Adhikarana dravyAdivij~jAnIyAdhyAyonavamaH (2) · Śloka 2
athātō dravyādivijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2||
अथातो द्रव्यादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM dravyameva shreShTham (1) · Śloka 1
tatra dravyasya rasādibhyaḥ prāṅnirdēśaḥ, prādhānyāt| prādhānyaṁ ca svayamēva granthakr̥t pratipādayannāha dravyamēva rasādīnāṁ śrēṣṭhaṁ, tē hi tadāśrayāḥ| |1|
तत्र द्रव्यस्य रसादिभ्यः प्राङ्निर्देशः, प्राधान्यात्| प्राधान्यं च स्वयमेव ग्रन्थकृत् प्रतिपादयन्नाह द्रव्यमेव रसादीनां श्रेष्ठं, ते हि तदाश्रयाः| |१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyasya pa~jcaBUtAtmakatvam (1) · Śloka 1
| pañcabhūtātmakaṁ tattu|1|
| पञ्चभूतात्मकं तत्तु|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyotpattiprakAraH (1-2) · Śloka 2
| kṣmāmadhiṣṭhāya jāyatē||1|| ambuyōnyagnipavananabhasāṁ samavāyataḥ| tannirvr̥ttirviśēṣaśca vyapadēśastu bhūyasā||2||
| क्ष्मामधिष्ठाय जायते||१|| अम्बुयोन्यग्निपवननभसां समवायतः| तन्निर्वृत्तिर्विशेषश्च व्यपदेशस्तु भूयसा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvadravyANAM sarvadharmatvam (3) · Śloka 3
tasmānnaikarasaṁ dravyaṁ bhūtasaṅghātasambhavāt| |3|
तस्मान्नैकरसं द्रव्यं भूतसङ्घातसम्भवात्| |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvarogANAM sarvadoShajatvam dharmatAratamyam sarvadharmatvaparihAraH (3-4) · Śloka 4
| naikadōṣāstatō rōgāstatra vyaktō rasaḥ smr̥taḥ||3|| avyaktō'nurasaḥ kiñcidantē vyaktō'pi cēṣyatē| |4|
| नैकदोषास्ततो रोगास्तत्र व्यक्तो रसः स्मृतः||३|| अव्यक्तोऽनुरसः किञ्चिदन्ते व्यक्तोऽपि चेष्यते| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravye gurvAdayo guNAH rase sAhacaryopacArato guNAH (4-5) · Śloka 5
| gurvādayō guṇā dravyē pr̥thivyādau rasāśrayē||4|| rasēṣu vyapadiśyantē sāhacaryōpacārataḥ| |5|
| गुर्वादयो गुणा द्रव्ये पृथिव्यादौ रसाश्रये||४|| रसेषु व्यपदिश्यन्ते साहचर्योपचारतः| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pArthivadravyalakShaNam (5-6) · Śloka 6
| tatra dravyaṁ gurusthūlasthiragandhaguṇōlbaṇam||5|| pārthivaṁ gauravasthairyasaṅghātōpacayāvaham| |6|
| तत्र द्रव्यं गुरुस्थूलस्थिरगन्धगुणोल्बणम्||५|| पार्थिवं गौरवस्थैर्यसङ्घातोपचयावहम्| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ApyadravyalakShaNam (6-7) · Śloka 7
| dravaśītagurusnigdhamandasāndrarasōlbaṇam||6|| āpyaṁ snēhanaviṣyandaklēdaprahlādabandhakr̥t| |7|
| द्रवशीतगुरुस्निग्धमन्दसान्द्ररसोल्बणम्||६|| आप्यं स्नेहनविष्यन्दक्लेदप्रह्लादबन्धकृत्| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgneyadravyalakShaNam (7-8) · Śloka 8
| rūkṣatīkṣṇōṣṇaviśadasūkṣmarūpaguṇōlbaṇam||7|| āgnēyaṁ dāhabhāvarṇaprakāśapacanātmakam| |8|
| रूक्षतीक्ष्णोष्णविशदसूक्ष्मरूपगुणोल्बणम्||७|| आग्नेयं दाहभावर्णप्रकाशपचनात्मकम्| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyavyadravyalakShaNam (8-9) · Śloka 9
| vāyavyaṁ rūkṣaviśadalaghusparśaguṇōlbaṇam||8|| raukṣyalāghavavaiśadyavicāraglānikārakam| |9|
| वायव्यं रूक्षविशदलग़ुस्पर्शगुणोल्बणम्||८|| रौक्ष्यलाग़ववैशद्यविचारग्लानिकारकम्| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nABasadravyalakShaNam (9-10) · Śloka 10
| nābhasaṁ sūkṣmaviśadalaghuśabdaguṇōlbaṇam||9|| sauṣiryalāghavakaram| |10|
| नाभसं सूक्ष्मविशदलघुशब्दगुणोल्बणम्||९|| सौषिर्यलाघवकरम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvadravyamauShadham (10) · Śloka 10
jagatyēvamanauṣadham| na kiñcidvidyatē dravyaṁ vaśānnānārthayōgayōḥ||10||
जगत्येवमनौषधम्| न किञ्चिद्विद्यते द्रव्यं वशान्नानार्थयोगयोः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnipavanotkaTaM dravyamUrdhvagam bhUmitoyaguNAdhikamadhogAmi (11-12) · Śloka 12
dravyamūrdhvagamaṁ tatra prāyō'gnipavanōtkaṭam| adhōgāmi ca bhūyiṣṭhaṁ bhūmitōyaguṇādhikam||11|| iti dravyam rasān bhēdairuttaratrōpadēkṣyatē| |12|
द्रव्यमूर्ध्वगमं तत्र प्रायोऽग्निपवनोत्कटम्| अधोगामि च भूयिष्ठं भूमितोयगुणाधिकम्||११|| इति द्रव्यम् रसान् भेदैरुत्तरत्रोपदेक्ष्यते| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vIryasya carcAprastAvaH (12-13) · Śloka 13
| vīryaṁ punarvadantyēkē guru snigdhaṁ himaṁ mr̥du||12|| laghu rūkṣōṣṇatīkṣṇaṁ ca tadēvaṁ matamaṣṭadhā| |13|
| वीर्यं पुनर्वदन्त्येके गुरु स्निग्धं हिमं मृदु||१२|| लघु रूक्षोष्णतीक्ष्णं च तदेवं मतमष्टधा| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana carakamate sarvaM vIryavadeva (13-14) · Śloka 14
carakācāryaḥ punarēvaṁ vakti | carakastvāha vīryaṁ tat kriyatē yēna yā kriyā||13|| nāvīryaṁ kurutē kiñcitsarvā vīryakr̥tā hi sā| |14|
चरकाचार्यः पुनरेवं वक्ति | चरकस्त्वाह वीर्यं तत् क्रियते येन या क्रिया||१३|| नावीर्यं कुरुते किञ्चित्सर्वा वीर्यकृता हि सा| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gurvAdiShvevAShTasu vIryAkhyA (14-15) · Śloka 15
| gurvādiṣvēva vīryākhyā tēnānvarthēti varṇyatē||14|| samagraguṇasārēṣu śaktyutkarṣavivartiṣu| vyavahārāya mukhyatvādbahvagragrahaṇādapi||15||
| गुर्वादिष्वेव वीर्याख्या तेनान्वर्थेति वर्ण्यते||१४|| समग्रगुणसारेषु शक्त्युत्कर्षविवर्तिषु| व्यवहाराय मुख्यत्वाद्बह्वग्रग्रहणादपि||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM viryatvABAvaH (16) · Śloka 16
ataśca viparītatvātsambhavatyapi naiva sā| vivakṣyatē rasādyēṣu, vīryaṁ gurvādayō hyataḥ||16||
अतश्च विपरीतत्वात्सम्भवत्यपि नैव सा| विवक्ष्यते रसाद्येषु, वीर्यं गुर्वादयो ह्यतः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvidhaiva vIryam (17) · Śloka 17
uṣṇaṁ śītaṁ dvidhaivānyē vīryamācakṣatē| |17|
उष्णं शीतं द्विधैवान्ये वीर्यमाचक्षते| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatropapattiH (17-18) · Śloka 18
api ca| nānātmakamapi dravyamagniṣōmau mahābalau||17|| vyaktāvyaktaṁ jagadiva nātikrāmati jātucit| |18|
अपि च| नानात्मकमपि द्रव्यमग्निषोमौ महाबलौ||१७|| व्यक्ताव्यक्तं जगदिव नातिक्रामति जातुचित्| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNavIryalakShaNam shItavIryalakShaNam (18-19) · Śloka 19
| tatrōṣṇaṁ bhramatr̥ḍglānisvēdadāhāśupākitāḥ||18|| śamaṁ ca vātakaphayōḥ karōti, śiśiraṁ punaḥ| hlādanaṁ jīvanaṁ stambhaṁ prasādaṁ raktapittayōḥ||19||
| तत्रोष्णं भ्रमतृड्ग्लानिस्वेददाहाशुपाकिताः||१८|| शमं च वातकफयोः करोति, शिशिरं पुनः| ह्लादनं जीवनं स्तम्भं प्रसादं रक्तपित्तयोः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vipAkasya lakShaNam (20) · Śloka 20
vīryādanantaraṁ vipākaṁ lakṣayati jāṭharēṇāgninā yōgādyadudēti rasāntaram| rasānāṁ pariṇāmāntē sa vipāka iti smr̥taḥ||20||
वीर्यादनन्तरं विपाकं लक्षयति जाठरेणाग्निना योगाद्यदुदेति रसान्तरम्| रसानां परिणामान्ते स विपाक इति स्मृतः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vipAkatraividhyam (21) · Śloka 21
svāduḥ paṭuśca madhuramamlō'mlaṁ pacyatē rasaḥ| tiktōṣaṇakaṣāyāṇāṁ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ||21||
स्वादुः पटुश्च मधुरमम्लोऽम्लं पच्यते रसः| तिक्तोषणकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayANAM pAkAnAM lakShaNam (22-23) · Śloka 23
rasairasau tulyaphalastatra dravyaṁ śubhāśubham| kiñcidrasēna kurutē karma pākēna cāparam||22|| guṇāntarēṇa vīryēṇa prabhāvēṇaiva kiñcina| |23|
रसैरसौ तुल्यफलस्तत्र द्रव्यं शुभाशुभम्| किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्||२२|| गुणान्तरेण वीर्येण प्रभावेणैव किञ्चिन| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyadInAM pRuthak prayojanatvaM (23-24) · Śloka 24
| yadyaddravyē rasādīnāṁ balavattvēna vartatē||23|| abhibhūyētarāṁstattatkāraṇatvaṁ prapadyatē| viruddhaguṇasaṁyōgē bhūyasā'lpaṁ hi jīyatē||24||
| यद्यद्द्रव्ये रसादीनां बलवत्त्वेन वर्तते||२३|| अभिभूयेतरांस्तत्तत्कारणत्वं प्रपद्यते| विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाऽल्पं हि जीयते||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM sAmye svABAvikam balam (25) · Śloka 25
rasaṁ vipākastau vīryaṁ prabhāvastānyapōhati| balasāmyē rasādīnāmiti naisargikaṁ balam||25||
रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्यपोहति| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praBAvasya lakShaNam (26) · Śloka 26
rasādisāmyē yat karma viśiṣṭaṁ tat prabhāvajam| |26|
रसादिसाम्ये यत् कर्म विशिष्टं तत् प्रभावजम्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praBavodAharaNam (26-27) · Śloka 27
| dantī rasādyaistulyā'pi citrakasya virēcanī||26|| madhukasya ca mr̥dvīkā, ghr̥taṁ kṣīrasya dīpanam| |27|
| दन्ती रसाद्यैस्तुल्याऽपि चित्रकस्य विरेचनी||२६|| मधुकस्य च मृद्वीका, घृतं क्षीरस्य दीपनम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyabhedena karmaNo bhedaH (27-28) · Śloka 28
| iti sāmānyataḥ karma dravyādīnāṁ, punaśca tat||27|| vicitrapratyayārabdhadravyabhēdēna bhidyatē| |28|
| इति सामान्यतः कर्म द्रव्यादीनां, पुनश्च तत्||२७|| विचित्रप्रत्ययारब्धद्रव्यभेदेन भिद्यते| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udAharaNArthaM granthakRudvacaH (9) · Śloka 1
ētadudāharaṇārthaṁ granthakr̥dāha svādurguruśca gōdhūmō vātajidvātakr̥dyavaḥ||28|| uṣṇā matsyāḥ payaḥ śītaṁ kaṭuḥ siṁhō na śūkaraḥ| 281/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dravyādivijñānīyō nāma navamō'dhyāyaḥ||1||
एतदुदाहरणार्थं ग्रन्थकृदाह स्वादुर्गुरुश्च गोधूमो वातजिद्वातकृद्यवः||२८|| उष्णा मत्स्याः पयः शीतं कटुः सिंहो न शूकरः| २८१/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यादिविज्ञानीयो नाम नवमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon