤਿ, ਨ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਮੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍|" ਕਿਞ੍ਚਿਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣੈਵ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ| ਯਥਾ,-ਅਮ੍ਲੋਸ੍ਣਾ ਸੁਰਾ ਕ੍ਸੀਰਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ| ਨਨੁ, ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਵਿਰੋਧਃ, ਤਤ੍ਰੈਸਾਂ ਕਾਰ੍ਯਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤੌ ਸਮਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਨ ਵਾ ? ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਾਹ-

Adhikarana dravyadInAM pRuthak prayojanatvaM (23-24) · Śloka 24

| ਯਦ੍ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਵਰ੍ਤਤੇ||੨੩|| ਅਭਿਭੂਯੇਤਰਾਂਸ੍ਤਤ੍ਤਤ੍ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਸਂਯੋਗੇ ਭੂਯਸਾਲ੍ਪਂ ਹਿ ਜੀਯਤੇ||੨੪||

ਸ੦-ਰਸਾਦੀਨਾਂ-ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ, ਯਤ੍-ਰਸਾਦਿਵਸ੍ਤੁ,-ਰਸੋ ਵਾ ਵੀਰ੍ਯਂ ਵਾ ਵਿਪਾਕੋ ਵਾ ਪ੍ਰਭਾਵੋ ਵਾ, ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵੇਨ-ਬਲਿਸ੍ਠਤਯਾ, ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਵਰ੍ਤਤੇ-ਅਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਤਤ੍-ਵਸ੍ਤੁਜਾਤਮ੍, ਇਤਰਾਨ੍-ਅਬਲਿਸ੍ਠਾਨ੍, ਅਭਿਭੂਯ-ਵਿਫਲੀਕਤ੍ਯ, ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ,-ਕਰ੍ਮਕਰਣੇ ਕਾਰਣਤਾਮਾਸਾਦਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ ਇਦਮਾਹ-ਵਿਰੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਸਂਯੋਗੇ-ਸਂਹਤੀਭਾਵੇ ਸਤਿ, ਯਦਲ੍ਪਂ ਵਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ ਭੂਯਸਾ-ਬਲਵਤਾ, ਜੀਯਤੇ-ਅਭਿਭੂਯਤੇ| ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚਾਤ੍ਰ ਰਸਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਨ ਪਾਰਿਭਾਸ਼ਿਕਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਸਂਯੋਗ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਸਮਵੇਤਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗ ਇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍, ਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਸਂਯੋਗ ਇਤਿ| ਨ ਹਿ ਗੁਣਾਨਾਂ ਸਂਯੋਗੋ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੧|੨੮)- "ਸਂਯੋਗਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਬਹੂਨਾਂ ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਂਹਤੀਭਾਵਃ|" ਇਤਿ| ਵਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ,-ਸ੍ਵਰੂਪਤਃ ਕਾਰ੍ਯਤਸ਼੍ਚ| ਸ੍ਵਰੂਪਵਿਰੋਧੋ ਯਥਾ,-ਗੁਰੁਲਘ੍ਵੋਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਯੋਸ਼੍ਚ| ਕਾਰ੍ਯਤੋ ਯਥਾ,-ਵਾਯੌ ਜੇਤਵ੍ਯੇ ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗੋਪਯੋਗਃ| ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਯੋ ਗੁਣਾਨਾਂ ਵਿਰੋਧਃ, ਸ ਕਾਰ੍ਯੇਣ| ਤਤ੍ਰ ਯਦਲ੍ਪਂ ਵਸ੍ਤੁਜਾਤਂ ਤਤ੍ ਭੂਯਸਾ ਵਸ੍ਤੁਜਾਤੇਨਾਭਿਭੂਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਯਥਾ,-ਕ੍ਸੀਰਂ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਮਪਿ ਮਧੁਰਰਸਹੇਤੁਕਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਾਦਿਭਿਃ ਸਹਾਯਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਸ਼ਮਨਾਖ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ, ਨ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਂ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਾਖ੍ਯਮ੍| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਮੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਸਮ੍ਭਵਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਸਾਮ੍ਯਮ੍, ਤਤ੍ਰ ਕਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤ੍ਵਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-

Adhikarana rasAdInAM sAmye svABAvikam balam (25) · Śloka 25

ਰਸਂ ਵਿਪਾਕਸ੍ਤੌ ਵੀਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਤਾਨ੍ਯਪੋਹਤਿ| ਬਲਸਾਮ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਨੈਸਰ੍ਗਿਕਂ ਬਲਮ੍||੨੫||

ਸ੦-ਰਸਂ-ਮਧੁਰਾਦਿਸਡ੍ਵਿਧਮ੍, ਵਿਪਾਕਃ ਕਰ੍ਤਾ ਅਪੋਹਤਿ-ਕਾਰ੍ਯਕਰਣੇ ਕੁਣ੍ਠਯਤਿ| ਯਥਾ,-ਮਧੁਰੋ ਮਧੁਨਿ ਰਸਃ ਕਟੁਨਾ ਵਿਪਾਕੇਨਾਭਿਭੂਯਤੇ, ਅਤ ਏਵ ਪਵਨਸ਼ਮਨਾਖ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਮਧੁਰਰਸਹੇਤੁਕਂ ਨ ਕਰੋਤਿ, ਅਪਿ ਤੁ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਨਾਖ੍ਯਂ ਕਟੁਵਿਪਾਕਹੇਤੁਕਮੇਵ ਕਰੋਤਿ| ਤੌ-ਰਸਵਿਪਾਕੌ, ਵੀਰ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤਭੂਤਮਪੋਹਤਿ| ਯਥਾ,-ਮਹਿਸਾਮਿਸੇ ਸ੍ਥਿਤੌ ਮਧੁਰਰਸਵਿਪਾਕਾਵੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤ ਅਭਿਭਵਤਿ, ਅਤ ਏਵ ਤਨ੍ਮਾਂਸਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਦੂਸਣਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਸ੍ਵਾਦੁਰਸਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਮਕਮੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਪਿ ਰਸਾਦੀਨਿ ਵਿਜਯਤੇ| ਯਥਾ,-ਅਮ੍ਲਰਸਵਿਪਾਕੋਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾ ਸੁਰਾ ਕ੍ਸੀਰਂ ਜਨਯਤਿ| ਬਲਸਾਮ੍ਯੇ ਇਤਿ-ਈਦਸ਼ਮ੍, ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਨੈਸਰ੍ਗਿਕਂ ਬਲਂ,-ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਰਸਂ ਸਮਬਲਮਪਿ ਵਿਪਾਕੋਪੋਹਤਿ, ਰਸਵਿਪਾਕੌ ਚ ਸਮਬਲਾਵਪਿ ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਪੋਹਤਿ, ਏਤਾਨਿ ਚ ਸਮਬਲਾਨ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਭਾਵੋਪੋਹਤੀਤਿ| ਨਨੁ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਵਿਪਾਕਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਨੁਮਾਨੇਨ ਯਥਾਸ੍ਵਰੂਪਾਣ੍ਯੇਵਾਵਗਚ੍ਛਾਮਃ| ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਯ ਤੁ ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਕੀਦਸ਼ਂ ਕਰ੍ਮ ? ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ-

Adhikarana praBAvasya lakShaNam (26) · Śloka 26

ਰਸਾਦਿਸਾਮ੍ਯੇ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਜਮ੍| |੨੬|

ਸ੦-ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਯੋ ਰਸਾਦੀਨਾਂ-ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯੇ ਸਤਿ, ਯਦੇਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨ੍ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ, ਅਨ੍ਯਤ੍ਪੁਨਰਨ੍ਯਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਕਰ੍ਮ, ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਜਂ-ਪ੍ਰਭਾਵਾਜ੍ਜਾਤਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਯਮਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਕਰ੍ਮਕਰਣਾਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚੀਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਪ੍ਰਭਾਵਃ ਕ ਉਚ੍ਯਤੇ ? ਇਤਿ ਚੇਤ੍ ਬ੍ਰੂਮਃ| ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਦਿਗੁਣਾਤਿਸ਼ਾਯੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਯਃ, ਸ ਪ੍ਰਭਾਵਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ-"ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਦਿਗੁਣਾਤਿਸ਼ਯਵਾਨਲਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਯਃ ਪ੍ਰਭਾਵਃ ਸ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ||" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮਾਹ-

Adhikarana praBavodAharaNam (26-27) · Śloka 27

| ਦਨ੍ਤੀ ਰਸਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਪਿ ਚਿਤ੍ਰਕਸ੍ਯ ਵਿਰੇਚਨੀ||੨੬|| ਮਧੁਕਸ੍ਯ ਚ ਮਦ੍ਵੀਕਾ, ਘਤਂ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਦੀਪਨਮ੍| |੨੭|

ਸ੦-ਚਿਤ੍ਰਕਸ੍ਯ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਪਿ ਦਨ੍ਤਿ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯੋਤਿਸ਼ਾਯਿਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਯੋਗਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨੀ, ਨ ਚਿਤ੍ਰਕਃ, ਚਿਤ੍ਰਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਧੁਕਸ੍ਯ ਚ ਮਦ੍ਵੀਕਾ ਤੁਲ੍ਯਾਪਿ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯੋਤਿਸ਼ਾਯਿਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਯੋਗਾਤ੍ ਮਦ੍ਵੀਕਾ ਵਿਰੇਚਨੀ, ਨ ਮਧੁਕਮ੍| ਘਤਂ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਰਸਾਦਿਭਿਸ੍ਤੁਲ੍ਯਮਪਿ ਘਤਂ ਦੀਪਨਮ੍, ਨ ਪੁਨਃ ਕ੍ਸੀਰਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਭਾਵਲਕ੍ਸਣਮਨ੍ਯਥਾਹ-ਪ੍ਰਤਿਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਸਂਜ੍ਞਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਲਕ੍ਸਣੋ ਯੋ ਧਰ੍ਮਸ੍ਤ੍ਵਤਲਾਦਿਪ੍ਰਤ੍ਯਯਪ੍ਰਤੀਤਿਸਮਧਿਗਮ੍ਯਃ ਸ ਪ੍ਰਭਾਵਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਯਃ ਸ੍ਵਸਂਜ੍ਞਾਯਾਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਕਾਰਣੇ ਸ੍ਮਤਃ| ਤ੍ਵਤਲਾਦਿਪ੍ਰਬੋਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਤਿ ਸ ਸ੍ਮਤਃ||" ਇਤਿ| ਏਵਂ ਚ ਦਨ੍ਤੀਤ੍ਵਾਦ੍ਦਨ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਰੇਚਨਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਭਾਵਃ, ਚਿਤ੍ਰਕਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਰਕਤ੍ਵਾਦਵਿਰੇਚਨਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਭਾਵਃ, ਏਵਂ ਮਦ੍ਵੀਕਾਤ੍ਵਾਨ੍ਮਦ੍ਵੀਕਾਯਾ ਵਿਰੇਚਨਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਭਾਵਃ, ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਕਲਪਦਾਰ੍ਥੇਸੁ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਭ੍ਯਾਂ ਯਤਃ ਸਕਲਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍, ਅਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਾਰ ਇਦਮਾਹ-

Adhikarana dravyabhedena karmaNo bhedaH (27-28) · Śloka 28

| ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਕਰ੍ਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ, ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਤਤ੍||੨੭|| ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦੇਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ| |੨੮|

ਸ੦-ਇਤਿ-ਪ੍ਰਕਾਰੇ, ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਕਰ੍ਮ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍, ਨ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ| ਯੈਰੇਵ ਮਹਾਭੂਤੈ ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਆਰਬ੍ਧਾਃ, ਤੈਰੇਵ ਤਥਾਭੂਤੈਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਅਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਕਰ੍ਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਕ੍ਤੁਮਿਦਮਾਹ-ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਤਦਿਤਿ| ਤਤ੍-ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿ, ਪੁਨਰ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ-ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯਤੇ| ਕੇਨ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਵਿਚਿਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਃ,-ਨਾਨਾਕਾਰਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ, ਪ੍ਰਤਿਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਪ੍ਰੇਰਿਤੋ ਵਿਚਿਤ੍ਰੋ ਮਹਾਭੂਤਪਰਿਣਾਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਂ ਚ ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਚ, ਤਸ੍ਯ ਭੇਦੋ-ਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਤੇਨ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦੇਨ, ਤਤ੍-ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ, ਭਿਦ੍ਯਤੇ-ਨਾਨਾਤ੍ਵੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਰਸਾਦੀਨਾਮਪਿ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਤਦਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦੇਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵਮਪਿ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਵਸ਼ਾਦ੍ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਮ੍, ਪਰਸ੍ਪਰਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮ੍| ਪਰਸ੍ਪਰਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯੇ ਚੈਸਾਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਮੇਵ ਕਾਰਣਮ੍| ਯਦ੍ਵਸ਼ਾਦਨ੍ਯਦਿਦਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ ਰੂਪਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਦਿਭਿਨ੍ਨਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤੇ ਚ| ਤਤ੍ਕਿਨ੍ਨੁ ? "ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦੇਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ|" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ| ਸਤ੍ਯਮੇਤਤ੍, ਕਿਨ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਤਾ ਕਤਮ੍| ਯਸ੍ਯ ਭੇਦੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਯਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮ ਤਦ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਾਨਿ ਮਹਾਭੂਤਾਨ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਾਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਚਾਰਮ੍ਭਕਾਣ੍ਯਪਰਾਣਿ, ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਮ੍| ਤਦੇਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮ੍| ਯਤਃ ਕਾਨਿਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯੈਰੇਵ ਮਹਾਭੂਤੈਰ੍ਯਥਾਵਿਧੈ ਰਸਾਦਯ ਆਰਬ੍ਧਾਃ, ਤੈਰੇਵ ਤਥਾਵਿਧੈਰ੍ਮਹਾਭੂਤੈਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਣ੍ਯਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ| ਤਾਨਿ ਰਸਾਦਿਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਾਨ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਾਨਿ ਚ ਯਥਾਯਥਂ ਤਤ੍ਕਰ੍ਮ ਰਸਾਦ੍ਯਨੁਗੁਣਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਯਥਾ,-ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦੀਨਿ| ਕਾਨਿਚਿਤ੍ਪੁਨਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਿਤਰਸਾਦਿਸਮਾਰਮ੍ਭਕਮਹਾਭੂਤਾਨ੍ਯਨ੍ਯਾਨਿ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਾਣ੍ਯਨ੍ਯਾਨਿ ਚ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ, ਤੈਰਾਰਬ੍ਧਾਨਿ ਤਾਨਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਰਸਾਦੀਨਾਮਾਰਮ੍ਭਕਾਣ੍ਯਨ੍ਯਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਚਾਰਮ੍ਭਕਾਣ੍ਯਨ੍ਯਥਾਭੂਤਾਨਿ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ, ਨੋਭਯਤ੍ਰੈਕਰੂਪਾਣੀਤਿ| ਤਾਨਿ ਚ ਯਥਾਯਥਂ ਰਸਾਦ੍ਯਨੁਗੁਣਂ ਕਰ੍ਮ ਨ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਦ੍ਧੇਤੁਭਾਵਸ੍ਯ| ਤਥਾ ਹਿ,-ਰਸਾਦੀਨਾਮਾਰਮ੍ਭੇਨ੍ਯੋ ਹੇਤੁਰਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਰਮ੍ਭ ਇਤਿ| ਯਥਾ,-ਮਕੁਸ੍ਠਯਵਮਤ੍ਸ੍ਯਸਿਂਹਾਦੀਨਿ| ਏਤਾਨਿ ਹਿ ਯਥਾਰਸਂ ਨ ਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਤ੍ਥਂ ਯਾਨਿ ਰਸਾਦਿਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਬਹੂਨ੍ਯਪਿ ਤੇਸਾਂ ਰਸੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ| ਅਤ ਏਵ ਹੇਤੋਃ ਸਣ੍ਣਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਯੋ ਗੁਣਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ, ਤਸ੍ਯ ਸਾਰ੍ਥਕਤ੍ਵਮ੍| ਰਸੋਪਦੇਸ਼ਮਨ੍ਤਰੇਣ ਹਿ ਬਹੁਤਰਾਣਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਮਾਨਰੂਪਾਣਾਂ ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਕਰ੍ਮ ਵਕ੍ਤੁਂ ਸੁਖੇਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ| ਯਾਨਿ ਤੁ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮੋਪਦੇਸ਼ਂ ਵਿਨਾ ਯਥਾਯਥਂ ਕਰ੍ਮ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ|

Adhikarana udAharaNArthaM granthakRudvacaH (9) · Śloka 1

ਏਤਦੁਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਦਾਹ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ ਗੋਧੂਮੋ ਵਾਤਜਿਦ੍ਵਾਤਕਦ੍ਯਵਃ||੨੮|| ਉਸ੍ਣਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਃ ਪਯਃ ਸ਼ੀਤਂ ਕਟੁਃ ਸਿਂਹੋ ਨ ਸ਼ੂਕਰਃ| ੨੮੧/੨| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਨਵਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||

ਸ੦-ਸ੍ਵਾਦੁਰਸੋਪੇਤੋ ਗੁਰੁਗੁਣਯੁਕ੍ਤਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਗੋਧੂਮੋ ਮਧੁਰਰਸੋਪਦਿਸ੍ਟਂ ਵਾਤਜਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ ਕਰੋਤਿ, ਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਾਦੁਰਸੋਪੇਤੋ ਗੁਰੁਗੁਣਯੁਕ੍ਤਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਗੋਧੂਮੋ ਮਧੁਰਰਸੋਪਦਿਸ੍ਟਂ ਯਦ੍ਵਾਤਜਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ ਤਨ੍ਨ ਕਰੋਤਿ, ਅਪਿ ਤੁ ਵਾਤਕਤ੍ਤ੍ਵਮੇਵ ਕਰੋਤਿ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਤ੍ਸ੍ਯਃ ਸ੍ਵਾਦੁਰਸੋਪੇਤੋ ਗੁਰੁਗੁਣੋਪੇਤਸ਼੍ਚ ਨ ਮਧੁਰਰਸੋਪਦਿਸ੍ਟਃ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਃ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਃ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਕ੍ਸੀਰਂ ਚ ਸ੍ਵਾਦੁਰਸੋਪੇਤਂ ਗੁਰੁਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਮਧੁਰਰਸੋਪਦਿਸ੍ਟਂ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਮ੍, ਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਵਾਦੁਰਸਯੁਕ੍ਤੋ ਗੁਰੁਗੁਣਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸਿਂਹੋ ਨ ਯਥਾਰਸਂ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਃ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਕਟੁਕੋ ਵਿਪਾਕੇ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ੂਕਰੋ ਮਧੁਰਰਸਯੁਕ੍ਤੋ ਗੁਰੁਗੁਣੋਪੇਤਸ਼੍ਚ ਯਥਾਰਸਂ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕ ਏਵ, ਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਵਂ ਯਾਨਿ ਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਤੇਸਾਂ ਰਸੋਪਦੇਸ਼ੇਨੈਵ ਗੁਣਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੩|੪੮)- "ਸ਼ੀਤਂ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮਧੁਰਂ ਰਸਪਾਕਯੋਃ| ਤਯੋਰਮ੍ਲਂ ਯਦੁਸ੍ਣਂ ਚ ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤਂ ਕਟੁਕਂ ਤਯੋਃ|| ਤੇਸਾਂ ਰਸੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਗੁਣਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਵੀਰ੍ਯਤੋਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ ਪਾਕਤਸ਼੍ਚੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ|| ਯਥਾ ਪਯੋ ਯਥਾ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਯਥਾ ਵਾ ਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕੌ| ਏਵਮਾਦੀਨਿ ਚਾਨ੍ਯਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਦ੍ਰਸਤੋ ਭਿਸਕ੍||" ਇਤਿ| ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਚ ਰਸਾਦਿਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਾਨ੍ਯੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣੀਤਿ ਚੇਤਸਿ ਕਤ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯੋਵੋਚਤ੍| ਯਥਾ (ਸ਼੍ਲੋ.੪)- "ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੌ ਰਸਾਸ਼੍ਰਯੇ| ਰਸੇਸੁ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਾਹਚਰ੍ਯੋਪਚਾਰਤਃ||" ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਚ ਬਹੁਤਰਾਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਰਸਾਦਿਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ, ਅਤੋ ਰਸੋਪਦੇਸ਼ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਨਾਨ੍ਯਥਾ| ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ ਪੁਨਃ ਕਤਿਪਯਾਨ੍ਯੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ, ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵੋਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਮੁਨਿਨਾਪ੍ਯਯਮਰ੍ਥੋ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਵੋਕ੍ਤਃ| ਯਥਾ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੩|੫੯)- "ਮਧੁਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਸ੍ਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਸਾਯਂ ਤਿਕ੍ਤਮੇਵ ਚ| ਯਥਾ ਮਹਤ੍ਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਯਥਾ ਚਾਨੂਪਮਾਮਿਸਮ੍|| ਲਵਣਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਨੋਸ੍ਣਮਮ੍ਲਮਾਮਲਕਂ ਯਥਾ| ਅਰ੍ਕਗੁਰੁਗੁਡੂਚੀਨਾਂ ਤਿਕ੍ਤਾਨਾਂ ਚੋਸ੍ਣਮੁਚ੍ਯਤੇ|| ਕਿਞ੍ਚਿਦਮ੍ਲਰਸਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦਮ੍ਲ ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਚ| ਯਥਾ ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਭੇਦਿ ਚਾਮਲਕਂ ਯਥਾ|| ਪਿਪ੍ਪਲੀਨਾਗਰਂ ਵਸ੍ਯਂ ਕਟੁ ਚਾਵਸ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਸਾਯਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਃ ਸ਼ੀਤਃ ਸੋਭਯਾਯਾ ਮਤੋਨ੍ਯਥਾ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਨ ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਯੇ ਚ ਰਸਸਂਯੋਗਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਸ੍ਤੇ ਰਸਾਦਿਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧੈਰ੍ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਰੂਪੈਰ੍ਮਿਥਃ ਕਲ੍ਪਨੀਯਾਃ, ਨ ਤੁ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧੈਰ੍ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਰੂਪੈਃ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਸਾਂ ਨ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਰੂਪਿਤਾ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਦਯੋ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਵਾਤ੍| [ਅਤੋ ਰਸੋਪਦੇਸ਼ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਤੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਸ੍ਤੇ ਰਸਸਂਯੋਗਾਃ ਕਲ੍ਪਯਿਤੁਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ|] ਅਯਂ ਰਸਸਂਯੋਗਭੇਦ ਏਵਂਗੁਣੋਯਮੇਵਂਗੁਣਃ, ਏਵਂਗੁਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਮੁਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਸਯੇ ਯੋਜ੍ਯ ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਸਯੇ ਚਾਯਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ, ਅਨਿਰ੍ਜ੍ਞਾਤਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਨ ਹਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧੈਰ੍ਯੇ ਰਸਸਂਯੋਗਾਃ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਕਥਮਪ੍ਯਵਧਾਰਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ| ਅਪਿ ਚ, ਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧੈਰ੍ਯੇ ਸਂਯੋਗਾਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਸਾਂ ਸਂਯੋਗਿਨਾਂ ਵੀਰ੍ਯਤਿ ਯੋ ਵਿਰੋਧਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਲਕ੍ਸਣਃ, ਸ ਨ ਦੋਸਾਯ| ਯੇ ਤੁ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧੈਃ ਸਂਯੋਗਾਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਸਾਂ ਸਂਯੋਗਿਨਾਂ ਯਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਲਕ੍ਸਣੋ ਵਿਰੋਧਃ, ਸ ਦੋਸਾਯੇਤਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਰਸਾਲਾਪਾਨਕਾਦੀਨਾਮਨੇਕਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਾਨਾਮਨਭ੍ਯਵਹਾਰ ਏਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਵਰ੍ਗਾ ਯੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਸ੍ਤੇਸੁ ਯਦਯੌਗਿਕਂ ਤਜ੍ਜਹ੍ਯਾਤ੍ ਯੌਗਿਕਂ ਤ੍ਵਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਰਸਾਦਿਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਮੇਵ ਯੋਜ੍ਯਮ੍, ਨ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਨਾਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤ ਏਵਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਰੂਪਮ੍, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਨ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍, ਅਪਿ ਤੁ ਰਸਾਦਿਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਰਸੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਦਿਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਾਧ੍ਯਾਯੋ ਨਵਮਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੯||