9. dravyādhivijñānīyādhyāyaḥ

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- pūrvamannapānādidravyaikadēśaḥ prāyōpayōgavānnirdiṣṭaḥ, tasya cāhāravidhērmātrā cōpadiṣṭā| samprati dravyarasavīryavipākādayō vācyāḥ| annapānaṁ hi rasavīryavipākādīn parīkṣyōpayōktavyam, nānyathā| tasmānmātrāśitīyādhyāyādanantaraṁ dravyādivijñānīya ārabhyatē-

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dravyamādiryēṣāṁ tē dravyādayaḥ| ādiśabdēna rasavīryādiparigrahaḥ| dravyādīnāṁ vijñānaṁ-avagamaḥ, tasmai hitaḥ| śēṣaṁ pūrvavat|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dravyādivijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti| yataḥ pūrvaiścaturbhiradhyāyairāhāra uktaḥ| sa cānantaviśēṣatvāt tāvatā jñātumaśakyaḥ, atō'śēṣasaṅrahārthaṁ dravyarasaguṇavīryavipākaprabhāvāḥ sāmānyatō vācyāḥ| tē cāsminnadhyāyē| ata ēvāyaṁ dravyādivijñānīyaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rasādīnāmiti nirdhāraṇē ṣaṣṭhī| rasavīryādīnāṁ madhyē dravyamēva pradhānam| kutaḥ ? tē-rasādayō, hi-yasmāt, tadāśrayāḥ-tadēva dravyamāśrayō yēṣāṁ ta ēvam| ata ēva kēvalā rasādayō nōpalabhyantē| tasmāt dravyaṁ pradhānam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tatra dravyasya prādhānyamāha-dravyamēvēti|| rasādibhyō dravyamēva pradhānam| hi-yasmāt, tē-rasādayaḥ, tadāśrayāḥ-dravyādhiṣṭhānāḥ| ētēnaiva rasādyāśrayō dravyamityuktaṁ bhavati| prādhānyakathanaṁ dravyajñānē tātparyārtham| uktaṁ ca saṅgrahē (sū. a. 17)-"yasmād dr̥ṣṭō yavaḥ svādurgururapya nilapradaḥ| dīpanaṁ śītamapyājyaṁ vasōṣṇā'pyagnisādinī|| kāṭupakō'pi pittaghnō mudgō, māṣastu pittalaḥ| svādupākō'pi, cayakr̥tsnigdhōṣṇaṁ guru phāṇitam|| rasē svādau yathā caitattathā'nyēṣvapi dr̥śyatē| vātalaṁ kaphapittaghnamamlamapyākṣakīphalam|| kurutē dadhi gurvēva vahniṁ pālēvataṁ na tu| kapitthaṁdāḍimaṁ cāmlaṁ grāhi, nāmalakīphalam|| kaṣāyā grāhiṇī śītā dhātakī, na harītakī| apradhānāḥ pr̥thak tasmādgasādyāḥ saṁśritāstu tē|| prabhāvaśca yatō dravyē, dravyaṁ śrēṣṭhamatō matam|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-turavadhāraṇē| yattadōśca nityābhisambandhāt yadityētadanuktamapyarthāllabhyatē| tēnāyamarthaḥ,-yat rasādīnāmāśrayabhūtaṁ kāryaṁ dravyaṁ-harītakyādi sthāvaraṁ, chāgādi vā jaṅgamaṁ, tat pañcabhūtātmakam, na tu yatkāraṇaṁ dravyamākāśādi| tasya hi pañcabhūtātmakatvē satyākāśādīnāṁ pr̥thaktvēnātmalābhō na syāt| tataścēdamākāśaṁ nāma mahābhūtam, idaṁ pr̥thvī nāma mahābhūtamiti gadituṁ na pāryēta, sarvasya pañcamahābhūtātmakatvāt| na ca yatkāraṇaṁ tatkadācit kāryaṁ syāt| tasmāt kāryadravyasyaiva pañcamahābhūtātmakatvam, na kāraṇadravyasyā''kāśādēḥ| munistu (ca. sū. a. 1|47)- "khādīnyātmā manaḥ kālō diśaśca dravyasaṅgrahaḥ|" iti navadhā dravyamuktvā tallakṣaṇaṁ vyadhīta| yathā (carakē sū. a. 1|50)- "yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṁ samavāyi yat| taddravyam" iti| asyārthaḥ,-yatra karma-parispandalakṣaṇaṁ saṁyōgaviyōgakāraṇam, samavētaśca guṇaḥ-yatra śabdādayō gurvādayō vā| buddhirvā parādayō vā samavētāḥ, yacca kāraṇaṁ samavāyi taddravyamucyatē| samavāyīti| yatkāraṇamapr̥thagbhavati tatsamavāyikāraṇam| yathā,-tantavaḥ paṭasya| ētāni karmaguṇāśrayitvasamavāyikāraṇatvāni yadyapi sarvāṇi sarvasmin dravyē na vidyantē, tathā'pi yadyatra sambhavati tatra tēna tasya dravyasya dravyatvaṁ kalpyam| tadyathā,-manasaḥ karmaguṇāśrayitvēna, vāyvādīnāṁ tu karmaguṇāśriyatvēna samavāyikāraṇtvēna ca| nanu, ākāśādīni kāraṇadravyāṇīti kathamuktam ? yāvatā''kāśasya dravyatvamēva nāstīti kēcit| tānbrūmahē| jaladhēriva pratyakṣēṇaivāsya nīlarūpatōpalabdhērastitvaṁ siddham| tathā, kavayō'pi nīlatvamēvāsya varṇayanti| yathā karṇāṭasya-"vipulapulinā hr̥dyā nadyō vahantyatinirmalāḥ kamalasubhagō vāyurghrāṇaṁ vilambati māṁsalaḥ| navajaladharacchāyāvāsādivāciranirgatō vahati śaśabhr̥nnīlasnigdhē nabhasyavadātatām||" iti| tathā ca bāṇasya-"dhautāśani nabhasi" iti| tadētaddūṣayanti| tathā hi,- dūrāt bhrāntimātrēṇaiva nīlarūpatvamasyōpalabhyatē| yathā-girērvividhavarṇasyāpi dūrānnīlatvapratītiḥ| yatkavīnāṁ varṇanaṁ tatsādr̥śyalēśēna niṣpramāṇamēva sambhāvyatē| tathā ca tējasaḥ śuklatvaṁ varṇayanti| na ca śuklatvamētasyōpapadyatē, nirākāratvāt| tasmānnīlarūpatvamākāśasyānupapannam| api ca, yadyākāśasya nīlarūpatā syāt, tadā nīlarūpaṁ bhavannabhaḥ| na ca syātsnigdhanīlarūpatvaṁ nabhasaḥ| nanu, darśanavaicitryādasya rūpavattvamupapannam| yathā,-puruṣaḥ śarādēṟujutāṁ didr̥kṣurēkaṁ cakṣurnimīlyāparaṁ cōnmīlya tāmupalabhatē, na tu nayanayugalēna| tadvatsannikr̥ṣṭē gaganarūpasyānādānam, viprakr̥ṣṭē tu grahaṇaṁ syāditi| na caitadyuktam| yatō rūpavattvē'bhyupagamyamānē sparśavattvamasya prasajyēta, rūpasya sparśēna nityasambandhāt| sparśavattvē ca satyākāśatvamēva na syāt| atō na rūpavadvyōma| anyē tvēvaṁ manyantē| pavanavadākāśasyāvasthā'stu| yathā kila pavanaḥ sparśavān, na ca tasmin rūpaṁ sambhavati| tathaivākāśō rūpavān, na ca sparśavāniti| tadidamanavagatapadārthasvarūpāṇāṁ vilapanam| tatō yatra rūpaṁ tatrāvaśyaṁ sparśaḥ, na tu yatra sparśastatrāvaśyaṁ rūpam| tasmānna nabhō rūpavanna ca sat (sparśavat)| atrōcyatē| paramārthadarśibhiryadupādāyōtpattiḥ kathyatē, tadasti| yathā,-pr̥thivyādi| uktaṁ ca-"akṣarāt khaṁ tatō vāyustasmāttējastatō jalam| udakāt pr̥thivī jātā bhūtānāmēṣa sambhavaḥ||" iti| tasmādākāśaṁ dravyamasti| api ca, ākāśamupadāya yativr̥ddhiprasavādiviśēṣōpalabdhērākāśasyāstitvam| yathā,-rūpōpalabdhiviśēṣasambhavānumitaṁ cakṣuḥ| api ca, ākāśābhāvē hyēkaghanatvaṁ jagataḥ syāt| tathā, śabdākhyasya guṇasyānyathā'nupapattyā'styākāśamiti| nanu, vāyōrdravyatvaṁ nāsti, tatsvarūpagrāhakapramāṇābhāvāt| sparśōpalabdhērvāyōrastitvamucyata iti cēt tadapi na, yatō'dhunaivōktaṁ khādvāyuriti| gaganasya ca sparśābhāvāt vāyōrapyasparśavattvam, kāraṇaguṇapūrvakatvātkāryasya| naitadasti| kāryasyōbhayātmakatvadarśanāt| kāraṇaguṇapūrvakaṁ kāryaṁ dr̥ṣṭamakāraṇaguṇapūrvakaṁ ca dr̥ṣṭam| tatra kāraṇaguṇapūrvakaṁ tāvadyathā,-tantuśvētatvapūrvakaṁ paṭē śvētatvaṁ dr̥ṣṭam| akāraṇaguṇapūrvakaṁ ca dr̥ṣṭam, yathā-haridrākṣārasaṁyōgādraktatā| tasmādasparśādākāśādutpannō vāyuḥ syādēva sparśavān| nanu, ēvamapyagnijalapr̥thivīṣvapi sparśaviśēṣasambhavāt agnyādisamavāya ēva vāyurvyavahriyatē na tu tadvyatiriktō vāyurasti| atrōcyatē| satyamanalādīnāmapi sparśō'sti, kintu vilakṣaṇa ēvāsau| tathā hi,- tējasaḥ sparśō rūpaikārthasamavāyī| apāṁ sparśō rūparasābhyāṁ samavētaḥ| pr̥thivyāḥ sparśō rūparasagandhasamavētaḥ| yastu vāyōḥ sparśaḥ, sa patracalanaśākhābhañjanādikarmasamavāyī| sa naiṣāmagnyādīnāṁ dr̥ṣṭānāṁ nāpyadr̥ṣṭānāmātmagikkālādīnām| guṇāśca sarvē dravyāśrayā dr̥ṣṭāḥ, rūpādaya iva paṭādiṣu| tasmādvāyōrviśiṣṭasparśavattvādastitvamanumīyatē| tathā, pavanasya tatkarmōpadēśādastitvam| yasya tattvadarśibhiḥ karmōpadiśyatē, tadasti| yathā,- kaphādivadvātasya ca karmōpadiṣṭam (hr̥.sū.a. 12|49)- "sraṁsavyāsavyadhasvāpa" ityādi| tasmādasti vāyurdravyamiti| agnirdravyaṁ nāsti, indhanavyatirēkēṇānupalabdhēḥ| atrōcyatē| tattvadarśibhiragnērdravyōtpattihētutvēnōpadēśādastitvam| tathā cēhaiva vakṣyati (ślō. 8)- "āgnēyaṁ dāhabhāvarṇaprakāśapacanātmakam|" iti| nanu, yuktaścaturṇāṁ pr̥thivyāpastējōvāyūnāṁ bhūtānāṁ sāvayavatvāt dravyēṣūtkarṣāpakarṣasannivēśaḥ, kvaciddravyē kasyacidbhūtasya pramāṇataḥ prabhāvataścāvayavānāmuktarṣāpakarṣasadbhāvāt| ākāśasya tu niravayavatvātsūkṣmatvādēkatvāccōtkarṣāpakarṣasannivēśō na yuktaḥ| yuktamāha bhavān| kintu sāvayavānāmēva dravyāṇāṁ yē'vayavāḥ kvacitpāṣāṇādau saṁhatāstathā'vatiṣṭhantē| yathā tatra dravyē kāṭhinyasya prakarṣō bhavati| tatra cākāśamapakr̥ṣyatē| anibiḍāvayavē tu sannivēśē ākāśaḥ prakr̥ṣyatē| tadēvamanayā yuktyā''kāśasyāpi nyūnādhikabhāva upapannaḥ| atha kēna mahābhūtēna kathaṁ kr̥tvā''rabdhaṁ taddravyamityāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dravyabhēdānāha-pañcabhūtātmakamiti| pañca saṅkhyākāni bhūtānyēva ātmānō yasya tattathā, pārthivādibhēdāt pañcadhētyarthaḥ| kāryakāraṇayōrabhēdōpacārāt bhūtaśabdēna bhautikamucyatē| dravyamityanuvartatē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pr̥thvīmādhārīkr̥tvōtpadyatē| ēvaṁ pr̥thivyākhyēna bhūtēnā''dhāratvēnōpakr̥tya tēna tadārabdhaṁ dravyamityucyatē| sa0-tathā, ambu-salilaṁ, yōniḥ-kāraṇaṁ, yasya tadambuyōni dravyam| ēvaṁ jalaṁ nāma mahābhūtaṁ rasavattvādyōnitayōpakr̥tya tēna tadārabdhamityucyatē| [muninā'pyuktam (ca. sū. a. 1|63)- "rasanārthō rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nirvr̥ttau ca viśēṣē ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||" iti| amīṣāṁ dravyādīnāmāśrayakarmaṇōrbhēdaścintyaḥ|] tathā, agnipavananabhasāṁ samavāyāt-apr̥thagbhāvāt, tasya-dravyasya, nivr̥ttiḥ-niṣpattiḥ| tathā, tasya dravyasya yō viśēṣaḥ-idamanyadidamanyaddravyamityēvaṁrūpō nānāsvabhāvaḥ, sō'pyagnipavananabhasāṁ samavāyāt| ēvamagni pavananabhōbhiḥ samavāyikāraṇatvainōpakr̥tya tairētaddravyamārabdhamityucyatē| ēvaṁ ca sarvaṁ kāryadravyaṁ pañcamahābhūtātmakam, pañcabhirmahābhūtairārabdhatvāt| nanu, yadi pañcamahābhūtātmakaṁ dravyaṁ tatkathamucyatē pārthivamidaṁ dravyamidamāpyamityāha- sa0-yatra dravyē yadbhūtaṁ bhūyiṣṭhamadhikr̥tam, tēna tasya vyapadēśaḥ-saṁjñā bhavati| yathā,-pr̥thivyā'dhikayōtpāditaṁ dravyaṁ pārthivam| ēvamāpyaṁ taijasaṁ ca vēdyam| tadēvaṁ sarvaṁ dravyaṁ pañcabhūtātmakaṁ sthitam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dravyōtpattimāha-tattviti| tat-dravyam, kṣmāṁ-pr̥thivīm, adhiṣṭhāya jāyatē, mr̥damiva ghaṭaḥ, upādānakāraṇaṁ pr̥thvītyarthaḥ| ā raṁ-ambu-udakaṁ, yōniḥ-vipariṇāmakāraṇaṁ yasya tadambuyōni| yathā,-ghaṭē niṣpādyē mr̥daḥ piṇḍībhāvādau| agnyādīnāṁ sambandhāt tannirvr̥ttiḥ-sampūrṇāvayavatvam, kāṭhinyakriyāvakāśādidānēna| viśēṣaḥ-parasparam, sō'pi tata ēva| yathā,- piṇḍībhūtāyā mr̥dō maṇikakarakaśarāvādibhēdaḥ| ā raṁ-sarvēṣāṁ pañcabhutātmakatvādabhēdē prāptē bhēdahētumāha-vyapadēśa iti| vyapadēśaḥ-idaṁ pārthivamidamāpyamityādi bhēdēna vyavahāraḥ| sa bhūyasā-adhikēna bhūtēna, yatra yasyādhikyaṁ tasya tēna vyapadēśaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tasmādbhūtasaṅghātasambhavāt kāraṇāddravyaṁ naikarasaṁ-api tvanēkarasam| ēvaṁ dravyavadrasasyāpi bhūtasaṅghātasambhavatvam| ata ēva pratidravyaṁ madhurādirasasya nānāsvādōpalambhaḥ| tathā ca, drākṣā'kṣōḍakṣīrēkṣukṣaudragōkṣurādau dravyē satyapi mādhuryē'parō'para āsvāda upalabhyatē| ēvamamlānāmapi mātuluṅgadhānyāmlādīnāṁ dravyāṇāṁ nānāsvādōpalambhaḥ| ēvaṁ lavaṇādīnāmapi vēdyam| api caiṣāṁ drākṣādīnāmanēkarasatvamāsvādaviśēṣādanumīyamānaṁ bhūyasā rasēnānyarasābhibhavaṁ kr̥tvā vyapadiśyatē idaṁ madhuramidamamlādyanyatamam, mahābhūtavat| yathā,-sarvaṁ dravyaṁ pañcamahābhūtātmakaṁ bhūyasā mahābhūtēnānyamahābhūtābhibhavaṁ kr̥tvā yathā tēna vyapadiśyatē pārthivamidamāpyamidamiti| nanu, dravyanirṇayē prakr̥tē pāñcabhautikaṁ yadēva dravyaṁ pratijñātaṁ tadēva "tasmāt" ityādinā nigamagranthēnātivāhayituṁ yuktam, na punaraprastutamanēkarasatvam| tasmādatraivaṁ granthaḥ kartuṁ nyāyyaḥ-"tasmānnaikabhūtajaṁ dravyaṁ bhūtasaṅghātasambhavāt|" iti| atrōcyatē| ṣaṇṇāmapi rasānāṁ yōnirudakam| tataścaikasyaiva mahābhūtasyōdakasaṁjñasya rasakāraṇatvaṁ prāptaṁ nānyēṣām, nīrasatvāt| iti kr̥tvā na bhūtasaṅghātasambhavatvaṁ rasasya| ityēvaṁvidhāmāśaṅkāmapaninīṣurbhūtasaṅghātasambhavatvaṁ rasasya caikēnaiva prayatnēna "tasmānnaikarasaṁ dravyaṁ bhūtasaṅghātasambhavāt|" iti jagāda| muniścāta ēva rasasya bhūtasaṅghātasambhavatvaṁ spaṣṭaṁ kr̥tvōvāca| yathā (ca. sū. a. 1|63)- "rasanārthō rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nivr̥ttau ca viśēṣē ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||" iti| ēvaṁ bhūtasaṅghātō rasānāṁ dravyāśritānāmapi sambhavakāraṇam| ētacca rasabhēdīyē savistaraṁ kathayiṣyāmaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sarvēṣāṁ dravyāṇāṁ sarvadharmatvamāha-tasmāditi| tasmāt-sarvabhūtārabdhatvāt sarvamapi dravyaṁ naikarasaṁ-anēkarasam, sarvadharmamityarthaḥ| rasaśabdō'tra dharmamātrōpalakṣaṇaḥ| sarvabhūtārabdhatvē'pyēkarasatvē kō dōṣaḥ ? ityāśaṅkyāha-bhūta saṅghātasambhavāditi| rasānāmapi bhūtasamudāyādutpattēḥ| vakṣyati hi (hr̥.sū.a. 10/1)-"dvayōlbaṇaiḥ kramādbhūtairmadhurādirasōdbhavaḥ|" iti| sati ca kāraṇē kāryēṇāvaśyaṁ bhāvyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yataḥ sarvaṁ dravyamanēkarasam| tataḥ-tasmātkāraṇāt, ēkadōṣā rōgā jvarādayō na bhavanti, api tvanēkadōṣāḥ, tridōṣā ityarthaḥ| atrāpi "vyapadēśastu bhūyasā" ityadhyāhāryam| tēna tridōṣātmakē'pi jvarē vātādhikē vātajvara ēvaṁ pittajvaraḥ ślēṣmajvara ityēvaṁrūpō vyapadēśa upapannaḥ| nanu, yadi sarvō jvaraḥ sannipātajaḥ, tatkimiti vakṣyati ? ayaṁ sannipātajvara iti| brūmahē| samaviṣamarūpaṁ śaktyutkarṣamāśritya yatra dōṣā vartantē sa sannipātajvara iti tantrakr̥tā purastādvistarēṇa pratipādayiṣyatē| atha kō rasō'nurasō vētyāha-tatrētyādi| tatra-tasmin dravyē, yō vyaktaḥ-sphuṭa upalabhyatē, sa rasaḥ smr̥tastantrakr̥dbhiḥ| yaścāvyaktō-asphuṭapratibhāsō rasanēndriyēṇōpalabhyatē, sō'nurasaḥ| hīnārthō'trānuśabdaḥ, alpō rasa ityarthaḥ| na caitāvadēvānurasalakṣaṇamityāha-kiñcidityādi| mukhakṣiptasya harītakyādērdravyasya rasanēndriyēṇa kiñcidantē vyaktō'pyupalabhyatē yaḥ sō'pyanurasa iṣyatē, munibhirati vākyaśēṣaḥ| antē ityanēnaitadbōdhayati,-antē-avasānē, na tvādāvāpātamātrē na ca madhyē| tayōrhi rasasyaivōpalambhaḥ| anuśabdasyātra paścādarthatvāt paścāt sphuṭō'pi kiñcidya upalabhyatē sō'pyanurasa ityarthaḥ| nanu, madhurādayō rasā gurvādiguṇayuktāḥ kathaṁ vaktuṁ pāryantē| yatō madhurādayō rasā guṇā gurvādayaśca guṇāḥ| na ca guṇānāṁ madhurādīnāṁ gurvādiguṇādhāratvamupapannam| tathā ca vaiśēṣikā:-"nirguṇā guṇāḥ" iti| tasmin paryanuyōga idamāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tulyanyāyatvaprasaṅgāt sarvēṣāṁ rōgāṇāṁ sarvadōṣajatvamāha-naikadōṣā iti| rōgā naikadōṣāḥ-sarvē'pi rōgāḥ sarvadōṣōdbhavāḥ| kutaḥ? tata ēva hētōḥ,-rōgāṇāmapi bhūtasaṅghātasambhavāt| bhutasaṅghātasya tu triṣu dōṣēṣu vibhaktatvāt| yathōktaṁ saṅgrahē (sū.a. 20)-"vāyvākāśadhātubhyāṁ vāyuḥ āgnēyaṁ pittam, ambhaḥpr̥thivībhyāṁ ślēṣmā|" iti| bhūtasaṅghātaṁ vinā na dōṣasaṅghātaḥ, taṁ vinā na rōgōtvapattiriti, ataḥ sarvē rōgāstridōṣajāḥ| kēcittu sarvadravyāṇāṁ sarvarasatvēna sarvadōṣasāmānyāt sarvadōṣakōpanatvam, tatō rōgā naikadōṣā iti vyācakṣatē| tadasat| sāmānyavadvaiparītyasyāpi sattvāt| sāmānyaṁ prayōjakamiti cēt na, dōṣaghnadravyabhēdābhāvaprasaṅgāt| vaiparītyamapi kvacit prayōjakamiti cēt na, sarvadōṣakōpanatvaniyamavyāghātāt| sarvadōṣakōpanānāṁ niyama iti cēt na, vdyēkadōṣakōpanadravyābhāvaprasaṅgāt| bāhulyēnaiva vyapadēśa iti cēt na, dvidōṣakōpanaikaśamanadviśamanaikakōpanadravyābhāvaprasaṅgāt| siddhāntē'pi sarvēṣāṁ sarvadharmatvasvīkārānna dōṣaghnādivibhāga iti cēt na, tasya tasya dharmasya tatra tatra prayōjakatvāt| tathā ca vakṣyati (ślō.22)-"kiñcidrasēna kurutē karma pākēna cāparam| guṇāntarēṇa vīryēṇa prabhāvēṇaiva kiñcana||" ityādi| tasmātpūrvamēva vyākhyānaṁ yuktam| sarvēṣāṁ sarvadharmatvādiviśēṣē prāptē tannirāsārthaṁ dharmatāratamyamāha-tatra vyakta iti| tatra-dravyē, kaściddharmaḥ sadyōvyaktaḥ kaścidavyaktaḥ kaścidīṣavdyaktaḥ kaścidantē vyaktaḥ| tēṣvādyō rasākhyaḥ, itarē trayō'nurasākhyāḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pr̥thivyādau-pr̥thivyādimahābhūtārabdhē dravyē, rasāśrayē gurvādayō guṇāḥ paramārthata āśritāḥ, na tu rasēṣu madhurādiṣu| yattu rasēṣu vyapadiśyantē tat sāhacaryōpacārataḥ| saha caratīti sahacaraḥ, tasya bhāvaḥ sāhacaryam| yasminnēvaguḍādau dravyē madhurō rasa āśritastasminnapi guruguṇa āśritaḥ, iti madhurarasaguruguṇayōḥ sahacarabhāvaḥ| sāhacaryēṇa-tulyāśrayatvēnōpacāraḥ sāhacaryōpacāraḥ, tasmātsāhacaryōpacāratō, gurvādayō guṇā rasēṣu-madhurādiṣu vyapadiśyantē| yathā,-gururmadhurō rasō laghuramla ityādi| na punaḥ paramārthatō rasēṣu gurvādayaḥ santi| asti ca sāhacaryēṇa vyapadēśaḥ| yathā-ghr̥tasahacarēṇa ghr̥tasthēnāgninā dagdhō ghr̥tadagdha ityucyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-gurvādīnāṁ rasāśrayatvāddravyasyāsarvadharmatvē prāptē parihāramāha-gurvādaya iti| gurvādayō guṇā dravya ēva, na rasēṣu | yastu madhurō guruḥ, amlō laghurityādi vyapadēśaḥ, sa sāhacaryōpacārataḥ| ēkasminnāśrayē dvayōravasthānaṁ-sāhacaryam| sāhacaryamēva kutaḥ? ityāha-rasāśraya iti| dravyaṁ hi gurvādīnāmiva rasānāmapyāśrayaḥ| ata ēkāśrayatvātsāhacaryam, tēna upacāraḥ-avidyamānasyāpyāśrayāśrayībhāvasyārōpaḥ| nanu, kimētat rasāvdyatiriktaṁ dravyaṁ nāma ? ityata āha-pr̥thivyādāviti| pr̥thivyādiśabdābhilabhyaṁ dravyamityarthaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatra-tēṣu pārthivādiṣu pañcasu dravyēṣu madhyē, pārthivaṁ dravyaṁ gurvādiguṇōtkaṭam| ulbaṇaśabdēnaitat dyōtayati,-pārthivē dravyē'nyē'pi guṇāḥ santi, sarvadravyāṇāṁ pāñcabhautikatvāt| gurvādayastatrōtkaṭāḥ| ēvamāpyādiṣu sarvaṁ yōjyam| tathā, gauravādyāvahaṁ- gurutvādikr̥dityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha dravyabhēdān lakṣayarti| tatra pārthivaṁ lakṣayati-tatra dravyamiti| gurvādiguṇōtkaṭaṁ gauravādikaraṁ ca pārthivaṁ dravyam| saṅghātaḥ-kāṭhinyam| upacayaḥ-sthaulyam| guṇaśabdō'tra dharmavācī| ulbaṇagrahaṇa sarvēṣāṁ sarvadharmatvāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-āpyaṁ dravyaṁ dravādiguṇōlbaṇaṁ snēhanādikr̥t |

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-āpyaṁ lakṣayati-dravaśītēti| dravādiguṇōtkaṭaṁ snēhanādikaraṁ ca dravyamāpyam| dravasāndrayōḥ parasparaviparītayōrapyārdratvasāmānyādāpyatvam| vipyandaḥ-srōtaḥsrāvaḥ| prahlādaḥ-tr̥ptiḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-āgnēyaṁ dravyaṁ rūkṣādiguṇōtkaṭaṁ dāhādikaram|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-āgnēyaṁ lakṣayati-rūkṣatīkṣṇēti| rūkṣādiguṇōtkaṭaṁ dāhādikaraṁ ca dravyamāgnēyam| bhā-kāntiḥ| varṇō-gaurādiḥ| prakāśaḥ-ālōkaḥ| pacanaṁ-pākaḥ| tadātmakatvaṁ kāryakāraṇayōrabhēdōpacārāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vāyavyaṁ dravyaṁ rūkṣādiguṇōlbaṇaṁ raukṣyalāghavādikaram|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vāyavyaṁ lakṣayati-vāyavyamiti| rūkṣādiguṇōtkaṭaṁ raukṣyādikaraṁ ca dravyaṁ vāyavyam| vicārō-vividhā cēṣṭā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nābhasaṁ dravyaṁ sūkṣmādiguṇōlbaṇaṁ sauṣiryādikaram|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nābhasaṁ lakṣayati-nābhasamiti| sūkṣmādiguṇōtkaṭaṁ sauṣiryādikaraṁ ca dravyaṁ nābhasam| sauṣiryaṁ sarandhratvam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ēvaṁ-anēna pañcamahābhūtārabdhēna gurvādiguṇayōgēna dravyāṇāṁ, jagati-bhuvanē'smin, anauṣadhabhūtaṁ na kiñcid dravyamasti,-api tu sarvamēva dravyaṁ yatsikatāpāṁsvādikaṁ tadauṣadhaṁ,-cikitsitam| vaśānnānārthayōgayōḥ,-arthaśca yōgaśca-arthayōgau, arthaḥ-prayōjanam, yōgō-yuktiḥ, yathā,-anayā yuktyauṣadhamidaṁ yōjitamasya rōgasya vijayāya syādanayā cāsya rōgasyēti, nānāvidhau yāvarthayōgau tayōrvaśāt-sāmarthyāt, sarvamapi dravyamauṣadham, rōgapratīkārahētutvāt| atha kiṁ dravyaṁ kimbhūtōtkaṭaṁ bhavati ? ityāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dravyamātrasyauṣadhatvamāha-jagatīti| ēvaṁ-uktēna prakārēṇa, tasya tasya dravyasya tattadguṇayōgatvāt jagati na kiñciddravyamanauṣadhaṁ vidyatē-sarvamēva dravyamauṣadham| kutaḥ? nānārthayōgayōrvaśāt,-arthaḥ-prayōjanam, yōgō-yōjanā, nānāvidhāvarthayōgau-nānārthayōgau, tayōḥ| ētaduktaṁ bhavati,-yadēkasminnarthē nōpayujyatē tadēvānyasminnupayujyatē| yadēkēna yōgēna nōpayujyatē tadēvānyēnōpayujyatē| yathā,-atyantānupayuktō'pi kharamēṣādiviḍrasō binduśaḥ śvāsakāsādau, atyantāpathyō'pi māpa iṇḍurīkr̥taḥ sanavanītō'rditādau|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ūrdhvaṁ gacchatīti-ūrdhvagamam| khaprakaraṇē "gamērapyupasaṅkhyānam" iti khaḥ| prāyō-bāhulyēna, ūrdhvagamaṁ dravyamagnipavanādhikaṁ bhavati| yathā,-madanaphalādi| bāhulya (prāyō) grahaṇāt agnisamīraṇōtkaṭasyāpyadhōgāmitvaṁ dr̥ṣṭam| yathā,-harītakyādēḥ, acintyaprabhāvatvāt| yathā,-sarpasya viṣamayatvē'pi tatphaṇāmaṇērviṣaghnatvam| bhūyiṣṭhaṁ-prāyēṇa, bhūmitōyōlbaṇaṁ dravyamadhōgāmi bhavati| yathā,-trivr̥tādi| yattu vyāmiśrātmakaṁ tulyakālamūrdhvādhōdōṣaharaṇaṁ tadiha granthagauravabhayānnōktamapi vyāmiśrabhūtōtkaṭaṁ dravyaṁ vyāmiśrātmakamiti sāmarthyalabdha ēvāyamarthaḥ| sa0-iti-parisamāptau, dravyaṁ prati yadvaktavyaṁ tanniṣpannamityarthaḥ| ēvaṁ dravyē nirdiṣṭē rasā nirdēṣṭuṁ yuktā ityāha- sa0-bahuvaktavyatvāduttaratra-anantarē'dhyāyē, rasān bhēdaiḥ-triṣaṣṭisaṅkhyāvacchinnaiḥ, upadēkṣyatē tantrakr̥t| atha vīryasya vipakādibhyaḥ prādhānyāttaccarcāṁ prastauti-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-auṣadhadvaividhyaṁ pañcavidhē dravyē vibhajati| dravyamūrdhvagamamiti| dvividhamauṣadham,-śōdhanaṁ śamanaṁ ca| śōdhanaṁ dvividham,-ūrdhvagamamadhōgamaṁ ca| tatrāgnipavanōtkaṭamūrdhvagamam, bhūmitōyaguṇamadhōgamam| pāriśēṣyādākāśōtkaṭaṁ śamanam| tathā ca suśrutaḥ (sū. a. 41/6)-"ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṁ saṁśamanam" iti| gamanaṁ-gamaḥ| ūrdhvaṁ gamō'syāstīti ūrdhvagamam| prāya iti bhūyiṣṭhamiti ca vyabhicārārtham| yathā,-citrakavadagnipavanōtkaṭāyā api dantyā virēcanatvam, mr̥dvīkāvadbhūmitōyaguṇādhikasyāpi madhukasya vamanatvam| saṅgrahē tu (sū.a. 17)-"vyāmiśrātmakamubhayatōbhāgam| śamanaṁ tu dōṣaviparītaguṇamuktaṁ prāk| tatsaṅgkarē ca yatō bāhulyēna| tatsaṅkarē-guṇasaṅkarē, yatō bāhulyēna-yēṣāṁ guṇānāṁ bāhulyaṁ tairnirṇayaḥ| tathā, anilātmakaṁ grahi| analātmakaṁ dīpanapācanam| ubhayātmakaṁ lēkhanam| bhūmyudakātmakaṁ br̥ṁhaṇam|" iti| prakaraṇārthamupasaṁharati-iti dravyamiti| itiparisamāptau| ā0 ra0-kramaprāptasya rasasyānabhidhānē hētumāha-rasō bhēdairiti| uttaratra-uttarasminnadhyāyē, upadēkṣyatē-vakṣyatē, yatō'sau bahubhirbhēdairviśiṣṭaḥ, bahumēdatvēna bahuvaktavyatvāt pr̥thagadhyāyakaraṇamityarthaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dravyamuktam| vīryaṁ punargurvādīnaṣṭau guṇān dravyāśritāniti samācakṣatē| tat-tasmāt, ēvaṁ-anēna prakārēṇa, vīryamaṣṭadhā-aṣṭaprakāraṁ, gurvādivādināṁ matam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha vīryam| tatra paramataṁ darśayati-vīryaṁ punariti| ēkē-khāraṇādiprabhr̥tayaḥ, gurvādīn guṇān vīryaṁ ca vadanti| ēvaṁ ca tadaṣṭadhā sammatam| suśrutastu gurulaghū vihāya viśadapicchilau paṭhati (sū.a. 40/5)-"kēcidaṣṭavidhamāhuḥ,-uṣṇaṁ śītaṁ snigdhaṁ rūkṣaṁ viśadaṁ picchilaṁ mr̥du tīkṣṇaṁ cēti|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yēna-svabhāvēna, yā kriyā kriyatē-yatkarma niṣpādyatē, tadvīryam| tadēvaṁ yāvat kiñcidguṇajātaṁ dravyē sthitaṁ tatsarvaṁ vīryamēva| sarvaṁ karōtītyata ēvāha-nāvīryamityādi| yanna vīryaṁ tanna kiñcitkarōti-na kāñcidapyarthakriyāṁ niṣpādayati, pratiniyataśaktipariṣvaktatvāt sarvabhāvānām| ata ēvāha-sarvētyādi| hiśabdō yasmādarthē| yasmātsarvā kriyā vīryakr̥tā-vīryēṇa janitā| tatō yanna vīryaṁ tanna kiñcitkurutē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-carakamataṁ darśayati-carakastvāhēti| yēna kriyatē tat-vīryam, dravyakartr̥kē karmāṇi karaṇabhūtamityarthaḥ| katividhaṁ tat ? ityapēkṣāyāmāha-yā kriyēti| yā kriyā yēna kriyatē tasyāṁ tadvīryam, yāvatyaḥ kriyāstāvantyēva vīryāṇītyarthaḥ| kutaḥ? ityāha-nāvīryamiti| avīryaṁ dravyaṁ na kiñcitkurutē-vīryaṁ vinā kartr̥tvaṁ nāstītyarthaḥ| kutaḥ? ityāha-sarvā vīryakr̥tā hi sā| hi-yasmāt, sā-kriyā sarvō'pi vīryakr̥tā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yatō vīryasyaiva karaṇasāmarthyaṁ tēna kāraṇēna gurvādiṣvēvāṣṭāsu vīryākhyā anvarthēti-anugatārthēti, bhaṇyatē| ēvakārō'vadhāraṇārthaḥ| gurvādiṣvēva vīryasaṁjñā na tu rasavipākaprabhāvēṣu [mandasāndrādiṣu vā]| kimbhūtēṣu gurvādiṣu ? samagrētyādi| samagrāśca tē guṇāśca, tēṣu sārāḥ-cirakālāvasthitayō gurvādaya ēva| tathā ca, jāṭharāgnisaṁyōgēnāpi na madhurādirasavat svabhāvamētē jahati| sartēḥ susthira iti ghañi sāraśabdaḥ| tathā, anyēbhyō mandasāndrādibhyō guṇēbhyō rasādibhyō vā gurvādayaḥ śaktyutkarṣavivartinaḥ| śaktēḥ-sāmarthyasya, utkarṣaḥ-ādhikyam, viśēṣēṇa vartō-vivartaḥ,-viśēṣēṇa bhavanam, śaktyutkarṣasya vivartaḥ, sa vidyatē yēṣāṁ ta ēvam| kiñca, gurvādīnāṁ guṇānāṁ vyavahārāya-vyavahārārtham, mukhyatvāt-anyēbhyō guṇēbhyō gurvādayaḥ pradhānabhūtā ityarthaḥ| tathā ca, (ślō. 4)-"gurvādayō guṇā dravyē pr̥thivyādau rasāśrayē|" ityuktam, na madhurādayō guṇā iti| tasmāt gurvādīnāṁ guṇānāṁ vyavahāramukhyatvaṁ rasādibhyaḥ| tathā, bahvagragrahaṇāt-bahugrahaṇādagragrahaṇācca, bahavō dravyarasādayō gurvādibhirgr̥hītā bhavanti| tathā cāyurvēdaśāstrēṣu rasādibhyō gurvādīnāmagrē grahaṇaṁ dr̥ṣṭam| yathā,-vātādidōṣaguṇanirūpaṇāyāṁ gurvādīnāmēva pūrvaṁ grahaṇam, na rasādīnām| tathā ca, "tatra rūkṣō laghuḥ" ityācāryō'paṭhadvāyvādilakṣaṇē (hr̥. sū. a. 1|11)| ēvaṁ gurvādīnāmēvāgragrahaṇāt gurvādiṣvēva vīryākhyā'nvarthā-anugatārthēti bhaṇyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nanu, ēvaṁ rasādīnāmapi vīryatvaprasaṅga ityāha-gurvādiṣviti| tēna-carakēṇa, gurvādiṣvēva vīryākhyā varṇyatē| kutaḥ? amvarthēti kr̥tvā| itiśabdō hētau| yatastēṣu kriyamāṇā vīryasaṁjñā'nvarthā syāt| anvarthatvamēva darśayati-samagrētyādi| karaṇaṁ hi vīryam| karaṇaṁ ca sādhakatamam| sādhakatamatvaṁ ca gurvādīnāmēva| kutaḥ? samagraguṇasāratvāt| samagrēṣu guṇēṣu madhyē sthira (sāra)tvāt-cirasthāyitvāt, śaktyutkarṣavivartanāt-utkr̥ṣṭaśaktitvāt, vyavahārāya mukhyatvāt-lōkē śāstrē ca mukhyatvēna vyavahniyamāṇatvāt, bahnagragrahaṇāt-bahuguṇagaṇanāyāṁ prathamagrahaṇāt| vipākē'pi sthiratvasya, prabhāvē'pi śakyutkarṣasya, mr̥dukaṭhinādāvapi vyavahāramukhyatvasya, rasēṣvapi bahvagragrahaṇasya darśanāt caturṇāmupādānam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ataḥ-asmācca kāraṇakadambakāt, viparītatvāt-vaiparityēna sthitatvāt, na rasādayō vīryam| tathā hi,-rasasya sāratvaṁ nāsti, jāṭharānalasaṁyōgavaśēna rasāntarōtpattēḥ| gurvādīnāṁ tu jāṭharāgnisaṁyōgavaśēnāpi nānyathābhāvaḥ| tathā ca na rasasya śaktyutkarṣavivartitvam,-yatō rasasya gurvādyāhitaśaktērēva svakarmaṇi sāmarthyam| vyavahārāya yathā gurvādērmukhyatvaṁ yathā ca bahvagragrahaṇaṁ tathā prāgdarśitam| prabhāvaḥ-sarvātiśāyi dravyasvabhāvaḥ, tasya ca kriyānirvartanasāmānyē satyapi vīryasaṁjñā pūrvōktāddhētōrna pravartatē| ēvaṁ vipākakarmaṇōrapi cintyam| tasmāt rasādyēṣu sambhavatyapi-vidyamānā'pi, asadrūpēva sā vīryasaṁjñā na vivakṣyatē-nōrarīkriyatē| ādau bhavaḥ-ādyaḥ| digāditvādyat| rasa ādyō yēṣāṁ-prabhāvādīnāṁ, ta ēvaṁ tēṣu| vīryamityādi| hiśabdō yasmādarthē| yata ēvaṁ sā-vīryasaṁjñā, sambhavatyapi rasādiṣu vaiparītyānna vivakṣyatē, atō gurvādaya ēva vīryam, na rasādayaḥ |

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ētacca rasādiṣu nāstīti darśayati-ataścēti| sā-vīryākhyā, rasādiṣu sambhavatyapi-vidyamānāpi, na vivikṣyatē, anudarā kanyētivat| kriyānirvartanasāmānyātsatyapi vīryatvē rasādayō vīryatvēna na vyavahniyanta ityarthaḥ| kutaḥ? atō-hētucatuṣṭayāt, viparītatvāt| siddhamarthamapanudati-vīryamiti| hi-sphuṭam, ataḥ-kāraṇāt, gurvādaya ēva vīryam| gurvādīnāmaṣṭānāṁ yōgarūḍhā vīryasaṁjñēti bhāvaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-anya ācāryā uṣṇaṁ śītamiti dviprakāraṁ vīryamācakṣatē| ēvakārō'vadhāraṇārthaḥ| dvidhaiva vīryam, nāṣṭadhēti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pūrvamatāparitōṣānmatāntaraṁ darśayati-uṣṇaṁ śītamiti _ anyē-suśrutādayaḥ, uṣṇaṁ śītaṁ cēti dvividhamēva vīryamācakṣatē-vadanti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-api cēti nipātasamudāyō yuktisamuccayē| tē'pi sayuktikamēvāhurityarthaḥ| tāmēva yuktiṁ darśayannāha-nānātmakamapītyādi| nānāsvabhāvamapi dravyaṁ-sthāvarajaṅgamādyaṁ cētanācētanam, agnīṣōmau mahābalau-utkr̥ṣṭaśaktī, na jātu kadācidatikrāmati-nōllaṅghya vartatē| avaśyaṁ hi dravyaṁ kiñcidāgnēyaṁ kiñcitsaumyam, ataḥ kiñciddravyamuṣṇavīryaṁ kiñcicchītavīryam| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 26|84)- "na matsyān payasā sahābhyavahriyāt| ubhayaṁ hyētanmadhuraṁ madhuravipākaṁ śītōṣṇatvāt viruddhavīryam, viruddhavīryatvācchōṇitapradūṣaṇāya|" iti| atra dr̥ṣṭāntamāha-vyaktāvyaktamityādi| vyaktaṁ cāvyaktaṁ ca vyaktāvyaktam, nānātmakamapi jagat-trailōkyaṁ kartr̥ yathā vyaktaṁ cāvyaktaṁ ca nātikrāmati, tathā dravyamagnīṣōmāvityarthaḥ| vyaktaṁ-sthūlam, dr̥śyamityarthaḥ| sāṅkhyānāṁ tu mahadādi-vyaktam, avyaktaṁ-pradhānaṁ puruṣaśca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-uktamatasyōpapattimāha-api cēti, nānātmakamiti| na kēvalaṁ matamātramidam, yuktaṁ cēdaṁ pūrvasmānmatāt, ityapi cētyasyārthaḥ| nānātmakamapi-pr̥thivyādyanēkakāraṇamapi, dravyamagnīṣōmau jātucit-kadācidapi, nātikrāmati-taryōrvaśē vartatē, kiñcidāgnēyatvāduṣṇaṁ kiñcitsaumyatvācchītamiti dvidhaiva gatirityarthaḥ| kutaḥ? yatastau mahābalau| ata ēva sarvān guṇān gurvādayō'bhibhavanti| gurvādīnapyuṣṇaśītau| atra dr̥ṣṭāntamāha-yathā viśvaṁ kartr̥ vyaktāvyaktākhyabhēdadvayaṁ nātikrāmati|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatra-tayōruṣṇaśītayōrmadhyē, uṣṇaṁ-uṣṇavīryaṁ, bhramādīn karōti| āśupākitāṁ-śīghrapākitvam| śiśiraṁ punaḥ-śītavīryaṁ tu, hlādanādīn karōti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-uṣṇaṁ lakṣyati-tatrēti| yadbhramādikaṁ karōti taduṣṇavīryam| āśupākitā-śīghrapākaḥ| śītaṁ lakṣyati-śiśiramiti, hlādanamiti| yat hlādanādīn karōti tacchītavīryam| hlādanaṁ-nirvr̥ttiḥ| jīvanaṁ mūrcchāpanayanādibhiḥ prāṇadhāraṇam| stambhaḥ-svēdāpanayanam| raktapittayōḥ prasādaṁ-nirmalatvam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jāṭharēṇa-audaryēṇa, agninā yōgāt-saṁślēṣāt, yat rasānāṁ pariṇāmāntē-jaraṇaniṣṭhākālē, rasāntaraṁ-rasaviśēṣaḥ, udēti-upadyatē, sa vipāka iti smr̥tō-munibhiḥ kathitaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha vipākaḥ| tatra vipākaṁ lakṣayati-jāṭharēṇēti| rasānāṁ-rasavatāṁ dravyāṇāṁ, jāṭharāgninā saṁyōgāt yadrasāntaramutpadyatē sa vipākaḥ| "ādau ṣaḍrasamapyannaṁ madhurībhūtamīrayēt|" (hr̥. śā. a. 3157) ityādyuktānāṁ madhurāmlakaṭupākānāṁ vyāvr̥ttyarthamāha-pariṇāmāntē,-āhārapariṇāmāntē| tē tu pariṇāmātprāgēva utpadyantē, iti tēṣāṁ rasatvamēva|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-svāduḥ-madhurō guḍādiḥ, paṭuḥ-lavaṇaḥ saindhavādiḥ, madhuraṁ [ yathā bhavati tathā ] kr̥tvā pacyatē rasa iti sambandhaḥ| madhuramiti kriyāviśēṣaṇatvānnapuṁsakaliṅgam| svāduḥsvāduvipākō, lavaṇō'pi svāduvipāka ityarthaḥ| amlō rasō-dadhikāñcikādiḥ, amlaṁ pacyatē-amlavipākō bhavati| tiktōṣaṇakaṣāyāṇāṁ prāyaśaḥ kaṭurvipākō bhavati| prāyaśōgrahaṇaṁ pūrvatrāpi yōjanīyam| tēna vrīhisthō madhurō rasō'mlaṁ pacyata ityupapannam| tathā cōktam (hr̥. sū. a. 6|10)- "svāduramlavipākō'nyō vrīhiḥ" iti| tathā, harītakyā bhūyastvēna yaḥ kaṣāyō rasaḥ, sa madhuramēva pacyatē| tathā, kaṭukō rasaḥ śuṇṭhyārdrakapippalyādisthō madhuraṁ pacyatē| tathā cōktam (hr̥. sū. a. 6|153)- "kaṣāyā madhurā pākē" iti| tathā (hr̥. sū. a. 6|163)- nāgaraṁ dīpanaṁ vr̥ṣyaṁ grāhi hr̥dyaṁ vibandhanut| rucyaṁ laghu svādupākaṁ " iti, "tadvadārdakam" iti| tathā (hr̥. sū. a. 6|161)- "ślēṣmalā svāduśītārdrā" ityārambha yāvat "svādupākā" iti| atra kēcidāhuḥ,-tiktakaṣāyayōrēva kaṭuvipākatayā pittakartr̥tvamāpadyata iti| tadētadasat| śītavīryatvēnaitayōḥ pittahartr̥tvāt| vīryaṁ hi rasavipākau vijayatē| vakṣyati hi (ślō. 25)- "rasaṁ vipākastau vīryam" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vipākatraividhyamāha-svāduriti| svāduḥ paṭuśca-madhurō lavaṇaśca, madhuraṁ pacyatē,-pakvō madhuratvaṁ yātītyarthaḥ| madhuramiti kriyāviśēṣaṇam| pacyata iti karmakartaryātmanēpadam| ēvamamlō rasō'mlaṁ pacyatē| tiktādīnāṁ trayāṇāṁ kaṭukō vipākaḥ| madhurarasasyāpi vrīhērvipākē'mlatvāt, lavaṇasyāpi sauvarcalasya kaṭuvipākatvāt, amlatiktōṣaṇānāmapi dāḍimapaṭōlapippalīnāṁ madhuratvāt, kaṣāyasyāpi kulatthasyāmlavipākatvāt, prāyaśa ityuktam, matāntarasaṅgrahārthaṁ ca| tatra dvau vipākāviti suśrutaḥ (sū. a. 40111)- "dravyēṣu pacyamānēṣu yēṣvambupr̥thivīguṇāḥ| nivartantē'dhikāstatra pākō madhura iṣyatē|| tējō'nilākāśaguṇāḥ pacyamānēṣu yēṣu tu| nivartantē'dhikāstatra pākaḥ kaṭuka iṣyatē||" iti| parāśarastu tiktakaṣāyayōrmadhuravipākamāha (saṁ.sū.a. 17)-"pākāstrayō rasānāmamlō'mlaṁ pacyatē kaṭuḥ kaṭukam| catvārō'nyē madhuraṁ, saṁsr̥ṣṭarasāstu saṁsr̥ṣṭam|| kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ kaṭukō yēṣāṁ vipāka iti pakṣaḥ| tēṣāṁ pittavighātē tiktakaṣāyau kathaṁ bhavataḥ||' iti| ṣōḍhā pākastu saṅgrahē nirastaḥ (sū.a. 17)- "yathārasaṁ jaguḥ pākān ṣaṭ kēcittadasāmpratam| yatsvādurvrīhiramlatvaṁ na cāmlamapi dāḍimam|| yāti tailaṁ ca kaṭutāṁ kaṭukā'pi na pippalī| yathārasatvē pākānāṁ na syādēvaṁ viparyayaḥ||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rasaiḥ-jihvāvaiṣayikairmadhurāmlakaṭukaiḥ, vipākakālōpalabhyō madhurāmlakaṭukalakṣaṇō yō rasō bhavati-asau, tulyaphalaḥ,-tulyaṁ-sadr̥śaṁ, phalaṁ yasya sa tulyaphalaḥ| ētaduktaṁ bhavati,-abhyavahr̥tasya madhurarasasya jāṭharāgnisaṁyōgavaśāt yat rasāntaraṁ phalatayā niṣpannaṁ tat rasaiḥ sadr̥śaphalam| phalagrahaṇēnaitatpratipādayati,-phalōpamamēva vr̥ṣyādilakṣaṇaṁ kāryasadr̥śam, na tu kusumōpamaṁ dēhāhlādanādilakṣaṇaṁ kāryamiti| ēvamamlādīnāmapi vyākhyēyam| tatrētyādi| tatra-tēṣu rasavīryavipākādiṣu madhyē, dravyaṁ kiñcicchubhāśubhaṁ-sadasatkarma, rasēna kurutē| yathā,-madhu madhurakaṣāyarasatvēna pittaṁ śamayati| kiñcidvipākēna| yathā,-tadēva madhu kaṭuvipākatayā kaphaṁ hanti| kiñcinna dravyaṁ guṇāntarēṇa,-anyōnyaguṇavikr̥tatvāt rasavipākatō yaḥ sa guṇāntarō gurvādiḥ, tēna| yathā,-amlaṁ kāñjikaṁ kaphaṁ śamayati raukṣyāt| kiñcina vīryēṇa| yathā (saṅgrahē sū. a. 17)- "kaṣāyatiktaṁ mahatpañcamūlaṁ vātaṁ jayati, na tu pittamuṣṇavīryatvāt|" kiñcina dravyaṁ prabhāvēṇaiva śubhāśubhaṁ karma kurutē| yathā,-amlōṣṇā surā kṣīraṁ vardhayati| nanu, yatra dravyāśritānāṁ rasādīnāṁ virōdhaḥ, tatraiṣāṁ kāryaniṣpattau samaśaktitvaṁ na vā ? ityāśaṅkānivr̥ttyarthamāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-trayāṇāṁ pākānāṁ lakṣaṇamāha-rasairiti| asau-trividhō vipākaḥ, yathāsvaṁ rasaiḥ-madhurāmlakaṭukaiḥ, tulyaphalaḥ-tulyakāryō jñēyaḥ| madhurasya rasasya kāryaṁ dr̥ṣṭvā madhuraḥ pākō lakṣaṇīyaḥ| ēvamamlasyāmlaḥ kaṭukasya kaṭukaḥ| dravyādīnāṁ pr̥thak prayōjakatvamāha-tatra dravyamiti| guṇāntarēṇa-rasāvdyatiriktēna gurvādinā guṇēna| ētadēva rasādīnāmapi guṇatvaṁ jñāpayati| tēna "palāṇḍustadguṇairnyūnaḥ" (hr̥. sū.a. 6/112) ityādiprayōgā upapannāḥ| prabhāvēṇa-ātmanaiva| dravyasyātmā-prabhāvaḥ| tathā ca suśrutaḥ (sū.a. 40/14)-"taddravyamātmanā kiñcitkiñcidvīryēṇa sēvitam| kiñcidrasavipākābhyāṁ dōṣaṁ hanti karōti ca||" iti| śubhaṁ-dōṣaśamanaṁ karma, aśubhaṁ-dōṣakōpanam| kiñcidparaṁ kiñcanēti trayaṁ kartr̥karmaviśēṣaṇam| yadā bahūni dravyāṇi ēkamēva karma kurvanti tadā-kartr̥viśēṣaṇam, yadaikamēva dravyaṁ bahūni karmāṇi tadā-karmaviśēṣaṇam| ētaccōdāhr̥taṁ saṅgrahē (sū.a. 17)-"tatra yanmadhuraṁ rasavipākayōḥ śītavīryaṁ ca dravyaṁ, yaccāmlaṁ tayōruṣnavīryaṁ ca, yadvā kaṭukaṁ, tēṣāṁ yathāsvaṁ rasādibhyaḥ prāyō guṇān dōṣakōpanaśamanatvaṁ ca vidyāt| tadyathā-kṣīramadirāmaricādīnām| rasādisaṅkarēṇa tvanyathātvam| yathā-madhu madhuraṁ ślēṣmāṇaṁ śamayati kaṭuvipākitayā, sakaṣāyatvādraukṣyācca vātaṁ janayati śītavīryatvācca| tathā, yavō'pi| ānūpaudakapiśitaṁ śītamapi pittaṁ karōti, uṣṇavīryatvat| tathā tailaṁ kaṭuvipākitayā ca vipākata ēva baddhaviṇmūtram| amlaṁ kāñjikaṁ kaphaṁ jayati, tīkṣṇōṣṇatvāt| kapitthaṁ tu raukṣyātkapham, pittaṁ ca śītavīryatvāt| āmalakaṁ pittaṁ śītavīryatvāt svādupākitayā ca, kaphaṁ raukṣyāllāghavācca, śaityaraukṣyalāghāvaistu na vātam| lavaṇaṁ saindhavaṁ svādupākatayā pittaṁ jayati, lāghavāt kapham| kaṭukā'pi śuṇṭhī snēhauṣṇyasvādupākatayā vātaṁ jayati, pippalī ca, laśunō'pi snēhauṣṇyagauravaiḥ, palāṇḍuśca| sa tu snēhagauravābhyāṁ janayati ślēṣmāṇam, vr̥ddhaṁ ca mūlakaṁ svādupākatayā| tiktā pittaṁ jayati| tiktā api vyāghrīviśalyārkavāruṇya uṣṇavīryatvāt pittaṁ janayanti| kaṣāyatiktaṁ mahat pañcamūlaṁ vātaṁ jayati, na tu pittam, uṣṇavīryatvāt| kaṣāyāḥ kulatthāścāmlapākatayā ca| ityētannidarśanamātramuktam|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rasādīnāṁ-rasavīryavipākaprabhāvānāṁ madhyē, yat-rasādivastu,-rasō vā vīryaṁ vā vipākō vā prabhāvō vā, balavattvēna-baliṣṭhatayā, dravyē vartatē-avatiṣṭhatē, tat-vastujātam, itarān-abaliṣṭhān, abhibhūya-viphalīkr̥tya, kāraṇatvaṁ prapadyatē,-karmakaraṇē kāraṇatāmāsādayatītyarthaḥ| ata idamāha-viruddhētyādi| hi-yasmāt, viruddhaguṇasaṁyōgē-saṁhatībhāvē sati, yadalpaṁ vastu tat bhūyasā-balavatā, jīyatē-abhibhūyatē| guṇaśabdēna cātra rasādayō gr̥hyantē, na pāribhāśikā gurvādayō'prakr̥tatvāt| viruddhaguṇasaṁyōga ityatra viruddhaguṇasamavētadravyasaṁyōga iti bōdhyam, na viruddhaguṇasaṁyōga iti| na hi guṇānāṁ saṁyōgō vaktuṁ yujyatē, kiṁ tarhi ? dravyāṇām| tathā ca muniḥ (ca. vi. a. 1|28)- "saṁyōgastu dvayōrbahūnāṁ vā dravyāṇāṁ saṁhatībhāvaḥ|" iti| virōdhaśca dvividhaḥ,-svarūpataḥ kāryataśca| svarūpavirōdhō yathā,-gurulaghvōḥ śītōṣṇayōśca| kāryatō yathā,-vāyau jētavyē rūkṣōṣṇadravyasaṁyōgōpayōgaḥ| atra hi yō guṇānāṁ virōdhaḥ, sa kāryēṇa| tatra yadalpaṁ vastujātaṁ tat bhūyasā vastujātēnābhibhūyatē| tatra yathā,-kṣīraṁ śītavīryamapi madhurarasahētukasnēhagauravādibhiḥ sahāyabāhulyādvātaśamanākhyaṁ kāryaṁ karōti, na punaḥ svakāryaṁ vātaprakōpākhyam| yatra tu dravyē rasādīnāmutkarṣāsambhavaḥ parasparaṁ sāmyam, tatra kasya kāryakāraṇatvam ? ityāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-satsvapi sarvēṣvēkasyaiva prayōjakatvē hētumāha yadyaditi| balavattvēna-balādhikyēna| balaṁ ca dvividhaṁ,- kr̥trimamakr̥trimaṁ ca| mātrādhikyēna sahāyasampattyā ca kr̥taṁkr̥trimam, svābhāvikaṁ-akr̥trimam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rasaṁ-madhurādiṣaḍvidham, vipākaḥ kartā apōhati-kāryakaraṇē kuṇṭhayati| yathā,-madhurō madhuni rasaḥ kaṭunā vipākēnābhibhūyatē, ata ēva pavanaśamanākhyaṁ kāryaṁ madhurarasahētukaṁ na karōti, api tu vātaprakōpanākhyaṁ kaṭuvipākahētukamēva karōti| tau-rasavipākau, vīryaṁ kartr̥bhūtamapōhati| yathā,-mahiṣāmiṣē sthitau madhurarasavipākāvuṣṇavīryākhyaṁ kartr̥ abhibhavati, ata ēva tanmāṁsaṁ pittādidūṣaṇam, anyathā svādurasavipākitvāt pittaśamakamēva syāt| prabhāvastu trīṇyapi rasādīni vijayatē| yathā,-amlarasavipākōṣṇavīryā surā kṣīraṁ janayati| balasāmyē iti-īdr̥śam, rasādīnāṁ naisargikaṁ balaṁ,-svābhāvikī śaktiḥ| ētaduktaṁ bhavati,-rasaṁ samabalamapi vipākō'pōhati, rasavipākau ca samabalāvapi vīryaṁ svabhāvādapōhati, ētāni ca samabalānyapi prabhāvō'pōhatīti| nanu, dravyarasavipākavīryāṇi karmānumānēna yathāsvarūpāṇyēvāvagacchāmaḥ| prabhāvasya tu na jñāyatē kīdr̥śaṁ karma ? ityata āha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tatra svābhāvikaṁ balamāha-rasamiti| taurasavipākau| tāni-rasavipākavīryāṇi| apōhati-jayati| balasāmyē-kr̥trimabalatulyatvē, yatra rasavipākayōstulyamātratvaṁ tulyasahāyatvaṁ ca tatra rasādvipākō balī, mātrāsahāyavaiṣamyē tu yō mātrādhikaḥ sahāyādhikō vā sa balītyarthaḥ| ēvaṁ vīryādiṣvapi vācyam| saṅgrahē tu (sū. a. 17)- viruddhā api cānyōnyaṁ rasādyāḥ kāryasādhanē| nāvaśyaṁ syurvighātāya guṇadōṣā mithō yathā|| rasavīryaprabhr̥tayō bhūtōtkarṣāpakarṣataḥ| ēkarūpā virūpā vā dravyaṁ samadhiśēratē| mādhuryaśaityapaicchilyasnēhagauravamandatāḥ| saha vr̥ttyā sthitāḥ kṣīrē na tvānūpaudakāmiṣē|| guṇā dravyēṣu yē cōktāsta ēva tanudōṣayōḥ| sthitivr̥ddhikṣayāstasmāttēṣāṁ hi dravyahētukāḥ| rasaṁ vidyānnipātēna tēnādhivasanēna ca| vīryaṁ vipākaṁ dravyāṇāṁ karmaṇaḥ pariniṣṭhayā|| madhuraskandhanirddiṣṭaghr̥tatailaguḍādiṣu| guṇā''svādvādibhēdēna rasaṣaṭkaṁ na yujyatē|| astu bhēdādasahvayātvamaikyaṁ vā''svādalakṣaṇāt| bhūtōtkarṣāpakarṣēṇa bhēdō yō'lpēna kalpyatē|| saṅkīrṇatvāt phalē cāsau tulyatvānna vivikṣyatē| gurvādīnāṁ viśēṣē'pi svajātēranatikramāt|| saṅkhyābhēdō yathā nāsti rasānāmapi sa kramaḥ| dr̥ṣṭaṁ mukhōpalēpādi yatsarvēṣu ghr̥tādiṣu|| na ca taddāḍimādyēṣu ṣaḍēvātō rasāḥ smr̥tāḥ| ānantyaikatvayōśca syānna vicitrārthatantraṇam|| gurvādyā vīryamucyantē śaktimantō'nyathā guṇāḥ| paṭusāmarthyahīnatvādguṇā dvādaśa tē guṇāḥ||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dvayōrdravyayō rasādīnāṁ-rasavīryavipākānāṁ sāmyē sati, yadēkaṁ dravyamanyatkarma kurutē, anyatpunaranyadviśiṣṭaṁ karma, tat prabhāvajaṁ-prabhāvājjātamiti jñēyam| ayamasya dravyasya prabhāva iti viśiṣṭakarmakaraṇānniścīyata ityarthaḥ| nanu, prabhāvaḥ ka ucyatē ? iti cēt brūmaḥ| rasavīryavipākādiguṇātiśāyī dravyasya svabhāvō yaḥ, sa prabhāvaḥ| uktaṁ ca-"rasavīryavipākādiguṇātiśayavānalam| dravyasvabhāvō nirdiṣṭō yaḥ prabhāvaḥ sa kīrtitaḥ||" iti| atra nidarśanārthamāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha prabhāvaḥ| prabhāvaṁ lakṣayati-rasādisāmya iti| dvayōrdravyayō rasādisāmyē satyapyēkasya yadviśiṣṭaṁ karma dr̥śyatē, tatprabhāvajam| tatra yō dravyadharmō hētuḥ, sa prabhāva ityarthaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-citrakasya rasavīryavipākaistulyā'pi danti rasādibhyō'tiśāyidravyasvabhāvayōgādvirēcanī, na citrakaḥ, citrakatvāt| madhukasya ca mr̥dvīkā tulyā'pi rasādibhyō'tiśāyidravyasvabhāvayōgāt mr̥dvīkā virēcanī, na madhukam| ghr̥taṁ kṣīrasya rasādibhistulyamapi ghr̥taṁ dīpanam, na punaḥ kṣīram| anyē prabhāvalakṣaṇamanyathā''ha-prativastu svasaṁjñāpravr̥ttinimittalakṣaṇō yō dharmastvatalādipratyayapratītisamadhigamyaḥ sa prabhāvaḥ| tantrāntarē cōktam-"vastūnāṁ yaḥ svasaṁjñāyāḥ pravr̥ttau kāraṇē smr̥taḥ| tvatalādiprabōdhyaśca prabhāva iti sa smr̥taḥ||" iti| ēvaṁ ca dantītvāddantyā virēcanakāritvaṁ prabhāvaḥ, citrakasya citrakatvādavirēcanakāritvaṁ prabhāvaḥ, ēvaṁ mr̥dvīkātvānmr̥dvīkāyā virēcanakāritvaṁ prabhāvaḥ, ityādi sakalapadārthēṣu bōdhyam| sāmānyaviśēṣābhyāṁ yataḥ sakalaṁ vyāptam, atō granthakāra idamāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-prabhāvamudāharati-dantīti| rasādaya uktāśvarakēṇa (sū. a. 26/70)- "kaṭukaḥ kaṭukaḥ pākē vīryōṣṇaścitrakō mataḥ| tadvaddantī prabhāvāttu virēcayati" sā naram||" iti| madhumamr̥dvīkayōḥ kṣīraghr̥tayōśca madhurarasapākatvēna śītavīryatvēna ca sāmyē'pi mr̥dvīkaiva virēcanī na madhukam, ghr̥tamēva dīpanaṁ na kṣīram| saṅgrahē tvanyadapyudāhr̥tam (sū.a. 17)-"kaṭupākarasasnigdhagurutvaiḥ kaphavātajit| laśunō vātakaphakr̥nna tu tairēva yadguṇaiḥ|| mithō viruddhān vātādīn lōhitādyā jayanti yat| kurvanti yavakādyāśca tatprabhāvavijr̥mbhitam|| śirīṣādi viṣaṁ hanti svapnādyaṁ tadvivr̥ddhayē| maṇimantrauṣadhīnāṁ ca yatkarma vividhātmakam|| śalyākarṣaṇapuṁjanmarakṣāryudhavaśādikam| darśanādyairapi viṣaṁ yanniyacchati cāgadaḥ|| virēcayati yaddr̥ṣyamāśu śukraṁ karōti vā| ūrdhvādhōbhāgikaṁ yacca dravyaṁ yacchamanādikam|| mātrādi prāpya tattacca yatprapañcēna varṇitam| tacca prabhāvajaṁ sarvamatō'cintyaḥ sa ucyatē|| rasēna vīryēṇa guṇaiścakarma dravyaṁ vipākēna ca yadvidadhyāt| sadyō'nyathā tat kurutē prabhāvāddhētōratastasya na gōcarō'sti||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-iti-prakārē, anēna prakārēṇa dravyarasavīryādīnāṁ sāmānyēna karma vyākhyātam, na viśēṣēṇa| yairēva mahābhūtai rasavīryādayō dravyāśritā ārabdhāḥ, tairēva tathābhūtaistadāśrayamapi dravyam| ataḥ sāmānyataḥ karma dravyādīnāmuktam| sāmprataṁ viśiṣṭaṁ karma pratidravyaṁ vaktumidamāha-punaśca taditi| tat-sāmānyōktaṁ karma dravyarasādīnāṁ sambandhi, punarbhidyatē-viśiṣyatē| kēna ? ityāha-vicitrētyādi| vicitrāśca tē pratyayāśca vicitrapratyayāḥ,-nānākārasannivēśaviśēṣayuktāni mahābhūtāni, pratisattvaṁ prāktanaśubhāśubhakarmaprēritō vicitrō mahābhūtapariṇāma ityarthaḥ| vicitrapratyayārabdhaṁ ca taddravyaṁ ca, tasya bhēdō-viśēṣaḥ, tēna vicitrapratyayārabdhadravyabhēdēna, tat-sāmānyōktaṁ karma dravyādīnāṁ, bhidyatē-nānātvēna sampadyatē| dravyāśritatvādrasādīnāmapi yatkarma tadapi dravyabhēdēna bhidyatē| nanu, sarvamapi dēśakālādivaśādvicitrapratyayārabdham, parasparavailakṣaṇyāddravyāṇām| parasparavailakṣaṇyē caiṣāṁ vicitrapratyayārabdhatvamēva kāraṇam| yadvaśādanyadidaṁ dravyamiti rūparasavīryavipākādibhinnamutpadyatē, tathā pratibhāsatē ca| tatkinnu ? "vicitrapratyayārabdhadravyabhēdēna bhidyatē|" iti| atrācakṣmahē| satyamētat, kintu viśiṣṭadravyasya saṅgrahārthaṁ vicitrapratyayārabdhamiti viśēṣaṇaṁ śāstrakr̥tā kr̥tam| yasya bhēdēna dravyē rasavīryādīnāṁ yatsāmānyōktaṁ karma tadbhidyatē| yasmin dravyē rasādīnāmanyāni mahābhūtānyārambhakāṇi dravyasya cārambhakāṇyaparāṇi, taddravyaṁ vicitrapratyayārabdham| tadēvaṁ dravyāṇāṁ dvaividhyam| yataḥ kāniciddravyāṇi yairēva mahābhūtairyathāvidhai rasādaya ārabdhāḥ, tairēva tathāvidhairmahābhūtaistadāśrayāṇyapi dravyāṇyārabdhāni| tāni rasādisamānapratyayārabdhānyucyantē| tāni ca yathāyathaṁ tatkarma rasādyanuguṇaṁ sāmānyāt kurvatē| yathā,-kṣīrēkṣuśarkarādīni| kānicitpunastadāśritarasādisamārambhakamahābhūtānyanyāni tadāśrayadravyārambhakāṇyanyāni ca mahābhūtāni, tairārabdhāni tāni vicitrapratyayārabdhāni dravyāṇi| ētaduktaṁ bhavati,-rasādīnāmārambhakāṇyanyāni dravyasya cārambhakāṇyanyathābhūtāni mahābhūtāni, nōbhayatraikarūpāṇīti| tāni ca yathāyathaṁ rasādyanuguṇaṁ karma na kurvanti, bhinnatvāddhētubhāvasya| tathā hi,-rasādīnāmārambhē'nyō hēturanyaśca tadāśrayadravyārambha iti| yathā,-makuṣṭhayavamatsyasiṁhādīni| ētāni hi yathārasaṁ na vīryavipākakarma kurvanti, vicitrapratyayārabdhatvāt| itthaṁ yāni rasādisamānapratyayārabdhāni dravyāṇi bahūnyapi tēṣāṁ rasōpadēśēna karma nirdēṣṭuṁ śakyatē| ata ēva hētōḥ ṣaṇṇāṁ rasānāṁ yō guṇanirdēśaḥ, tasya sārthakatvam| rasōpadēśamantarēṇa hi bahutarāṇāṁ dravyāṇāṁ samānarūpāṇāṁ kṣīrēkṣvādīnāṁ karma vaktuṁ sukhēna śakyatē| yāni tu vicitrapratyayārabdhāni dravyāṇi tēṣāṁ pratidravyaṁ karmōpadēśaṁ vinā yathāyathaṁ karma vaktuṁ na śakyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-adhyāyārthamupasaṁharati-iti sāmānyata iti| dravyādīnāṁ prabhāvāntānām| sāmānyōktaṁ karmāpavadati-punaśva taditi| tat-sāmānyōktaṁ karma, bhidyatē-viśiṣyatē, anyathā kriyata ityarthaḥ| kēna ? vicitrapratyayārabdhadravyabhēdēna, vicitrāḥ-parasparavilakṣaṇāḥ, pratyayāḥ-kāraṇabhūtā mahābhūtasaṅgātāḥ, tairārabdhaṁ yadddravyaṁ tasya bhēdō-dravyāntaraviśiṣṭatvam, tēna| pārthivādyavāntarasāmānyabhēdasya pūrvamuktatvāt punastadityuktam| ētaduktaṁ bhavati,-kvacciddravyē yādr̥gēva bhūtasaṅghātō dravyasyārambhakaḥ, tadr̥gēva rasādīnām| tatsamānapratyayārabdham, tatsāmānyaguṇānnātikrāmati| kvacidanyādr̥gbhūtasaṅghātō dravyasyārambhakō'nyādr̥grasasyānyādr̥k guṇasyētyādi, tadvicitrapratyayārabdham, tatsāmānyaguṇānatikrāmati | tadarthē dravadravyānnasvarupavijñānīyādyārambhaḥ |

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-svādurasōpētō guruguṇayuktaktaśca gōdhūmō madhurarasōpadiṣṭaṁ vātajittvaṁ yat karma tat karōti, samānapratyayārabdhatvāt| yavastu svādurasōpētō guruguṇayuktaktaśca gōdhūmō madhurarasōpadiṣṭaṁ yadvātajittvaṁ karma tanna karōti, api tu vātakr̥ttvamēva karōti, vicitrapratyayārabdhatvāt| matsyaḥ svādurasōpētō guruguṇōpētaśca na madhurarasōpadiṣṭaḥ śītavīryaḥ, kiṁ tarhi ? uṣṇavīryaḥ, vicitrapratyayārabdhatvāt| kṣīraṁ ca svādurasōpētaṁ guruguṇayuktaṁ ca madhurarasōpadiṣṭaṁ śītavīryam, samānapratyayārabdhatvāt| svādurasayuktō guruguṇayuktaśca siṁhō na yathārasaṁ madhuravipākaḥ, kiṁ tarhi ? kaṭukō vipākē, vicitrapratyayārabdhatvāt| śūkarō madhurarasayuktō guruguṇōpētaśca yathārasaṁ madhuravipāka ēva, samānapratyayārabdhatvāt| ēvaṁ yāni samānapratyayārabdhāni dravyāṇi tēṣāṁ rasōpadēśēnaiva guṇā nirdiṣṭā bhavanti| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 23|48)- "śītaṁ vīryēṇa yaddravyaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ| tayōramlaṁ yaduṣṇaṁ ca yaccōktaṁ kaṭukaṁ tayōḥ|| tēṣāṁ rasōpadēśēna nirdiṣṭō guṇasaṅgrahaḥ| vīryatō'viparītānāṁ pākataścōpadēkṣyatē|| yathā payō yathā sarpiryathā vā cavyacitrakau| ēvamādīni cānyāni nirdiśēdrasatō bhiṣak||" iti| bāhulyēna ca rasādisamānapratyayārabdhānyēva dravyāṇīti cētasi kr̥tvā''cāryō'vōcat| yathā (ślō.4)- "gurvādayō guṇā dravyē pr̥thivyādau rasāśrayē| rasēṣu vyapadiśyantē sāhacaryōpacārataḥ||" iti| ata ēva ca bahutarāṇi dravyāṇi rasādisamānapratyayārabdhāni, atō rasōpadēśavyāptyā tāni nirdēṣṭuṁ śakyantē, nānyathā| vicitrapratyayārabdhāni punaḥ katipayānyēva dravyāṇi, tāni pratidravyamēvōpadiśyantē| muninā'pyayamarthō yuktyavōktaḥ| yathā (ca. sū. a. 23|59)- "madhuraṁ kiñciduṣṇaṁ syātkaṣāyaṁ tiktamēva ca| yathā mahatpañcamūlaṁ yathā cānūpamāmiṣam|| lavaṇaṁ saindhavaṁ nōṣṇamamlamāmalakaṁ yathā| arkaguruguḍūcīnāṁ tiktānāṁ cōṣṇamucyatē|| kiñcidamlarasaṁ grāhi kiñcidamla bhinatti ca| yathā kapitthaṁ saṅgrāhi bhēdi cāmalakaṁ yathā|| pippalīnāgaraṁ vr̥ṣyaṁ kaṭu cāvr̥ṣyamucyatē| kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ sō'bhayāyā matō'nyathā| tasmādrasōpadēśēna na sarvaṁ dravyamādiśēt|" iti| yē ca rasasaṁyōgā vakṣyamāṇāstē rasādisamānapratyayārabdhairmadhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyarūpairmithaḥ kalpanīyāḥ, na tu vicitrapratyayārabdhairmadhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyarūpaiḥ| yasmāttēṣāṁ na yathāśāstranirūpitā rasavīryavipākādayō vidyantē, vicitrapratyayārabdhavāt| [atō rasōpadēśavyāptyā tairdravyaistē rasasaṁyōgāḥ kalpayituṁ na yujyantē|] ayaṁ rasasaṁyōgabhēda ēvaṁguṇō'yamēvaṁguṇaḥ, ēvaṁguṇatvāccāmuṣminviṣayē yōjya ētasminviṣayē cāyamiti nirdēṣṭuṁ na śakyatē, anirjñātasvarūpatvāt| na hi vicitrapratyayārabdhairyē rasasaṁyōgāḥ kriyantē, tēṣāṁ svarūpaṁ kathamapyavadhārayituṁ śakyatē| api ca, samānapratyayārabdhairyē saṁyōgāḥ kalpyantē, tēṣāṁ saṁyōgināṁ vīryati yō virōdhaḥ śītōṣṇalakṣaṇaḥ, sa na dōṣāya| yē tu vicitrapratyayārabdhaiḥ saṁyōgāḥ kalpyantē, tēṣāṁ saṁyōgināṁ yaḥ śītōṣṇalakṣaṇō virōdhaḥ, sa dōṣāyēti vēdyam| anyathā rasālāpānakādīnāmanēkadravyakr̥tānāmanabhyavahāra ēva prāpnuyāt| tathā, trayastriṁśadvargā yē vakṣyamāṇāstēṣu yadayaugikaṁ tajjahyāt yaugikaṁ tvanuktamapi yuñjyāditi yadvakṣyatē tatra rasādisamānapratyayārabdhamēva yōjyam, na vicitrapratyayārabdham| tasya rasavīryavipākānāṁ niścayasya kartumaśakyatvāt| tasmādityādi| yata ēvaṁ vicitrapratyayārabdhaṁ vicitrarūpam, tasmādrasōpadēśēna na tatsarvaṁ dravyamādiśēt, api tu rasādisamānapratyayārabdhamēva dravyaṁ rasōpadēśēna nirdiśēditi| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē dravyādivijñānīyādhyāyō navamaḥ samāptaḥ|| 9||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dravyabhēdamudāharati-svāduriti| yavagōdhūmayōrmatsyapapayasōḥ siṁhaśūkarayōśca svādutvagurutvābhyāṁ tulyatvē'pi yavamatsyasiṁhānāṁ vicitrapratyayārabdhatvāt vātala prabhāvatvōṣṇavīryatvakaṭuvipākitvāni svādutvagurutvaviparītāni| gōdhūmapayaḥśūkarāṇāṁ tu samānapratyayārabdhatvāt vātaghnaprabhavatvaśītavīryatvamadhuravipākitvāni svādutvagurutvayōraviparītāni| vātajittvavātakr̥ttvābhyāṁ tatkāraṇabhūtau prabhāvau lakṣyētē| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| dravyādīnāṁ prakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 9||