🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਪੂਰ੍ਵਮਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯੈਕਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਾਯੋਪਯੋਗਵਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ, ਤਸ੍ਯ ਚਾਹਾਰਵਿਧੇਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਚੋਪਦਿਸ੍ਟਾ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਦਯੋ ਵਾਚ੍ਯਾਃ| ਅਨ੍ਨਪਾਨਂ ਹਿ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਦੀਨ੍ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯੋਪਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍, ਨਾਨ੍ਯਥਾ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਾਧ੍ਯਾਯਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯ ਆਰਭ੍ਯਤੇ-
ਅਥਾਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||
अथातो द्रव्यादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਦਿਰ੍ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਯਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ-ਅਵਗਮਃ, ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ-ਅਥੇਤਿ| ਯਤਃ ਪੂਰ੍ਵੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰਧ੍ਯਾਯੈਰਾਹਾਰ ਉਕ੍ਤਃ| ਸ ਚਾਨਨ੍ਤਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਾਵਤਾ ਜ੍ਞਾਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਃ, ਅਤੋਸ਼ੇਸਸਙ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਗੁਣਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵਾਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ ਵਾਚ੍ਯਾਃ| ਤੇ ਚਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ| ਅਤ ਏਵਾਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ|
ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ, ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ, ਤੇ ਹਿ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਃ| |੧|
तत्र द्रव्यस्य रसादिभ्यः प्राङ्निर्देशः, प्राधान्यात्| प्राधान्यं च स्वयमेव ग्रन्थकृत् प्रतिपादयन्नाह द्रव्यमेव रसादीनां श्रेष्ठं, ते हि तदाश्रयाः| |१|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਰਸਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਧਾਰਣੇ ਸਸ੍ਠੀ| ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍| ਕੁਤਃ ? ਤੇ-ਰਸਾਦਯੋ, ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਃ-ਤਦੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਯੋ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਕੇਵਲਾ ਰਸਾਦਯੋ ਨੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਾਹ-ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵੇਤਿ|| ਰਸਾਦਿਭ੍ਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤੇ-ਰਸਾਦਯਃ, ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਃ-ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਃ| ਏਤੇਨੈਵ ਰਸਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਕਥਨਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਜ੍ਞਾਨੇ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਾਰ੍ਥਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੧੭)-"ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਦਸ੍ਟੋ ਯਵਃ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਗੁਰੁਰਪ੍ਯ ਨਿਲਪ੍ਰਦਃ| ਦੀਪਨਂ ਸ਼ੀਤਮਪ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਵਸੋਸ੍ਣਾਪ੍ਯਗ੍ਨਿਸਾਦਿਨੀ|| ਕਾਟੁਪਕੋਪਿ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਮੁਦ੍ਗੋ, ਮਾਸਸ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਲਃ| ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕੋਪਿ, ਚਯਕਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਂ ਗੁਰੁ ਫਾਣਿਤਮ੍|| ਰਸੇ ਸ੍ਵਾਦੌ ਯਥਾ ਚੈਤਤ੍ਤਥਾਨ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਵਾਤਲਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਮਮ੍ਲਮਪ੍ਯਾਕ੍ਸਕੀਫਲਮ੍|| ਕੁਰੁਤੇ ਦਧਿ ਗੁਰ੍ਵੇਵ ਵਹ੍ਨਿਂ ਪਾਲੇਵਤਂ ਨ ਤੁ| ਕਪਿਤ੍ਥਂਦਾਡਿਮਂ ਚਾਮ੍ਲਂ ਗ੍ਰਾਹਿ, ਨਾਮਲਕੀਫਲਮ੍|| ਕਸਾਯਾ ਗ੍ਰਾਹਿਣੀ ਸ਼ੀਤਾ ਧਾਤਕੀ, ਨ ਹਰੀਤਕੀ| ਅਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਪਥਕ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗਸਾਦ੍ਯਾਃ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਸ੍ਤੁ ਤੇ|| ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚ ਯਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮਤੋ ਮਤਮ੍|" ਇਤਿ|
| ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਤਤ੍ਤੁ|੧|
| पञ्चभूतात्मकं तत्तु|१|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ| ਯਤ੍ਤਦੋਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਯਦਿਤ੍ਯੇਤਦਨੁਕ੍ਤਮਪ੍ਯਰ੍ਥਾਲ੍ਲਭ੍ਯਤੇ| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ,-ਯਤ੍ ਰਸਾਦੀਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯਭੂਤਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ-ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਥਾਵਰਂ, ਛਾਗਾਦਿ ਵਾ ਜਙ੍ਗਮਂ, ਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਮ੍, ਨ ਤੁ ਯਤ੍ਕਾਰਣਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਕਾਸ਼ਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇ ਸਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨਾਤ੍ਮਲਾਭੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਤਸ਼੍ਚੇਦਮਾਕਾਸ਼ਂ ਨਾਮ ਮਹਾਭੂਤਮ੍, ਇਦਂ ਪਥ੍ਵੀ ਨਾਮ ਮਹਾਭੂਤਮਿਤਿ ਗਦਿਤੁਂ ਨ ਪਾਰ੍ਯੇਤ, ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਨ ਚ ਯਤ੍ਕਾਰਣਂ ਤਤ੍ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਮ੍, ਨ ਕਾਰਣਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਕਾਸ਼ਾਦੇਃ| ਮੁਨਿਸ੍ਤੁ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧|੪੭)- "ਖਾਦੀਨ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਮਨਃ ਕਾਲੋ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ|" ਇਤਿ ਨਵਧਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਯਧੀਤ| ਯਥਾ (ਚਰਕੇ ਸੂ. ਅ. ੧|੫੦)- "ਯਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਕਰ੍ਮਗੁਣਾਃ ਕਾਰਣਂ ਸਮਵਾਯਿ ਯਤ੍| ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍" ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ,-ਯਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮ-ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਲਕ੍ਸਣਂ ਸਂਯੋਗਵਿਯੋਗਕਾਰਣਮ੍, ਸਮਵੇਤਸ਼੍ਚ ਗੁਣਃ-ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਵਾ| ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾ ਪਰਾਦਯੋ ਵਾ ਸਮਵੇਤਾਃ, ਯਚ੍ਚ ਕਾਰਣਂ ਸਮਵਾਯਿ ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਸਮਵਾਯੀਤਿ| ਯਤ੍ਕਾਰਣਮਪਥਗ੍ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਮ੍| ਯਥਾ,-ਤਨ੍ਤਵਃ ਪਟਸ੍ਯ| ਏਤਾਨਿ ਕਰ੍ਮਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯਿਤ੍ਵਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਤ੍ਵਾਨਿ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਨ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਯਦ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਰ ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ,-ਮਨਸਃ ਕਰ੍ਮਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯਿਤ੍ਵੇਨ, ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਕਰ੍ਮਗੁਣਾਸ਼੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚ| ਨਨੁ, ਆਕਾਸ਼ਾਦੀਨਿ ਕਾਰਣਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣੀਤਿ ਕਥਮੁਕ੍ਤਮ੍ ? ਯਾਵਤਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਵਮੇਵ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਤਾਨ੍ਬ੍ਰੂਮਹੇ| ਜਲਧੇਰਿਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੇਣੈਵਾਸ੍ਯ ਨੀਲਰੂਪਤੋਪਲਬ੍ਧੇਰਸ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਤਥਾ, ਕਵਯੋਪਿ ਨੀਲਤ੍ਵਮੇਵਾਸ੍ਯ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ ਕਰ੍ਣਾਟਸ੍ਯ-"ਵਿਪੁਲਪੁਲਿਨਾ ਹਦ੍ਯਾ ਨਦ੍ਯੋ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯਤਿਨਿਰ੍ਮਲਾਃ ਕਮਲਸੁਭਗੋ ਵਾਯੁਰ੍ਘ੍ਰਾਣਂ ਵਿਲਮ੍ਬਤਿ ਮਾਂਸਲਃ| ਨਵਜਲਧਰਚ੍ਛਾਯਾਵਾਸਾਦਿਵਾਚਿਰਨਿਰ੍ਗਤੋ ਵਹਤਿ ਸ਼ਸ਼ਭਨ੍ਨੀਲਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਨਭਸ੍ਯਵਦਾਤਤਾਮ੍||" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਬਾਣਸ੍ਯ-"ਧੌਤਾਸ਼ਨਿ ਨਭਸਿ" ਇਤਿ| ਤਦੇਤਦ੍ਦੂਸਯਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਹਿ,- ਦੂਰਾਤ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ ਨੀਲਰੂਪਤ੍ਵਮਸ੍ਯੋਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ-ਗਿਰੇਰ੍ਵਿਵਿਧਵਰ੍ਣਸ੍ਯਾਪਿ ਦੂਰਾਨ੍ਨੀਲਤ੍ਵਪ੍ਰਤੀਤਿਃ| ਯਤ੍ਕਵੀਨਾਂ ਵਰ੍ਣਨਂ ਤਤ੍ਸਾਦਸ਼੍ਯਲੇਸ਼ੇਨ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਮਾਣਮੇਵ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਤੇਜਸਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਨ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਮੇਤਸ੍ਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ, ਨਿਰਾਕਾਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੀਲਰੂਪਤ੍ਵਮਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਨੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਅਪਿ ਚ, ਯਦ੍ਯਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਨੀਲਰੂਪਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਨੀਲਰੂਪਂ ਭਵਨ੍ਨਭਃ| ਨ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਨੀਲਰੂਪਤ੍ਵਂ ਨਭਸਃ| ਨਨੁ, ਦਰ੍ਸ਼ਨਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਾਦਸ੍ਯ ਰੂਪਵਤ੍ਤ੍ਵਮੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਯਥਾ,-ਪੁਰੁਸਃ ਸ਼ਰਾਦੇਰਜੁਤਾਂ ਦਿਦਕ੍ਸੁਰੇਕਂ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਨਿਮੀਲ੍ਯਾਪਰਂ ਚੋਨ੍ਮੀਲ੍ਯ ਤਾਮੁਪਲਭਤੇ, ਨ ਤੁ ਨਯਨਯੁਗਲੇਨ| ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟੇ ਗਗਨਰੂਪਸ੍ਯਾਨਾਦਾਨਮ੍, ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟੇ ਤੁ ਗ੍ਰਹਣਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਨ ਚੈਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਤੋ ਰੂਪਵਤ੍ਤ੍ਵੇਭ੍ਯੁਪਗਮ੍ਯਮਾਨੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ, ਰੂਪਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਨਿਤ੍ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍ਤ੍ਵੇ ਚ ਸਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਤ੍ਵਮੇਵ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਤੋ ਨ ਰੂਪਵਦ੍ਵ੍ਯੋਮ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਪਵਨਵਦਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਤੁ| ਯਥਾ ਕਿਲ ਪਵਨਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਾਨ੍, ਨ ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਰੂਪਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਤਥੈਵਾਕਾਸ਼ੋ ਰੂਪਵਾਨ੍, ਨ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਾਨਿਤਿ| ਤਦਿਦਮਨਵਗਤਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ਵਰੂਪਾਣਾਂ ਵਿਲਪਨਮ੍| ਤਤੋ ਯਤ੍ਰ ਰੂਪਂ ਤਤ੍ਰਾਵਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਨ ਤੁ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰਾਵਸ਼੍ਯਂ ਰੂਪਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਨਭੋ ਰੂਪਵਨ੍ਨ ਚ ਸਤ੍ (ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍)| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਪਰਮਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਰ੍ਯਦੁਪਾਦਾਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਕਥ੍ਯਤੇ, ਤਦਸ੍ਤਿ| ਯਥਾ,-ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ-"ਅਕ੍ਸਰਾਤ੍ ਖਂ ਤਤੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਜਸ੍ਤਤੋ ਜਲਮ੍| ਉਦਕਾਤ੍ ਪਥਿਵੀ ਜਾਤਾ ਭੂਤਾਨਾਮੇਸ ਸਮ੍ਭਵਃ||" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਾਕਾਸ਼ਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਸ੍ਤਿ| ਅਪਿ ਚ, ਆਕਾਸ਼ਮੁਪਦਾਯ ਯਤਿਵਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੋਪਲਬ੍ਧੇਰਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍| ਯਥਾ,-ਰੂਪੋਪਲਬ੍ਧਿਵਿਸ਼ੇਸਸਮ੍ਭਵਾਨੁਮਿਤਂ ਚਕ੍ਸੁਃ| ਅਪਿ ਚ, ਆਕਾਸ਼ਾਭਾਵੇ ਹ੍ਯੇਕਘਨਤ੍ਵਂ ਜਗਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਸ਼ਬ੍ਦਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਗੁਣਸ੍ਯਾਨ੍ਯਥਾਨੁਪਪਤ੍ਤ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਮਿਤਿ| ਨਨੁ, ਵਾਯੋਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਗ੍ਰਾਹਕਪ੍ਰਮਾਣਾਭਾਵਾਤ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਪਲਬ੍ਧੇਰ੍ਵਾਯੋਰਸ੍ਤਿਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਚੇਤ੍ ਤਦਪਿ ਨ, ਯਤੋਧੁਨੈਵੋਕ੍ਤਂ ਖਾਦ੍ਵਾਯੁਰਿਤਿ| ਗਗਨਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਭਾਵਾਤ੍ ਵਾਯੋਰਪ੍ਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍ਤ੍ਵਮ੍, ਕਾਰਣਗੁਣਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵਾਤ੍ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ| ਨੈਤਦਸ੍ਤਿ| ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯੋਭਯਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਕਾਰਣਗੁਣਪੂਰ੍ਵਕਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਦਸ੍ਟਮਕਾਰਣਗੁਣਪੂਰ੍ਵਕਂ ਚ ਦਸ੍ਟਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਗੁਣਪੂਰ੍ਵਕਂ ਤਾਵਦ੍ਯਥਾ,-ਤਨ੍ਤੁਸ਼੍ਵੇਤਤ੍ਵਪੂਰ੍ਵਕਂ ਪਟੇ ਸ਼੍ਵੇਤਤ੍ਵਂ ਦਸ੍ਟਮ੍| ਅਕਾਰਣਗੁਣਪੂਰ੍ਵਕਂ ਚ ਦਸ੍ਟਮ੍, ਯਥਾ-ਹਰਿਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਸਂਯੋਗਾਦ੍ਰਕ੍ਤਤਾ| ਤਸ੍ਮਾਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਾਕਾਸ਼ਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਯਾਦੇਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਾਨ੍| ਨਨੁ, ਏਵਮਪ੍ਯਗ੍ਨਿਜਲਪਥਿਵੀਸ੍ਵਪਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਸਮਵਾਯ ਏਵ ਵਾਯੁਰ੍ਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਤੇ ਨ ਤੁ ਤਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੋ ਵਾਯੁਰਸ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਸਤ੍ਯਮਨਲਾਦੀਨਾਮਪਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਸ੍ਤਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਵਿਲਕ੍ਸਣ ਏਵਾਸੌ| ਤਥਾ ਹਿ,- ਤੇਜਸਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰੂਪੈਕਾਰ੍ਥਸਮਵਾਯੀ| ਅਪਾਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰੂਪਰਸਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮਵੇਤਃ| ਪਥਿਵ੍ਯਾਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਸਮਵੇਤਃ| ਯਸ੍ਤੁ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਸ ਪਤ੍ਰਚਲਨਸ਼ਾਖਾਭਞ੍ਜਨਾਦਿਕਰ੍ਮਸਮਵਾਯੀ| ਸ ਨੈਸਾਮਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਦਸ੍ਟਾਨਾਂ ਨਾਪ੍ਯਦਸ੍ਟਾਨਾਮਾਤ੍ਮਗਿਕ੍ਕਾਲਾਦੀਨਾਮ੍| ਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾ ਦਸ੍ਟਾਃ, ਰੂਪਾਦਯ ਇਵ ਪਟਾਦਿਸੁ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍ਤ੍ਵਾਦਸ੍ਤਿਤ੍ਵਮਨੁਮੀਯਤੇ| ਤਥਾ, ਪਵਨਸ੍ਯ ਤਤ੍ਕਰ੍ਮੋਪਦੇਸ਼ਾਦਸ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍| ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ ਕਰ੍ਮੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ, ਤਦਸ੍ਤਿ| ਯਥਾ,- ਕਫਾਦਿਵਦ੍ਵਾਤਸ੍ਯ ਚ ਕਰ੍ਮੋਪਦਿਸ੍ਟਮ੍ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੧੨|੪੯)- "ਸ੍ਰਂਸਵ੍ਯਾਸਵ੍ਯਧਸ੍ਵਾਪ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਸ੍ਤਿ ਵਾਯੁਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਇਨ੍ਧਨਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣਾਨੁਪਲਬ੍ਧੇਃ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਰਗ੍ਨੇਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨੋਪਦੇਸ਼ਾਦਸ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ ਚੇਹੈਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਸ਼੍ਲੋ. ੮)- "ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਦਾਹਭਾਵਰ੍ਣਪ੍ਰਕਾਸ਼ਪਚਨਾਤ੍ਮਕਮ੍|" ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਪਸ੍ਤੇਜੋਵਾਯੂਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸਾਵਯਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੂਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਃ, ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ਪ੍ਰਭਾਵਤਸ਼੍ਚਾਵਯਵਾਨਾਮੁਕ੍ਤਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਸਦ੍ਭਾਵਾਤ੍| ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਤੁ ਨਿਰਵਯਵਤ੍ਵਾਤ੍ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਦੇਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਯੁਕ੍ਤਮਾਹ ਭਵਾਨ੍| ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਾਵਯਵਾਨਾਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਯੇਵਯਵਾਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਪਾਸਾਣਾਦੌ ਸਂਹਤਾਸ੍ਤਥਾਵਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਕਾਠਿਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੋ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਚਾਕਾਸ਼ਮਪਕਸ੍ਯਤੇ| ਅਨਿਬਿਡਾਵਯਵੇ ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੇ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਕਸ੍ਯਤੇ| ਤਦੇਵਮਨਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਪਿ ਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਭਾਵ ਉਪਪਨ੍ਨਃ| ਅਥ ਕੇਨ ਮਹਾਭੂਤੇਨ ਕਥਂ ਕਤ੍ਵਾਰਬ੍ਧਂ ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ-
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦਾਨਾਹ-ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਮਿਤਿ| ਪਞ੍ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਾਨਿ ਭੂਤਾਨ੍ਯੇਵ ਆਤ੍ਮਾਨੋ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ, ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਿਭੇਦਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਧੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਰਭੇਦੋਪਚਾਰਾਤ੍ ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਭੌਤਿਕਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ|
| ਕ੍ਸ੍ਮਾਮਧਿਸ੍ਠਾਯ ਜਾਯਤੇ||੧|| ਅਮ੍ਬੁਯੋਨ੍ਯਗ੍ਨਿਪਵਨਨਭਸਾਂ ਸਮਵਾਯਤਃ| ਤਨ੍ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤੁ ਭੂਯਸਾ||੨||
| क्ष्मामधिष्ठाय जायते||१|| अम्बुयोन्यग्निपवननभसां समवायतः| तन्निर्वृत्तिर्विशेषश्च व्यपदेशस्तु भूयसा||२||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪਥ੍ਵੀਮਾਧਾਰੀਕਤ੍ਵੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਨ ਭੂਤੇਨਾਧਾਰਤ੍ਵੇਨੋਪਕਤ੍ਯ ਤੇਨ ਤਦਾਰਬ੍ਧਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ੦-ਤਥਾ, ਅਮ੍ਬੁ-ਸਲਿਲਂ, ਯੋਨਿਃ-ਕਾਰਣਂ, ਯਸ੍ਯ ਤਦਮ੍ਬੁਯੋਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਏਵਂ ਜਲਂ ਨਾਮ ਮਹਾਭੂਤਂ ਰਸਵਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯੋਨਿਤਯੋਪਕਤ੍ਯ ਤੇਨ ਤਦਾਰਬ੍ਧਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| [ਮੁਨਿਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧|੬੩)- "ਰਸਨਾਰ੍ਥੋ ਰਸਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਪਃ ਕ੍ਸਿਤਿਸ੍ਤਥਾ| ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੌ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਃ ਖਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ||" ਇਤਿ| ਅਮੀਸਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯਕਰ੍ਮਣੋਰ੍ਭੇਦਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ|] ਤਥਾ, ਅਗ੍ਨਿਪਵਨਨਭਸਾਂ ਸਮਵਾਯਾਤ੍-ਅਪਥਗ੍ਭਾਵਾਤ੍, ਤਸ੍ਯ-ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ, ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ-ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਤਥਾ, ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸਃ-ਇਦਮਨ੍ਯਦਿਦਮਨ੍ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਵਂਰੂਪੋ ਨਾਨਾਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਸੋਪ੍ਯਗ੍ਨਿਪਵਨਨਭਸਾਂ ਸਮਵਾਯਾਤ੍| ਏਵਮਗ੍ਨਿ ਪਵਨਨਭੋਭਿਃ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਤ੍ਵੈਨੋਪਕਤ੍ਯ ਤੈਰੇਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਰਬ੍ਧਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਚ ਸਰ੍ਵਂ ਕਾਰ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਮ੍, ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਮਹਾਭੂਤੈਰਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਕਥਮੁਚ੍ਯਤੇ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮਿਦਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਦਮਾਪ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸ੦-ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਯਦ੍ਭੂਤਂ ਭੂਯਿਸ੍ਠਮਧਿਕਤਮ੍, ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ-ਸਂਜ੍ਞਾ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ,-ਪਥਿਵ੍ਯਾਧਿਕਯੋਤ੍ਪਾਦਿਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍| ਏਵਮਾਪ੍ਯਂ ਤੈਜਸਂ ਚ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਤਦੇਵਂ ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਹ-ਤਤ੍ਤ੍ਵਿਤਿ| ਤਤ੍-ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍, ਕ੍ਸ੍ਮਾਂ-ਪਥਿਵੀਮ੍, ਅਧਿਸ੍ਠਾਯ ਜਾਯਤੇ, ਮਦਮਿਵ ਘਟਃ, ਉਪਾਦਾਨਕਾਰਣਂ ਪਥ੍ਵੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆ ਰਂ-ਅਮ੍ਬੁ-ਉਦਕਂ, ਯੋਨਿਃ-ਵਿਪਰਿਣਾਮਕਾਰਣਂ ਯਸ੍ਯ ਤਦਮ੍ਬੁਯੋਨਿ| ਯਥਾ,-ਘਟੇ ਨਿਸ੍ਪਾਦ੍ਯੇ ਮਦਃ ਪਿਣ੍ਡੀਭਾਵਾਦੌ| ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਤਨ੍ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ-ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਵਯਵਤ੍ਵਮ੍, ਕਾਠਿਨ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾਵਕਾਸ਼ਾਦਿਦਾਨੇਨ| ਵਿਸ਼ੇਸਃ-ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍, ਸੋਪਿ ਤਤ ਏਵ| ਯਥਾ,- ਪਿਣ੍ਡੀਭੂਤਾਯਾ ਮਦੋ ਮਣਿਕਕਰਕਸ਼ਰਾਵਾਦਿਭੇਦਃ| ਆ ਰਂ-ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਪਞ੍ਚਭੁਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦਭੇਦੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਭੇਦਹੇਤੁਮਾਹ-ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ| ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ-ਇਦਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮਿਦਮਾਪ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਭੇਦੇਨ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ| ਸ ਭੂਯਸਾ-ਅਧਿਕੇਨ ਭੂਤੇਨ, ਯਤ੍ਰ ਯਸ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਂ ਤਸ੍ਯ ਤੇਨ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ|
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੈਕਰਸਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| |੩|
तस्मान्नैकरसं द्रव्यं भूतसङ्घातसम्भवात्| |३|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨੈਕਰਸਂ-ਅਪਿ ਤ੍ਵਨੇਕਰਸਮ੍| ਏਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਦ੍ਰਸਸ੍ਯਾਪਿ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮਧੁਰਾਦਿਰਸਸ੍ਯ ਨਾਨਾਸ੍ਵਾਦੋਪਲਮ੍ਭਃ| ਤਥਾ ਚ, ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਕ੍ਸੋਡਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਕ੍ਸੌਦ੍ਰਗੋਕ੍ਸੁਰਾਦੌ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਸਤ੍ਯਪਿ ਮਾਧੁਰ੍ਯੇਪਰੋਪਰ ਆਸ੍ਵਾਦ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਏਵਮਮ੍ਲਾਨਾਮਪਿ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਨਾਨਾਸ੍ਵਾਦੋਪਲਮ੍ਭਃ| ਏਵਂ ਲਵਣਾਦੀਨਾਮਪਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਅਪਿ ਚੈਸਾਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਦੀਨਾਮਨੇਕਰਸਤ੍ਵਮਾਸ੍ਵਾਦਵਿਸ਼ੇਸਾਦਨੁਮੀਯਮਾਨਂ ਭੂਯਸਾ ਰਸੇਨਾਨ੍ਯਰਸਾਭਿਭਵਂ ਕਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਇਦਂ ਮਧੁਰਮਿਦਮਮ੍ਲਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਮ੍, ਮਹਾਭੂਤਵਤ੍| ਯਥਾ,-ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਭੂਯਸਾ ਮਹਾਭੂਤੇਨਾਨ੍ਯਮਹਾਭੂਤਾਭਿਭਵਂ ਕਤ੍ਵਾ ਯਥਾ ਤੇਨ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮਿਦਮਾਪ੍ਯਮਿਦਮਿਤਿ| ਨਨੁ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਰ੍ਣਯੇ ਪ੍ਰਕਤੇ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਂ ਯਦੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਂ ਤਦੇਵ "ਤਸ੍ਮਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨਿਗਮਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨਾਤਿਵਾਹਯਿਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਨ ਪੁਨਰਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਮਨੇਕਰਸਤ੍ਵਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਤ੍ਰੈਵਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਃ-"ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੈਕਭੂਤਜਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਾਤ੍|" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਸਣ੍ਣਾਮਪਿ ਰਸਾਨਾਂ ਯੋਨਿਰੁਦਕਮ੍| ਤਤਸ਼੍ਚੈਕਸ੍ਯੈਵ ਮਹਾਭੂਤਸ੍ਯੋਦਕਸਂਜ੍ਞਸ੍ਯ ਰਸਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਨਾਨ੍ਯੇਸਾਮ੍, ਨੀਰਸਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਨ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਂ ਰਸਸ੍ਯ| ਇਤ੍ਯੇਵਂਵਿਧਾਮਾਸ਼ਙ੍ਕਾਮਪਨਿਨੀਸੁਰ੍ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਂ ਰਸਸ੍ਯ ਚੈਕੇਨੈਵ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ "ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੈਕਰਸਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਾਤ੍|" ਇਤਿ ਜਗਾਦ| ਮੁਨਿਸ਼੍ਚਾਤ ਏਵ ਰਸਸ੍ਯ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਕਤ੍ਵੋਵਾਚ| ਯਥਾ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧|੬੩)- "ਰਸਨਾਰ੍ਥੋ ਰਸਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਪਃ ਕ੍ਸਿਤਿਸ੍ਤਥਾ| ਨਿਵਤ੍ਤੌ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਃ ਖਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ||" ਇਤਿ| ਏਵਂ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤੋ ਰਸਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਮਪਿ ਸਮ੍ਭਵਕਾਰਣਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਰਸਭੇਦੀਯੇ ਸਵਿਸ੍ਤਰਂ ਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮਤ੍ਵਮਾਹ-ਤਸ੍ਮਾਦਿਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍-ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨੈਕਰਸਂ-ਅਨੇਕਰਸਮ੍, ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਸਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਮਾਤ੍ਰੋਪਲਕ੍ਸਣਃ| ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵੇਪ੍ਯੇਕਰਸਤ੍ਵੇ ਕੋ ਦੋਸਃ ? ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ-ਭੂਤ ਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਾਦਿਤਿ| ਰਸਾਨਾਮਪਿ ਭੂਤਸਮੁਦਾਯਾਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੧੦/੧)-"ਦ੍ਵਯੋਲ੍ਬਣੈਃ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਭੂਤੈਰ੍ਮਧੁਰਾਦਿਰਸੋਦ੍ਭਵਃ|" ਇਤਿ| ਸਤਿ ਚ ਕਾਰਣੇ ਕਾਰ੍ਯੇਣਾਵਸ਼੍ਯਂ ਭਾਵ੍ਯਮ੍|
| ਨੈਕਦੋਸਾਸ੍ਤਤੋ ਰੋਗਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਰਸਃ ਸ੍ਮਤਃ||੩|| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੋਨੁਰਸਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤੋਪਿ ਚੇਸ੍ਯਤੇ| |੪|
| नैकदोषास्ततो रोगास्तत्र व्यक्तो रसः स्मृतः||३|| अव्यक्तोऽनुरसः किञ्चिदन्ते व्यक्तोऽपि चेष्यते| |४|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨੇਕਰਸਮ੍| ਤਤਃ-ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍, ਏਕਦੋਸਾ ਰੋਗਾ ਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਪਿ ਤ੍ਵਨੇਕਦੋਸਾਃ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ "ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤੁ ਭੂਯਸਾ" ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਮ੍| ਤੇਨ ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਤ੍ਮਕੇਪਿ ਜ੍ਵਰੇ ਵਾਤਾਧਿਕੇ ਵਾਤਜ੍ਵਰ ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯੇਵਂਰੂਪੋ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਉਪਪਨ੍ਨਃ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਸਰ੍ਵੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਃ, ਤਤ੍ਕਿਮਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ? ਅਯਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰ ਇਤਿ| ਬ੍ਰੂਮਹੇ| ਸਮਵਿਸਮਰੂਪਂ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਯਤ੍ਰ ਦੋਸਾ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰ ਇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤਾ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਸ੍ਯਤੇ| ਅਥ ਕੋ ਰਸੋਨੁਰਸੋ ਵੇਤ੍ਯਾਹ-ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ-ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ, ਯੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ-ਸ੍ਫੁਟ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਸ ਰਸਃ ਸ੍ਮਤਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਦ੍ਭਿਃ| ਯਸ਼੍ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤੋ-ਅਸ੍ਫੁਟਪ੍ਰਤਿਭਾਸੋ ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣੋਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਸੋਨੁਰਸਃ| ਹੀਨਾਰ੍ਥੋਤ੍ਰਾਨੁਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਅਲ੍ਪੋ ਰਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਚੈਤਾਵਦੇਵਾਨੁਰਸਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਖਕ੍ਸਿਪ੍ਤਸ੍ਯ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦੇਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤੋਪ੍ਯੁਪਲਭ੍ਯਤੇ ਯਃ ਸੋਪ੍ਯਨੁਰਸ ਇਸ੍ਯਤੇ, ਮੁਨਿਭਿਰਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਅਨ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਤਦ੍ਬੋਧਯਤਿ,-ਅਨ੍ਤੇ-ਅਵਸਾਨੇ, ਨ ਤ੍ਵਾਦਾਵਾਪਾਤਮਾਤ੍ਰੇ ਨ ਚ ਮਧ੍ਯੇ| ਤਯੋਰ੍ਹਿ ਰਸਸ੍ਯੈਵੋਪਲਮ੍ਭਃ| ਅਨੁਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਪਸ਼੍ਚਾਦਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਟੋਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਯ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ ਸੋਪ੍ਯਨੁਰਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਮਧੁਰਾਦਯੋ ਰਸਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਃ ਕਥਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਪਾਰ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਤੋ ਮਧੁਰਾਦਯੋ ਰਸਾ ਗੁਣਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਃ| ਨ ਚ ਗੁਣਾਨਾਂ ਮਧੁਰਾਦੀਨਾਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਾਧਾਰਤ੍ਵਮੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਾ:-"ਨਿਰ੍ਗੁਣਾ ਗੁਣਾਃ" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਗ ਇਦਮਾਹ-
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਤੁਲ੍ਯਨ੍ਯਾਯਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਦੋਸਜਤ੍ਵਮਾਹ-ਨੈਕਦੋਸਾ ਇਤਿ| ਰੋਗਾ ਨੈਕਦੋਸਾਃ-ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਰੋਗਾਃ ਸਰ੍ਵਦੋਸੋਦ੍ਭਵਾਃ| ਕੁਤਃ? ਤਤ ਏਵ ਹੇਤੋਃ,-ਰੋਗਾਣਾਮਪਿ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਭੁਤਸਙ੍ਘਾਤਸ੍ਯ ਤੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਵਿਭਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ. ੨੦)-"ਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਧਾਤੁਭ੍ਯਾਂ ਵਾਯੁਃ ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਪਿਤ੍ਤਮ੍, ਅਮ੍ਭਃਪਥਿਵੀਭ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ|" ਇਤਿ| ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਂ ਵਿਨਾ ਨ ਦੋਸਸਙ੍ਘਾਤਃ, ਤਂ ਵਿਨਾ ਨ ਰੋਗੋਤ੍ਵਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ, ਅਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਃ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਰਸਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵਦੋਸਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਦੋਸਕੋਪਨਤ੍ਵਮ੍, ਤਤੋ ਰੋਗਾ ਨੈਕਦੋਸਾ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਤਦਸਤ੍| ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਦ੍ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯੋਜਕਮਿਤਿ ਚੇਤ੍ ਨ, ਦੋਸਘ੍ਨਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦਾਭਾਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍| ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮਪਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਕਮਿਤਿ ਚੇਤ੍ ਨ, ਸਰ੍ਵਦੋਸਕੋਪਨਤ੍ਵਨਿਯਮਵ੍ਯਾਘਾਤਾਤ੍| ਸਰ੍ਵਦੋਸਕੋਪਨਾਨਾਂ ਨਿਯਮ ਇਤਿ ਚੇਤ੍ ਨ, ਵ੍ਦ੍ਯੇਕਦੋਸਕੋਪਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭਾਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍| ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨੈਵ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਚੇਤ੍ ਨ, ਦ੍ਵਿਦੋਸਕੋਪਨੈਕਸ਼ਮਨਦ੍ਵਿਸ਼ਮਨੈਕਕੋਪਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭਾਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍| ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੇਪਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮਤ੍ਵਸ੍ਵੀਕਾਰਾਨ੍ਨ ਦੋਸਘ੍ਨਾਦਿਵਿਭਾਗ ਇਤਿ ਚੇਤ੍ ਨ, ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯੋਜਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਸ਼੍ਲੋ.੨੨)-"ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰਸੇਨ ਕੁਰੁਤੇ ਕਰ੍ਮ ਪਾਕੇਨ ਚਾਪਰਮ੍| ਗੁਣਾਨ੍ਤਰੇਣ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣੈਵ ਕਿਞ੍ਚਨ||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਨ੍ਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਂ ਧਰ੍ਮਤਾਰਤਮ੍ਯਮਾਹ-ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਕ੍ਤ ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ-ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ, ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਧਰ੍ਮਃ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦੀਸਵ੍ਦ੍ਯਕ੍ਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ| ਤੇਸ੍ਵਾਦ੍ਯੋ ਰਸਾਖ੍ਯਃ, ਇਤਰੇ ਤ੍ਰਯੋਨੁਰਸਾਖ੍ਯਾਃ|
| ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੌ ਰਸਾਸ਼੍ਰਯੇ||੪|| ਰਸੇਸੁ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਾਹਚਰ੍ਯੋਪਚਾਰਤਃ| |੫|
| गुर्वादयो गुणा द्रव्ये पृथिव्यादौ रसाश्रये||४|| रसेषु व्यपदिश्यन्ते साहचर्योपचारतः| |५|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੌ-ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਮਹਾਭੂਤਾਰਬ੍ਧੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ, ਰਸਾਸ਼੍ਰਯੇ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਃ, ਨ ਤੁ ਰਸੇਸੁ ਮਧੁਰਾਦਿਸੁ| ਯਤ੍ਤੁ ਰਸੇਸੁ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਸਾਹਚਰ੍ਯੋਪਚਾਰਤਃ| ਸਹ ਚਰਤੀਤਿ ਸਹਚਰਃ, ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਃ ਸਾਹਚਰ੍ਯਮ੍| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਗੁਡਾਦੌ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਮਧੁਰੋ ਰਸ ਆਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਗੁਰੁਗੁਣ ਆਸ਼੍ਰਿਤਃ, ਇਤਿ ਮਧੁਰਰਸਗੁਰੁਗੁਣਯੋਃ ਸਹਚਰਭਾਵਃ| ਸਾਹਚਰ੍ਯੇਣ-ਤੁਲ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨੋਪਚਾਰਃ ਸਾਹਚਰ੍ਯੋਪਚਾਰਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾਹਚਰ੍ਯੋਪਚਾਰਤੋ, ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਰਸੇਸੁ-ਮਧੁਰਾਦਿਸੁ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ,-ਗੁਰੁਰ੍ਮਧੁਰੋ ਰਸੋ ਲਘੁਰਮ੍ਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਪੁਨਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤੋ ਰਸੇਸੁ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਃ ਸਨ੍ਤਿ| ਅਸ੍ਤਿ ਚ ਸਾਹਚਰ੍ਯੇਣ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਯਥਾ-ਘਤਸਹਚਰੇਣ ਘਤਸ੍ਥੇਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਦਗ੍ਧੋ ਘਤਦਗ੍ਧ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਰਸਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪਰਿਹਾਰਮਾਹ-ਗੁਰ੍ਵਾਦਯ ਇਤਿ| ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਏਵ, ਨ ਰਸੇਸੁ | ਯਸ੍ਤੁ ਮਧੁਰੋ ਗੁਰੁਃ, ਅਮ੍ਲੋ ਲਘੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ, ਸ ਸਾਹਚਰ੍ਯੋਪਚਾਰਤਃ| ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਯੇ ਦ੍ਵਯੋਰਵਸ੍ਥਾਨਂ-ਸਾਹਚਰ੍ਯਮ੍| ਸਾਹਚਰ੍ਯਮੇਵ ਕੁਤਃ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਰਸਾਸ਼੍ਰਯ ਇਤਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਹਿ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮਿਵ ਰਸਾਨਾਮਪ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਃ| ਅਤ ਏਕਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸਾਹਚਰ੍ਯਮ੍, ਤੇਨ ਉਪਚਾਰਃ-ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯੀਭਾਵਸ੍ਯਾਰੋਪਃ| ਨਨੁ, ਕਿਮੇਤਤ੍ ਰਸਾਵ੍ਦ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨਾਮ ? ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਾਵਿਤਿ| ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਲਭ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
| ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਰੁਸ੍ਥੂਲਸ੍ਥਿਰਗਨ੍ਧਗੁਣੋਲ੍ਬਣਮ੍||੫|| ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਗੌਰਵਸ੍ਥੈਰ੍ਯਸਙ੍ਘਾਤੋਪਚਯਾਵਹਮ੍| |੬|
| तत्र द्रव्यं गुरुस्थूलस्थिरगन्धगुणोल्बणम्||५|| पार्थिवं गौरवस्थैर्यसङ्घातोपचयावहम्| |६|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਿਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣੋਤ੍ਕਟਮ੍| ਉਲ੍ਬਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਤਤ੍ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ,-ਪਾਰ੍ਥਿਵੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਨ੍ਯੇਪਿ ਗੁਣਾਃ ਸਨ੍ਤਿ, ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਸ੍ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਕਟਾਃ| ਏਵਮਾਪ੍ਯਾਦਿਸੁ ਸਰ੍ਵਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਗੌਰਵਾਦ੍ਯਾਵਹਂ- ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਿਕਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦਾਨ੍ ਲਕ੍ਸਯਰ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣੋਤ੍ਕਟਂ ਗੌਰਵਾਦਿਕਰਂ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਸਙ੍ਘਾਤਃ-ਕਾਠਿਨ੍ਯਮ੍| ਉਪਚਯਃ-ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮ੍| ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਵਾਚੀ| ਉਲ੍ਬਣਗ੍ਰਹਣ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍|
| ਦ੍ਰਵਸ਼ੀਤਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਨ੍ਦਸਾਨ੍ਦ੍ਰਰਸੋਲ੍ਬਣਮ੍||੬|| ਆਪ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹਨਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਕ੍ਲੇਦਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਬਨ੍ਧਕਤ੍| |੭|
| द्रवशीतगुरुस्निग्धमन्दसान्द्ररसोल्बणम्||६|| आप्यं स्नेहनविष्यन्दक्लेदप्रह्लादबन्धकृत्| |७|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਆਪ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵਾਦਿਗੁਣੋਲ੍ਬਣਂ ਸ੍ਨੇਹਨਾਦਿਕਤ੍ |
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਆਪ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਦ੍ਰਵਸ਼ੀਤੇਤਿ| ਦ੍ਰਵਾਦਿਗੁਣੋਤ੍ਕਟਂ ਸ੍ਨੇਹਨਾਦਿਕਰਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਪ੍ਯਮ੍| ਦ੍ਰਵਸਾਨ੍ਦ੍ਰਯੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਪਰੀਤਯੋਰਪ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਾਪ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਵਿਪ੍ਯਨ੍ਦਃ-ਸ੍ਰੋਤਃਸ੍ਰਾਵਃ| ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਃ-ਤਪ੍ਤਿਃ|
| ਰੂਕ੍ਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਵਿਸ਼ਦਸੂਕ੍ਸ੍ਮਰੂਪਗੁਣੋਲ੍ਬਣਮ੍||੭|| ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਦਾਹਭਾਵਰ੍ਣਪ੍ਰਕਾਸ਼ਪਚਨਾਤ੍ਮਕਮ੍| |੮|
| रूक्षतीक्ष्णोष्णविशदसूक्ष्मरूपगुणोल्बणम्||७|| आग्नेयं दाहभावर्णप्रकाशपचनात्मकम्| |८|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣੋਤ੍ਕਟਂ ਦਾਹਾਦਿਕਰਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਰੂਕ੍ਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇਤਿ| ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣੋਤ੍ਕਟਂ ਦਾਹਾਦਿਕਰਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਗ੍ਨੇਯਮ੍| ਭਾ-ਕਾਨ੍ਤਿਃ| ਵਰ੍ਣੋ-ਗੌਰਾਦਿਃ| ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ-ਆਲੋਕਃ| ਪਚਨਂ-ਪਾਕਃ| ਤਦਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਰਭੇਦੋਪਚਾਰਾਤ੍|
| ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਰੂਕ੍ਸਵਿਸ਼ਦਲਗ਼ੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣੋਲ੍ਬਣਮ੍||੮|| ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਗ਼ਵਵੈਸ਼ਦ੍ਯਵਿਚਾਰਗ੍ਲਾਨਿਕਾਰਕਮ੍| |੯|
| वायव्यं रूक्षविशदलग़ुस्पर्शगुणोल्बणम्||८|| रौक्ष्यलाग़ववैशद्यविचारग्लानिकारकम्| |९|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣੋਲ੍ਬਣਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਗ਼ਵਾਦਿਕਰਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਵਾਯਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣੋਤ੍ਕਟਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਕਰਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਾਯਵ੍ਯਮ੍| ਵਿਚਾਰੋ-ਵਿਵਿਧਾ ਚੇਸ੍ਟਾ|
| ਨਾਭਸਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਵਿਸ਼ਦਲਘੁਸ਼ਬ੍ਦਗੁਣੋਲ੍ਬਣਮ੍||੯|| ਸੌਸਿਰ੍ਯਲਾਘਵਕਰਮ੍| |੧੦|
| नाभसं सूक्ष्मविशदलघुशब्दगुणोल्बणम्||९|| सौषिर्यलाघवकरम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਨਾਭਸਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਗੁਣੋਲ੍ਬਣਂ ਸੌਸਿਰ੍ਯਾਦਿਕਰਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਨਾਭਸਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਨਾਭਸਮਿਤਿ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਗੁਣੋਤ੍ਕਟਂ ਸੌਸਿਰ੍ਯਾਦਿਕਰਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨਾਭਸਮ੍| ਸੌਸਿਰ੍ਯਂ ਸਰਨ੍ਧ੍ਰਤ੍ਵਮ੍|
ਜਗਤ੍ਯੇਵਮਨੌਸਧਮ੍| ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਸ਼ਾਨ੍ਨਾਨਾਰ੍ਥਯੋਗਯੋਃ||੧੦||
जगत्येवमनौषधम्| न किञ्चिद्विद्यते द्रव्यं वशान्नानार्थयोगयोः||१०||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਏਵਂ-ਅਨੇਨ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਰਬ੍ਧੇਨ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੋਗੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ, ਜਗਤਿ-ਭੁਵਨੇਸ੍ਮਿਨ੍, ਅਨੌਸਧਭੂਤਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਸ੍ਤਿ,-ਅਪਿ ਤੁ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਯਤ੍ਸਿਕਤਾਪਾਂਸ੍ਵਾਦਿਕਂ ਤਦੌਸਧਂ,-ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਵਸ਼ਾਨ੍ਨਾਨਾਰ੍ਥਯੋਗਯੋਃ,-ਅਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਯੋਗਸ਼੍ਚ-ਅਰ੍ਥਯੋਗੌ, ਅਰ੍ਥਃ-ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍, ਯੋਗੋ-ਯੁਕ੍ਤਿਃ, ਯਥਾ,-ਅਨਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯੌਸਧਮਿਦਂ ਯੋਜਿਤਮਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ ਵਿਜਯਾਯ ਸ੍ਯਾਦਨਯਾ ਚਾਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯੇਤਿ, ਨਾਨਾਵਿਧੌ ਯਾਵਰ੍ਥਯੋਗੌ ਤਯੋਰ੍ਵਸ਼ਾਤ੍-ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍, ਸਰ੍ਵਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੌਸਧਮ੍, ਰੋਗਪ੍ਰਤੀਕਾਰਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਥ ਕਿਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਿਮ੍ਭੂਤੋਤ੍ਕਟਂ ਭਵਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯੌਸਧਤ੍ਵਮਾਹ-ਜਗਤੀਤਿ| ਏਵਂ-ਉਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਦ੍ਗੁਣਯੋਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਜਗਤਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨੌਸਧਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ-ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੌਸਧਮ੍| ਕੁਤਃ? ਨਾਨਾਰ੍ਥਯੋਗਯੋਰ੍ਵਸ਼ਾਤ੍,-ਅਰ੍ਥਃ-ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍, ਯੋਗੋ-ਯੋਜਨਾ, ਨਾਨਾਵਿਧਾਵਰ੍ਥਯੋਗੌ-ਨਾਨਾਰ੍ਥਯੋਗੌ, ਤਯੋਃ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਯਦੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦੇਵਾਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਯਦੇਕੇਨ ਯੋਗੇਨ ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦੇਵਾਨ੍ਯੇਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ,-ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਨੁਪਯੁਕ੍ਤੋਪਿ ਖਰਮੇਸਾਦਿਵਿਡ੍ਰਸੋ ਬਿਨ੍ਦੁਸ਼ਃ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਦੌ, ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਪਥ੍ਯੋਪਿ ਮਾਪ ਇਣ੍ਡੁਰੀਕਤਃ ਸਨਵਨੀਤੋਰ੍ਦਿਤਾਦੌ|
ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਮਂ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਨਿਪਵਨੋਤ੍ਕਟਮ੍| ਅਧੋਗਾਮਿ ਚ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਭੂਮਿਤੋਯਗੁਣਾਧਿਕਮ੍||੧੧|| ਇਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍ ਰਸਾਨ੍ ਭੇਦੈਰੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| |੧੨|
द्रव्यमूर्ध्वगमं तत्र प्रायोऽग्निपवनोत्कटम्| अधोगामि च भूयिष्ठं भूमितोयगुणाधिकम्||११|| इति द्रव्यम् रसान् भेदैरुत्तरत्रोपदेक्ष्यते| |१२|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਮਮ੍| ਖਪ੍ਰਕਰਣੇ "ਗਮੇਰਪ੍ਯੁਪਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਮ੍" ਇਤਿ ਖਃ| ਪ੍ਰਾਯੋ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਮਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਗ੍ਨਿਪਵਨਾਧਿਕਂ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ,-ਮਦਨਫਲਾਦਿ| ਬਾਹੁਲ੍ਯ (ਪ੍ਰਾਯੋ) ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਅਗ੍ਨਿਸਮੀਰਣੋਤ੍ਕਟਸ੍ਯਾਪ੍ਯਧੋਗਾਮਿਤ੍ਵਂ ਦਸ੍ਟਮ੍| ਯਥਾ,-ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦੇਃ, ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥਾ,-ਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਵਿਸਮਯਤ੍ਵੇਪਿ ਤਤ੍ਫਣਾਮਣੇਰ੍ਵਿਸਘ੍ਨਤ੍ਵਮ੍| ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ-ਪ੍ਰਾਯੇਣ, ਭੂਮਿਤੋਯੋਲ੍ਬਣਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਧੋਗਾਮਿ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ,-ਤ੍ਰਿਵਤਾਦਿ| ਯਤ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਾਤ੍ਮਕਂ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਮੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਦੋਸਹਰਣਂ ਤਦਿਹ ਗ੍ਰਨ੍ਥਗੌਰਵਭਯਾਨ੍ਨੋਕ੍ਤਮਪਿ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਭੂਤੋਤ੍ਕਟਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਾਤ੍ਮਕਮਿਤਿ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਲਬ੍ਧ ਏਵਾਯਮਰ੍ਥਃ| ਸ੦-ਇਤਿ-ਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੌ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਦ੍ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਨ੍ਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇ ਰਸਾ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਂ ਯੁਕ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ੦-ਬਹੁਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਦੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰ-ਅਨਨ੍ਤਰੇਧ੍ਯਾਯੇ, ਰਸਾਨ੍ ਭੇਦੈਃ-ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨੈਃ, ਉਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤ੍| ਅਥ ਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਪਕਾਦਿਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ਤਚ੍ਚਰ੍ਚਾਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤੌਤਿ-
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਔਸਧਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਵਿਭਜਤਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਮਮਿਤਿ| ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੌਸਧਮ੍,-ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚ| ਸ਼ੋਧਨਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍,-ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਮਮਧੋਗਮਂ ਚ| ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਪਵਨੋਤ੍ਕਟਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਮਮ੍, ਭੂਮਿਤੋਯਗੁਣਮਧੋਗਮਮ੍| ਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਦਾਕਾਸ਼ੋਤ੍ਕਟਂ ਸ਼ਮਨਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸੂ. ਅ. ੪੧/੬)-"ਆਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਸਂਸ਼ਮਨਮ੍" ਇਤਿ| ਗਮਨਂ-ਗਮਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਮੋਸ੍ਯਾਸ੍ਤੀਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਮਮ੍| ਪ੍ਰਾਯ ਇਤਿ ਭੂਯਿਸ੍ਠਮਿਤਿ ਚ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਥਾ,-ਚਿਤ੍ਰਕਵਦਗ੍ਨਿਪਵਨੋਤ੍ਕਟਾਯਾ ਅਪਿ ਦਨ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਰੇਚਨਤ੍ਵਮ੍, ਮਦ੍ਵੀਕਾਵਦ੍ਭੂਮਿਤੋਯਗੁਣਾਧਿਕਸ੍ਯਾਪਿ ਮਧੁਕਸ੍ਯ ਵਮਨਤ੍ਵਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ. ੧੭)-"ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਾਤ੍ਮਕਮੁਭਯਤੋਭਾਗਮ੍| ਸ਼ਮਨਂ ਤੁ ਦੋਸਵਿਪਰੀਤਗੁਣਮੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਕ੍| ਤਤ੍ਸਙ੍ਗ੍ਕਰੇ ਚ ਯਤੋ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ| ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਰੇ-ਗੁਣਸਙ੍ਕਰੇ, ਯਤੋ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ-ਯੇਸਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਬਾਹੁਲ੍ਯਂ ਤੈਰ੍ਨਿਰ੍ਣਯਃ| ਤਥਾ, ਅਨਿਲਾਤ੍ਮਕਂ ਗ੍ਰਹਿ| ਅਨਲਾਤ੍ਮਕਂ ਦੀਪਨਪਾਚਨਮ੍| ਉਭਯਾਤ੍ਮਕਂ ਲੇਖਨਮ੍| ਭੂਮ੍ਯੁਦਕਾਤ੍ਮਕਂ ਬਂਹਣਮ੍|" ਇਤਿ| ਪ੍ਰਕਰਣਾਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਰਤਿ-ਇਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਇਤਿਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੌ| ਆ੦ ਰ੦-ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਯ ਰਸਸ੍ਯਾਨਭਿਧਾਨੇ ਹੇਤੁਮਾਹ-ਰਸੋ ਭੇਦੈਰਿਤਿ| ਉਤ੍ਤਰਤ੍ਰ-ਉਤ੍ਤਰਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ, ਉਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ-ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਯਤੋਸੌ ਬਹੁਭਿਰ੍ਭੇਦੈਰ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ, ਬਹੁਮੇਦਤ੍ਵੇਨ ਬਹੁਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਥਗਧ੍ਯਾਯਕਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
| ਵੀਰ੍ਯਂ ਪੁਨਰ੍ਵਦਨ੍ਤ੍ਯੇਕੇ ਗੁਰੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਹਿਮਂ ਮਦੁ||੧੨|| ਲਘੁ ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚ ਤਦੇਵਂ ਮਤਮਸ੍ਟਧਾ| |੧੩|
| वीर्यं पुनर्वदन्त्येके गुरु स्निग्धं हिमं मृदु||१२|| लघु रूक्षोष्णतीक्ष्णं च तदेवं मतमष्टधा| |१३|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਵੀਰ੍ਯਂ ਪੁਨਰ੍ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਸ੍ਟੌ ਗੁਣਾਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿਤਿ ਸਮਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਤਤ੍-ਤਸ੍ਮਾਤ੍, ਏਵਂ-ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਵੀਰ੍ਯਮਸ੍ਟਧਾ-ਅਸ੍ਟਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਵਾਦਿਨਾਂ ਮਤਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਪਰਮਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਵੀਰ੍ਯਂ ਪੁਨਰਿਤਿ| ਏਕੇ-ਖਾਰਣਾਦਿਪ੍ਰਭਤਯਃ, ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ ਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਏਵਂ ਚ ਤਦਸ੍ਟਧਾ ਸਮ੍ਮਤਮ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਤੁ ਗੁਰੁਲਘੂ ਵਿਹਾਯ ਵਿਸ਼ਦਪਿਚ੍ਛਿਲੌ ਪਠਤਿ (ਸੂ.ਅ. ੪੦/੫)-"ਕੇਚਿਦਸ੍ਟਵਿਧਮਾਹੁਃ,-ਉਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਵਿਸ਼ਦਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਮਦੁ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚੇਤਿ|" ਇਤਿ|
ਚਰਕਾਚਾਰ੍ਯਃ ਪੁਨਰੇਵਂ ਵਕ੍ਤਿ | ਚਰਕਸ੍ਤ੍ਵਾਹ ਵੀਰ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯੇਨ ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ||੧੩|| ਨਾਵੀਰ੍ਯਂ ਕੁਰੁਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸਰ੍ਵਾ ਵੀਰ੍ਯਕਤਾ ਹਿ ਸਾ| |੧੪|
चरकाचार्यः पुनरेवं वक्ति | चरकस्त्वाह वीर्यं तत् क्रियते येन या क्रिया||१३|| नावीर्यं कुरुते किञ्चित्सर्वा वीर्यकृता हि सा| |१४|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯੇਨ-ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ, ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ-ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਨਿਸ੍ਪਾਦ੍ਯਤੇ, ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਤਦੇਵਂ ਯਾਵਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਗੁਣਜਾਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵੀਰ੍ਯਮੇਵ| ਸਰ੍ਵਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਤ ਏਵਾਹ-ਨਾਵੀਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਨ੍ਨ ਵੀਰ੍ਯਂ ਤਨ੍ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰੋਤਿ-ਨ ਕਾਞ੍ਚਿਦਪ੍ਯਰ੍ਥਕ੍ਰਿਯਾਂ ਨਿਸ੍ਪਾਦਯਤਿ, ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਸ਼ਕ੍ਤਿਪਰਿਸ੍ਵਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮ੍| ਅਤ ਏਵਾਹ-ਸਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵੀਰ੍ਯਕਤਾ-ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਜਨਿਤਾ| ਤਤੋ ਯਨ੍ਨ ਵੀਰ੍ਯਂ ਤਨ੍ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕੁਰੁਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਚਰਕਮਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਚਰਕਸ੍ਤ੍ਵਾਹੇਤਿ| ਯੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਤ੍-ਵੀਰ੍ਯਮ੍, ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਰ੍ਤਕੇ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕਰਣਭੂਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਤਿਵਿਧਂ ਤਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਾਯਾਮਾਹ-ਯਾ ਕ੍ਰਿਯੇਤਿ| ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਯੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਸ੍ਯਾਂ ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯਮ੍, ਯਾਵਤ੍ਯਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਤਾਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਵੀਰ੍ਯਾਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਤਃ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਨਾਵੀਰ੍ਯਮਿਤਿ| ਅਵੀਰ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕੁਰੁਤੇ-ਵੀਰ੍ਯਂ ਵਿਨਾ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਤਃ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸਰ੍ਵਾ ਵੀਰ੍ਯਕਤਾ ਹਿ ਸਾ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਸਾ-ਕ੍ਰਿਯਾ ਸਰ੍ਵੋਪਿ ਵੀਰ੍ਯਕਤਾ|
| ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਤੇਨਾਨ੍ਵਰ੍ਥੇਤਿ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ||੧੪|| ਸਮਗ੍ਰਗੁਣਸਾਰੇਸੁ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਵਿਵਰ੍ਤਿਸੁ| ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯ ਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹ੍ਵਗ੍ਰਗ੍ਰਹਣਾਦਪਿ||੧੫||
| गुर्वादिष्वेव वीर्याख्या तेनान्वर्थेति वर्ण्यते||१४|| समग्रगुणसारेषु शक्त्युत्कर्षविवर्तिषु| व्यवहाराय मुख्यत्वाद्बह्वग्रग्रहणादपि||१५||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯਤੋ ਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਕਰਣਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਤੇਨ ਕਾਰਣੇਨ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵੇਵਾਸ੍ਟਾਸੁ ਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਅਨ੍ਵਰ੍ਥੇਤਿ-ਅਨੁਗਤਾਰ੍ਥੇਤਿ, ਭਣ੍ਯਤੇ| ਏਵਕਾਰੋਵਧਾਰਣਾਰ੍ਥਃ| ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਵੀਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ ਨ ਤੁ ਰਸਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵੇਸੁ [ਮਨ੍ਦਸਾਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਸੁ ਵਾ]| ਕਿਮ੍ਭੂਤੇਸੁ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸੁ ? ਸਮਗ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਗ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚ, ਤੇਸੁ ਸਾਰਾਃ-ਚਿਰਕਾਲਾਵਸ੍ਥਿਤਯੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯ ਏਵ| ਤਥਾ ਚ, ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗੇਨਾਪਿ ਨ ਮਧੁਰਾਦਿਰਸਵਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਮੇਤੇ ਜਹਤਿ| ਸਰ੍ਤੇਃ ਸੁਸ੍ਥਿਰ ਇਤਿ ਘਞਿ ਸਾਰਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਮਨ੍ਦਸਾਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਭ੍ਯੋ ਗੁਣੇਭ੍ਯੋ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਃ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਵਿਵਰ੍ਤਿਨਃ| ਸ਼ਕ੍ਤੇਃ-ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਸ੍ਯ, ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਃ-ਆਧਿਕ੍ਯਮ੍, ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਰ੍ਤੋ-ਵਿਵਰ੍ਤਃ,-ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਵਨਮ੍, ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਸ੍ਯ ਵਿਵਰ੍ਤਃ, ਸ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਕਿਞ੍ਚ, ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯ-ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਮ੍, ਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍-ਅਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਗੁਣੇਭ੍ਯੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚ, (ਸ਼੍ਲੋ. ੪)-"ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੌ ਰਸਾਸ਼੍ਰਯੇ|" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਨ ਮਧੁਰਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵਂ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯਃ| ਤਥਾ, ਬਹ੍ਵਗ੍ਰਗ੍ਰਹਣਾਤ੍-ਬਹੁਗ੍ਰਹਣਾਦਗ੍ਰਗ੍ਰਹਣਾਚ੍ਚ, ਬਹਵੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਾਦਯੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਗਹੀਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮਗ੍ਰੇ ਗ੍ਰਹਣਂ ਦਸ੍ਟਮ੍| ਯਥਾ,-ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਗੁਣਨਿਰੂਪਣਾਯਾਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮੇਵ ਪੂਰ੍ਵਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍, ਨ ਰਸਾਦੀਨਾਮ੍| ਤਥਾ ਚ, "ਤਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸੋ ਲਘੁਃ" ਇਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯੋਪਠਦ੍ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸਣੇ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧|੧੧)| ਏਵਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮੇਵਾਗ੍ਰਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨ੍ਵਰ੍ਥਾ-ਅਨੁਗਤਾਰ੍ਥੇਤਿ ਭਣ੍ਯਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਨਨੁ, ਏਵਂ ਰਸਾਦੀਨਾਮਪਿ ਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗ ਇਤ੍ਯਾਹ-ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵਿਤਿ| ਤੇਨ-ਚਰਕੇਣ, ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ| ਕੁਤਃ? ਅਮ੍ਵਰ੍ਥੇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹੇਤੌ| ਯਤਸ੍ਤੇਸੁ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਵੀਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾਨ੍ਵਰ੍ਥਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਨ੍ਵਰ੍ਥਤ੍ਵਮੇਵ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਸਮਗ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰਣਂ ਹਿ ਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਕਰਣਂ ਚ ਸਾਧਕਤਮਮ੍| ਸਾਧਕਤਮਤ੍ਵਂ ਚ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮੇਵ| ਕੁਤਃ? ਸਮਗ੍ਰਗੁਣਸਾਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਮਗ੍ਰੇਸੁ ਗੁਣੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਰ (ਸਾਰ)ਤ੍ਵਾਤ੍-ਚਿਰਸ੍ਥਾਯਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਵਿਵਰ੍ਤਨਾਤ੍-ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯ ਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍-ਲੋਕੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਚ ਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਹ੍ਨਿਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍, ਬਹ੍ਨਗ੍ਰਗ੍ਰਹਣਾਤ੍-ਬਹੁਗੁਣਗਣਨਾਯਾਂ ਪ੍ਰਥਮਗ੍ਰਹਣਾਤ੍| ਵਿਪਾਕੇਪਿ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਸ੍ਯ, ਪ੍ਰਭਾਵੇਪਿ ਸ਼ਕ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਸ੍ਯ, ਮਦੁਕਠਿਨਾਦਾਵਪਿ ਵ੍ਯਵਹਾਰਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵਸ੍ਯ, ਰਸੇਸ੍ਵਪਿ ਬਹ੍ਵਗ੍ਰਗ੍ਰਹਣਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮੁਪਾਦਾਨਮ੍|
ਅਤਸ਼੍ਚ ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਤ੍ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯਪਿ ਨੈਵ ਸਾ| ਵਿਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਰਸਾਦ੍ਯੇਸੁ, ਵੀਰ੍ਯਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਹ੍ਯਤਃ||੧੬||
अतश्च विपरीतत्वात्सम्भवत्यपि नैव सा| विवक्ष्यते रसाद्येषु, वीर्यं गुर्वादयो ह्यतः||१६||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕਾਰਣਕਦਮ੍ਬਕਾਤ੍, ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਤ੍-ਵੈਪਰਿਤ੍ਯੇਨ ਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਨ ਰਸਾਦਯੋ ਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਹਿ,-ਰਸਸ੍ਯ ਸਾਰਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਜਾਠਰਾਨਲਸਂਯੋਗਵਸ਼ੇਨ ਰਸਾਨ੍ਤਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ| ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਵਸ਼ੇਨਾਪਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾਭਾਵਃ| ਤਥਾ ਚ ਨ ਰਸਸ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਵਿਵਰ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍,-ਯਤੋ ਰਸਸ੍ਯ ਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯਾਹਿਤਸ਼ਕ੍ਤੇਰੇਵ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਿ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯ ਯਥਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦੇਰ੍ਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਚ ਬਹ੍ਵਗ੍ਰਗ੍ਰਹਣਂ ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਪ੍ਰਭਾਵਃ-ਸਰ੍ਵਾਤਿਸ਼ਾਯਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਤਸ੍ਯ ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਸਤ੍ਯਪਿ ਵੀਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਦ੍ਧੇਤੋਰ੍ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਏਵਂ ਵਿਪਾਕਕਰ੍ਮਣੋਰਪਿ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਰਸਾਦ੍ਯੇਸੁ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯਪਿ-ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾਪਿ, ਅਸਦ੍ਰੂਪੇਵ ਸਾ ਵੀਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ ਨ ਵਿਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ-ਨੋਰਰੀਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਆਦੌ ਭਵਃ-ਆਦ੍ਯਃ| ਦਿਗਾਦਿਤ੍ਵਾਦ੍ਯਤ੍| ਰਸ ਆਦ੍ਯੋ ਯੇਸਾਂ-ਪ੍ਰਭਾਵਾਦੀਨਾਂ, ਤ ਏਵਂ ਤੇਸੁ| ਵੀਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਯਤ ਏਵਂ ਸਾ-ਵੀਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ, ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯਪਿ ਰਸਾਦਿਸੁ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਨ੍ਨ ਵਿਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਅਤੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯ ਏਵ ਵੀਰ੍ਯਮ੍, ਨ ਰਸਾਦਯਃ |
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਏਤਚ੍ਚ ਰਸਾਦਿਸੁ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਅਤਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਸਾ-ਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਾ, ਰਸਾਦਿਸੁ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯਪਿ-ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾਪਿ, ਨ ਵਿਵਿਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਅਨੁਦਰਾ ਕਨ੍ਯੇਤਿਵਤ੍| ਕ੍ਰਿਯਾਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ਸਤ੍ਯਪਿ ਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵੇ ਰਸਾਦਯੋ ਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਨ ਵ੍ਯਵਹ੍ਨਿਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਤਃ? ਅਤੋ-ਹੇਤੁਚਤੁਸ੍ਟਯਾਤ੍, ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਿਦ੍ਧਮਰ੍ਥਮਪਨੁਦਤਿ-ਵੀਰ੍ਯਮਿਤਿ| ਹਿ-ਸ੍ਫੁਟਮ੍, ਅਤਃ-ਕਾਰਣਾਤ੍, ਗੁਰ੍ਵਾਦਯ ਏਵ ਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮਸ੍ਟਾਨਾਂ ਯੋਗਰੂਢਾ ਵੀਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞੇਤਿ ਭਾਵਃ|
ਉਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਦ੍ਵਿਧੈਵਾਨ੍ਯੇ ਵੀਰ੍ਯਮਾਚਕ੍ਸਤੇ| |੧੭|
उष्णं शीतं द्विधैवान्ये वीर्यमाचक्षते| |१७|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਨ੍ਯ ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਉਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਵੀਰ੍ਯਮਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਏਵਕਾਰੋਵਧਾਰਣਾਰ੍ਥਃ| ਦ੍ਵਿਧੈਵ ਵੀਰ੍ਯਮ੍, ਨਾਸ੍ਟਧੇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਪੂਰ੍ਵਮਤਾਪਰਿਤੋਸਾਨ੍ਮਤਾਨ੍ਤਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਉਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਮਿਤਿ _ ਅਨ੍ਯੇ-ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦਯਃ, ਉਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੇਵ ਵੀਰ੍ਯਮਾਚਕ੍ਸਤੇ-ਵਦਨ੍ਤਿ|
ਅਪਿ ਚ| ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਗ੍ਨਿਸੋਮੌ ਮਹਾਬਲੌ||੧੭|| ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਜਗਦਿਵ ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ ਜਾਤੁਚਿਤ੍| |੧੮|
अपि च| नानात्मकमपि द्रव्यमग्निषोमौ महाबलौ||१७|| व्यक्ताव्यक्तं जगदिव नातिक्रामति जातुचित्| |१८|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਪਿ ਚੇਤਿ ਨਿਪਾਤਸਮੁਦਾਯੋ ਯੁਕ੍ਤਿਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਤੇਪਿ ਸਯੁਕ੍ਤਿਕਮੇਵਾਹੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਮੇਵ ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ-ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਮਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਨਾਸ੍ਵਭਾਵਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ-ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਦ੍ਯਂ ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਮ੍, ਅਗ੍ਨੀਸੋਮੌ ਮਹਾਬਲੌ-ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤੀ, ਨ ਜਾਤੁ ਕਦਾਚਿਦਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ-ਨੋਲ੍ਲਙ੍ਘ੍ਯ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਗ੍ਨੇਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸੌਮ੍ਯਮ੍, ਅਤਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛੀਤਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੬|੮੪)- "ਨ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਪਯਸਾ ਸਹਾਭ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਾਤ੍| ਉਭਯਂ ਹ੍ਯੇਤਨ੍ਮਧੁਰਂ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਿਰੁਦ੍ਧਵੀਰ੍ਯਮ੍, ਵਿਰੁਦ੍ਧਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਛੋਣਿਤਪ੍ਰਦੂਸਣਾਯ|" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ-ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਚ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍, ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਮਪਿ ਜਗਤ੍-ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤ ਯਥਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਚ ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ, ਤਥਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਗ੍ਨੀਸੋਮਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ-ਸ੍ਥੂਲਮ੍, ਦਸ਼੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਾਨਾਂ ਤੁ ਮਹਦਾਦਿ-ਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍, ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ-ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪੁਰੁਸਸ਼੍ਚ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਉਕ੍ਤਮਤਸ੍ਯੋਪਪਤ੍ਤਿਮਾਹ-ਅਪਿ ਚੇਤਿ, ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਮਿਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਮਤਮਾਤ੍ਰਮਿਦਮ੍, ਯੁਕ੍ਤਂ ਚੇਦਂ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਾਨ੍ਮਤਾਤ੍, ਇਤ੍ਯਪਿ ਚੇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਮਪਿ-ਪਥਿਵ੍ਯਾਦ੍ਯਨੇਕਕਾਰਣਮਪਿ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਗ੍ਨੀਸੋਮੌ ਜਾਤੁਚਿਤ੍-ਕਦਾਚਿਦਪਿ, ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ-ਤਰ੍ਯੋਰ੍ਵਸ਼ੇ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵਾਦੁਸ੍ਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਤਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਧੈਵ ਗਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਤਃ? ਯਤਸ੍ਤੌ ਮਹਾਬਲੌ| ਅਤ ਏਵ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋਭਿਭਵਨ੍ਤਿ| ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਪ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤੌ| ਅਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ-ਯਥਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਕਰ੍ਤ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾਖ੍ਯਭੇਦਦ੍ਵਯਂ ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ|
| ਤਤ੍ਰੋਸ੍ਣਂ ਭ੍ਰਮਤਡ੍ਗ੍ਲਾਨਿਸ੍ਵੇਦਦਾਹਾਸ਼ੁਪਾਕਿਤਾਃ||੧੮|| ਸ਼ਮਂ ਚ ਵਾਤਕਫਯੋਃ ਕਰੋਤਿ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਂ ਪੁਨਃ| ਹ੍ਲਾਦਨਂ ਜੀਵਨਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਯੋਃ||੧੯||
| तत्रोष्णं भ्रमतृड्ग्लानिस्वेददाहाशुपाकिताः||१८|| शमं च वातकफयोः करोति, शिशिरं पुनः| ह्लादनं जीवनं स्तम्भं प्रसादं रक्तपित्तयोः||१९||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤਯੋਰੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ, ਉਸ੍ਣਂ-ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ, ਭ੍ਰਮਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਆਸ਼ੁਪਾਕਿਤਾਂ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕਿਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਂ ਪੁਨਃ-ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਂ ਤੁ, ਹ੍ਲਾਦਨਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਉਸ੍ਣਂ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤਿ-ਤਤ੍ਰੇਤਿ| ਯਦ੍ਭ੍ਰਮਾਦਿਕਂ ਕਰੋਤਿ ਤਦੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਆਸ਼ੁਪਾਕਿਤਾ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕਃ| ਸ਼ੀਤਂ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤਿ-ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਮਿਤਿ, ਹ੍ਲਾਦਨਮਿਤਿ| ਯਤ੍ ਹ੍ਲਾਦਨਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਤਚ੍ਛੀਤਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਹ੍ਲਾਦਨਂ-ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ| ਜੀਵਨਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਪਨਯਨਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਣਮ੍| ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ-ਸ੍ਵੇਦਾਪਨਯਨਮ੍| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਸਾਦਂ-ਨਿਰ੍ਮਲਤ੍ਵਮ੍|
ਵੀਰ੍ਯਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਪਾਕਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ ਜਾਠਰੇਣਾਗ੍ਨਿਨਾ ਯੋਗਾਦ੍ਯਦੁਦੇਤਿ ਰਸਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਰਸਾਨਾਂ ਪਰਿਣਾਮਾਨ੍ਤੇ ਸ ਵਿਪਾਕ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ||੨੦||
वीर्यादनन्तरं विपाकं लक्षयति जाठरेणाग्निना योगाद्यदुदेति रसान्तरम्| रसानां परिणामान्ते स विपाक इति स्मृतः||२०||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਜਾਠਰੇਣ-ਔਦਰ੍ਯੇਣ, ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਯੋਗਾਤ੍-ਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਤ੍, ਯਤ੍ ਰਸਾਨਾਂ ਪਰਿਣਾਮਾਨ੍ਤੇ-ਜਰਣਨਿਸ੍ਠਾਕਾਲੇ, ਰਸਾਨ੍ਤਰਂ-ਰਸਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਉਦੇਤਿ-ਉਪਦ੍ਯਤੇ, ਸ ਵਿਪਾਕ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤੋ-ਮੁਨਿਭਿਃ ਕਥਿਤਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਵਿਪਾਕਃ| ਤਤ੍ਰ ਵਿਪਾਕਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਜਾਠਰੇਣੇਤਿ| ਰਸਾਨਾਂ-ਰਸਵਤਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ, ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਨਾ ਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਯਦ੍ਰਸਾਨ੍ਤਰਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸ ਵਿਪਾਕਃ| "ਆਦੌ ਸਡ੍ਰਸਮਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਮਧੁਰੀਭੂਤਮੀਰਯੇਤ੍|" (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੩੧੫੭) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਪਾਕਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਾਹ-ਪਰਿਣਾਮਾਨ੍ਤੇ,-ਆਹਾਰਪਰਿਣਾਮਾਨ੍ਤੇ| ਤੇ ਤੁ ਪਰਿਣਾਮਾਤ੍ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਇਤਿ ਤੇਸਾਂ ਰਸਤ੍ਵਮੇਵ|
ਸ੍ਵਾਦੁਃ ਪਟੁਸ਼੍ਚ ਮਧੁਰਮਮ੍ਲੋਮ੍ਲਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਰਸਃ| ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਾਣਾਂ ਵਿਪਾਕਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕਟੁਃ||੨੧||
स्वादुः पटुश्च मधुरमम्लोऽम्लं पच्यते रसः| तिक्तोषणकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः||२१||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ੍ਵਾਦੁਃ-ਮਧੁਰੋ ਗੁਡਾਦਿਃ, ਪਟੁਃ-ਲਵਣਃ ਸੈਨ੍ਧਵਾਦਿਃ, ਮਧੁਰਂ [ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ] ਕਤ੍ਵਾ ਪਚ੍ਯਤੇ ਰਸ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮਧੁਰਮਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਤ੍ਵਾਨ੍ਨਪੁਂਸਕਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਸ੍ਵਾਦੁਃਸ੍ਵਾਦੁਵਿਪਾਕੋ, ਲਵਣੋਪਿ ਸ੍ਵਾਦੁਵਿਪਾਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਮ੍ਲੋ ਰਸੋ-ਦਧਿਕਾਞ੍ਚਿਕਾਦਿਃ, ਅਮ੍ਲਂ ਪਚ੍ਯਤੇ-ਅਮ੍ਲਵਿਪਾਕੋ ਭਵਤਿ| ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕਟੁਰ੍ਵਿਪਾਕੋ ਭਵਤਿ| ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋਗ੍ਰਹਣਂ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਰਾਪਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਤੇਨ ਵ੍ਰੀਹਿਸ੍ਥੋ ਮਧੁਰੋ ਰਸੋਮ੍ਲਂ ਪਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੬|੧੦)- "ਸ੍ਵਾਦੁਰਮ੍ਲਵਿਪਾਕੋਨ੍ਯੋ ਵ੍ਰੀਹਿਃ" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਹਰੀਤਕ੍ਯਾ ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਯਃ ਕਸਾਯੋ ਰਸਃ, ਸ ਮਧੁਰਮੇਵ ਪਚ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਕਟੁਕੋ ਰਸਃ ਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਕਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਸ੍ਥੋ ਮਧੁਰਂ ਪਚ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੬|੧੫੩)- "ਕਸਾਯਾ ਮਧੁਰਾ ਪਾਕੇ" ਇਤਿ| ਤਥਾ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੬|੧੬੩)- ਨਾਗਰਂ ਦੀਪਨਂ ਵਸ੍ਯਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਹਦ੍ਯਂ ਵਿਬਨ੍ਧਨੁਤ੍| ਰੁਚ੍ਯਂ ਲਘੁ ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਂ " ਇਤਿ, "ਤਦ੍ਵਦਾਰ੍ਦਕਮ੍" ਇਤਿ| ਤਥਾ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੬|੧੬੧)- "ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤਾਰ੍ਦ੍ਰਾ" ਇਤ੍ਯਾਰਮ੍ਭ ਯਾਵਤ੍ "ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਾ" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ,-ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਯੋਰੇਵ ਕਟੁਵਿਪਾਕਤਯਾ ਪਿਤ੍ਤਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮਾਪਦ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਤਦੇਤਦਸਤ੍| ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਤਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਹਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਵੀਰ੍ਯਂ ਹਿ ਰਸਵਿਪਾਕੌ ਵਿਜਯਤੇ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਸ਼੍ਲੋ. ੨੫)- "ਰਸਂ ਵਿਪਾਕਸ੍ਤੌ ਵੀਰ੍ਯਮ੍" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਵਿਪਾਕਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ-ਸ੍ਵਾਦੁਰਿਤਿ| ਸ੍ਵਾਦੁਃ ਪਟੁਸ਼੍ਚ-ਮਧੁਰੋ ਲਵਣਸ਼੍ਚ, ਮਧੁਰਂ ਪਚ੍ਯਤੇ,-ਪਕ੍ਵੋ ਮਧੁਰਤ੍ਵਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਧੁਰਮਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਪਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਕਰ੍ਮਕਰ੍ਤਰ੍ਯਾਤ੍ਮਨੇਪਦਮ੍| ਏਵਮਮ੍ਲੋ ਰਸੋਮ੍ਲਂ ਪਚ੍ਯਤੇ| ਤਿਕ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਕਟੁਕੋ ਵਿਪਾਕਃ| ਮਧੁਰਰਸਸ੍ਯਾਪਿ ਵ੍ਰੀਹੇਰ੍ਵਿਪਾਕੇਮ੍ਲਤ੍ਵਾਤ੍, ਲਵਣਸ੍ਯਾਪਿ ਸੌਵਰ੍ਚਲਸ੍ਯ ਕਟੁਵਿਪਾਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤੋਸਣਾਨਾਮਪਿ ਦਾਡਿਮਪਟੋਲਪਿਪ੍ਪਲੀਨਾਂ ਮਧੁਰਤ੍ਵਾਤ੍, ਕਸਾਯਸ੍ਯਾਪਿ ਕੁਲਤ੍ਥਸ੍ਯਾਮ੍ਲਵਿਪਾਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਮਤਾਨ੍ਤਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵੌ ਵਿਪਾਕਾਵਿਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸੂ. ਅ. ੪੦੧੧੧)- "ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਪਚ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਯੇਸ੍ਵਮ੍ਬੁਪਥਿਵੀਗੁਣਾਃ| ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇਧਿਕਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪਾਕੋ ਮਧੁਰ ਇਸ੍ਯਤੇ|| ਤੇਜੋਨਿਲਾਕਾਸ਼ਗੁਣਾਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਯੇਸੁ ਤੁ| ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇਧਿਕਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪਾਕਃ ਕਟੁਕ ਇਸ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਪਰਾਸ਼ਰਸ੍ਤੁ ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਯੋਰ੍ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਮਾਹ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ. ੧੭)-"ਪਾਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਰਸਾਨਾਮਮ੍ਲੋਮ੍ਲਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਕਟੁਃ ਕਟੁਕਮ੍| ਚਤ੍ਵਾਰੋਨ੍ਯੇ ਮਧੁਰਂ, ਸਂਸਸ੍ਟਰਸਾਸ੍ਤੁ ਸਂਸਸ੍ਟਮ੍|| ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਾਂ ਕਟੁਕੋ ਯੇਸਾਂ ਵਿਪਾਕ ਇਤਿ ਪਕ੍ਸਃ| ਤੇਸਾਂ ਪਿਤ੍ਤਵਿਗ਼ਾਤੇ ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯੌ ਕਥਂ ਭਵਤਃ||' ਇਤਿ| ਸੋਢਾ ਪਾਕਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਨਿਰਸ੍ਤਃ (ਸੂ.ਅ. ੧੭)- "ਯਥਾਰਸਂ ਜਗੁਃ ਪਾਕਾਨ੍ ਸਟ੍ ਕੇਚਿਤ੍ਤਦਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮ੍| ਯਤ੍ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਵ੍ਰੀਹਿਰਮ੍ਲਤ੍ਵਂ ਨ ਚਾਮ੍ਲਮਪਿ ਦਾਡਿਮਮ੍|| ਯਾਤਿ ਤੈਲਂ ਚ ਕਟੁਤਾਂ ਕਟੁਕਾਪਿ ਨ ਪਿਪ੍ਪਲੀ| ਯਥਾਰਸਤ੍ਵੇ ਪਾਕਾਨਾਂ ਨ ਸ੍ਯਾਦੇਵਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ||" ਇਤਿ|
ਰਸੈਰਸੌ ਤੁਲ੍ਯਫਲਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰਸੇਨ ਕੁਰੁਤੇ ਕਰ੍ਮ ਪਾਕੇਨ ਚਾਪਰਮ੍||੨੨|| ਗੁਣਾਨ੍ਤਰੇਣ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣੈਵ ਕਿਞ੍ਚਿਨ| |੨੩|
रसैरसौ तुल्यफलस्तत्र द्रव्यं शुभाशुभम्| किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्||२२|| गुणान्तरेण वीर्येण प्रभावेणैव किञ्चिन| |२३|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਰਸੈਃ-ਜਿਹ੍ਵਾਵੈਸਯਿਕੈਰ੍ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕੈਃ, ਵਿਪਾਕਕਾਲੋਪਲਭ੍ਯੋ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕਲਕ੍ਸਣੋ ਯੋ ਰਸੋ ਭਵਤਿ-ਅਸੌ, ਤੁਲ੍ਯਫਲਃ,-ਤੁਲ੍ਯਂ-ਸਦਸ਼ਂ, ਫਲਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤੁਲ੍ਯਫਲਃ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਅਭ੍ਯਵਹਤਸ੍ਯ ਮਧੁਰਰਸਸ੍ਯ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਵਸ਼ਾਤ੍ ਯਤ੍ ਰਸਾਨ੍ਤਰਂ ਫਲਤਯਾ ਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨਂ ਤਤ੍ ਰਸੈਃ ਸਦਸ਼ਫਲਮ੍| ਫਲਗ੍ਰਹਣੇਨੈਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ,-ਫਲੋਪਮਮੇਵ ਵਸ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਕਾਰ੍ਯਸਦਸ਼ਮ੍, ਨ ਤੁ ਕੁਸੁਮੋਪਮਂ ਦੇਹਾਹ੍ਲਾਦਨਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ| ਏਵਮਮ੍ਲਾਦੀਨਾਮਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਦਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛੁਭਾਸ਼ੁਭਂ-ਸਦਸਤ੍ਕਰ੍ਮ, ਰਸੇਨ ਕੁਰੁਤੇ| ਯਥਾ,-ਮਧੁ ਮਧੁਰਕਸਾਯਰਸਤ੍ਵੇਨ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਮਯਤਿ| ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਪਾਕੇਨ| ਯਥਾ,-ਤਦੇਵ ਮਧੁ ਕਟੁਵਿਪਾਕਤਯਾ ਕਫਂ ਹਨ੍ਤਿ| ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰੇਣ,-ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਗੁਣਵਿਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਰਸਵਿਪਾਕਤੋ ਯਃ ਸ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਃ, ਤੇਨ| ਯਥਾ,-ਅਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਕਫਂ ਸ਼ਮਯਤਿ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਨ ਵੀਰ੍ਯੇਣ| ਯਥਾ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ. ਅ. ੧੭)- "ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਂ ਮਹਤ੍ਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਵਾਤਂ ਜਯਤਿ, ਨ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਮੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍|" ਕਿਞ੍ਚਿਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣੈਵ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ| ਯਥਾ,-ਅਮ੍ਲੋਸ੍ਣਾ ਸੁਰਾ ਕ੍ਸੀਰਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ| ਨਨੁ, ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਵਿਰੋਧਃ, ਤਤ੍ਰੈਸਾਂ ਕਾਰ੍ਯਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤੌ ਸਮਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਨ ਵਾ ? ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਾਹ-
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਪਾਕਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਰਸੈਰਿਤਿ| ਅਸੌ-ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਵਿਪਾਕਃ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਰਸੈਃ-ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕੈਃ, ਤੁਲ੍ਯਫਲਃ-ਤੁਲ੍ਯਕਾਰ੍ਯੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਮਧੁਰਸ੍ਯ ਰਸਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਮਧੁਰਃ ਪਾਕੋ ਲਕ੍ਸਣੀਯਃ| ਏਵਮਮ੍ਲਸ੍ਯਾਮ੍ਲਃ ਕਟੁਕਸ੍ਯ ਕਟੁਕਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪਥਕ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਕਤ੍ਵਮਾਹ-ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਗੁਣਾਨ੍ਤਰੇਣ-ਰਸਾਵ੍ਦ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੇਨ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਨਾ ਗੁਣੇਨ| ਏਤਦੇਵ ਰਸਾਦੀਨਾਮਪਿ ਗੁਣਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ| ਤੇਨ "ਪਲਾਣ੍ਡੁਸ੍ਤਦ੍ਗੁਣੈਰ੍ਨ੍ਯੂਨਃ" (ਹ. ਸੂ.ਅ. ੬/੧੧੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗਾ ਉਪਪਨ੍ਨਾਃ| ਪ੍ਰਭਾਵੇਣ-ਆਤ੍ਮਨੈਵ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ-ਪ੍ਰਭਾਵਃ| ਤਥਾ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸੂ.ਅ. ੪੦/੧੪)-"ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਸੇਵਿਤਮ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰਸਵਿਪਾਕਾਭ੍ਯਾਂ ਦੋਸਂ ਹਨ੍ਤਿ ਕਰੋਤਿ ਚ||" ਇਤਿ| ਸ਼ੁਭਂ-ਦੋਸਸ਼ਮਨਂ ਕਰ੍ਮ, ਅਸ਼ੁਭਂ-ਦੋਸਕੋਪਨਮ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਪਰਂ ਕਿਞ੍ਚਨੇਤਿ ਤ੍ਰਯਂ ਕਰ੍ਤਕਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਯਦਾ ਬਹੂਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਏਕਮੇਵ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾ-ਕਰ੍ਤਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍, ਯਦੈਕਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਬਹੂਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਤਦਾ-ਕਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਏਤਚ੍ਚੋਦਾਹਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ. ੧੭)-"ਤਤ੍ਰ ਯਨ੍ਮਧੁਰਂ ਰਸਵਿਪਾਕਯੋਃ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਯਚ੍ਚਾਮ੍ਲਂ ਤਯੋਰੁਸ੍ਨਵੀਰ੍ਯਂ ਚ, ਯਦ੍ਵਾ ਕਟੁਕਂ, ਤੇਸਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਗੁਣਾਨ੍ ਦੋਸਕੋਪਨਸ਼ਮਨਤ੍ਵਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ-ਕ੍ਸੀਰਮਦਿਰਾਮਰਿਚਾਦੀਨਾਮ੍| ਰਸਾਦਿਸਙ੍ਕਰੇਣ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਮ੍| ਯਥਾ-ਮਧੁ ਮਧੁਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਸ਼ਮਯਤਿ ਕਟੁਵਿਪਾਕਿਤਯਾ, ਸਕਸਾਯਤ੍ਵਾਦ੍ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਵਾਤਂ ਜਨਯਤਿ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਤਥਾ, ਯਵੋਪਿ| ਆਨੂਪੌਦਕਪਿਸ਼ਿਤਂ ਸ਼ੀਤਮਪਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਰੋਤਿ, ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਤ੍| ਤਥਾ ਤੈਲਂ ਕਟੁਵਿਪਾਕਿਤਯਾ ਚ ਵਿਪਾਕਤ ਏਵ ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਮ੍| ਅਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਕਫਂ ਜਯਤਿ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਤੁ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਫਮ੍, ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਮਲਕਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਿਤਯਾ ਚ, ਕਫਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਾਘਵਾਚ੍ਚ, ਸ਼ੈਤ੍ਯਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਘਾਵੈਸ੍ਤੁ ਨ ਵਾਤਮ੍| ਲਵਣਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਤਯਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਜਯਤਿ, ਲਾਘਵਾਤ੍ ਕਫਮ੍| ਕਟੁਕਾਪਿ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ਸ੍ਨੇਹੌਸ੍ਣ੍ਯਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਤਯਾ ਵਾਤਂ ਜਯਤਿ, ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਚ, ਲਸ਼ੁਨੋਪਿ ਸ੍ਨੇਹੌਸ੍ਣ੍ਯਗੌਰਵੈਃ, ਪਲਾਣ੍ਡੁਸ਼੍ਚ| ਸ ਤੁ ਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਾਭ੍ਯਾਂ ਜਨਯਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮ੍, ਵਦ੍ਧਂ ਚ ਮੂਲਕਂ ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਤਯਾ| ਤਿਕ੍ਤਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਜਯਤਿ| ਤਿਕ੍ਤਾ ਅਪਿ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੀਵਿਸ਼ਲ੍ਯਾਰ੍ਕਵਾਰੁਣ੍ਯ ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਂ ਮਹਤ੍ ਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਵਾਤਂ ਜਯਤਿ, ਨ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਮ੍, ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਸਾਯਾਃ ਕੁਲਤ੍ਥਾਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਪਾਕਤਯਾ ਚ| ਇਤ੍ਯੇਤਨ੍ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਮ੍|" ਇਤਿ|
| ਯਦ੍ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਵਰ੍ਤਤੇ||੨੩|| ਅਭਿਭੂਯੇਤਰਾਂਸ੍ਤਤ੍ਤਤ੍ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਸਂਯੋਗੇ ਭੂਯਸਾਲ੍ਪਂ ਹਿ ਜੀਯਤੇ||੨੪||
| यद्यद्द्रव्ये रसादीनां बलवत्त्वेन वर्तते||२३|| अभिभूयेतरांस्तत्तत्कारणत्वं प्रपद्यते| विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाऽल्पं हि जीयते||२४||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਰਸਾਦੀਨਾਂ-ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ, ਯਤ੍-ਰਸਾਦਿਵਸ੍ਤੁ,-ਰਸੋ ਵਾ ਵੀਰ੍ਯਂ ਵਾ ਵਿਪਾਕੋ ਵਾ ਪ੍ਰਭਾਵੋ ਵਾ, ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵੇਨ-ਬਲਿਸ੍ਠਤਯਾ, ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਵਰ੍ਤਤੇ-ਅਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਤਤ੍-ਵਸ੍ਤੁਜਾਤਮ੍, ਇਤਰਾਨ੍-ਅਬਲਿਸ੍ਠਾਨ੍, ਅਭਿਭੂਯ-ਵਿਫਲੀਕਤ੍ਯ, ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ,-ਕਰ੍ਮਕਰਣੇ ਕਾਰਣਤਾਮਾਸਾਦਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ ਇਦਮਾਹ-ਵਿਰੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਸਂਯੋਗੇ-ਸਂਹਤੀਭਾਵੇ ਸਤਿ, ਯਦਲ੍ਪਂ ਵਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ ਭੂਯਸਾ-ਬਲਵਤਾ, ਜੀਯਤੇ-ਅਭਿਭੂਯਤੇ| ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚਾਤ੍ਰ ਰਸਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਨ ਪਾਰਿਭਾਸ਼ਿਕਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਸਂਯੋਗ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਸਮਵੇਤਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗ ਇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍, ਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਸਂਯੋਗ ਇਤਿ| ਨ ਹਿ ਗੁਣਾਨਾਂ ਸਂਯੋਗੋ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੧|੨੮)- "ਸਂਯੋਗਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਬਹੂਨਾਂ ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਂਹਤੀਭਾਵਃ|" ਇਤਿ| ਵਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ,-ਸ੍ਵਰੂਪਤਃ ਕਾਰ੍ਯਤਸ਼੍ਚ| ਸ੍ਵਰੂਪਵਿਰੋਧੋ ਯਥਾ,-ਗੁਰੁਲਘ੍ਵੋਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਯੋਸ਼੍ਚ| ਕਾਰ੍ਯਤੋ ਯਥਾ,-ਵਾਯੌ ਜੇਤਵ੍ਯੇ ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗੋਪਯੋਗਃ| ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਯੋ ਗੁਣਾਨਾਂ ਵਿਰੋਧਃ, ਸ ਕਾਰ੍ਯੇਣ| ਤਤ੍ਰ ਯਦਲ੍ਪਂ ਵਸ੍ਤੁਜਾਤਂ ਤਤ੍ ਭੂਯਸਾ ਵਸ੍ਤੁਜਾਤੇਨਾਭਿਭੂਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਯਥਾ,-ਕ੍ਸੀਰਂ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਮਪਿ ਮਧੁਰਰਸਹੇਤੁਕਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਾਦਿਭਿਃ ਸਹਾਯਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਸ਼ਮਨਾਖ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ, ਨ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਂ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਾਖ੍ਯਮ੍| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਮੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਸਮ੍ਭਵਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਸਾਮ੍ਯਮ੍, ਤਤ੍ਰ ਕਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤ੍ਵਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸਤ੍ਸ੍ਵਪਿ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਕਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਯੋਜਕਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ ਯਦ੍ਯਦਿਤਿ| ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵੇਨ-ਬਲਾਧਿਕ੍ਯੇਨ| ਬਲਂ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ,- ਕਤ੍ਰਿਮਮਕਤ੍ਰਿਮਂ ਚ| ਮਾਤ੍ਰਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਸਹਾਯਸਮ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਕਤਂਕਤ੍ਰਿਮਮ੍, ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ-ਅਕਤ੍ਰਿਮਮ੍|
ਰਸਂ ਵਿਪਾਕਸ੍ਤੌ ਵੀਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਤਾਨ੍ਯਪੋਹਤਿ| ਬਲਸਾਮ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਨੈਸਰ੍ਗਿਕਂ ਬਲਮ੍||੨੫||
रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्यपोहति| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्||२५||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਰਸਂ-ਮਧੁਰਾਦਿਸਡ੍ਵਿਧਮ੍, ਵਿਪਾਕਃ ਕਰ੍ਤਾ ਅਪੋਹਤਿ-ਕਾਰ੍ਯਕਰਣੇ ਕੁਣ੍ਠਯਤਿ| ਯਥਾ,-ਮਧੁਰੋ ਮਧੁਨਿ ਰਸਃ ਕਟੁਨਾ ਵਿਪਾਕੇਨਾਭਿਭੂਯਤੇ, ਅਤ ਏਵ ਪਵਨਸ਼ਮਨਾਖ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਮਧੁਰਰਸਹੇਤੁਕਂ ਨ ਕਰੋਤਿ, ਅਪਿ ਤੁ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਨਾਖ੍ਯਂ ਕਟੁਵਿਪਾਕਹੇਤੁਕਮੇਵ ਕਰੋਤਿ| ਤੌ-ਰਸਵਿਪਾਕੌ, ਵੀਰ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤਭੂਤਮਪੋਹਤਿ| ਯਥਾ,-ਮਹਿਸਾਮਿਸੇ ਸ੍ਥਿਤੌ ਮਧੁਰਰਸਵਿਪਾਕਾਵੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤ ਅਭਿਭਵਤਿ, ਅਤ ਏਵ ਤਨ੍ਮਾਂਸਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਦੂਸਣਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਸ੍ਵਾਦੁਰਸਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਮਕਮੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਪਿ ਰਸਾਦੀਨਿ ਵਿਜਯਤੇ| ਯਥਾ,-ਅਮ੍ਲਰਸਵਿਪਾਕੋਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾ ਸੁਰਾ ਕ੍ਸੀਰਂ ਜਨਯਤਿ| ਬਲਸਾਮ੍ਯੇ ਇਤਿ-ਈਦਸ਼ਮ੍, ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਨੈਸਰ੍ਗਿਕਂ ਬਲਂ,-ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਰਸਂ ਸਮਬਲਮਪਿ ਵਿਪਾਕੋਪੋਹਤਿ, ਰਸਵਿਪਾਕੌ ਚ ਸਮਬਲਾਵਪਿ ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਪੋਹਤਿ, ਏਤਾਨਿ ਚ ਸਮਬਲਾਨ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਭਾਵੋਪੋਹਤੀਤਿ| ਨਨੁ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਵਿਪਾਕਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਨੁਮਾਨੇਨ ਯਥਾਸ੍ਵਰੂਪਾਣ੍ਯੇਵਾਵਗਚ੍ਛਾਮਃ| ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਯ ਤੁ ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਕੀਦਸ਼ਂ ਕਰ੍ਮ ? ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ-
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਬਲਮਾਹ-ਰਸਮਿਤਿ| ਤੌਰਸਵਿਪਾਕੌ| ਤਾਨਿ-ਰਸਵਿਪਾਕਵੀਰ੍ਯਾਣਿ| ਅਪੋਹਤਿ-ਜਯਤਿ| ਬਲਸਾਮ੍ਯੇ-ਕਤ੍ਰਿਮਬਲਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵੇ, ਯਤ੍ਰ ਰਸਵਿਪਾਕਯੋਸ੍ਤੁਲ੍ਯਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਤੁਲ੍ਯਸਹਾਯਤ੍ਵਂ ਚ ਤਤ੍ਰ ਰਸਾਦ੍ਵਿਪਾਕੋ ਬਲੀ, ਮਾਤ੍ਰਾਸਹਾਯਵੈਸਮ੍ਯੇ ਤੁ ਯੋ ਮਾਤ੍ਰਾਧਿਕਃ ਸਹਾਯਾਧਿਕੋ ਵਾ ਸ ਬਲੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਵੀਰ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੧੭)- ਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਅਪਿ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਰਸਾਦ੍ਯਾਃ ਕਾਰ੍ਯਸਾਧਨੇ| ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਿਘਾਤਾਯ ਗੁਣਦੋਸਾ ਮਿਥੋ ਯਥਾ|| ਰਸਵੀਰ੍ਯਪ੍ਰਭਤਯੋ ਭੂਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਤਃ| ਏਕਰੂਪਾ ਵਿਰੂਪਾ ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਮਧਿਸ਼ੇਰਤੇ| ਮਾਧੁਰ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਮਨ੍ਦਤਾਃ| ਸਹ ਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਕ੍ਸੀਰੇ ਨ ਤ੍ਵਾਨੂਪੌਦਕਾਮਿਸੇ|| ਗੁਣਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਯੇ ਚੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤ ਏਵ ਤਨੁਦੋਸਯੋਃ| ਸ੍ਥਿਤਿਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਹੇਤੁਕਾਃ| ਰਸਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਤੇਨਾਧਿਵਸਨੇਨ ਚ| ਵੀਰ੍ਯਂ ਵਿਪਾਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮਣਃ ਪਰਿਨਿਸ੍ਠਯਾ|| ਮਧੁਰਸ੍ਕਨ੍ਧਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਸ੍ਟਘਤਤੈਲਗੁਡਾਦਿਸੁ| ਗੁਣਾਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਦਿਭੇਦੇਨ ਰਸਸਟ੍ਕਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ|| ਅਸ੍ਤੁ ਭੇਦਾਦਸਹ੍ਵਯਾਤ੍ਵਮੈਕ੍ਯਂ ਵਾਸ੍ਵਾਦਲਕ੍ਸਣਾਤ੍| ਭੂਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸੇਣ ਭੇਦੋ ਯੋਲ੍ਪੇਨ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ|| ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਫਲੇ ਚਾਸੌ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਵਿਵਿਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਸ੍ਵਜਾਤੇਰਨਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍|| ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭੇਦੋ ਯਥਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਰਸਾਨਾਮਪਿ ਸ ਕ੍ਰਮਃ| ਦਸ੍ਟਂ ਮੁਖੋਪਲੇਪਾਦਿ ਯਤ੍ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਘਤਾਦਿਸੁ|| ਨ ਚ ਤਦ੍ਦਾਡਿਮਾਦ੍ਯੇਸੁ ਸਡੇਵਾਤੋ ਰਸਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਆਨਨ੍ਤ੍ਯੈਕਤ੍ਵਯੋਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਰ੍ਥਤਨ੍ਤ੍ਰਣਮ੍|| ਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯਾ ਵੀਰ੍ਯਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਨ੍ਤੋਨ੍ਯਥਾ ਗੁਣਾਃ| ਪਟੁਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਹੀਨਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਣਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਤੇ ਗੁਣਾਃ||" ਇਤਿ|
ਰਸਾਦਿਸਾਮ੍ਯੇ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਜਮ੍| |੨੬|
रसादिसाम्ये यत् कर्म विशिष्टं तत् प्रभावजम्| |२६|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਯੋ ਰਸਾਦੀਨਾਂ-ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯੇ ਸਤਿ, ਯਦੇਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨ੍ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ, ਅਨ੍ਯਤ੍ਪੁਨਰਨ੍ਯਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਕਰ੍ਮ, ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਜਂ-ਪ੍ਰਭਾਵਾਜ੍ਜਾਤਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਯਮਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਕਰ੍ਮਕਰਣਾਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚੀਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਪ੍ਰਭਾਵਃ ਕ ਉਚ੍ਯਤੇ ? ਇਤਿ ਚੇਤ੍ ਬ੍ਰੂਮਃ| ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਦਿਗੁਣਾਤਿਸ਼ਾਯੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਯਃ, ਸ ਪ੍ਰਭਾਵਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ-"ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਦਿਗੁਣਾਤਿਸ਼ਯਵਾਨਲਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਯਃ ਪ੍ਰਭਾਵਃ ਸ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ||" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮਾਹ-
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਪ੍ਰਭਾਵਃ| ਪ੍ਰਭਾਵਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਰਸਾਦਿਸਾਮ੍ਯ ਇਤਿ| ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਯੋ ਰਸਾਦਿਸਾਮ੍ਯੇ ਸਤ੍ਯਪ੍ਯੇਕਸ੍ਯ ਯਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਕਰ੍ਮ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਜਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਧਰ੍ਮੋ ਹੇਤੁਃ, ਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
| ਦਨ੍ਤੀ ਰਸਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਪਿ ਚਿਤ੍ਰਕਸ੍ਯ ਵਿਰੇਚਨੀ||੨੬|| ਮਧੁਕਸ੍ਯ ਚ ਮਦ੍ਵੀਕਾ, ਘਤਂ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਦੀਪਨਮ੍| |੨੭|
| दन्ती रसाद्यैस्तुल्याऽपि चित्रकस्य विरेचनी||२६|| मधुकस्य च मृद्वीका, घृतं क्षीरस्य दीपनम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਚਿਤ੍ਰਕਸ੍ਯ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਪਿ ਦਨ੍ਤਿ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯੋਤਿਸ਼ਾਯਿਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਯੋਗਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨੀ, ਨ ਚਿਤ੍ਰਕਃ, ਚਿਤ੍ਰਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਧੁਕਸ੍ਯ ਚ ਮਦ੍ਵੀਕਾ ਤੁਲ੍ਯਾਪਿ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯੋਤਿਸ਼ਾਯਿਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਯੋਗਾਤ੍ ਮਦ੍ਵੀਕਾ ਵਿਰੇਚਨੀ, ਨ ਮਧੁਕਮ੍| ਘਤਂ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਰਸਾਦਿਭਿਸ੍ਤੁਲ੍ਯਮਪਿ ਘਤਂ ਦੀਪਨਮ੍, ਨ ਪੁਨਃ ਕ੍ਸੀਰਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਭਾਵਲਕ੍ਸਣਮਨ੍ਯਥਾਹ-ਪ੍ਰਤਿਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਸਂਜ੍ਞਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਲਕ੍ਸਣੋ ਯੋ ਧਰ੍ਮਸ੍ਤ੍ਵਤਲਾਦਿਪ੍ਰਤ੍ਯਯਪ੍ਰਤੀਤਿਸਮਧਿਗਮ੍ਯਃ ਸ ਪ੍ਰਭਾਵਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਯਃ ਸ੍ਵਸਂਜ੍ਞਾਯਾਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਕਾਰਣੇ ਸ੍ਮਤਃ| ਤ੍ਵਤਲਾਦਿਪ੍ਰਬੋਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਤਿ ਸ ਸ੍ਮਤਃ||" ਇਤਿ| ਏਵਂ ਚ ਦਨ੍ਤੀਤ੍ਵਾਦ੍ਦਨ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਰੇਚਨਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਭਾਵਃ, ਚਿਤ੍ਰਕਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਰਕਤ੍ਵਾਦਵਿਰੇਚਨਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਭਾਵਃ, ਏਵਂ ਮਦ੍ਵੀਕਾਤ੍ਵਾਨ੍ਮਦ੍ਵੀਕਾਯਾ ਵਿਰੇਚਨਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਭਾਵਃ, ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਕਲਪਦਾਰ੍ਥੇਸੁ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਭ੍ਯਾਂ ਯਤਃ ਸਕਲਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍, ਅਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਾਰ ਇਦਮਾਹ-
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਪ੍ਰਭਾਵਮੁਦਾਹਰਤਿ-ਦਨ੍ਤੀਤਿ| ਰਸਾਦਯ ਉਕ੍ਤਾਸ਼੍ਵਰਕੇਣ (ਸੂ. ਅ. ੨੬/੭੦)- "ਕਟੁਕਃ ਕਟੁਕਃ ਪਾਕੇ ਵੀਰ੍ਯੋਸ੍ਣਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕੋ ਮਤਃ| ਤਦ੍ਵਦ੍ਦਨ੍ਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ਤੁ ਵਿਰੇਚਯਤਿ" ਸਾ ਨਰਮ੍||" ਇਤਿ| ਮਧੁਮਮਦ੍ਵੀਕਯੋਃ ਕ੍ਸੀਰਘਤਯੋਸ਼੍ਚ ਮਧੁਰਰਸਪਾਕਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਚ ਸਾਮ੍ਯੇਪਿ ਮਦ੍ਵੀਕੈਵ ਵਿਰੇਚਨੀ ਨ ਮਧੁਕਮ੍, ਘਤਮੇਵ ਦੀਪਨਂ ਨ ਕ੍ਸੀਰਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯਦਪ੍ਯੁਦਾਹਤਮ੍ (ਸੂ.ਅ. ੧੭)-"ਕਟੁਪਾਕਰਸਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਤ੍ਵੈਃ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍| ਲਸ਼ੁਨੋ ਵਾਤਕਫਕਨ੍ਨ ਤੁ ਤੈਰੇਵ ਯਦ੍ਗੁਣੈਃ|| ਮਿਥੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਲੋਹਿਤਾਦ੍ਯਾ ਜਯਨ੍ਤਿ ਯਤ੍| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯਵਕਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਵਿਜਮ੍ਭਿਤਮ੍|| ਸ਼ਿਰੀਸਾਦਿ ਵਿਸਂ ਹਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਯਂ ਤਦ੍ਵਿਵਦ੍ਧਯੇ| ਮਣਿਮਨ੍ਤ੍ਰੌਸਧੀਨਾਂ ਚ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਮਕਮ੍|| ਸ਼ਲ੍ਯਾਕਰ੍ਸਣਪੁਂਜਨ੍ਮਰਕ੍ਸਾਰ੍ਯੁਧਵਸ਼ਾਦਿਕਮ੍| ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਯੈਰਪਿ ਵਿਸਂ ਯਨ੍ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ ਚਾਗਦਃ|| ਵਿਰੇਚਯਤਿ ਯਦ੍ਦਸ੍ਯਮਾਸ਼ੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਕਰੋਤਿ ਵਾ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਭਾਗਿਕਂ ਯਚ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਯਚ੍ਛਮਨਾਦਿਕਮ੍|| ਮਾਤ੍ਰਾਦਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤਤ੍ਤਚ੍ਚ ਯਤ੍ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ ਵਰ੍ਣਿਤਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਭਾਵਜਂ ਸਰ੍ਵਮਤੋਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ|| ਰਸੇਨ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਗੁਣੈਸ਼੍ਚਕਰ੍ਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਿਪਾਕੇਨ ਚ ਯਦ੍ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਸਦ੍ਯੋਨ੍ਯਥਾ ਤਤ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਧੇਤੋਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਗੋਚਰੋਸ੍ਤਿ||" ਇਤਿ|
| ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਕਰ੍ਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ, ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਤਤ੍||੨੭|| ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦੇਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ| |੨੮|
| इति सामान्यतः कर्म द्रव्यादीनां, पुनश्च तत्||२७|| विचित्रप्रत्ययारब्धद्रव्यभेदेन भिद्यते| |२८|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਇਤਿ-ਪ੍ਰਕਾਰੇ, ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਕਰ੍ਮ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍, ਨ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ| ਯੈਰੇਵ ਮਹਾਭੂਤੈ ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਆਰਬ੍ਧਾਃ, ਤੈਰੇਵ ਤਥਾਭੂਤੈਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਅਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਕਰ੍ਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਕ੍ਤੁਮਿਦਮਾਹ-ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਤਦਿਤਿ| ਤਤ੍-ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿ, ਪੁਨਰ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ-ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯਤੇ| ਕੇਨ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਵਿਚਿਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਃ,-ਨਾਨਾਕਾਰਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ, ਪ੍ਰਤਿਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਪ੍ਰੇਰਿਤੋ ਵਿਚਿਤ੍ਰੋ ਮਹਾਭੂਤਪਰਿਣਾਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਂ ਚ ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਚ, ਤਸ੍ਯ ਭੇਦੋ-ਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਤੇਨ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦੇਨ, ਤਤ੍-ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ, ਭਿਦ੍ਯਤੇ-ਨਾਨਾਤ੍ਵੇਨ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਰਸਾਦੀਨਾਮਪਿ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਤਦਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦੇਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵਮਪਿ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਵਸ਼ਾਦ੍ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਮ੍, ਪਰਸ੍ਪਰਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮ੍| ਪਰਸ੍ਪਰਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯੇ ਚੈਸਾਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਮੇਵ ਕਾਰਣਮ੍| ਯਦ੍ਵਸ਼ਾਦਨ੍ਯਦਿਦਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ ਰੂਪਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਦਿਭਿਨ੍ਨਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤੇ ਚ| ਤਤ੍ਕਿਨ੍ਨੁ ? "ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦੇਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ|" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ| ਸਤ੍ਯਮੇਤਤ੍, ਕਿਨ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਤਾ ਕਤਮ੍| ਯਸ੍ਯ ਭੇਦੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਯਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮ ਤਦ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਰਸਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਾਨਿ ਮਹਾਭੂਤਾਨ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਾਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਚਾਰਮ੍ਭਕਾਣ੍ਯਪਰਾਣਿ, ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਮ੍| ਤਦੇਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮ੍| ਯਤਃ ਕਾਨਿਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯੈਰੇਵ ਮਹਾਭੂਤੈਰ੍ਯਥਾਵਿਧੈ ਰਸਾਦਯ ਆਰਬ੍ਧਾਃ, ਤੈਰੇਵ ਤਥਾਵਿਧੈਰ੍ਮਹਾਭੂਤੈਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਣ੍ਯਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ| ਤਾਨਿ ਰਸਾਦਿਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਾਨ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਾਨਿ ਚ ਯਥਾਯਥਂ ਤਤ੍ਕਰ੍ਮ ਰਸਾਦ੍ਯਨੁਗੁਣਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਯਥਾ,-ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦੀਨਿ| ਕਾਨਿਚਿਤ੍ਪੁਨਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਿਤਰਸਾਦਿਸਮਾਰਮ੍ਭਕਮਹਾਭੂਤਾਨ੍ਯਨ੍ਯਾਨਿ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਾਣ੍ਯਨ੍ਯਾਨਿ ਚ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ, ਤੈਰਾਰਬ੍ਧਾਨਿ ਤਾਨਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਰਸਾਦੀਨਾਮਾਰਮ੍ਭਕਾਣ੍ਯਨ੍ਯਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਚਾਰਮ੍ਭਕਾਣ੍ਯਨ੍ਯਥਾਭੂਤਾਨਿ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ, ਨੋਭਯਤ੍ਰੈਕਰੂਪਾਣੀਤਿ| ਤਾਨਿ ਚ ਯਥਾਯਥਂ ਰਸਾਦ੍ਯਨੁਗੁਣਂ ਕਰ੍ਮ ਨ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਦ੍ਧੇਤੁਭਾਵਸ੍ਯ| ਤਥਾ ਹਿ,-ਰਸਾਦੀਨਾਮਾਰਮ੍ਭੇਨ੍ਯੋ ਹੇਤੁਰਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਰਮ੍ਭ ਇਤਿ| ਯਥਾ,-ਮਕੁਸ੍ਠਯਵਮਤ੍ਸ੍ਯਸਿਂਹਾਦੀਨਿ| ਏਤਾਨਿ ਹਿ ਯਥਾਰਸਂ ਨ ਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਤ੍ਥਂ ਯਾਨਿ ਰਸਾਦਿਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਬਹੂਨ੍ਯਪਿ ਤੇਸਾਂ ਰਸੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ| ਅਤ ਏਵ ਹੇਤੋਃ ਸਣ੍ਣਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਯੋ ਗੁਣਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ, ਤਸ੍ਯ ਸਾਰ੍ਥਕਤ੍ਵਮ੍| ਰਸੋਪਦੇਸ਼ਮਨ੍ਤਰੇਣ ਹਿ ਬਹੁਤਰਾਣਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਮਾਨਰੂਪਾਣਾਂ ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਕਰ੍ਮ ਵਕ੍ਤੁਂ ਸੁਖੇਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ| ਯਾਨਿ ਤੁ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮੋਪਦੇਸ਼ਂ ਵਿਨਾ ਯਥਾਯਥਂ ਕਰ੍ਮ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਰਤਿ-ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਨ੍ਤਾਨਾਮ੍| ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮਾਪਵਦਤਿ-ਪੁਨਸ਼੍ਵ ਤਦਿਤਿ| ਤਤ੍-ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮ, ਭਿਦ੍ਯਤੇ-ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਨ ? ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦੇਨ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਃ-ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਲਕ੍ਸਣਾਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਃ-ਕਾਰਣਭੂਤਾ ਮਹਾਭੂਤਸਙ੍ਗਾਤਾਃ, ਤੈਰਾਰਬ੍ਧਂ ਯਦ੍ਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਸ੍ਯ ਭੇਦੋ-ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤ੍ਵਮ੍, ਤੇਨ| ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦ੍ਯਵਾਨ੍ਤਰਸਾਮਾਨ੍ਯਭੇਦਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਨਸ੍ਤਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਕ੍ਵਚ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਯਾਦਗੇਵ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਃ, ਤਦਗੇਵ ਰਸਾਦੀਨਾਮ੍| ਤਤ੍ਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਮ੍, ਤਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਗੁਣਾਨ੍ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ| ਕ੍ਵਚਿਦਨ੍ਯਾਦਗ੍ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕੋਨ੍ਯਾਦਗ੍ਰਸਸ੍ਯਾਨ੍ਯਾਦਕ੍ ਗੁਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਦ੍ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਮ੍, ਤਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਗੁਣਾਨਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ | ਤਦਰ੍ਥੇ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਵਰੁਪਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਾਦ੍ਯਾਰਮ੍ਭਃ |
ਏਤਦੁਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਦਾਹ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ ਗੋਧੂਮੋ ਵਾਤਜਿਦ੍ਵਾਤਕਦ੍ਯਵਃ||੨੮|| ਉਸ੍ਣਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਃ ਪਯਃ ਸ਼ੀਤਂ ਕਟੁਃ ਸਿਂਹੋ ਨ ਸ਼ੂਕਰਃ| ੨੮੧/੨| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਨਵਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||
एतदुदाहरणार्थं ग्रन्थकृदाह स्वादुर्गुरुश्च गोधूमो वातजिद्वातकृद्यवः||२८|| उष्णा मत्स्याः पयः शीतं कटुः सिंहो न शूकरः| २८१/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यादिविज्ञानीयो नाम नवमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ੍ਵਾਦੁਰਸੋਪੇਤੋ ਗੁਰੁਗੁਣਯੁਕ੍ਤਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਗੋਧੂਮੋ ਮਧੁਰਰਸੋਪਦਿਸ੍ਟਂ ਵਾਤਜਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ ਕਰੋਤਿ, ਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਾਦੁਰਸੋਪੇਤੋ ਗੁਰੁਗੁਣਯੁਕ੍ਤਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਗੋਧੂਮੋ ਮਧੁਰਰਸੋਪਦਿਸ੍ਟਂ ਯਦ੍ਵਾਤਜਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ ਤਨ੍ਨ ਕਰੋਤਿ, ਅਪਿ ਤੁ ਵਾਤਕਤ੍ਤ੍ਵਮੇਵ ਕਰੋਤਿ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਤ੍ਸ੍ਯਃ ਸ੍ਵਾਦੁਰਸੋਪੇਤੋ ਗੁਰੁਗੁਣੋਪੇਤਸ਼੍ਚ ਨ ਮਧੁਰਰਸੋਪਦਿਸ੍ਟਃ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਃ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਃ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਕ੍ਸੀਰਂ ਚ ਸ੍ਵਾਦੁਰਸੋਪੇਤਂ ਗੁਰੁਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਮਧੁਰਰਸੋਪਦਿਸ੍ਟਂ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਮ੍, ਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਵਾਦੁਰਸਯੁਕ੍ਤੋ ਗੁਰੁਗੁਣਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸਿਂਹੋ ਨ ਯਥਾਰਸਂ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਃ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਕਟੁਕੋ ਵਿਪਾਕੇ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ੂਕਰੋ ਮਧੁਰਰਸਯੁਕ੍ਤੋ ਗੁਰੁਗੁਣੋਪੇਤਸ਼੍ਚ ਯਥਾਰਸਂ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕ ਏਵ, ਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਵਂ ਯਾਨਿ ਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਤੇਸਾਂ ਰਸੋਪਦੇਸ਼ੇਨੈਵ ਗੁਣਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੩|੪੮)- "ਸ਼ੀਤਂ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮਧੁਰਂ ਰਸਪਾਕਯੋਃ| ਤਯੋਰਮ੍ਲਂ ਯਦੁਸ੍ਣਂ ਚ ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤਂ ਕਟੁਕਂ ਤਯੋਃ|| ਤੇਸਾਂ ਰਸੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਗੁਣਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਵੀਰ੍ਯਤੋਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ ਪਾਕਤਸ਼੍ਚੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ|| ਯਥਾ ਪਯੋ ਯਥਾ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਯਥਾ ਵਾ ਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕੌ| ਏਵਮਾਦੀਨਿ ਚਾਨ੍ਯਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਦ੍ਰਸਤੋ ਭਿਸਕ੍||" ਇਤਿ| ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਚ ਰਸਾਦਿਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਾਨ੍ਯੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣੀਤਿ ਚੇਤਸਿ ਕਤ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯੋਵੋਚਤ੍| ਯਥਾ (ਸ਼੍ਲੋ.੪)- "ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੌ ਰਸਾਸ਼੍ਰਯੇ| ਰਸੇਸੁ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਾਹਚਰ੍ਯੋਪਚਾਰਤਃ||" ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਚ ਬਹੁਤਰਾਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਰਸਾਦਿਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ, ਅਤੋ ਰਸੋਪਦੇਸ਼ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਨਾਨ੍ਯਥਾ| ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ ਪੁਨਃ ਕਤਿਪਯਾਨ੍ਯੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ, ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵੋਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਮੁਨਿਨਾਪ੍ਯਯਮਰ੍ਥੋ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਵੋਕ੍ਤਃ| ਯਥਾ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੩|੫੯)- "ਮਧੁਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਸ੍ਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਸਾਯਂ ਤਿਕ੍ਤਮੇਵ ਚ| ਯਥਾ ਮਹਤ੍ਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਯਥਾ ਚਾਨੂਪਮਾਮਿਸਮ੍|| ਲਵਣਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਨੋਸ੍ਣਮਮ੍ਲਮਾਮਲਕਂ ਯਥਾ| ਅਰ੍ਕਗੁਰੁਗੁਡੂਚੀਨਾਂ ਤਿਕ੍ਤਾਨਾਂ ਚੋਸ੍ਣਮੁਚ੍ਯਤੇ|| ਕਿਞ੍ਚਿਦਮ੍ਲਰਸਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦਮ੍ਲ ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਚ| ਯਥਾ ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਭੇਦਿ ਚਾਮਲਕਂ ਯਥਾ|| ਪਿਪ੍ਪਲੀਨਾਗਰਂ ਵਸ੍ਯਂ ਕਟੁ ਚਾਵਸ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਸਾਯਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਃ ਸ਼ੀਤਃ ਸੋਭਯਾਯਾ ਮਤੋਨ੍ਯਥਾ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਨ ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਯੇ ਚ ਰਸਸਂਯੋਗਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਸ੍ਤੇ ਰਸਾਦਿਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧੈਰ੍ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਰੂਪੈਰ੍ਮਿਥਃ ਕਲ੍ਪਨੀਯਾਃ, ਨ ਤੁ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧੈਰ੍ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਰੂਪੈਃ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਸਾਂ ਨ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਰੂਪਿਤਾ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਦਯੋ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਵਾਤ੍| [ਅਤੋ ਰਸੋਪਦੇਸ਼ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਤੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਸ੍ਤੇ ਰਸਸਂਯੋਗਾਃ ਕਲ੍ਪਯਿਤੁਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ|] ਅਯਂ ਰਸਸਂਯੋਗਭੇਦ ਏਵਂਗੁਣੋਯਮੇਵਂਗੁਣਃ, ਏਵਂਗੁਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਮੁਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਸਯੇ ਯੋਜ੍ਯ ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਸਯੇ ਚਾਯਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ, ਅਨਿਰ੍ਜ੍ਞਾਤਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਨ ਹਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧੈਰ੍ਯੇ ਰਸਸਂਯੋਗਾਃ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਕਥਮਪ੍ਯਵਧਾਰਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ| ਅਪਿ ਚ, ਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧੈਰ੍ਯੇ ਸਂਯੋਗਾਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਸਾਂ ਸਂਯੋਗਿਨਾਂ ਵੀਰ੍ਯਤਿ ਯੋ ਵਿਰੋਧਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਲਕ੍ਸਣਃ, ਸ ਨ ਦੋਸਾਯ| ਯੇ ਤੁ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧੈਃ ਸਂਯੋਗਾਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਸਾਂ ਸਂਯੋਗਿਨਾਂ ਯਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਲਕ੍ਸਣੋ ਵਿਰੋਧਃ, ਸ ਦੋਸਾਯੇਤਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਰਸਾਲਾਪਾਨਕਾਦੀਨਾਮਨੇਕਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਾਨਾਮਨਭ੍ਯਵਹਾਰ ਏਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਵਰ੍ਗਾ ਯੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਸ੍ਤੇਸੁ ਯਦਯੌਗਿਕਂ ਤਜ੍ਜਹ੍ਯਾਤ੍ ਯੌਗਿਕਂ ਤ੍ਵਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਰਸਾਦਿਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਮੇਵ ਯੋਜ੍ਯਮ੍, ਨ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਨਾਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤ ਏਵਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਰੂਪਮ੍, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਨ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍, ਅਪਿ ਤੁ ਰਸਾਦਿਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਰਸੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਦਿਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਾਧ੍ਯਾਯੋ ਨਵਮਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੯||
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦਮੁਦਾਹਰਤਿ-ਸ੍ਵਾਦੁਰਿਤਿ| ਯਵਗੋਧੂਮਯੋਰ੍ਮਤ੍ਸ੍ਯਪਪਯਸੋਃ ਸਿਂਹਸ਼ੂਕਰਯੋਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਾਦੁਤ੍ਵਗੁਰੁਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵੇਪਿ ਯਵਮਤ੍ਸ੍ਯਸਿਂਹਾਨਾਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਾਤਲ ਪ੍ਰਭਾਵਤ੍ਵੋਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਕਟੁਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਾਨਿ ਸ੍ਵਾਦੁਤ੍ਵਗੁਰੁਤ੍ਵਵਿਪਰੀਤਾਨਿ| ਗੋਧੂਮਪਯਃਸ਼ੂਕਰਾਣਾਂ ਤੁ ਸਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਾਤਘ੍ਨਪ੍ਰਭਵਤ੍ਵਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਮਧੁਰਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਾਨਿ ਸ੍ਵਾਦੁਤ੍ਵਗੁਰੁਤ੍ਵਯੋਰਵਿਪਰੀਤਾਨਿ| ਵਾਤਜਿਤ੍ਤ੍ਵਵਾਤਕਤ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਤਤ੍ਕਾਰਣਭੂਤੌ ਪ੍ਰਭਾਵੌ ਲਕ੍ਸ੍ਯੇਤੇ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਕਰਣਂ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍|| ੯||