9. dravyādhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

sa0- pūrvamannapānādidravyaikadēśaḥ prāyōpayōgavānnirdiṣṭaḥ, tasya cāhāravidhērmātrā cōpadiṣṭā| samprati dravyarasavīryavipākādayō vācyāḥ| annapānaṁ hi rasavīryavipākādīn parīkṣyōpayōktavyam, nānyathā| tasmānmātrāśitīyādhyāyādanantaraṁ dravyādivijñānīya ārabhyatē-

Adhikarana dravyAdivij~jAnIyAdhyAyonavamaH (2) · Śloka 2

athātō dravyādivijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2||

sa0-dravyamādiryēṣāṁ tē dravyādayaḥ| ādiśabdēna rasavīryādiparigrahaḥ| dravyādīnāṁ vijñānaṁ-avagamaḥ, tasmai hitaḥ| śēṣaṁ pūrvavat|

Adhikarana rasAdInAM dravyameva shreShTham (1) · Śloka 1

tatra dravyasya rasādibhyaḥ prāṅnirdēśaḥ, prādhānyāt| prādhānyaṁ ca svayamēva granthakr̥t pratipādayannāha dravyamēva rasādīnāṁ śrēṣṭhaṁ, tē hi tadāśrayāḥ| |1|

sa0-rasādīnāmiti nirdhāraṇē ṣaṣṭhī| rasavīryādīnāṁ madhyē dravyamēva pradhānam| kutaḥ ? tē-rasādayō, hi-yasmāt, tadāśrayāḥ-tadēva dravyamāśrayō yēṣāṁ ta ēvam| ata ēva kēvalā rasādayō nōpalabhyantē| tasmāt dravyaṁ pradhānam|

Adhikarana dravyasya pa~jcaBUtAtmakatvam (1) · Śloka 1

| pañcabhūtātmakaṁ tattu|1|

sa0-turavadhāraṇē| yattadōśca nityābhisambandhāt yadityētadanuktamapyarthāllabhyatē| tēnāyamarthaḥ,-yat rasādīnāmāśrayabhūtaṁ kāryaṁ dravyaṁ-harītakyādi sthāvaraṁ, chāgādi vā jaṅgamaṁ, tat pañcabhūtātmakam, na tu yatkāraṇaṁ dravyamākāśādi| tasya hi pañcabhūtātmakatvē satyākāśādīnāṁ pr̥thaktvēnātmalābhō na syāt| tataścēdamākāśaṁ nāma mahābhūtam, idaṁ pr̥thvī nāma mahābhūtamiti gadituṁ na pāryēta, sarvasya pañcamahābhūtātmakatvāt| na ca yatkāraṇaṁ tatkadācit kāryaṁ syāt| tasmāt kāryadravyasyaiva pañcamahābhūtātmakatvam, na kāraṇadravyasyā''kāśādēḥ| munistu (ca. sū. a. 1|47)- "khādīnyātmā manaḥ kālō diśaśca dravyasaṅgrahaḥ|" iti navadhā dravyamuktvā tallakṣaṇaṁ vyadhīta| yathā (carakē sū. a. 1|50)- "yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṁ samavāyi yat| taddravyam" iti| asyārthaḥ,-yatra karma-parispandalakṣaṇaṁ saṁyōgaviyōgakāraṇam, samavētaśca guṇaḥ-yatra śabdādayō gurvādayō vā| buddhirvā parādayō vā samavētāḥ, yacca kāraṇaṁ samavāyi taddravyamucyatē| samavāyīti| yatkāraṇamapr̥thagbhavati tatsamavāyikāraṇam| yathā,-tantavaḥ paṭasya| ētāni karmaguṇāśrayitvasamavāyikāraṇatvāni yadyapi sarvāṇi sarvasmin dravyē na vidyantē, tathā'pi yadyatra sambhavati tatra tēna tasya dravyasya dravyatvaṁ kalpyam| tadyathā,-manasaḥ karmaguṇāśrayitvēna, vāyvādīnāṁ tu karmaguṇāśriyatvēna samavāyikāraṇtvēna ca| nanu, ākāśādīni kāraṇadravyāṇīti kathamuktam ? yāvatā''kāśasya dravyatvamēva nāstīti kēcit| tānbrūmahē| jaladhēriva pratyakṣēṇaivāsya nīlarūpatōpalabdhērastitvaṁ siddham| tathā, kavayō'pi nīlatvamēvāsya varṇayanti| yathā karṇāṭasya-"vipulapulinā hr̥dyā nadyō vahantyatinirmalāḥ kamalasubhagō vāyurghrāṇaṁ vilambati māṁsalaḥ| navajaladharacchāyāvāsādivāciranirgatō vahati śaśabhr̥nnīlasnigdhē nabhasyavadātatām||" iti| tathā ca bāṇasya-"dhautāśani nabhasi" iti| tadētaddūṣayanti| tathā hi,- dūrāt bhrāntimātrēṇaiva nīlarūpatvamasyōpalabhyatē| yathā-girērvividhavarṇasyāpi dūrānnīlatvapratītiḥ| yatkavīnāṁ varṇanaṁ tatsādr̥śyalēśēna niṣpramāṇamēva sambhāvyatē| tathā ca tējasaḥ śuklatvaṁ varṇayanti| na ca śuklatvamētasyōpapadyatē, nirākāratvāt| tasmānnīlarūpatvamākāśasyānupapannam| api ca, yadyākāśasya nīlarūpatā syāt, tadā nīlarūpaṁ bhavannabhaḥ| na ca syātsnigdhanīlarūpatvaṁ nabhasaḥ| nanu, darśanavaicitryādasya rūpavattvamupapannam| yathā,-puruṣaḥ śarādēṟujutāṁ didr̥kṣurēkaṁ cakṣurnimīlyāparaṁ cōnmīlya tāmupalabhatē, na tu nayanayugalēna| tadvatsannikr̥ṣṭē gaganarūpasyānādānam, viprakr̥ṣṭē tu grahaṇaṁ syāditi| na caitadyuktam| yatō rūpavattvē'bhyupagamyamānē sparśavattvamasya prasajyēta, rūpasya sparśēna nityasambandhāt| sparśavattvē ca satyākāśatvamēva na syāt| atō na rūpavadvyōma| anyē tvēvaṁ manyantē| pavanavadākāśasyāvasthā'stu| yathā kila pavanaḥ sparśavān, na ca tasmin rūpaṁ sambhavati| tathaivākāśō rūpavān, na ca sparśavāniti| tadidamanavagatapadārthasvarūpāṇāṁ vilapanam| tatō yatra rūpaṁ tatrāvaśyaṁ sparśaḥ, na tu yatra sparśastatrāvaśyaṁ rūpam| tasmānna nabhō rūpavanna ca sat (sparśavat)| atrōcyatē| paramārthadarśibhiryadupādāyōtpattiḥ kathyatē, tadasti| yathā,-pr̥thivyādi| uktaṁ ca-"akṣarāt khaṁ tatō vāyustasmāttējastatō jalam| udakāt pr̥thivī jātā bhūtānāmēṣa sambhavaḥ||" iti| tasmādākāśaṁ dravyamasti| api ca, ākāśamupadāya yativr̥ddhiprasavādiviśēṣōpalabdhērākāśasyāstitvam| yathā,-rūpōpalabdhiviśēṣasambhavānumitaṁ cakṣuḥ| api ca, ākāśābhāvē hyēkaghanatvaṁ jagataḥ syāt| tathā, śabdākhyasya guṇasyānyathā'nupapattyā'styākāśamiti| nanu, vāyōrdravyatvaṁ nāsti, tatsvarūpagrāhakapramāṇābhāvāt| sparśōpalabdhērvāyōrastitvamucyata iti cēt tadapi na, yatō'dhunaivōktaṁ khādvāyuriti| gaganasya ca sparśābhāvāt vāyōrapyasparśavattvam, kāraṇaguṇapūrvakatvātkāryasya| naitadasti| kāryasyōbhayātmakatvadarśanāt| kāraṇaguṇapūrvakaṁ kāryaṁ dr̥ṣṭamakāraṇaguṇapūrvakaṁ ca dr̥ṣṭam| tatra kāraṇaguṇapūrvakaṁ tāvadyathā,-tantuśvētatvapūrvakaṁ paṭē śvētatvaṁ dr̥ṣṭam| akāraṇaguṇapūrvakaṁ ca dr̥ṣṭam, yathā-haridrākṣārasaṁyōgādraktatā| tasmādasparśādākāśādutpannō vāyuḥ syādēva sparśavān| nanu, ēvamapyagnijalapr̥thivīṣvapi sparśaviśēṣasambhavāt agnyādisamavāya ēva vāyurvyavahriyatē na tu tadvyatiriktō vāyurasti| atrōcyatē| satyamanalādīnāmapi sparśō'sti, kintu vilakṣaṇa ēvāsau| tathā hi,- tējasaḥ sparśō rūpaikārthasamavāyī| apāṁ sparśō rūparasābhyāṁ samavētaḥ| pr̥thivyāḥ sparśō rūparasagandhasamavētaḥ| yastu vāyōḥ sparśaḥ, sa patracalanaśākhābhañjanādikarmasamavāyī| sa naiṣāmagnyādīnāṁ dr̥ṣṭānāṁ nāpyadr̥ṣṭānāmātmagikkālādīnām| guṇāśca sarvē dravyāśrayā dr̥ṣṭāḥ, rūpādaya iva paṭādiṣu| tasmādvāyōrviśiṣṭasparśavattvādastitvamanumīyatē| tathā, pavanasya tatkarmōpadēśādastitvam| yasya tattvadarśibhiḥ karmōpadiśyatē, tadasti| yathā,- kaphādivadvātasya ca karmōpadiṣṭam (hr̥.sū.a. 12|49)- "sraṁsavyāsavyadhasvāpa" ityādi| tasmādasti vāyurdravyamiti| agnirdravyaṁ nāsti, indhanavyatirēkēṇānupalabdhēḥ| atrōcyatē| tattvadarśibhiragnērdravyōtpattihētutvēnōpadēśādastitvam| tathā cēhaiva vakṣyati (ślō. 8)- "āgnēyaṁ dāhabhāvarṇaprakāśapacanātmakam|" iti| nanu, yuktaścaturṇāṁ pr̥thivyāpastējōvāyūnāṁ bhūtānāṁ sāvayavatvāt dravyēṣūtkarṣāpakarṣasannivēśaḥ, kvaciddravyē kasyacidbhūtasya pramāṇataḥ prabhāvataścāvayavānāmuktarṣāpakarṣasadbhāvāt| ākāśasya tu niravayavatvātsūkṣmatvādēkatvāccōtkarṣāpakarṣasannivēśō na yuktaḥ| yuktamāha bhavān| kintu sāvayavānāmēva dravyāṇāṁ yē'vayavāḥ kvacitpāṣāṇādau saṁhatāstathā'vatiṣṭhantē| yathā tatra dravyē kāṭhinyasya prakarṣō bhavati| tatra cākāśamapakr̥ṣyatē| anibiḍāvayavē tu sannivēśē ākāśaḥ prakr̥ṣyatē| tadēvamanayā yuktyā''kāśasyāpi nyūnādhikabhāva upapannaḥ| atha kēna mahābhūtēna kathaṁ kr̥tvā''rabdhaṁ taddravyamityāha-

Adhikarana dravyotpattiprakAraH (1-2) · Śloka 2

| kṣmāmadhiṣṭhāya jāyatē||1|| ambuyōnyagnipavananabhasāṁ samavāyataḥ| tannirvr̥ttirviśēṣaśca vyapadēśastu bhūyasā||2||

sa0-pr̥thvīmādhārīkr̥tvōtpadyatē| ēvaṁ pr̥thivyākhyēna bhūtēnā''dhāratvēnōpakr̥tya tēna tadārabdhaṁ dravyamityucyatē| sa0-tathā, ambu-salilaṁ, yōniḥ-kāraṇaṁ, yasya tadambuyōni dravyam| ēvaṁ jalaṁ nāma mahābhūtaṁ rasavattvādyōnitayōpakr̥tya tēna tadārabdhamityucyatē| [muninā'pyuktam (ca. sū. a. 1|63)- "rasanārthō rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nirvr̥ttau ca viśēṣē ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||" iti| amīṣāṁ dravyādīnāmāśrayakarmaṇōrbhēdaścintyaḥ|] tathā, agnipavananabhasāṁ samavāyāt-apr̥thagbhāvāt, tasya-dravyasya, nivr̥ttiḥ-niṣpattiḥ| tathā, tasya dravyasya yō viśēṣaḥ-idamanyadidamanyaddravyamityēvaṁrūpō nānāsvabhāvaḥ, sō'pyagnipavananabhasāṁ samavāyāt| ēvamagni pavananabhōbhiḥ samavāyikāraṇatvainōpakr̥tya tairētaddravyamārabdhamityucyatē| ēvaṁ ca sarvaṁ kāryadravyaṁ pañcamahābhūtātmakam, pañcabhirmahābhūtairārabdhatvāt| nanu, yadi pañcamahābhūtātmakaṁ dravyaṁ tatkathamucyatē pārthivamidaṁ dravyamidamāpyamityāha- sa0-yatra dravyē yadbhūtaṁ bhūyiṣṭhamadhikr̥tam, tēna tasya vyapadēśaḥ-saṁjñā bhavati| yathā,-pr̥thivyā'dhikayōtpāditaṁ dravyaṁ pārthivam| ēvamāpyaṁ taijasaṁ ca vēdyam| tadēvaṁ sarvaṁ dravyaṁ pañcabhūtātmakaṁ sthitam|

Adhikarana sarvadravyANAM sarvadharmatvam (3) · Śloka 3

tasmānnaikarasaṁ dravyaṁ bhūtasaṅghātasambhavāt| |3|

sa0-tasmādbhūtasaṅghātasambhavāt kāraṇāddravyaṁ naikarasaṁ-api tvanēkarasam| ēvaṁ dravyavadrasasyāpi bhūtasaṅghātasambhavatvam| ata ēva pratidravyaṁ madhurādirasasya nānāsvādōpalambhaḥ| tathā ca, drākṣā'kṣōḍakṣīrēkṣukṣaudragōkṣurādau dravyē satyapi mādhuryē'parō'para āsvāda upalabhyatē| ēvamamlānāmapi mātuluṅgadhānyāmlādīnāṁ dravyāṇāṁ nānāsvādōpalambhaḥ| ēvaṁ lavaṇādīnāmapi vēdyam| api caiṣāṁ drākṣādīnāmanēkarasatvamāsvādaviśēṣādanumīyamānaṁ bhūyasā rasēnānyarasābhibhavaṁ kr̥tvā vyapadiśyatē idaṁ madhuramidamamlādyanyatamam, mahābhūtavat| yathā,-sarvaṁ dravyaṁ pañcamahābhūtātmakaṁ bhūyasā mahābhūtēnānyamahābhūtābhibhavaṁ kr̥tvā yathā tēna vyapadiśyatē pārthivamidamāpyamidamiti| nanu, dravyanirṇayē prakr̥tē pāñcabhautikaṁ yadēva dravyaṁ pratijñātaṁ tadēva "tasmāt" ityādinā nigamagranthēnātivāhayituṁ yuktam, na punaraprastutamanēkarasatvam| tasmādatraivaṁ granthaḥ kartuṁ nyāyyaḥ-"tasmānnaikabhūtajaṁ dravyaṁ bhūtasaṅghātasambhavāt|" iti| atrōcyatē| ṣaṇṇāmapi rasānāṁ yōnirudakam| tataścaikasyaiva mahābhūtasyōdakasaṁjñasya rasakāraṇatvaṁ prāptaṁ nānyēṣām, nīrasatvāt| iti kr̥tvā na bhūtasaṅghātasambhavatvaṁ rasasya| ityēvaṁvidhāmāśaṅkāmapaninīṣurbhūtasaṅghātasambhavatvaṁ rasasya caikēnaiva prayatnēna "tasmānnaikarasaṁ dravyaṁ bhūtasaṅghātasambhavāt|" iti jagāda| muniścāta ēva rasasya bhūtasaṅghātasambhavatvaṁ spaṣṭaṁ kr̥tvōvāca| yathā (ca. sū. a. 1|63)- "rasanārthō rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nivr̥ttau ca viśēṣē ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||" iti| ēvaṁ bhūtasaṅghātō rasānāṁ dravyāśritānāmapi sambhavakāraṇam| ētacca rasabhēdīyē savistaraṁ kathayiṣyāmaḥ|

Adhikarana sarvarogANAM sarvadoShajatvam dharmatAratamyam sarvadharmatvaparihAraH (3-4) · Śloka 4

| naikadōṣāstatō rōgāstatra vyaktō rasaḥ smr̥taḥ||3|| avyaktō'nurasaḥ kiñcidantē vyaktō'pi cēṣyatē| |4|

sa0-yataḥ sarvaṁ dravyamanēkarasam| tataḥ-tasmātkāraṇāt, ēkadōṣā rōgā jvarādayō na bhavanti, api tvanēkadōṣāḥ, tridōṣā ityarthaḥ| atrāpi "vyapadēśastu bhūyasā" ityadhyāhāryam| tēna tridōṣātmakē'pi jvarē vātādhikē vātajvara ēvaṁ pittajvaraḥ ślēṣmajvara ityēvaṁrūpō vyapadēśa upapannaḥ| nanu, yadi sarvō jvaraḥ sannipātajaḥ, tatkimiti vakṣyati ? ayaṁ sannipātajvara iti| brūmahē| samaviṣamarūpaṁ śaktyutkarṣamāśritya yatra dōṣā vartantē sa sannipātajvara iti tantrakr̥tā purastādvistarēṇa pratipādayiṣyatē| atha kō rasō'nurasō vētyāha-tatrētyādi| tatra-tasmin dravyē, yō vyaktaḥ-sphuṭa upalabhyatē, sa rasaḥ smr̥tastantrakr̥dbhiḥ| yaścāvyaktō-asphuṭapratibhāsō rasanēndriyēṇōpalabhyatē, sō'nurasaḥ| hīnārthō'trānuśabdaḥ, alpō rasa ityarthaḥ| na caitāvadēvānurasalakṣaṇamityāha-kiñcidityādi| mukhakṣiptasya harītakyādērdravyasya rasanēndriyēṇa kiñcidantē vyaktō'pyupalabhyatē yaḥ sō'pyanurasa iṣyatē, munibhirati vākyaśēṣaḥ| antē ityanēnaitadbōdhayati,-antē-avasānē, na tvādāvāpātamātrē na ca madhyē| tayōrhi rasasyaivōpalambhaḥ| anuśabdasyātra paścādarthatvāt paścāt sphuṭō'pi kiñcidya upalabhyatē sō'pyanurasa ityarthaḥ| nanu, madhurādayō rasā gurvādiguṇayuktāḥ kathaṁ vaktuṁ pāryantē| yatō madhurādayō rasā guṇā gurvādayaśca guṇāḥ| na ca guṇānāṁ madhurādīnāṁ gurvādiguṇādhāratvamupapannam| tathā ca vaiśēṣikā:-"nirguṇā guṇāḥ" iti| tasmin paryanuyōga idamāha-

Adhikarana dravye gurvAdayo guNAH rase sAhacaryopacArato guNAH (4-5) · Śloka 5

| gurvādayō guṇā dravyē pr̥thivyādau rasāśrayē||4|| rasēṣu vyapadiśyantē sāhacaryōpacārataḥ| |5|

sa0-pr̥thivyādau-pr̥thivyādimahābhūtārabdhē dravyē, rasāśrayē gurvādayō guṇāḥ paramārthata āśritāḥ, na tu rasēṣu madhurādiṣu| yattu rasēṣu vyapadiśyantē tat sāhacaryōpacārataḥ| saha caratīti sahacaraḥ, tasya bhāvaḥ sāhacaryam| yasminnēvaguḍādau dravyē madhurō rasa āśritastasminnapi guruguṇa āśritaḥ, iti madhurarasaguruguṇayōḥ sahacarabhāvaḥ| sāhacaryēṇa-tulyāśrayatvēnōpacāraḥ sāhacaryōpacāraḥ, tasmātsāhacaryōpacāratō, gurvādayō guṇā rasēṣu-madhurādiṣu vyapadiśyantē| yathā,-gururmadhurō rasō laghuramla ityādi| na punaḥ paramārthatō rasēṣu gurvādayaḥ santi| asti ca sāhacaryēṇa vyapadēśaḥ| yathā-ghr̥tasahacarēṇa ghr̥tasthēnāgninā dagdhō ghr̥tadagdha ityucyatē|

Adhikarana pArthivadravyalakShaNam (5-6) · Śloka 6

| tatra dravyaṁ gurusthūlasthiragandhaguṇōlbaṇam||5|| pārthivaṁ gauravasthairyasaṅghātōpacayāvaham| |6|

sa0-tatra-tēṣu pārthivādiṣu pañcasu dravyēṣu madhyē, pārthivaṁ dravyaṁ gurvādiguṇōtkaṭam| ulbaṇaśabdēnaitat dyōtayati,-pārthivē dravyē'nyē'pi guṇāḥ santi, sarvadravyāṇāṁ pāñcabhautikatvāt| gurvādayastatrōtkaṭāḥ| ēvamāpyādiṣu sarvaṁ yōjyam| tathā, gauravādyāvahaṁ- gurutvādikr̥dityarthaḥ|

Adhikarana ApyadravyalakShaNam (6-7) · Śloka 7

| dravaśītagurusnigdhamandasāndrarasōlbaṇam||6|| āpyaṁ snēhanaviṣyandaklēdaprahlādabandhakr̥t| |7|

sa0-āpyaṁ dravyaṁ dravādiguṇōlbaṇaṁ snēhanādikr̥t |

Adhikarana AgneyadravyalakShaNam (7-8) · Śloka 8

| rūkṣatīkṣṇōṣṇaviśadasūkṣmarūpaguṇōlbaṇam||7|| āgnēyaṁ dāhabhāvarṇaprakāśapacanātmakam| |8|

sa0-āgnēyaṁ dravyaṁ rūkṣādiguṇōtkaṭaṁ dāhādikaram|

Adhikarana vAyavyadravyalakShaNam (8-9) · Śloka 9

| vāyavyaṁ rūkṣaviśadalaghusparśaguṇōlbaṇam||8|| raukṣyalāghavavaiśadyavicāraglānikārakam| |9|

sa0-vāyavyaṁ dravyaṁ rūkṣādiguṇōlbaṇaṁ raukṣyalāghavādikaram|

Adhikarana nABasadravyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| nābhasaṁ sūkṣmaviśadalaghuśabdaguṇōlbaṇam||9|| sauṣiryalāghavakaram| |10|

sa0-nābhasaṁ dravyaṁ sūkṣmādiguṇōlbaṇaṁ sauṣiryādikaram|

Adhikarana sarvadravyamauShadham (10) · Śloka 10

jagatyēvamanauṣadham| na kiñcidvidyatē dravyaṁ vaśānnānārthayōgayōḥ||10||

sa0-ēvaṁ-anēna pañcamahābhūtārabdhēna gurvādiguṇayōgēna dravyāṇāṁ, jagati-bhuvanē'smin, anauṣadhabhūtaṁ na kiñcid dravyamasti,-api tu sarvamēva dravyaṁ yatsikatāpāṁsvādikaṁ tadauṣadhaṁ,-cikitsitam| vaśānnānārthayōgayōḥ,-arthaśca yōgaśca-arthayōgau, arthaḥ-prayōjanam, yōgō-yuktiḥ, yathā,-anayā yuktyauṣadhamidaṁ yōjitamasya rōgasya vijayāya syādanayā cāsya rōgasyēti, nānāvidhau yāvarthayōgau tayōrvaśāt-sāmarthyāt, sarvamapi dravyamauṣadham, rōgapratīkārahētutvāt| atha kiṁ dravyaṁ kimbhūtōtkaṭaṁ bhavati ? ityāha-

Adhikarana agnipavanotkaTaM dravyamUrdhvagam bhUmitoyaguNAdhikamadhogAmi (11-12) · Śloka 12

dravyamūrdhvagamaṁ tatra prāyō'gnipavanōtkaṭam| adhōgāmi ca bhūyiṣṭhaṁ bhūmitōyaguṇādhikam||11|| iti dravyam rasān bhēdairuttaratrōpadēkṣyatē| |12|

sa0-ūrdhvaṁ gacchatīti-ūrdhvagamam| khaprakaraṇē "gamērapyupasaṅkhyānam" iti khaḥ| prāyō-bāhulyēna, ūrdhvagamaṁ dravyamagnipavanādhikaṁ bhavati| yathā,-madanaphalādi| bāhulya (prāyō) grahaṇāt agnisamīraṇōtkaṭasyāpyadhōgāmitvaṁ dr̥ṣṭam| yathā,-harītakyādēḥ, acintyaprabhāvatvāt| yathā,-sarpasya viṣamayatvē'pi tatphaṇāmaṇērviṣaghnatvam| bhūyiṣṭhaṁ-prāyēṇa, bhūmitōyōlbaṇaṁ dravyamadhōgāmi bhavati| yathā,-trivr̥tādi| yattu vyāmiśrātmakaṁ tulyakālamūrdhvādhōdōṣaharaṇaṁ tadiha granthagauravabhayānnōktamapi vyāmiśrabhūtōtkaṭaṁ dravyaṁ vyāmiśrātmakamiti sāmarthyalabdha ēvāyamarthaḥ| sa0-iti-parisamāptau, dravyaṁ prati yadvaktavyaṁ tanniṣpannamityarthaḥ| ēvaṁ dravyē nirdiṣṭē rasā nirdēṣṭuṁ yuktā ityāha- sa0-bahuvaktavyatvāduttaratra-anantarē'dhyāyē, rasān bhēdaiḥ-triṣaṣṭisaṅkhyāvacchinnaiḥ, upadēkṣyatē tantrakr̥t| atha vīryasya vipakādibhyaḥ prādhānyāttaccarcāṁ prastauti-

Adhikarana vIryasya carcAprastAvaH (12-13) · Śloka 13

| vīryaṁ punarvadantyēkē guru snigdhaṁ himaṁ mr̥du||12|| laghu rūkṣōṣṇatīkṣṇaṁ ca tadēvaṁ matamaṣṭadhā| |13|

sa0-dravyamuktam| vīryaṁ punargurvādīnaṣṭau guṇān dravyāśritāniti samācakṣatē| tat-tasmāt, ēvaṁ-anēna prakārēṇa, vīryamaṣṭadhā-aṣṭaprakāraṁ, gurvādivādināṁ matam|

Adhikarana carakamate sarvaM vIryavadeva (13-14) · Śloka 14

carakācāryaḥ punarēvaṁ vakti | carakastvāha vīryaṁ tat kriyatē yēna yā kriyā||13|| nāvīryaṁ kurutē kiñcitsarvā vīryakr̥tā hi sā| |14|

sa0-yēna-svabhāvēna, yā kriyā kriyatē-yatkarma niṣpādyatē, tadvīryam| tadēvaṁ yāvat kiñcidguṇajātaṁ dravyē sthitaṁ tatsarvaṁ vīryamēva| sarvaṁ karōtītyata ēvāha-nāvīryamityādi| yanna vīryaṁ tanna kiñcitkarōti-na kāñcidapyarthakriyāṁ niṣpādayati, pratiniyataśaktipariṣvaktatvāt sarvabhāvānām| ata ēvāha-sarvētyādi| hiśabdō yasmādarthē| yasmātsarvā kriyā vīryakr̥tā-vīryēṇa janitā| tatō yanna vīryaṁ tanna kiñcitkurutē|

Adhikarana gurvAdiShvevAShTasu vIryAkhyA (14-15) · Śloka 15

| gurvādiṣvēva vīryākhyā tēnānvarthēti varṇyatē||14|| samagraguṇasārēṣu śaktyutkarṣavivartiṣu| vyavahārāya mukhyatvādbahvagragrahaṇādapi||15||

sa0-yatō vīryasyaiva karaṇasāmarthyaṁ tēna kāraṇēna gurvādiṣvēvāṣṭāsu vīryākhyā anvarthēti-anugatārthēti, bhaṇyatē| ēvakārō'vadhāraṇārthaḥ| gurvādiṣvēva vīryasaṁjñā na tu rasavipākaprabhāvēṣu [mandasāndrādiṣu vā]| kimbhūtēṣu gurvādiṣu ? samagrētyādi| samagrāśca tē guṇāśca, tēṣu sārāḥ-cirakālāvasthitayō gurvādaya ēva| tathā ca, jāṭharāgnisaṁyōgēnāpi na madhurādirasavat svabhāvamētē jahati| sartēḥ susthira iti ghañi sāraśabdaḥ| tathā, anyēbhyō mandasāndrādibhyō guṇēbhyō rasādibhyō vā gurvādayaḥ śaktyutkarṣavivartinaḥ| śaktēḥ-sāmarthyasya, utkarṣaḥ-ādhikyam, viśēṣēṇa vartō-vivartaḥ,-viśēṣēṇa bhavanam, śaktyutkarṣasya vivartaḥ, sa vidyatē yēṣāṁ ta ēvam| kiñca, gurvādīnāṁ guṇānāṁ vyavahārāya-vyavahārārtham, mukhyatvāt-anyēbhyō guṇēbhyō gurvādayaḥ pradhānabhūtā ityarthaḥ| tathā ca, (ślō. 4)-"gurvādayō guṇā dravyē pr̥thivyādau rasāśrayē|" ityuktam, na madhurādayō guṇā iti| tasmāt gurvādīnāṁ guṇānāṁ vyavahāramukhyatvaṁ rasādibhyaḥ| tathā, bahvagragrahaṇāt-bahugrahaṇādagragrahaṇācca, bahavō dravyarasādayō gurvādibhirgr̥hītā bhavanti| tathā cāyurvēdaśāstrēṣu rasādibhyō gurvādīnāmagrē grahaṇaṁ dr̥ṣṭam| yathā,-vātādidōṣaguṇanirūpaṇāyāṁ gurvādīnāmēva pūrvaṁ grahaṇam, na rasādīnām| tathā ca, "tatra rūkṣō laghuḥ" ityācāryō'paṭhadvāyvādilakṣaṇē (hr̥. sū. a. 1|11)| ēvaṁ gurvādīnāmēvāgragrahaṇāt gurvādiṣvēva vīryākhyā'nvarthā-anugatārthēti bhaṇyatē|

Adhikarana rasAdInAM viryatvABAvaH (16) · Śloka 16

ataśca viparītatvātsambhavatyapi naiva sā| vivakṣyatē rasādyēṣu, vīryaṁ gurvādayō hyataḥ||16||

sa0-ataḥ-asmācca kāraṇakadambakāt, viparītatvāt-vaiparityēna sthitatvāt, na rasādayō vīryam| tathā hi,-rasasya sāratvaṁ nāsti, jāṭharānalasaṁyōgavaśēna rasāntarōtpattēḥ| gurvādīnāṁ tu jāṭharāgnisaṁyōgavaśēnāpi nānyathābhāvaḥ| tathā ca na rasasya śaktyutkarṣavivartitvam,-yatō rasasya gurvādyāhitaśaktērēva svakarmaṇi sāmarthyam| vyavahārāya yathā gurvādērmukhyatvaṁ yathā ca bahvagragrahaṇaṁ tathā prāgdarśitam| prabhāvaḥ-sarvātiśāyi dravyasvabhāvaḥ, tasya ca kriyānirvartanasāmānyē satyapi vīryasaṁjñā pūrvōktāddhētōrna pravartatē| ēvaṁ vipākakarmaṇōrapi cintyam| tasmāt rasādyēṣu sambhavatyapi-vidyamānā'pi, asadrūpēva sā vīryasaṁjñā na vivakṣyatē-nōrarīkriyatē| ādau bhavaḥ-ādyaḥ| digāditvādyat| rasa ādyō yēṣāṁ-prabhāvādīnāṁ, ta ēvaṁ tēṣu| vīryamityādi| hiśabdō yasmādarthē| yata ēvaṁ sā-vīryasaṁjñā, sambhavatyapi rasādiṣu vaiparītyānna vivakṣyatē, atō gurvādaya ēva vīryam, na rasādayaḥ |

Adhikarana dvidhaiva vIryam (17) · Śloka 17

uṣṇaṁ śītaṁ dvidhaivānyē vīryamācakṣatē| |17|

sa0-anya ācāryā uṣṇaṁ śītamiti dviprakāraṁ vīryamācakṣatē| ēvakārō'vadhāraṇārthaḥ| dvidhaiva vīryam, nāṣṭadhēti|

Adhikarana tatropapattiH (17-18) · Śloka 18

api ca| nānātmakamapi dravyamagniṣōmau mahābalau||17|| vyaktāvyaktaṁ jagadiva nātikrāmati jātucit| |18|

sa0-api cēti nipātasamudāyō yuktisamuccayē| tē'pi sayuktikamēvāhurityarthaḥ| tāmēva yuktiṁ darśayannāha-nānātmakamapītyādi| nānāsvabhāvamapi dravyaṁ-sthāvarajaṅgamādyaṁ cētanācētanam, agnīṣōmau mahābalau-utkr̥ṣṭaśaktī, na jātu kadācidatikrāmati-nōllaṅghya vartatē| avaśyaṁ hi dravyaṁ kiñcidāgnēyaṁ kiñcitsaumyam, ataḥ kiñciddravyamuṣṇavīryaṁ kiñcicchītavīryam| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 26|84)- "na matsyān payasā sahābhyavahriyāt| ubhayaṁ hyētanmadhuraṁ madhuravipākaṁ śītōṣṇatvāt viruddhavīryam, viruddhavīryatvācchōṇitapradūṣaṇāya|" iti| atra dr̥ṣṭāntamāha-vyaktāvyaktamityādi| vyaktaṁ cāvyaktaṁ ca vyaktāvyaktam, nānātmakamapi jagat-trailōkyaṁ kartr̥ yathā vyaktaṁ cāvyaktaṁ ca nātikrāmati, tathā dravyamagnīṣōmāvityarthaḥ| vyaktaṁ-sthūlam, dr̥śyamityarthaḥ| sāṅkhyānāṁ tu mahadādi-vyaktam, avyaktaṁ-pradhānaṁ puruṣaśca|

Adhikarana uShNavIryalakShaNam shItavIryalakShaNam (18-19) · Śloka 19

| tatrōṣṇaṁ bhramatr̥ḍglānisvēdadāhāśupākitāḥ||18|| śamaṁ ca vātakaphayōḥ karōti, śiśiraṁ punaḥ| hlādanaṁ jīvanaṁ stambhaṁ prasādaṁ raktapittayōḥ||19||

sa0-tatra-tayōruṣṇaśītayōrmadhyē, uṣṇaṁ-uṣṇavīryaṁ, bhramādīn karōti| āśupākitāṁ-śīghrapākitvam| śiśiraṁ punaḥ-śītavīryaṁ tu, hlādanādīn karōti|

Adhikarana vipAkasya lakShaNam (20) · Śloka 20

vīryādanantaraṁ vipākaṁ lakṣayati jāṭharēṇāgninā yōgādyadudēti rasāntaram| rasānāṁ pariṇāmāntē sa vipāka iti smr̥taḥ||20||

sa0-jāṭharēṇa-audaryēṇa, agninā yōgāt-saṁślēṣāt, yat rasānāṁ pariṇāmāntē-jaraṇaniṣṭhākālē, rasāntaraṁ-rasaviśēṣaḥ, udēti-upadyatē, sa vipāka iti smr̥tō-munibhiḥ kathitaḥ|

Adhikarana vipAkatraividhyam (21) · Śloka 21

svāduḥ paṭuśca madhuramamlō'mlaṁ pacyatē rasaḥ| tiktōṣaṇakaṣāyāṇāṁ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ||21||

sa0-svāduḥ-madhurō guḍādiḥ, paṭuḥ-lavaṇaḥ saindhavādiḥ, madhuraṁ [ yathā bhavati tathā ] kr̥tvā pacyatē rasa iti sambandhaḥ| madhuramiti kriyāviśēṣaṇatvānnapuṁsakaliṅgam| svāduḥsvāduvipākō, lavaṇō'pi svāduvipāka ityarthaḥ| amlō rasō-dadhikāñcikādiḥ, amlaṁ pacyatē-amlavipākō bhavati| tiktōṣaṇakaṣāyāṇāṁ prāyaśaḥ kaṭurvipākō bhavati| prāyaśōgrahaṇaṁ pūrvatrāpi yōjanīyam| tēna vrīhisthō madhurō rasō'mlaṁ pacyata ityupapannam| tathā cōktam (hr̥. sū. a. 6|10)- "svāduramlavipākō'nyō vrīhiḥ" iti| tathā, harītakyā bhūyastvēna yaḥ kaṣāyō rasaḥ, sa madhuramēva pacyatē| tathā, kaṭukō rasaḥ śuṇṭhyārdrakapippalyādisthō madhuraṁ pacyatē| tathā cōktam (hr̥. sū. a. 6|153)- "kaṣāyā madhurā pākē" iti| tathā (hr̥. sū. a. 6|163)- nāgaraṁ dīpanaṁ vr̥ṣyaṁ grāhi hr̥dyaṁ vibandhanut| rucyaṁ laghu svādupākaṁ " iti, "tadvadārdakam" iti| tathā (hr̥. sū. a. 6|161)- "ślēṣmalā svāduśītārdrā" ityārambha yāvat "svādupākā" iti| atra kēcidāhuḥ,-tiktakaṣāyayōrēva kaṭuvipākatayā pittakartr̥tvamāpadyata iti| tadētadasat| śītavīryatvēnaitayōḥ pittahartr̥tvāt| vīryaṁ hi rasavipākau vijayatē| vakṣyati hi (ślō. 25)- "rasaṁ vipākastau vīryam" iti|

Adhikarana trayANAM pAkAnAM lakShaNam (22-23) · Śloka 23

rasairasau tulyaphalastatra dravyaṁ śubhāśubham| kiñcidrasēna kurutē karma pākēna cāparam||22|| guṇāntarēṇa vīryēṇa prabhāvēṇaiva kiñcina| |23|

sa0-rasaiḥ-jihvāvaiṣayikairmadhurāmlakaṭukaiḥ, vipākakālōpalabhyō madhurāmlakaṭukalakṣaṇō yō rasō bhavati-asau, tulyaphalaḥ,-tulyaṁ-sadr̥śaṁ, phalaṁ yasya sa tulyaphalaḥ| ētaduktaṁ bhavati,-abhyavahr̥tasya madhurarasasya jāṭharāgnisaṁyōgavaśāt yat rasāntaraṁ phalatayā niṣpannaṁ tat rasaiḥ sadr̥śaphalam| phalagrahaṇēnaitatpratipādayati,-phalōpamamēva vr̥ṣyādilakṣaṇaṁ kāryasadr̥śam, na tu kusumōpamaṁ dēhāhlādanādilakṣaṇaṁ kāryamiti| ēvamamlādīnāmapi vyākhyēyam| tatrētyādi| tatra-tēṣu rasavīryavipākādiṣu madhyē, dravyaṁ kiñcicchubhāśubhaṁ-sadasatkarma, rasēna kurutē| yathā,-madhu madhurakaṣāyarasatvēna pittaṁ śamayati| kiñcidvipākēna| yathā,-tadēva madhu kaṭuvipākatayā kaphaṁ hanti| kiñcinna dravyaṁ guṇāntarēṇa,-anyōnyaguṇavikr̥tatvāt rasavipākatō yaḥ sa guṇāntarō gurvādiḥ, tēna| yathā,-amlaṁ kāñjikaṁ kaphaṁ śamayati raukṣyāt| kiñcina vīryēṇa| yathā (saṅgrahē sū. a. 17)- "kaṣāyatiktaṁ mahatpañcamūlaṁ vātaṁ jayati, na tu pittamuṣṇavīryatvāt|" kiñcina dravyaṁ prabhāvēṇaiva śubhāśubhaṁ karma kurutē| yathā,-amlōṣṇā surā kṣīraṁ vardhayati| nanu, yatra dravyāśritānāṁ rasādīnāṁ virōdhaḥ, tatraiṣāṁ kāryaniṣpattau samaśaktitvaṁ na vā ? ityāśaṅkānivr̥ttyarthamāha-

Adhikarana dravyadInAM pRuthak prayojanatvaM (23-24) · Śloka 24

| yadyaddravyē rasādīnāṁ balavattvēna vartatē||23|| abhibhūyētarāṁstattatkāraṇatvaṁ prapadyatē| viruddhaguṇasaṁyōgē bhūyasā'lpaṁ hi jīyatē||24||

sa0-rasādīnāṁ-rasavīryavipākaprabhāvānāṁ madhyē, yat-rasādivastu,-rasō vā vīryaṁ vā vipākō vā prabhāvō vā, balavattvēna-baliṣṭhatayā, dravyē vartatē-avatiṣṭhatē, tat-vastujātam, itarān-abaliṣṭhān, abhibhūya-viphalīkr̥tya, kāraṇatvaṁ prapadyatē,-karmakaraṇē kāraṇatāmāsādayatītyarthaḥ| ata idamāha-viruddhētyādi| hi-yasmāt, viruddhaguṇasaṁyōgē-saṁhatībhāvē sati, yadalpaṁ vastu tat bhūyasā-balavatā, jīyatē-abhibhūyatē| guṇaśabdēna cātra rasādayō gr̥hyantē, na pāribhāśikā gurvādayō'prakr̥tatvāt| viruddhaguṇasaṁyōga ityatra viruddhaguṇasamavētadravyasaṁyōga iti bōdhyam, na viruddhaguṇasaṁyōga iti| na hi guṇānāṁ saṁyōgō vaktuṁ yujyatē, kiṁ tarhi ? dravyāṇām| tathā ca muniḥ (ca. vi. a. 1|28)- "saṁyōgastu dvayōrbahūnāṁ vā dravyāṇāṁ saṁhatībhāvaḥ|" iti| virōdhaśca dvividhaḥ,-svarūpataḥ kāryataśca| svarūpavirōdhō yathā,-gurulaghvōḥ śītōṣṇayōśca| kāryatō yathā,-vāyau jētavyē rūkṣōṣṇadravyasaṁyōgōpayōgaḥ| atra hi yō guṇānāṁ virōdhaḥ, sa kāryēṇa| tatra yadalpaṁ vastujātaṁ tat bhūyasā vastujātēnābhibhūyatē| tatra yathā,-kṣīraṁ śītavīryamapi madhurarasahētukasnēhagauravādibhiḥ sahāyabāhulyādvātaśamanākhyaṁ kāryaṁ karōti, na punaḥ svakāryaṁ vātaprakōpākhyam| yatra tu dravyē rasādīnāmutkarṣāsambhavaḥ parasparaṁ sāmyam, tatra kasya kāryakāraṇatvam ? ityāha-

Adhikarana rasAdInAM sAmye svABAvikam balam (25) · Śloka 25

rasaṁ vipākastau vīryaṁ prabhāvastānyapōhati| balasāmyē rasādīnāmiti naisargikaṁ balam||25||

sa0-rasaṁ-madhurādiṣaḍvidham, vipākaḥ kartā apōhati-kāryakaraṇē kuṇṭhayati| yathā,-madhurō madhuni rasaḥ kaṭunā vipākēnābhibhūyatē, ata ēva pavanaśamanākhyaṁ kāryaṁ madhurarasahētukaṁ na karōti, api tu vātaprakōpanākhyaṁ kaṭuvipākahētukamēva karōti| tau-rasavipākau, vīryaṁ kartr̥bhūtamapōhati| yathā,-mahiṣāmiṣē sthitau madhurarasavipākāvuṣṇavīryākhyaṁ kartr̥ abhibhavati, ata ēva tanmāṁsaṁ pittādidūṣaṇam, anyathā svādurasavipākitvāt pittaśamakamēva syāt| prabhāvastu trīṇyapi rasādīni vijayatē| yathā,-amlarasavipākōṣṇavīryā surā kṣīraṁ janayati| balasāmyē iti-īdr̥śam, rasādīnāṁ naisargikaṁ balaṁ,-svābhāvikī śaktiḥ| ētaduktaṁ bhavati,-rasaṁ samabalamapi vipākō'pōhati, rasavipākau ca samabalāvapi vīryaṁ svabhāvādapōhati, ētāni ca samabalānyapi prabhāvō'pōhatīti| nanu, dravyarasavipākavīryāṇi karmānumānēna yathāsvarūpāṇyēvāvagacchāmaḥ| prabhāvasya tu na jñāyatē kīdr̥śaṁ karma ? ityata āha-

Adhikarana praBAvasya lakShaNam (26) · Śloka 26

rasādisāmyē yat karma viśiṣṭaṁ tat prabhāvajam| |26|

sa0-dvayōrdravyayō rasādīnāṁ-rasavīryavipākānāṁ sāmyē sati, yadēkaṁ dravyamanyatkarma kurutē, anyatpunaranyadviśiṣṭaṁ karma, tat prabhāvajaṁ-prabhāvājjātamiti jñēyam| ayamasya dravyasya prabhāva iti viśiṣṭakarmakaraṇānniścīyata ityarthaḥ| nanu, prabhāvaḥ ka ucyatē ? iti cēt brūmaḥ| rasavīryavipākādiguṇātiśāyī dravyasya svabhāvō yaḥ, sa prabhāvaḥ| uktaṁ ca-"rasavīryavipākādiguṇātiśayavānalam| dravyasvabhāvō nirdiṣṭō yaḥ prabhāvaḥ sa kīrtitaḥ||" iti| atra nidarśanārthamāha-

Adhikarana praBavodAharaNam (26-27) · Śloka 27

| dantī rasādyaistulyā'pi citrakasya virēcanī||26|| madhukasya ca mr̥dvīkā, ghr̥taṁ kṣīrasya dīpanam| |27|

sa0-citrakasya rasavīryavipākaistulyā'pi danti rasādibhyō'tiśāyidravyasvabhāvayōgādvirēcanī, na citrakaḥ, citrakatvāt| madhukasya ca mr̥dvīkā tulyā'pi rasādibhyō'tiśāyidravyasvabhāvayōgāt mr̥dvīkā virēcanī, na madhukam| ghr̥taṁ kṣīrasya rasādibhistulyamapi ghr̥taṁ dīpanam, na punaḥ kṣīram| anyē prabhāvalakṣaṇamanyathā''ha-prativastu svasaṁjñāpravr̥ttinimittalakṣaṇō yō dharmastvatalādipratyayapratītisamadhigamyaḥ sa prabhāvaḥ| tantrāntarē cōktam-"vastūnāṁ yaḥ svasaṁjñāyāḥ pravr̥ttau kāraṇē smr̥taḥ| tvatalādiprabōdhyaśca prabhāva iti sa smr̥taḥ||" iti| ēvaṁ ca dantītvāddantyā virēcanakāritvaṁ prabhāvaḥ, citrakasya citrakatvādavirēcanakāritvaṁ prabhāvaḥ, ēvaṁ mr̥dvīkātvānmr̥dvīkāyā virēcanakāritvaṁ prabhāvaḥ, ityādi sakalapadārthēṣu bōdhyam| sāmānyaviśēṣābhyāṁ yataḥ sakalaṁ vyāptam, atō granthakāra idamāha-

Adhikarana dravyabhedena karmaNo bhedaH (27-28) · Śloka 28

| iti sāmānyataḥ karma dravyādīnāṁ, punaśca tat||27|| vicitrapratyayārabdhadravyabhēdēna bhidyatē| |28|

sa0-iti-prakārē, anēna prakārēṇa dravyarasavīryādīnāṁ sāmānyēna karma vyākhyātam, na viśēṣēṇa| yairēva mahābhūtai rasavīryādayō dravyāśritā ārabdhāḥ, tairēva tathābhūtaistadāśrayamapi dravyam| ataḥ sāmānyataḥ karma dravyādīnāmuktam| sāmprataṁ viśiṣṭaṁ karma pratidravyaṁ vaktumidamāha-punaśca taditi| tat-sāmānyōktaṁ karma dravyarasādīnāṁ sambandhi, punarbhidyatē-viśiṣyatē| kēna ? ityāha-vicitrētyādi| vicitrāśca tē pratyayāśca vicitrapratyayāḥ,-nānākārasannivēśaviśēṣayuktāni mahābhūtāni, pratisattvaṁ prāktanaśubhāśubhakarmaprēritō vicitrō mahābhūtapariṇāma ityarthaḥ| vicitrapratyayārabdhaṁ ca taddravyaṁ ca, tasya bhēdō-viśēṣaḥ, tēna vicitrapratyayārabdhadravyabhēdēna, tat-sāmānyōktaṁ karma dravyādīnāṁ, bhidyatē-nānātvēna sampadyatē| dravyāśritatvādrasādīnāmapi yatkarma tadapi dravyabhēdēna bhidyatē| nanu, sarvamapi dēśakālādivaśādvicitrapratyayārabdham, parasparavailakṣaṇyāddravyāṇām| parasparavailakṣaṇyē caiṣāṁ vicitrapratyayārabdhatvamēva kāraṇam| yadvaśādanyadidaṁ dravyamiti rūparasavīryavipākādibhinnamutpadyatē, tathā pratibhāsatē ca| tatkinnu ? "vicitrapratyayārabdhadravyabhēdēna bhidyatē|" iti| atrācakṣmahē| satyamētat, kintu viśiṣṭadravyasya saṅgrahārthaṁ vicitrapratyayārabdhamiti viśēṣaṇaṁ śāstrakr̥tā kr̥tam| yasya bhēdēna dravyē rasavīryādīnāṁ yatsāmānyōktaṁ karma tadbhidyatē| yasmin dravyē rasādīnāmanyāni mahābhūtānyārambhakāṇi dravyasya cārambhakāṇyaparāṇi, taddravyaṁ vicitrapratyayārabdham| tadēvaṁ dravyāṇāṁ dvaividhyam| yataḥ kāniciddravyāṇi yairēva mahābhūtairyathāvidhai rasādaya ārabdhāḥ, tairēva tathāvidhairmahābhūtaistadāśrayāṇyapi dravyāṇyārabdhāni| tāni rasādisamānapratyayārabdhānyucyantē| tāni ca yathāyathaṁ tatkarma rasādyanuguṇaṁ sāmānyāt kurvatē| yathā,-kṣīrēkṣuśarkarādīni| kānicitpunastadāśritarasādisamārambhakamahābhūtānyanyāni tadāśrayadravyārambhakāṇyanyāni ca mahābhūtāni, tairārabdhāni tāni vicitrapratyayārabdhāni dravyāṇi| ētaduktaṁ bhavati,-rasādīnāmārambhakāṇyanyāni dravyasya cārambhakāṇyanyathābhūtāni mahābhūtāni, nōbhayatraikarūpāṇīti| tāni ca yathāyathaṁ rasādyanuguṇaṁ karma na kurvanti, bhinnatvāddhētubhāvasya| tathā hi,-rasādīnāmārambhē'nyō hēturanyaśca tadāśrayadravyārambha iti| yathā,-makuṣṭhayavamatsyasiṁhādīni| ētāni hi yathārasaṁ na vīryavipākakarma kurvanti, vicitrapratyayārabdhatvāt| itthaṁ yāni rasādisamānapratyayārabdhāni dravyāṇi bahūnyapi tēṣāṁ rasōpadēśēna karma nirdēṣṭuṁ śakyatē| ata ēva hētōḥ ṣaṇṇāṁ rasānāṁ yō guṇanirdēśaḥ, tasya sārthakatvam| rasōpadēśamantarēṇa hi bahutarāṇāṁ dravyāṇāṁ samānarūpāṇāṁ kṣīrēkṣvādīnāṁ karma vaktuṁ sukhēna śakyatē| yāni tu vicitrapratyayārabdhāni dravyāṇi tēṣāṁ pratidravyaṁ karmōpadēśaṁ vinā yathāyathaṁ karma vaktuṁ na śakyatē|

Adhikarana udAharaNArthaM granthakRudvacaH (9) · Śloka 1

ētadudāharaṇārthaṁ granthakr̥dāha svādurguruśca gōdhūmō vātajidvātakr̥dyavaḥ||28|| uṣṇā matsyāḥ payaḥ śītaṁ kaṭuḥ siṁhō na śūkaraḥ| 281/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dravyādivijñānīyō nāma navamō'dhyāyaḥ||1||

sa0-svādurasōpētō guruguṇayuktaktaśca gōdhūmō madhurarasōpadiṣṭaṁ vātajittvaṁ yat karma tat karōti, samānapratyayārabdhatvāt| yavastu svādurasōpētō guruguṇayuktaktaśca gōdhūmō madhurarasōpadiṣṭaṁ yadvātajittvaṁ karma tanna karōti, api tu vātakr̥ttvamēva karōti, vicitrapratyayārabdhatvāt| matsyaḥ svādurasōpētō guruguṇōpētaśca na madhurarasōpadiṣṭaḥ śītavīryaḥ, kiṁ tarhi ? uṣṇavīryaḥ, vicitrapratyayārabdhatvāt| kṣīraṁ ca svādurasōpētaṁ guruguṇayuktaṁ ca madhurarasōpadiṣṭaṁ śītavīryam, samānapratyayārabdhatvāt| svādurasayuktō guruguṇayuktaśca siṁhō na yathārasaṁ madhuravipākaḥ, kiṁ tarhi ? kaṭukō vipākē, vicitrapratyayārabdhatvāt| śūkarō madhurarasayuktō guruguṇōpētaśca yathārasaṁ madhuravipāka ēva, samānapratyayārabdhatvāt| ēvaṁ yāni samānapratyayārabdhāni dravyāṇi tēṣāṁ rasōpadēśēnaiva guṇā nirdiṣṭā bhavanti| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 23|48)- "śītaṁ vīryēṇa yaddravyaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ| tayōramlaṁ yaduṣṇaṁ ca yaccōktaṁ kaṭukaṁ tayōḥ|| tēṣāṁ rasōpadēśēna nirdiṣṭō guṇasaṅgrahaḥ| vīryatō'viparītānāṁ pākataścōpadēkṣyatē|| yathā payō yathā sarpiryathā vā cavyacitrakau| ēvamādīni cānyāni nirdiśēdrasatō bhiṣak||" iti| bāhulyēna ca rasādisamānapratyayārabdhānyēva dravyāṇīti cētasi kr̥tvā''cāryō'vōcat| yathā (ślō.4)- "gurvādayō guṇā dravyē pr̥thivyādau rasāśrayē| rasēṣu vyapadiśyantē sāhacaryōpacārataḥ||" iti| ata ēva ca bahutarāṇi dravyāṇi rasādisamānapratyayārabdhāni, atō rasōpadēśavyāptyā tāni nirdēṣṭuṁ śakyantē, nānyathā| vicitrapratyayārabdhāni punaḥ katipayānyēva dravyāṇi, tāni pratidravyamēvōpadiśyantē| muninā'pyayamarthō yuktyavōktaḥ| yathā (ca. sū. a. 23|59)- "madhuraṁ kiñciduṣṇaṁ syātkaṣāyaṁ tiktamēva ca| yathā mahatpañcamūlaṁ yathā cānūpamāmiṣam|| lavaṇaṁ saindhavaṁ nōṣṇamamlamāmalakaṁ yathā| arkaguruguḍūcīnāṁ tiktānāṁ cōṣṇamucyatē|| kiñcidamlarasaṁ grāhi kiñcidamla bhinatti ca| yathā kapitthaṁ saṅgrāhi bhēdi cāmalakaṁ yathā|| pippalīnāgaraṁ vr̥ṣyaṁ kaṭu cāvr̥ṣyamucyatē| kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ sō'bhayāyā matō'nyathā| tasmādrasōpadēśēna na sarvaṁ dravyamādiśēt|" iti| yē ca rasasaṁyōgā vakṣyamāṇāstē rasādisamānapratyayārabdhairmadhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyarūpairmithaḥ kalpanīyāḥ, na tu vicitrapratyayārabdhairmadhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyarūpaiḥ| yasmāttēṣāṁ na yathāśāstranirūpitā rasavīryavipākādayō vidyantē, vicitrapratyayārabdhavāt| [atō rasōpadēśavyāptyā tairdravyaistē rasasaṁyōgāḥ kalpayituṁ na yujyantē|] ayaṁ rasasaṁyōgabhēda ēvaṁguṇō'yamēvaṁguṇaḥ, ēvaṁguṇatvāccāmuṣminviṣayē yōjya ētasminviṣayē cāyamiti nirdēṣṭuṁ na śakyatē, anirjñātasvarūpatvāt| na hi vicitrapratyayārabdhairyē rasasaṁyōgāḥ kriyantē, tēṣāṁ svarūpaṁ kathamapyavadhārayituṁ śakyatē| api ca, samānapratyayārabdhairyē saṁyōgāḥ kalpyantē, tēṣāṁ saṁyōgināṁ vīryati yō virōdhaḥ śītōṣṇalakṣaṇaḥ, sa na dōṣāya| yē tu vicitrapratyayārabdhaiḥ saṁyōgāḥ kalpyantē, tēṣāṁ saṁyōgināṁ yaḥ śītōṣṇalakṣaṇō virōdhaḥ, sa dōṣāyēti vēdyam| anyathā rasālāpānakādīnāmanēkadravyakr̥tānāmanabhyavahāra ēva prāpnuyāt| tathā, trayastriṁśadvargā yē vakṣyamāṇāstēṣu yadayaugikaṁ tajjahyāt yaugikaṁ tvanuktamapi yuñjyāditi yadvakṣyatē tatra rasādisamānapratyayārabdhamēva yōjyam, na vicitrapratyayārabdham| tasya rasavīryavipākānāṁ niścayasya kartumaśakyatvāt| tasmādityādi| yata ēvaṁ vicitrapratyayārabdhaṁ vicitrarūpam, tasmādrasōpadēśēna na tatsarvaṁ dravyamādiśēt, api tu rasādisamānapratyayārabdhamēva dravyaṁ rasōpadēśēna nirdiśēditi| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē dravyādivijñānīyādhyāyō navamaḥ samāptaḥ|| 9||