9. dravyādhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಸ೦- ಪೂರ್ವಮನ್ನಪಾನಾದಿದ್ರವ್ಯೈಕದೇಶಃ ಪ್ರಾಯೋಪಯೋಗವಾನ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ, ತಸ್ಯ ಚಾಹಾರವಿಧೇರ್ಮಾತ್ರಾ ಚೋಪದಿಷ್ಟಾ| ಸಮ್ಪ್ರತಿ ದ್ರವ್ಯರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾದಯೋ ವಾಚ್ಯಾಃ| ಅನ್ನಪಾನಂ ಹಿ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾದೀನ್ ಪರೀಕ್ಷ್ಯೋಪಯೋಕ್ತವ್ಯಮ್, ನಾನ್ಯಥಾ| ತಸ್ಮಾನ್ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯಾದನನ್ತರಂ ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯ ಆರಭ್ಯತೇ-

Adhikarana dravyAdivij~jAnIyAdhyAyonavamaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

ಸ೦-ದ್ರವ್ಯಮಾದಿರ್ಯೇಷಾಂ ತೇ ದ್ರವ್ಯಾದಯಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ರಸವೀರ್ಯಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ-ಅವಗಮಃ, ತಸ್ಮೈ ಹಿತಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್|

Adhikarana rasAdInAM dravyameva shreShTham (1) · Śloka 1

ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ರಸಾದಿಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಙ್ನಿರ್ದೇಶಃ, ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚ ಸ್ವಯಮೇವ ಗ್ರನ್ಥಕೃತ್ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ ದ್ರವ್ಯಮೇವ ರಸಾದೀನಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ, ತೇ ಹಿ ತದಾಶ್ರಯಾಃ| |೧|

ಸ೦-ರಸಾದೀನಾಮಿತಿ ನಿರ್ಧಾರಣೇ ಷಷ್ಠೀ| ರಸವೀರ್ಯಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ದ್ರವ್ಯಮೇವ ಪ್ರಧಾನಮ್| ಕುತಃ ? ತೇ-ರಸಾದಯೋ, ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತದಾಶ್ರಯಾಃ-ತದೇವ ದ್ರವ್ಯಮಾಶ್ರಯೋ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ಅತ ಏವ ಕೇವಲಾ ರಸಾದಯೋ ನೋಪಲಭ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಮ್|

Adhikarana dravyasya pa~jcaBUtAtmakatvam (1) · Śloka 1

| ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಂ ತತ್ತು|೧|

ಸ೦-ತುರವಧಾರಣೇ| ಯತ್ತದೋಶ್ಚ ನಿತ್ಯಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಯದಿತ್ಯೇತದನುಕ್ತಮಪ್ಯರ್ಥಾಲ್ಲಭ್ಯತೇ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ,-ಯತ್ ರಸಾದೀನಾಮಾಶ್ರಯಭೂತಂ ಕಾರ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಂ-ಹರೀತಕ್ಯಾದಿ ಸ್ಥಾವರಂ, ಛಾಗಾದಿ ವಾ ಜಙ್ಗಮಂ, ತತ್ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಮ್, ನ ತು ಯತ್ಕಾರಣಂ ದ್ರವ್ಯಮಾಕಾಶಾದಿ| ತಸ್ಯ ಹಿ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವೇ ಸತ್ಯಾಕಾಶಾದೀನಾಂ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನಾತ್ಮಲಾಭೋ ನ ಸ್ಯಾತ್| ತತಶ್ಚೇದಮಾಕಾಶಂ ನಾಮ ಮಹಾಭೂತಮ್, ಇದಂ ಪೃಥ್ವೀ ನಾಮ ಮಹಾಭೂತಮಿತಿ ಗದಿತುಂ ನ ಪಾರ್ಯೇತ, ಸರ್ವಸ್ಯ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್| ನ ಚ ಯತ್ಕಾರಣಂ ತತ್ಕದಾಚಿತ್ ಕಾರ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾರ್ಯದ್ರವ್ಯಸ್ಯೈವ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವಮ್, ನ ಕಾರಣದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಽಽಕಾಶಾದೇಃ| ಮುನಿಸ್ತು (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧|೪೭)- "ಖಾದೀನ್ಯಾತ್ಮಾ ಮನಃ ಕಾಲೋ ದಿಶಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ|" ಇತಿ ನವಧಾ ದ್ರವ್ಯಮುಕ್ತ್ವಾ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ವ್ಯಧೀತ| ಯಥಾ (ಚರಕೇ ಸೂ. ಅ. ೧|೫೦)- "ಯತ್ರಾಶ್ರಿತಾಃ ಕರ್ಮಗುಣಾಃ ಕಾರಣಂ ಸಮವಾಯಿ ಯತ್| ತದ್ದ್ರವ್ಯಮ್" ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ,-ಯತ್ರ ಕರ್ಮ-ಪರಿಸ್ಪನ್ದಲಕ್ಷಣಂ ಸಂಯೋಗವಿಯೋಗಕಾರಣಮ್, ಸಮವೇತಶ್ಚ ಗುಣಃ-ಯತ್ರ ಶಬ್ದಾದಯೋ ಗುರ್ವಾದಯೋ ವಾ| ಬುದ್ಧಿರ್ವಾ ಪರಾದಯೋ ವಾ ಸಮವೇತಾಃ, ಯಚ್ಚ ಕಾರಣಂ ಸಮವಾಯಿ ತದ್ದ್ರವ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ಸಮವಾಯೀತಿ| ಯತ್ಕಾರಣಮಪೃಥಗ್ಭವತಿ ತತ್ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಮ್| ಯಥಾ,-ತನ್ತವಃ ಪಟಸ್ಯ| ಏತಾನಿ ಕರ್ಮಗುಣಾಶ್ರಯಿತ್ವಸಮವಾಯಿಕಾರಣತ್ವಾನಿ ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇ ನ ವಿದ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಯದ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಭವತಿ ತತ್ರ ತೇನ ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯತ್ವಂ ಕಲ್ಪ್ಯಮ್| ತದ್ಯಥಾ,-ಮನಸಃ ಕರ್ಮಗುಣಾಶ್ರಯಿತ್ವೇನ, ವಾಯ್ವಾದೀನಾಂ ತು ಕರ್ಮಗುಣಾಶ್ರಿಯತ್ವೇನ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣ್ತ್ವೇನ ಚ| ನನು, ಆಕಾಶಾದೀನಿ ಕಾರಣದ್ರವ್ಯಾಣೀತಿ ಕಥಮುಕ್ತಮ್ ? ಯಾವತಾಽಽಕಾಶಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯತ್ವಮೇವ ನಾಸ್ತೀತಿ ಕೇಚಿತ್| ತಾನ್ಬ್ರೂಮಹೇ| ಜಲಧೇರಿವ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣೈವಾಸ್ಯ ನೀಲರೂಪತೋಪಲಬ್ಧೇರಸ್ತಿತ್ವಂ ಸಿದ್ಧಮ್| ತಥಾ, ಕವಯೋಽಪಿ ನೀಲತ್ವಮೇವಾಸ್ಯ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಯಥಾ ಕರ್ಣಾಟಸ್ಯ-"ವಿಪುಲಪುಲಿನಾ ಹೃದ್ಯಾ ನದ್ಯೋ ವಹನ್ತ್ಯತಿನಿರ್ಮಲಾಃ ಕಮಲಸುಭಗೋ ವಾಯುರ್ಘ್ರಾಣಂ ವಿಲಮ್ಬತಿ ಮಾಂಸಲಃ| ನವಜಲಧರಚ್ಛಾಯಾವಾಸಾದಿವಾಚಿರನಿರ್ಗತೋ ವಹತಿ ಶಶಭೃನ್ನೀಲಸ್ನಿಗ್ಧೇ ನಭಸ್ಯವದಾತತಾಮ್||" ಇತಿ| ತಥಾ ಚ ಬಾಣಸ್ಯ-"ಧೌತಾಶನಿ ನಭಸಿ" ಇತಿ| ತದೇತದ್ದೂಷಯನ್ತಿ| ತಥಾ ಹಿ,- ದೂರಾತ್ ಭ್ರಾನ್ತಿಮಾತ್ರೇಣೈವ ನೀಲರೂಪತ್ವಮಸ್ಯೋಪಲಭ್ಯತೇ| ಯಥಾ-ಗಿರೇರ್ವಿವಿಧವರ್ಣಸ್ಯಾಪಿ ದೂರಾನ್ನೀಲತ್ವಪ್ರತೀತಿಃ| ಯತ್ಕವೀನಾಂ ವರ್ಣನಂ ತತ್ಸಾದೃಶ್ಯಲೇಶೇನ ನಿಷ್ಪ್ರಮಾಣಮೇವ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ತೇಜಸಃ ಶುಕ್ಲತ್ವಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ನ ಚ ಶುಕ್ಲತ್ವಮೇತಸ್ಯೋಪಪದ್ಯತೇ, ನಿರಾಕಾರತ್ವಾತ್| ತಸ್ಮಾನ್ನೀಲರೂಪತ್ವಮಾಕಾಶಸ್ಯಾನುಪಪನ್ನಮ್| ಅಪಿ ಚ, ಯದ್ಯಾಕಾಶಸ್ಯ ನೀಲರೂಪತಾ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ನೀಲರೂಪಂ ಭವನ್ನಭಃ| ನ ಚ ಸ್ಯಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧನೀಲರೂಪತ್ವಂ ನಭಸಃ| ನನು, ದರ್ಶನವೈಚಿತ್ರ್ಯಾದಸ್ಯ ರೂಪವತ್ತ್ವಮುಪಪನ್ನಮ್| ಯಥಾ,-ಪುರುಷಃ ಶರಾದೇರೃಜುತಾಂ ದಿದೃಕ್ಷುರೇಕಂ ಚಕ್ಷುರ್ನಿಮೀಲ್ಯಾಪರಂ ಚೋನ್ಮೀಲ್ಯ ತಾಮುಪಲಭತೇ, ನ ತು ನಯನಯುಗಲೇನ| ತದ್ವತ್ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟೇ ಗಗನರೂಪಸ್ಯಾನಾದಾನಮ್, ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟೇ ತು ಗ್ರಹಣಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ನ ಚೈತದ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯತೋ ರೂಪವತ್ತ್ವೇಽಭ್ಯುಪಗಮ್ಯಮಾನೇ ಸ್ಪರ್ಶವತ್ತ್ವಮಸ್ಯ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ, ರೂಪಸ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶೇನ ನಿತ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ಸ್ಪರ್ಶವತ್ತ್ವೇ ಚ ಸತ್ಯಾಕಾಶತ್ವಮೇವ ನ ಸ್ಯಾತ್| ಅತೋ ನ ರೂಪವದ್ವ್ಯೋಮ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಪವನವದಾಕಾಶಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಽಸ್ತು| ಯಥಾ ಕಿಲ ಪವನಃ ಸ್ಪರ್ಶವಾನ್, ನ ಚ ತಸ್ಮಿನ್ ರೂಪಂ ಸಮ್ಭವತಿ| ತಥೈವಾಕಾಶೋ ರೂಪವಾನ್, ನ ಚ ಸ್ಪರ್ಶವಾನಿತಿ| ತದಿದಮನವಗತಪದಾರ್ಥಸ್ವರೂಪಾಣಾಂ ವಿಲಪನಮ್| ತತೋ ಯತ್ರ ರೂಪಂ ತತ್ರಾವಶ್ಯಂ ಸ್ಪರ್ಶಃ, ನ ತು ಯತ್ರ ಸ್ಪರ್ಶಸ್ತತ್ರಾವಶ್ಯಂ ರೂಪಮ್| ತಸ್ಮಾನ್ನ ನಭೋ ರೂಪವನ್ನ ಚ ಸತ್ (ಸ್ಪರ್ಶವತ್)| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಪರಮಾರ್ಥದರ್ಶಿಭಿರ್ಯದುಪಾದಾಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಕಥ್ಯತೇ, ತದಸ್ತಿ| ಯಥಾ,-ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ-"ಅಕ್ಷರಾತ್ ಖಂ ತತೋ ವಾಯುಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತೇಜಸ್ತತೋ ಜಲಮ್| ಉದಕಾತ್ ಪೃಥಿವೀ ಜಾತಾ ಭೂತಾನಾಮೇಷ ಸಮ್ಭವಃ||" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದಾಕಾಶಂ ದ್ರವ್ಯಮಸ್ತಿ| ಅಪಿ ಚ, ಆಕಾಶಮುಪದಾಯ ಯತಿವೃದ್ಧಿಪ್ರಸವಾದಿವಿಶೇಷೋಪಲಬ್ಧೇರಾಕಾಶಸ್ಯಾಸ್ತಿತ್ವಮ್| ಯಥಾ,-ರೂಪೋಪಲಬ್ಧಿವಿಶೇಷಸಮ್ಭವಾನುಮಿತಂ ಚಕ್ಷುಃ| ಅಪಿ ಚ, ಆಕಾಶಾಭಾವೇ ಹ್ಯೇಕಘನತ್ವಂ ಜಗತಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಶಬ್ದಾಖ್ಯಸ್ಯ ಗುಣಸ್ಯಾನ್ಯಥಾಽನುಪಪತ್ತ್ಯಾಽಸ್ತ್ಯಾಕಾಶಮಿತಿ| ನನು, ವಾಯೋರ್ದ್ರವ್ಯತ್ವಂ ನಾಸ್ತಿ, ತತ್ಸ್ವರೂಪಗ್ರಾಹಕಪ್ರಮಾಣಾಭಾವಾತ್| ಸ್ಪರ್ಶೋಪಲಬ್ಧೇರ್ವಾಯೋರಸ್ತಿತ್ವಮುಚ್ಯತ ಇತಿ ಚೇತ್ ತದಪಿ ನ, ಯತೋಽಧುನೈವೋಕ್ತಂ ಖಾದ್ವಾಯುರಿತಿ| ಗಗನಸ್ಯ ಚ ಸ್ಪರ್ಶಾಭಾವಾತ್ ವಾಯೋರಪ್ಯಸ್ಪರ್ಶವತ್ತ್ವಮ್, ಕಾರಣಗುಣಪೂರ್ವಕತ್ವಾತ್ಕಾರ್ಯಸ್ಯ| ನೈತದಸ್ತಿ| ಕಾರ್ಯಸ್ಯೋಭಯಾತ್ಮಕತ್ವದರ್ಶನಾತ್| ಕಾರಣಗುಣಪೂರ್ವಕಂ ಕಾರ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಮಕಾರಣಗುಣಪೂರ್ವಕಂ ಚ ದೃಷ್ಟಮ್| ತತ್ರ ಕಾರಣಗುಣಪೂರ್ವಕಂ ತಾವದ್ಯಥಾ,-ತನ್ತುಶ್ವೇತತ್ವಪೂರ್ವಕಂ ಪಟೇ ಶ್ವೇತತ್ವಂ ದೃಷ್ಟಮ್| ಅಕಾರಣಗುಣಪೂರ್ವಕಂ ಚ ದೃಷ್ಟಮ್, ಯಥಾ-ಹರಿದ್ರಾಕ್ಷಾರಸಂಯೋಗಾದ್ರಕ್ತತಾ| ತಸ್ಮಾದಸ್ಪರ್ಶಾದಾಕಾಶಾದುತ್ಪನ್ನೋ ವಾಯುಃ ಸ್ಯಾದೇವ ಸ್ಪರ್ಶವಾನ್| ನನು, ಏವಮಪ್ಯಗ್ನಿಜಲಪೃಥಿವೀಷ್ವಪಿ ಸ್ಪರ್ಶವಿಶೇಷಸಮ್ಭವಾತ್ ಅಗ್ನ್ಯಾದಿಸಮವಾಯ ಏವ ವಾಯುರ್ವ್ಯವಹ್ರಿಯತೇ ನ ತು ತದ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋ ವಾಯುರಸ್ತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಸತ್ಯಮನಲಾದೀನಾಮಪಿ ಸ್ಪರ್ಶೋಽಸ್ತಿ, ಕಿನ್ತು ವಿಲಕ್ಷಣ ಏವಾಸೌ| ತಥಾ ಹಿ,- ತೇಜಸಃ ಸ್ಪರ್ಶೋ ರೂಪೈಕಾರ್ಥಸಮವಾಯೀ| ಅಪಾಂ ಸ್ಪರ್ಶೋ ರೂಪರಸಾಭ್ಯಾಂ ಸಮವೇತಃ| ಪೃಥಿವ್ಯಾಃ ಸ್ಪರ್ಶೋ ರೂಪರಸಗನ್ಧಸಮವೇತಃ| ಯಸ್ತು ವಾಯೋಃ ಸ್ಪರ್ಶಃ, ಸ ಪತ್ರಚಲನಶಾಖಾಭಞ್ಜನಾದಿಕರ್ಮಸಮವಾಯೀ| ಸ ನೈಷಾಮಗ್ನ್ಯಾದೀನಾಂ ದೃಷ್ಟಾನಾಂ ನಾಪ್ಯದೃಷ್ಟಾನಾಮಾತ್ಮಗಿಕ್ಕಾಲಾದೀನಾಮ್| ಗುಣಾಶ್ಚ ಸರ್ವೇ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಯಾ ದೃಷ್ಟಾಃ, ರೂಪಾದಯ ಇವ ಪಟಾದಿಷು| ತಸ್ಮಾದ್ವಾಯೋರ್ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಪರ್ಶವತ್ತ್ವಾದಸ್ತಿತ್ವಮನುಮೀಯತೇ| ತಥಾ, ಪವನಸ್ಯ ತತ್ಕರ್ಮೋಪದೇಶಾದಸ್ತಿತ್ವಮ್| ಯಸ್ಯ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ ಕರ್ಮೋಪದಿಶ್ಯತೇ, ತದಸ್ತಿ| ಯಥಾ,- ಕಫಾದಿವದ್ವಾತಸ್ಯ ಚ ಕರ್ಮೋಪದಿಷ್ಟಮ್ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೨|೪೯)- "ಸ್ರಂಸವ್ಯಾಸವ್ಯಧಸ್ವಾಪ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾದಸ್ತಿ ವಾಯುರ್ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ| ಅಗ್ನಿರ್ದ್ರವ್ಯಂ ನಾಸ್ತಿ, ಇನ್ಧನವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನುಪಲಬ್ಧೇಃ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿರಗ್ನೇರ್ದ್ರವ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಹೇತುತ್ವೇನೋಪದೇಶಾದಸ್ತಿತ್ವಮ್| ತಥಾ ಚೇಹೈವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಶ್ಲೋ. ೮)- "ಆಗ್ನೇಯಂ ದಾಹಭಾವರ್ಣಪ್ರಕಾಶಪಚನಾತ್ಮಕಮ್|" ಇತಿ| ನನು, ಯುಕ್ತಶ್ಚತುರ್ಣಾಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾಪಸ್ತೇಜೋವಾಯೂನಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಸಾವಯವತ್ವಾತ್ ದ್ರವ್ಯೇಷೂತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಸನ್ನಿವೇಶಃ, ಕ್ವಚಿದ್ದ್ರವ್ಯೇ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಭೂತಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣತಃ ಪ್ರಭಾವತಶ್ಚಾವಯವಾನಾಮುಕ್ತರ್ಷಾಪಕರ್ಷಸದ್ಭಾವಾತ್| ಆಕಾಶಸ್ಯ ತು ನಿರವಯವತ್ವಾತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾದೇಕತ್ವಾಚ್ಚೋತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಸನ್ನಿವೇಶೋ ನ ಯುಕ್ತಃ| ಯುಕ್ತಮಾಹ ಭವಾನ್| ಕಿನ್ತು ಸಾವಯವಾನಾಮೇವ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಯೇಽವಯವಾಃ ಕ್ವಚಿತ್ಪಾಷಾಣಾದೌ ಸಂಹತಾಸ್ತಥಾಽವತಿಷ್ಠನ್ತೇ| ಯಥಾ ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯೇ ಕಾಠಿನ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಕರ್ಷೋ ಭವತಿ| ತತ್ರ ಚಾಕಾಶಮಪಕೃಷ್ಯತೇ| ಅನಿಬಿಡಾವಯವೇ ತು ಸನ್ನಿವೇಶೇ ಆಕಾಶಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಯತೇ| ತದೇವಮನಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾಽಽಕಾಶಸ್ಯಾಪಿ ನ್ಯೂನಾಧಿಕಭಾವ ಉಪಪನ್ನಃ| ಅಥ ಕೇನ ಮಹಾಭೂತೇನ ಕಥಂ ಕೃತ್ವಾಽಽರಬ್ಧಂ ತದ್ದ್ರವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ-

Adhikarana dravyotpattiprakAraH (1-2) · Śloka 2

| ಕ್ಷ್ಮಾಮಧಿಷ್ಠಾಯ ಜಾಯತೇ||೧|| ಅಮ್ಬುಯೋನ್ಯಗ್ನಿಪವನನಭಸಾಂ ಸಮವಾಯತಃ| ತನ್ನಿರ್ವೃತ್ತಿರ್ವಿಶೇಷಶ್ಚ ವ್ಯಪದೇಶಸ್ತು ಭೂಯಸಾ||೨||

ಸ೦-ಪೃಥ್ವೀಮಾಧಾರೀಕೃತ್ವೋತ್ಪದ್ಯತೇ| ಏವಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾಖ್ಯೇನ ಭೂತೇನಾಽಽಧಾರತ್ವೇನೋಪಕೃತ್ಯ ತೇನ ತದಾರಬ್ಧಂ ದ್ರವ್ಯಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಸ೦-ತಥಾ, ಅಮ್ಬು-ಸಲಿಲಂ, ಯೋನಿಃ-ಕಾರಣಂ, ಯಸ್ಯ ತದಮ್ಬುಯೋನಿ ದ್ರವ್ಯಮ್| ಏವಂ ಜಲಂ ನಾಮ ಮಹಾಭೂತಂ ರಸವತ್ತ್ವಾದ್ಯೋನಿತಯೋಪಕೃತ್ಯ ತೇನ ತದಾರಬ್ಧಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| [ಮುನಿನಾಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧|೬೩)- "ರಸನಾರ್ಥೋ ರಸಸ್ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಮಾಪಃ ಕ್ಷಿತಿಸ್ತಥಾ| ನಿರ್ವೃತ್ತೌ ಚ ವಿಶೇಷೇ ಚ ಪ್ರತ್ಯಯಾಃ ಖಾದಯಸ್ತ್ರಯಃ||" ಇತಿ| ಅಮೀಷಾಂ ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಮಾಶ್ರಯಕರ್ಮಣೋರ್ಭೇದಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಃ|] ತಥಾ, ಅಗ್ನಿಪವನನಭಸಾಂ ಸಮವಾಯಾತ್-ಅಪೃಥಗ್ಭಾವಾತ್, ತಸ್ಯ-ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ, ನಿವೃತ್ತಿಃ-ನಿಷ್ಪತ್ತಿಃ| ತಥಾ, ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಯೋ ವಿಶೇಷಃ-ಇದಮನ್ಯದಿದಮನ್ಯದ್ದ್ರವ್ಯಮಿತ್ಯೇವಂರೂಪೋ ನಾನಾಸ್ವಭಾವಃ, ಸೋಽಪ್ಯಗ್ನಿಪವನನಭಸಾಂ ಸಮವಾಯಾತ್| ಏವಮಗ್ನಿ ಪವನನಭೋಭಿಃ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣತ್ವೈನೋಪಕೃತ್ಯ ತೈರೇತದ್ದ್ರವ್ಯಮಾರಬ್ಧಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಏವಂ ಚ ಸರ್ವಂ ಕಾರ್ಯದ್ರವ್ಯಂ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕಮ್, ಪಞ್ಚಭಿರ್ಮಹಾಭೂತೈರಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ನನು, ಯದಿ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕಂ ದ್ರವ್ಯಂ ತತ್ಕಥಮುಚ್ಯತೇ ಪಾರ್ಥಿವಮಿದಂ ದ್ರವ್ಯಮಿದಮಾಪ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಸ೦-ಯತ್ರ ದ್ರವ್ಯೇ ಯದ್ಭೂತಂ ಭೂಯಿಷ್ಠಮಧಿಕೃತಮ್, ತೇನ ತಸ್ಯ ವ್ಯಪದೇಶಃ-ಸಂಜ್ಞಾ ಭವತಿ| ಯಥಾ,-ಪೃಥಿವ್ಯಾಽಧಿಕಯೋತ್ಪಾದಿತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಾರ್ಥಿವಮ್| ಏವಮಾಪ್ಯಂ ತೈಜಸಂ ಚ ವೇದ್ಯಮ್| ತದೇವಂ ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಂ ಸ್ಥಿತಮ್|

Adhikarana sarvadravyANAM sarvadharmatvam (3) · Śloka 3

ತಸ್ಮಾನ್ನೈಕರಸಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವಾತ್| |೩|

ಸ೦-ತಸ್ಮಾದ್ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವಾತ್ ಕಾರಣಾದ್ದ್ರವ್ಯಂ ನೈಕರಸಂ-ಅಪಿ ತ್ವನೇಕರಸಮ್| ಏವಂ ದ್ರವ್ಯವದ್ರಸಸ್ಯಾಪಿ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವತ್ವಮ್| ಅತ ಏವ ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯಂ ಮಧುರಾದಿರಸಸ್ಯ ನಾನಾಸ್ವಾದೋಪಲಮ್ಭಃ| ತಥಾ ಚ, ದ್ರಾಕ್ಷಾಽಕ್ಷೋಡಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುಕ್ಷೌದ್ರಗೋಕ್ಷುರಾದೌ ದ್ರವ್ಯೇ ಸತ್ಯಪಿ ಮಾಧುರ್ಯೇಽಪರೋಽಪರ ಆಸ್ವಾದ ಉಪಲಭ್ಯತೇ| ಏವಮಮ್ಲಾನಾಮಪಿ ಮಾತುಲುಙ್ಗಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಾದೀನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ನಾನಾಸ್ವಾದೋಪಲಮ್ಭಃ| ಏವಂ ಲವಣಾದೀನಾಮಪಿ ವೇದ್ಯಮ್| ಅಪಿ ಚೈಷಾಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾದೀನಾಮನೇಕರಸತ್ವಮಾಸ್ವಾದವಿಶೇಷಾದನುಮೀಯಮಾನಂ ಭೂಯಸಾ ರಸೇನಾನ್ಯರಸಾಭಿಭವಂ ಕೃತ್ವಾ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ ಇದಂ ಮಧುರಮಿದಮಮ್ಲಾದ್ಯನ್ಯತಮಮ್, ಮಹಾಭೂತವತ್| ಯಥಾ,-ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕಂ ಭೂಯಸಾ ಮಹಾಭೂತೇನಾನ್ಯಮಹಾಭೂತಾಭಿಭವಂ ಕೃತ್ವಾ ಯಥಾ ತೇನ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ ಪಾರ್ಥಿವಮಿದಮಾಪ್ಯಮಿದಮಿತಿ| ನನು, ದ್ರವ್ಯನಿರ್ಣಯೇ ಪ್ರಕೃತೇ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಂ ಯದೇವ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಂ ತದೇವ "ತಸ್ಮಾತ್" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿಗಮಗ್ರನ್ಥೇನಾತಿವಾಹಯಿತುಂ ಯುಕ್ತಮ್, ನ ಪುನರಪ್ರಸ್ತುತಮನೇಕರಸತ್ವಮ್| ತಸ್ಮಾದತ್ರೈವಂ ಗ್ರನ್ಥಃ ಕರ್ತುಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಃ-"ತಸ್ಮಾನ್ನೈಕಭೂತಜಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವಾತ್|" ಇತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಷಣ್ಣಾಮಪಿ ರಸಾನಾಂ ಯೋನಿರುದಕಮ್| ತತಶ್ಚೈಕಸ್ಯೈವ ಮಹಾಭೂತಸ್ಯೋದಕಸಂಜ್ಞಸ್ಯ ರಸಕಾರಣತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ನಾನ್ಯೇಷಾಮ್, ನೀರಸತ್ವಾತ್| ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ನ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವತ್ವಂ ರಸಸ್ಯ| ಇತ್ಯೇವಂವಿಧಾಮಾಶಙ್ಕಾಮಪನಿನೀಷುರ್ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವತ್ವಂ ರಸಸ್ಯ ಚೈಕೇನೈವ ಪ್ರಯತ್ನೇನ "ತಸ್ಮಾನ್ನೈಕರಸಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವಾತ್|" ಇತಿ ಜಗಾದ| ಮುನಿಶ್ಚಾತ ಏವ ರಸಸ್ಯ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವತ್ವಂ ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವೋವಾಚ| ಯಥಾ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧|೬೩)- "ರಸನಾರ್ಥೋ ರಸಸ್ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಮಾಪಃ ಕ್ಷಿತಿಸ್ತಥಾ| ನಿವೃತ್ತೌ ಚ ವಿಶೇಷೇ ಚ ಪ್ರತ್ಯಯಾಃ ಖಾದಯಸ್ತ್ರಯಃ||" ಇತಿ| ಏವಂ ಭೂತಸಙ್ಘಾತೋ ರಸಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತಾನಾಮಪಿ ಸಮ್ಭವಕಾರಣಮ್| ಏತಚ್ಚ ರಸಭೇದೀಯೇ ಸವಿಸ್ತರಂ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಃ|

Adhikarana sarvarogANAM sarvadoShajatvam dharmatAratamyam sarvadharmatvaparihAraH (3-4) · Śloka 4

| ನೈಕದೋಷಾಸ್ತತೋ ರೋಗಾಸ್ತತ್ರ ವ್ಯಕ್ತೋ ರಸಃ ಸ್ಮೃತಃ||೩|| ಅವ್ಯಕ್ತೋಽನುರಸಃ ಕಿಞ್ಚಿದನ್ತೇ ವ್ಯಕ್ತೋಽಪಿ ಚೇಷ್ಯತೇ| |೪|

ಸ೦-ಯತಃ ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಮನೇಕರಸಮ್| ತತಃ-ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್, ಏಕದೋಷಾ ರೋಗಾ ಜ್ವರಾದಯೋ ನ ಭವನ್ತಿ, ಅಪಿ ತ್ವನೇಕದೋಷಾಃ, ತ್ರಿದೋಷಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರಾಪಿ "ವ್ಯಪದೇಶಸ್ತು ಭೂಯಸಾ" ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್| ತೇನ ತ್ರಿದೋಷಾತ್ಮಕೇಽಪಿ ಜ್ವರೇ ವಾತಾಧಿಕೇ ವಾತಜ್ವರ ಏವಂ ಪಿತ್ತಜ್ವರಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರ ಇತ್ಯೇವಂರೂಪೋ ವ್ಯಪದೇಶ ಉಪಪನ್ನಃ| ನನು, ಯದಿ ಸರ್ವೋ ಜ್ವರಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಃ, ತತ್ಕಿಮಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ? ಅಯಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರ ಇತಿ| ಬ್ರೂಮಹೇ| ಸಮವಿಷಮರೂಪಂ ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಯತ್ರ ದೋಷಾ ವರ್ತನ್ತೇ ಸ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರ ಇತಿ ತನ್ತ್ರಕೃತಾ ಪುರಸ್ತಾದ್ವಿಸ್ತರೇಣ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿಷ್ಯತೇ| ಅಥ ಕೋ ರಸೋಽನುರಸೋ ವೇತ್ಯಾಹ-ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ-ತಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇ, ಯೋ ವ್ಯಕ್ತಃ-ಸ್ಫುಟ ಉಪಲಭ್ಯತೇ, ಸ ರಸಃ ಸ್ಮೃತಸ್ತನ್ತ್ರಕೃದ್ಭಿಃ| ಯಶ್ಚಾವ್ಯಕ್ತೋ-ಅಸ್ಫುಟಪ್ರತಿಭಾಸೋ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯೇಣೋಪಲಭ್ಯತೇ, ಸೋಽನುರಸಃ| ಹೀನಾರ್ಥೋಽತ್ರಾನುಶಬ್ದಃ, ಅಲ್ಪೋ ರಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಚೈತಾವದೇವಾನುರಸಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾಹ-ಕಿಞ್ಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಮುಖಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ಯ ಹರೀತಕ್ಯಾದೇರ್ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ಕಿಞ್ಚಿದನ್ತೇ ವ್ಯಕ್ತೋಽಪ್ಯುಪಲಭ್ಯತೇ ಯಃ ಸೋಽಪ್ಯನುರಸ ಇಷ್ಯತೇ, ಮುನಿಭಿರತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ಅನ್ತೇ ಇತ್ಯನೇನೈತದ್ಬೋಧಯತಿ,-ಅನ್ತೇ-ಅವಸಾನೇ, ನ ತ್ವಾದಾವಾಪಾತಮಾತ್ರೇ ನ ಚ ಮಧ್ಯೇ| ತಯೋರ್ಹಿ ರಸಸ್ಯೈವೋಪಲಮ್ಭಃ| ಅನುಶಬ್ದಸ್ಯಾತ್ರ ಪಶ್ಚಾದರ್ಥತ್ವಾತ್ ಪಶ್ಚಾತ್ ಸ್ಫುಟೋಽಪಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಯ ಉಪಲಭ್ಯತೇ ಸೋಽಪ್ಯನುರಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಮಧುರಾದಯೋ ರಸಾ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾಃ ಕಥಂ ವಕ್ತುಂ ಪಾರ್ಯನ್ತೇ| ಯತೋ ಮಧುರಾದಯೋ ರಸಾ ಗುಣಾ ಗುರ್ವಾದಯಶ್ಚ ಗುಣಾಃ| ನ ಚ ಗುಣಾನಾಂ ಮಧುರಾದೀನಾಂ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಾಧಾರತ್ವಮುಪಪನ್ನಮ್| ತಥಾ ಚ ವೈಶೇಷಿಕಾ:-"ನಿರ್ಗುಣಾ ಗುಣಾಃ" ಇತಿ| ತಸ್ಮಿನ್ ಪರ್ಯನುಯೋಗ ಇದಮಾಹ-

Adhikarana dravye gurvAdayo guNAH rase sAhacaryopacArato guNAH (4-5) · Śloka 5

| ಗುರ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾ ದ್ರವ್ಯೇ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೌ ರಸಾಶ್ರಯೇ||೪|| ರಸೇಷು ವ್ಯಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ಸಾಹಚರ್ಯೋಪಚಾರತಃ| |೫|

ಸ೦-ಪೃಥಿವ್ಯಾದೌ-ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಮಹಾಭೂತಾರಬ್ಧೇ ದ್ರವ್ಯೇ, ರಸಾಶ್ರಯೇ ಗುರ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾಃ ಪರಮಾರ್ಥತ ಆಶ್ರಿತಾಃ, ನ ತು ರಸೇಷು ಮಧುರಾದಿಷು| ಯತ್ತು ರಸೇಷು ವ್ಯಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ತತ್ ಸಾಹಚರ್ಯೋಪಚಾರತಃ| ಸಹ ಚರತೀತಿ ಸಹಚರಃ, ತಸ್ಯ ಭಾವಃ ಸಾಹಚರ್ಯಮ್| ಯಸ್ಮಿನ್ನೇವಗುಡಾದೌ ದ್ರವ್ಯೇ ಮಧುರೋ ರಸ ಆಶ್ರಿತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಗುರುಗುಣ ಆಶ್ರಿತಃ, ಇತಿ ಮಧುರರಸಗುರುಗುಣಯೋಃ ಸಹಚರಭಾವಃ| ಸಾಹಚರ್ಯೇಣ-ತುಲ್ಯಾಶ್ರಯತ್ವೇನೋಪಚಾರಃ ಸಾಹಚರ್ಯೋಪಚಾರಃ, ತಸ್ಮಾತ್ಸಾಹಚರ್ಯೋಪಚಾರತೋ, ಗುರ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾ ರಸೇಷು-ಮಧುರಾದಿಷು ವ್ಯಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ| ಯಥಾ,-ಗುರುರ್ಮಧುರೋ ರಸೋ ಲಘುರಮ್ಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ನ ಪುನಃ ಪರಮಾರ್ಥತೋ ರಸೇಷು ಗುರ್ವಾದಯಃ ಸನ್ತಿ| ಅಸ್ತಿ ಚ ಸಾಹಚರ್ಯೇಣ ವ್ಯಪದೇಶಃ| ಯಥಾ-ಘೃತಸಹಚರೇಣ ಘೃತಸ್ಥೇನಾಗ್ನಿನಾ ದಗ್ಧೋ ಘೃತದಗ್ಧ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ|

Adhikarana pArthivadravyalakShaNam (5-6) · Śloka 6

| ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಂ ಗುರುಸ್ಥೂಲಸ್ಥಿರಗನ್ಧಗುಣೋಲ್ಬಣಮ್||೫|| ಪಾರ್ಥಿವಂ ಗೌರವಸ್ಥೈರ್ಯಸಙ್ಘಾತೋಪಚಯಾವಹಮ್| |೬|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಪಾರ್ಥಿವಾದಿಷು ಪಞ್ಚಸು ದ್ರವ್ಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಪಾರ್ಥಿವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣೋತ್ಕಟಮ್| ಉಲ್ಬಣಶಬ್ದೇನೈತತ್ ದ್ಯೋತಯತಿ,-ಪಾರ್ಥಿವೇ ದ್ರವ್ಯೇಽನ್ಯೇಽಪಿ ಗುಣಾಃ ಸನ್ತಿ, ಸರ್ವದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕತ್ವಾತ್| ಗುರ್ವಾದಯಸ್ತತ್ರೋತ್ಕಟಾಃ| ಏವಮಾಪ್ಯಾದಿಷು ಸರ್ವಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಗೌರವಾದ್ಯಾವಹಂ- ಗುರುತ್ವಾದಿಕೃದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana ApyadravyalakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ದ್ರವಶೀತಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಮನ್ದಸಾನ್ದ್ರರಸೋಲ್ಬಣಮ್||೬|| ಆಪ್ಯಂ ಸ್ನೇಹನವಿಷ್ಯನ್ದಕ್ಲೇದಪ್ರಹ್ಲಾದಬನ್ಧಕೃತ್| |೭|

ಸ೦-ಆಪ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವಾದಿಗುಣೋಲ್ಬಣಂ ಸ್ನೇಹನಾದಿಕೃತ್ |

Adhikarana AgneyadravyalakShaNam (7-8) · Śloka 8

| ರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣವಿಶದಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪಗುಣೋಲ್ಬಣಮ್||೭|| ಆಗ್ನೇಯಂ ದಾಹಭಾವರ್ಣಪ್ರಕಾಶಪಚನಾತ್ಮಕಮ್| |೮|

ಸ೦-ಆಗ್ನೇಯಂ ದ್ರವ್ಯಂ ರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣೋತ್ಕಟಂ ದಾಹಾದಿಕರಮ್|

Adhikarana vAyavyadravyalakShaNam (8-9) · Śloka 9

| ವಾಯವ್ಯಂ ರೂಕ್ಷವಿಶದಲಘುಸ್ಪರ್ಶಗುಣೋಲ್ಬಣಮ್||೮|| ರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವವೈಶದ್ಯವಿಚಾರಗ್ಲಾನಿಕಾರಕಮ್| |೯|

ಸ೦-ವಾಯವ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಂ ರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣೋಲ್ಬಣಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವಾದಿಕರಮ್|

Adhikarana nABasadravyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ನಾಭಸಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಶದಲಘುಶಬ್ದಗುಣೋಲ್ಬಣಮ್||೯|| ಸೌಷಿರ್ಯಲಾಘವಕರಮ್| |೧೦|

ಸ೦-ನಾಭಸಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಿಗುಣೋಲ್ಬಣಂ ಸೌಷಿರ್ಯಾದಿಕರಮ್|

Adhikarana sarvadravyamauShadham (10) · Śloka 10

ಜಗತ್ಯೇವಮನೌಷಧಮ್| ನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿದ್ಯತೇ ದ್ರವ್ಯಂ ವಶಾನ್ನಾನಾರ್ಥಯೋಗಯೋಃ||೧೦||

ಸ೦-ಏವಂ-ಅನೇನ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾರಬ್ಧೇನ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗೇನ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ, ಜಗತಿ-ಭುವನೇಽಸ್ಮಿನ್, ಅನೌಷಧಭೂತಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ ದ್ರವ್ಯಮಸ್ತಿ,-ಅಪಿ ತು ಸರ್ವಮೇವ ದ್ರವ್ಯಂ ಯತ್ಸಿಕತಾಪಾಂಸ್ವಾದಿಕಂ ತದೌಷಧಂ,-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ವಶಾನ್ನಾನಾರ್ಥಯೋಗಯೋಃ,-ಅರ್ಥಶ್ಚ ಯೋಗಶ್ಚ-ಅರ್ಥಯೋಗೌ, ಅರ್ಥಃ-ಪ್ರಯೋಜನಮ್, ಯೋಗೋ-ಯುಕ್ತಿಃ, ಯಥಾ,-ಅನಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯೌಷಧಮಿದಂ ಯೋಜಿತಮಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ ವಿಜಯಾಯ ಸ್ಯಾದನಯಾ ಚಾಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯೇತಿ, ನಾನಾವಿಧೌ ಯಾವರ್ಥಯೋಗೌ ತಯೋರ್ವಶಾತ್-ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್, ಸರ್ವಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಮೌಷಧಮ್, ರೋಗಪ್ರತೀಕಾರಹೇತುತ್ವಾತ್| ಅಥ ಕಿಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಕಿಮ್ಭೂತೋತ್ಕಟಂ ಭವತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ-

Adhikarana agnipavanotkaTaM dravyamUrdhvagam bhUmitoyaguNAdhikamadhogAmi (11-12) · Śloka 12

ದ್ರವ್ಯಮೂರ್ಧ್ವಗಮಂ ತತ್ರ ಪ್ರಾಯೋಽಗ್ನಿಪವನೋತ್ಕಟಮ್| ಅಧೋಗಾಮಿ ಚ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಭೂಮಿತೋಯಗುಣಾಧಿಕಮ್||೧೧|| ಇತಿ ದ್ರವ್ಯಮ್ ರಸಾನ್ ಭೇದೈರುತ್ತರತ್ರೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ| |೧೨|

ಸ೦-ಊರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ-ಊರ್ಧ್ವಗಮಮ್| ಖಪ್ರಕರಣೇ "ಗಮೇರಪ್ಯುಪಸಙ್ಖ್ಯಾನಮ್" ಇತಿ ಖಃ| ಪ್ರಾಯೋ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ಊರ್ಧ್ವಗಮಂ ದ್ರವ್ಯಮಗ್ನಿಪವನಾಧಿಕಂ ಭವತಿ| ಯಥಾ,-ಮದನಫಲಾದಿ| ಬಾಹುಲ್ಯ (ಪ್ರಾಯೋ) ಗ್ರಹಣಾತ್ ಅಗ್ನಿಸಮೀರಣೋತ್ಕಟಸ್ಯಾಪ್ಯಧೋಗಾಮಿತ್ವಂ ದೃಷ್ಟಮ್| ಯಥಾ,-ಹರೀತಕ್ಯಾದೇಃ, ಅಚಿನ್ತ್ಯಪ್ರಭಾವತ್ವಾತ್| ಯಥಾ,-ಸರ್ಪಸ್ಯ ವಿಷಮಯತ್ವೇಽಪಿ ತತ್ಫಣಾಮಣೇರ್ವಿಷಘ್ನತ್ವಮ್| ಭೂಯಿಷ್ಠಂ-ಪ್ರಾಯೇಣ, ಭೂಮಿತೋಯೋಲ್ಬಣಂ ದ್ರವ್ಯಮಧೋಗಾಮಿ ಭವತಿ| ಯಥಾ,-ತ್ರಿವೃತಾದಿ| ಯತ್ತು ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಾತ್ಮಕಂ ತುಲ್ಯಕಾಲಮೂರ್ಧ್ವಾಧೋದೋಷಹರಣಂ ತದಿಹ ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾನ್ನೋಕ್ತಮಪಿ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಭೂತೋತ್ಕಟಂ ದ್ರವ್ಯಂ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಾತ್ಮಕಮಿತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಲಬ್ಧ ಏವಾಯಮರ್ಥಃ| ಸ೦-ಇತಿ-ಪರಿಸಮಾಪ್ತೌ, ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಯದ್ವಕ್ತವ್ಯಂ ತನ್ನಿಷ್ಪನ್ನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ದ್ರವ್ಯೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೇ ರಸಾ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ಯುಕ್ತಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಸ೦-ಬಹುವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾದುತ್ತರತ್ರ-ಅನನ್ತರೇಽಧ್ಯಾಯೇ, ರಸಾನ್ ಭೇದೈಃ-ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಸಙ್ಖ್ಯಾವಚ್ಛಿನ್ನೈಃ, ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ ತನ್ತ್ರಕೃತ್| ಅಥ ವೀರ್ಯಸ್ಯ ವಿಪಕಾದಿಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ತಚ್ಚರ್ಚಾಂ ಪ್ರಸ್ತೌತಿ-

Adhikarana vIryasya carcAprastAvaH (12-13) · Śloka 13

| ವೀರ್ಯಂ ಪುನರ್ವದನ್ತ್ಯೇಕೇ ಗುರು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಹಿಮಂ ಮೃದು||೧೨|| ಲಘು ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ತದೇವಂ ಮತಮಷ್ಟಧಾ| |೧೩|

ಸ೦-ದ್ರವ್ಯಮುಕ್ತಮ್| ವೀರ್ಯಂ ಪುನರ್ಗುರ್ವಾದೀನಷ್ಟೌ ಗುಣಾನ್ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತಾನಿತಿ ಸಮಾಚಕ್ಷತೇ| ತತ್-ತಸ್ಮಾತ್, ಏವಂ-ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ವೀರ್ಯಮಷ್ಟಧಾ-ಅಷ್ಟಪ್ರಕಾರಂ, ಗುರ್ವಾದಿವಾದಿನಾಂ ಮತಮ್|

Adhikarana carakamate sarvaM vIryavadeva (13-14) · Śloka 14

ಚರಕಾಚಾರ್ಯಃ ಪುನರೇವಂ ವಕ್ತಿ | ಚರಕಸ್ತ್ವಾಹ ವೀರ್ಯಂ ತತ್ ಕ್ರಿಯತೇ ಯೇನ ಯಾ ಕ್ರಿಯಾ||೧೩|| ನಾವೀರ್ಯಂ ಕುರುತೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸರ್ವಾ ವೀರ್ಯಕೃತಾ ಹಿ ಸಾ| |೧೪|

ಸ೦-ಯೇನ-ಸ್ವಭಾವೇನ, ಯಾ ಕ್ರಿಯಾ ಕ್ರಿಯತೇ-ಯತ್ಕರ್ಮ ನಿಷ್ಪಾದ್ಯತೇ, ತದ್ವೀರ್ಯಮ್| ತದೇವಂ ಯಾವತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಗುಣಜಾತಂ ದ್ರವ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ವೀರ್ಯಮೇವ| ಸರ್ವಂ ಕರೋತೀತ್ಯತ ಏವಾಹ-ನಾವೀರ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯನ್ನ ವೀರ್ಯಂ ತನ್ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರೋತಿ-ನ ಕಾಞ್ಚಿದಪ್ಯರ್ಥಕ್ರಿಯಾಂ ನಿಷ್ಪಾದಯತಿ, ಪ್ರತಿನಿಯತಶಕ್ತಿಪರಿಷ್ವಕ್ತತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಮ್| ಅತ ಏವಾಹ-ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಹಿಶಬ್ದೋ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಯಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಾ ಕ್ರಿಯಾ ವೀರ್ಯಕೃತಾ-ವೀರ್ಯೇಣ ಜನಿತಾ| ತತೋ ಯನ್ನ ವೀರ್ಯಂ ತನ್ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕುರುತೇ|

Adhikarana gurvAdiShvevAShTasu vIryAkhyA (14-15) · Śloka 15

| ಗುರ್ವಾದಿಷ್ವೇವ ವೀರ್ಯಾಖ್ಯಾ ತೇನಾನ್ವರ್ಥೇತಿ ವರ್ಣ್ಯತೇ||೧೪|| ಸಮಗ್ರಗುಣಸಾರೇಷು ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷವಿವರ್ತಿಷು| ವ್ಯವಹಾರಾಯ ಮುಖ್ಯತ್ವಾದ್ಬಹ್ವಗ್ರಗ್ರಹಣಾದಪಿ||೧೫||

ಸ೦-ಯತೋ ವೀರ್ಯಸ್ಯೈವ ಕರಣಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಗುರ್ವಾದಿಷ್ವೇವಾಷ್ಟಾಸು ವೀರ್ಯಾಖ್ಯಾ ಅನ್ವರ್ಥೇತಿ-ಅನುಗತಾರ್ಥೇತಿ, ಭಣ್ಯತೇ| ಏವಕಾರೋಽವಧಾರಣಾರ್ಥಃ| ಗುರ್ವಾದಿಷ್ವೇವ ವೀರ್ಯಸಂಜ್ಞಾ ನ ತು ರಸವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವೇಷು [ಮನ್ದಸಾನ್ದ್ರಾದಿಷು ವಾ]| ಕಿಮ್ಭೂತೇಷು ಗುರ್ವಾದಿಷು ? ಸಮಗ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಗ್ರಾಶ್ಚ ತೇ ಗುಣಾಶ್ಚ, ತೇಷು ಸಾರಾಃ-ಚಿರಕಾಲಾವಸ್ಥಿತಯೋ ಗುರ್ವಾದಯ ಏವ| ತಥಾ ಚ, ಜಾಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗೇನಾಪಿ ನ ಮಧುರಾದಿರಸವತ್ ಸ್ವಭಾವಮೇತೇ ಜಹತಿ| ಸರ್ತೇಃ ಸುಸ್ಥಿರ ಇತಿ ಘಞಿ ಸಾರಶಬ್ದಃ| ತಥಾ, ಅನ್ಯೇಭ್ಯೋ ಮನ್ದಸಾನ್ದ್ರಾದಿಭ್ಯೋ ಗುಣೇಭ್ಯೋ ರಸಾದಿಭ್ಯೋ ವಾ ಗುರ್ವಾದಯಃ ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷವಿವರ್ತಿನಃ| ಶಕ್ತೇಃ-ಸಾಮರ್ಥ್ಯಸ್ಯ, ಉತ್ಕರ್ಷಃ-ಆಧಿಕ್ಯಮ್, ವಿಶೇಷೇಣ ವರ್ತೋ-ವಿವರ್ತಃ,-ವಿಶೇಷೇಣ ಭವನಮ್, ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷಸ್ಯ ವಿವರ್ತಃ, ಸ ವಿದ್ಯತೇ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ಕಿಞ್ಚ, ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ವ್ಯವಹಾರಾಯ-ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಮ್, ಮುಖ್ಯತ್ವಾತ್-ಅನ್ಯೇಭ್ಯೋ ಗುಣೇಭ್ಯೋ ಗುರ್ವಾದಯಃ ಪ್ರಧಾನಭೂತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ, (ಶ್ಲೋ. ೪)-"ಗುರ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾ ದ್ರವ್ಯೇ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೌ ರಸಾಶ್ರಯೇ|" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ನ ಮಧುರಾದಯೋ ಗುಣಾ ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ವ್ಯವಹಾರಮುಖ್ಯತ್ವಂ ರಸಾದಿಭ್ಯಃ| ತಥಾ, ಬಹ್ವಗ್ರಗ್ರಹಣಾತ್-ಬಹುಗ್ರಹಣಾದಗ್ರಗ್ರಹಣಾಚ್ಚ, ಬಹವೋ ದ್ರವ್ಯರಸಾದಯೋ ಗುರ್ವಾದಿಭಿರ್ಗೃಹೀತಾ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ ಚಾಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ರಸಾದಿಭ್ಯೋ ಗುರ್ವಾದೀನಾಮಗ್ರೇ ಗ್ರಹಣಂ ದೃಷ್ಟಮ್| ಯಥಾ,-ವಾತಾದಿದೋಷಗುಣನಿರೂಪಣಾಯಾಂ ಗುರ್ವಾದೀನಾಮೇವ ಪೂರ್ವಂ ಗ್ರಹಣಮ್, ನ ರಸಾದೀನಾಮ್| ತಥಾ ಚ, "ತತ್ರ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘುಃ" ಇತ್ಯಾಚಾರ್ಯೋಽಪಠದ್ವಾಯ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣೇ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧|೧೧)| ಏವಂ ಗುರ್ವಾದೀನಾಮೇವಾಗ್ರಗ್ರಹಣಾತ್ ಗುರ್ವಾದಿಷ್ವೇವ ವೀರ್ಯಾಖ್ಯಾಽನ್ವರ್ಥಾ-ಅನುಗತಾರ್ಥೇತಿ ಭಣ್ಯತೇ|

Adhikarana rasAdInAM viryatvABAvaH (16) · Śloka 16

ಅತಶ್ಚ ವಿಪರೀತತ್ವಾತ್ಸಮ್ಭವತ್ಯಪಿ ನೈವ ಸಾ| ವಿವಕ್ಷ್ಯತೇ ರಸಾದ್ಯೇಷು, ವೀರ್ಯಂ ಗುರ್ವಾದಯೋ ಹ್ಯತಃ||೧೬||

ಸ೦-ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾಚ್ಚ ಕಾರಣಕದಮ್ಬಕಾತ್, ವಿಪರೀತತ್ವಾತ್-ವೈಪರಿತ್ಯೇನ ಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್, ನ ರಸಾದಯೋ ವೀರ್ಯಮ್| ತಥಾ ಹಿ,-ರಸಸ್ಯ ಸಾರತ್ವಂ ನಾಸ್ತಿ, ಜಾಠರಾನಲಸಂಯೋಗವಶೇನ ರಸಾನ್ತರೋತ್ಪತ್ತೇಃ| ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ತು ಜಾಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗವಶೇನಾಪಿ ನಾನ್ಯಥಾಭಾವಃ| ತಥಾ ಚ ನ ರಸಸ್ಯ ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷವಿವರ್ತಿತ್ವಮ್,-ಯತೋ ರಸಸ್ಯ ಗುರ್ವಾದ್ಯಾಹಿತಶಕ್ತೇರೇವ ಸ್ವಕರ್ಮಣಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್| ವ್ಯವಹಾರಾಯ ಯಥಾ ಗುರ್ವಾದೇರ್ಮುಖ್ಯತ್ವಂ ಯಥಾ ಚ ಬಹ್ವಗ್ರಗ್ರಹಣಂ ತಥಾ ಪ್ರಾಗ್ದರ್ಶಿತಮ್| ಪ್ರಭಾವಃ-ಸರ್ವಾತಿಶಾಯಿ ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವಃ, ತಸ್ಯ ಚ ಕ್ರಿಯಾನಿರ್ವರ್ತನಸಾಮಾನ್ಯೇ ಸತ್ಯಪಿ ವೀರ್ಯಸಂಜ್ಞಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾದ್ಧೇತೋರ್ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಏವಂ ವಿಪಾಕಕರ್ಮಣೋರಪಿ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ರಸಾದ್ಯೇಷು ಸಮ್ಭವತ್ಯಪಿ-ವಿದ್ಯಮಾನಾಽಪಿ, ಅಸದ್ರೂಪೇವ ಸಾ ವೀರ್ಯಸಂಜ್ಞಾ ನ ವಿವಕ್ಷ್ಯತೇ-ನೋರರೀಕ್ರಿಯತೇ| ಆದೌ ಭವಃ-ಆದ್ಯಃ| ದಿಗಾದಿತ್ವಾದ್ಯತ್| ರಸ ಆದ್ಯೋ ಯೇಷಾಂ-ಪ್ರಭಾವಾದೀನಾಂ, ತ ಏವಂ ತೇಷು| ವೀರ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹಿಶಬ್ದೋ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಯತ ಏವಂ ಸಾ-ವೀರ್ಯಸಂಜ್ಞಾ, ಸಮ್ಭವತ್ಯಪಿ ರಸಾದಿಷು ವೈಪರೀತ್ಯಾನ್ನ ವಿವಕ್ಷ್ಯತೇ, ಅತೋ ಗುರ್ವಾದಯ ಏವ ವೀರ್ಯಮ್, ನ ರಸಾದಯಃ |

Adhikarana dvidhaiva vIryam (17) · Śloka 17

ಉಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ದ್ವಿಧೈವಾನ್ಯೇ ವೀರ್ಯಮಾಚಕ್ಷತೇ| |೧೭|

ಸ೦-ಅನ್ಯ ಆಚಾರ್ಯಾ ಉಷ್ಣಂ ಶೀತಮಿತಿ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಂ ವೀರ್ಯಮಾಚಕ್ಷತೇ| ಏವಕಾರೋಽವಧಾರಣಾರ್ಥಃ| ದ್ವಿಧೈವ ವೀರ್ಯಮ್, ನಾಷ್ಟಧೇತಿ|

Adhikarana tatropapattiH (17-18) · Śloka 18

ಅಪಿ ಚ| ನಾನಾತ್ಮಕಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಮಗ್ನಿಷೋಮೌ ಮಹಾಬಲೌ||೧೭|| ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಂ ಜಗದಿವ ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ ಜಾತುಚಿತ್| |೧೮|

ಸ೦-ಅಪಿ ಚೇತಿ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ ಯುಕ್ತಿಸಮುಚ್ಚಯೇ| ತೇಽಪಿ ಸಯುಕ್ತಿಕಮೇವಾಹುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾಮೇವ ಯುಕ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ-ನಾನಾತ್ಮಕಮಪೀತ್ಯಾದಿ| ನಾನಾಸ್ವಭಾವಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಂ-ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾದ್ಯಂ ಚೇತನಾಚೇತನಮ್, ಅಗ್ನೀಷೋಮೌ ಮಹಾಬಲೌ-ಉತ್ಕೃಷ್ಟಶಕ್ತೀ, ನ ಜಾತು ಕದಾಚಿದತಿಕ್ರಾಮತಿ-ನೋಲ್ಲಙ್ಘ್ಯ ವರ್ತತೇ| ಅವಶ್ಯಂ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿದಾಗ್ನೇಯಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸೌಮ್ಯಮ್, ಅತಃ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛೀತವೀರ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೬|೮೪)- "ನ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ಪಯಸಾ ಸಹಾಭ್ಯವಹ್ರಿಯಾತ್| ಉಭಯಂ ಹ್ಯೇತನ್ಮಧುರಂ ಮಧುರವಿಪಾಕಂ ಶೀತೋಷ್ಣತ್ವಾತ್ ವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯಮ್, ವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯತ್ವಾಚ್ಛೋಣಿತಪ್ರದೂಷಣಾಯ|" ಇತಿ| ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ-ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಕ್ತಂ ಚಾವ್ಯಕ್ತಂ ಚ ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಮ್, ನಾನಾತ್ಮಕಮಪಿ ಜಗತ್-ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಂ ಕರ್ತೃ ಯಥಾ ವ್ಯಕ್ತಂ ಚಾವ್ಯಕ್ತಂ ಚ ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ, ತಥಾ ದ್ರವ್ಯಮಗ್ನೀಷೋಮಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವ್ಯಕ್ತಂ-ಸ್ಥೂಲಮ್, ದೃಶ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾಙ್ಖ್ಯಾನಾಂ ತು ಮಹದಾದಿ-ವ್ಯಕ್ತಮ್, ಅವ್ಯಕ್ತಂ-ಪ್ರಧಾನಂ ಪುರುಷಶ್ಚ|

Adhikarana uShNavIryalakShaNam shItavIryalakShaNam (18-19) · Śloka 19

| ತತ್ರೋಷ್ಣಂ ಭ್ರಮತೃಡ್ಗ್ಲಾನಿಸ್ವೇದದಾಹಾಶುಪಾಕಿತಾಃ||೧೮|| ಶಮಂ ಚ ವಾತಕಫಯೋಃ ಕರೋತಿ, ಶಿಶಿರಂ ಪುನಃ| ಹ್ಲಾದನಂ ಜೀವನಂ ಸ್ತಮ್ಭಂ ಪ್ರಸಾದಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಯೋಃ||೧೯||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತಯೋರುಷ್ಣಶೀತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ, ಉಷ್ಣಂ-ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಂ, ಭ್ರಮಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಆಶುಪಾಕಿತಾಂ-ಶೀಘ್ರಪಾಕಿತ್ವಮ್| ಶಿಶಿರಂ ಪುನಃ-ಶೀತವೀರ್ಯಂ ತು, ಹ್ಲಾದನಾದೀನ್ ಕರೋತಿ|

Adhikarana vipAkasya lakShaNam (20) · Śloka 20

ವೀರ್ಯಾದನನ್ತರಂ ವಿಪಾಕಂ ಲಕ್ಷಯತಿ ಜಾಠರೇಣಾಗ್ನಿನಾ ಯೋಗಾದ್ಯದುದೇತಿ ರಸಾನ್ತರಮ್| ರಸಾನಾಂ ಪರಿಣಾಮಾನ್ತೇ ಸ ವಿಪಾಕ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ||೨೦||

ಸ೦-ಜಾಠರೇಣ-ಔದರ್ಯೇಣ, ಅಗ್ನಿನಾ ಯೋಗಾತ್-ಸಂಶ್ಲೇಷಾತ್, ಯತ್ ರಸಾನಾಂ ಪರಿಣಾಮಾನ್ತೇ-ಜರಣನಿಷ್ಠಾಕಾಲೇ, ರಸಾನ್ತರಂ-ರಸವಿಶೇಷಃ, ಉದೇತಿ-ಉಪದ್ಯತೇ, ಸ ವಿಪಾಕ ಇತಿ ಸ್ಮೃತೋ-ಮುನಿಭಿಃ ಕಥಿತಃ|

Adhikarana vipAkatraividhyam (21) · Śloka 21

ಸ್ವಾದುಃ ಪಟುಶ್ಚ ಮಧುರಮಮ್ಲೋಽಮ್ಲಂ ಪಚ್ಯತೇ ರಸಃ| ತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಾಣಾಂ ವಿಪಾಕಃ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಟುಃ||೨೧||

ಸ೦-ಸ್ವಾದುಃ-ಮಧುರೋ ಗುಡಾದಿಃ, ಪಟುಃ-ಲವಣಃ ಸೈನ್ಧವಾದಿಃ, ಮಧುರಂ [ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ] ಕೃತ್ವಾ ಪಚ್ಯತೇ ರಸ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮಧುರಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣತ್ವಾನ್ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಮ್| ಸ್ವಾದುಃಸ್ವಾದುವಿಪಾಕೋ, ಲವಣೋಽಪಿ ಸ್ವಾದುವಿಪಾಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಮ್ಲೋ ರಸೋ-ದಧಿಕಾಞ್ಚಿಕಾದಿಃ, ಅಮ್ಲಂ ಪಚ್ಯತೇ-ಅಮ್ಲವಿಪಾಕೋ ಭವತಿ| ತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಾಣಾಂ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಟುರ್ವಿಪಾಕೋ ಭವತಿ| ಪ್ರಾಯಶೋಗ್ರಹಣಂ ಪೂರ್ವತ್ರಾಪಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ತೇನ ವ್ರೀಹಿಸ್ಥೋ ಮಧುರೋ ರಸೋಽಮ್ಲಂ ಪಚ್ಯತ ಇತ್ಯುಪಪನ್ನಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೬|೧೦)- "ಸ್ವಾದುರಮ್ಲವಿಪಾಕೋಽನ್ಯೋ ವ್ರೀಹಿಃ" ಇತಿ| ತಥಾ, ಹರೀತಕ್ಯಾ ಭೂಯಸ್ತ್ವೇನ ಯಃ ಕಷಾಯೋ ರಸಃ, ಸ ಮಧುರಮೇವ ಪಚ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಕಟುಕೋ ರಸಃ ಶುಣ್ಠ್ಯಾರ್ದ್ರಕಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಸ್ಥೋ ಮಧುರಂ ಪಚ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೬|೧೫೩)- "ಕಷಾಯಾ ಮಧುರಾ ಪಾಕೇ" ಇತಿ| ತಥಾ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೬|೧೬೩)- ನಾಗರಂ ದೀಪನಂ ವೃಷ್ಯಂ ಗ್ರಾಹಿ ಹೃದ್ಯಂ ವಿಬನ್ಧನುತ್| ರುಚ್ಯಂ ಲಘು ಸ್ವಾದುಪಾಕಂ " ಇತಿ, "ತದ್ವದಾರ್ದಕಮ್" ಇತಿ| ತಥಾ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೬|೧೬೧)- "ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ಸ್ವಾದುಶೀತಾರ್ದ್ರಾ" ಇತ್ಯಾರಮ್ಭ ಯಾವತ್ "ಸ್ವಾದುಪಾಕಾ" ಇತಿ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿದಾಹುಃ,-ತಿಕ್ತಕಷಾಯಯೋರೇವ ಕಟುವಿಪಾಕತಯಾ ಪಿತ್ತಕರ್ತೃತ್ವಮಾಪದ್ಯತ ಇತಿ| ತದೇತದಸತ್| ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವೇನೈತಯೋಃ ಪಿತ್ತಹರ್ತೃತ್ವಾತ್| ವೀರ್ಯಂ ಹಿ ರಸವಿಪಾಕೌ ವಿಜಯತೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಶ್ಲೋ. ೨೫)- "ರಸಂ ವಿಪಾಕಸ್ತೌ ವೀರ್ಯಮ್" ಇತಿ|

Adhikarana trayANAM pAkAnAM lakShaNam (22-23) · Śloka 23

ರಸೈರಸೌ ತುಲ್ಯಫಲಸ್ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಂ ಶುಭಾಶುಭಮ್| ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಸೇನ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮ ಪಾಕೇನ ಚಾಪರಮ್||೨೨|| ಗುಣಾನ್ತರೇಣ ವೀರ್ಯೇಣ ಪ್ರಭಾವೇಣೈವ ಕಿಞ್ಚಿನ| |೨೩|

ಸ೦-ರಸೈಃ-ಜಿಹ್ವಾವೈಷಯಿಕೈರ್ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕೈಃ, ವಿಪಾಕಕಾಲೋಪಲಭ್ಯೋ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕಲಕ್ಷಣೋ ಯೋ ರಸೋ ಭವತಿ-ಅಸೌ, ತುಲ್ಯಫಲಃ,-ತುಲ್ಯಂ-ಸದೃಶಂ, ಫಲಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತುಲ್ಯಫಲಃ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ಅಭ್ಯವಹೃತಸ್ಯ ಮಧುರರಸಸ್ಯ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗವಶಾತ್ ಯತ್ ರಸಾನ್ತರಂ ಫಲತಯಾ ನಿಷ್ಪನ್ನಂ ತತ್ ರಸೈಃ ಸದೃಶಫಲಮ್| ಫಲಗ್ರಹಣೇನೈತತ್ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ,-ಫಲೋಪಮಮೇವ ವೃಷ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಕಾರ್ಯಸದೃಶಮ್, ನ ತು ಕುಸುಮೋಪಮಂ ದೇಹಾಹ್ಲಾದನಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ| ಏವಮಮ್ಲಾದೀನಾಮಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ-ತೇಷು ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ದ್ರವ್ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛುಭಾಶುಭಂ-ಸದಸತ್ಕರ್ಮ, ರಸೇನ ಕುರುತೇ| ಯಥಾ,-ಮಧು ಮಧುರಕಷಾಯರಸತ್ವೇನ ಪಿತ್ತಂ ಶಮಯತಿ| ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಪಾಕೇನ| ಯಥಾ,-ತದೇವ ಮಧು ಕಟುವಿಪಾಕತಯಾ ಕಫಂ ಹನ್ತಿ| ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ ದ್ರವ್ಯಂ ಗುಣಾನ್ತರೇಣ,-ಅನ್ಯೋನ್ಯಗುಣವಿಕೃತತ್ವಾತ್ ರಸವಿಪಾಕತೋ ಯಃ ಸ ಗುಣಾನ್ತರೋ ಗುರ್ವಾದಿಃ, ತೇನ| ಯಥಾ,-ಅಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ ಕಫಂ ಶಮಯತಿ ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್| ಕಿಞ್ಚಿನ ವೀರ್ಯೇಣ| ಯಥಾ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ. ೧೭)- "ಕಷಾಯತಿಕ್ತಂ ಮಹತ್ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ವಾತಂ ಜಯತಿ, ನ ತು ಪಿತ್ತಮುಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್|" ಕಿಞ್ಚಿನ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಭಾವೇಣೈವ ಶುಭಾಶುಭಂ ಕರ್ಮ ಕುರುತೇ| ಯಥಾ,-ಅಮ್ಲೋಷ್ಣಾ ಸುರಾ ಕ್ಷೀರಂ ವರ್ಧಯತಿ| ನನು, ಯತ್ರ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತಾನಾಂ ರಸಾದೀನಾಂ ವಿರೋಧಃ, ತತ್ರೈಷಾಂ ಕಾರ್ಯನಿಷ್ಪತ್ತೌ ಸಮಶಕ್ತಿತ್ವಂ ನ ವಾ ? ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕಾನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮಾಹ-

Adhikarana dravyadInAM pRuthak prayojanatvaM (23-24) · Śloka 24

| ಯದ್ಯದ್ದ್ರವ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಂ ಬಲವತ್ತ್ವೇನ ವರ್ತತೇ||೨೩|| ಅಭಿಭೂಯೇತರಾಂಸ್ತತ್ತತ್ಕಾರಣತ್ವಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ವಿರುದ್ಧಗುಣಸಂಯೋಗೇ ಭೂಯಸಾಽಲ್ಪಂ ಹಿ ಜೀಯತೇ||೨೪||

ಸ೦-ರಸಾದೀನಾಂ-ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ, ಯತ್-ರಸಾದಿವಸ್ತು,-ರಸೋ ವಾ ವೀರ್ಯಂ ವಾ ವಿಪಾಕೋ ವಾ ಪ್ರಭಾವೋ ವಾ, ಬಲವತ್ತ್ವೇನ-ಬಲಿಷ್ಠತಯಾ, ದ್ರವ್ಯೇ ವರ್ತತೇ-ಅವತಿಷ್ಠತೇ, ತತ್-ವಸ್ತುಜಾತಮ್, ಇತರಾನ್-ಅಬಲಿಷ್ಠಾನ್, ಅಭಿಭೂಯ-ವಿಫಲೀಕೃತ್ಯ, ಕಾರಣತ್ವಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ,-ಕರ್ಮಕರಣೇ ಕಾರಣತಾಮಾಸಾದಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಇದಮಾಹ-ವಿರುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ವಿರುದ್ಧಗುಣಸಂಯೋಗೇ-ಸಂಹತೀಭಾವೇ ಸತಿ, ಯದಲ್ಪಂ ವಸ್ತು ತತ್ ಭೂಯಸಾ-ಬಲವತಾ, ಜೀಯತೇ-ಅಭಿಭೂಯತೇ| ಗುಣಶಬ್ದೇನ ಚಾತ್ರ ರಸಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ನ ಪಾರಿಭಾಶಿಕಾ ಗುರ್ವಾದಯೋಽಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್| ವಿರುದ್ಧಗುಣಸಂಯೋಗ ಇತ್ಯತ್ರ ವಿರುದ್ಧಗುಣಸಮವೇತದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್, ನ ವಿರುದ್ಧಗುಣಸಂಯೋಗ ಇತಿ| ನ ಹಿ ಗುಣಾನಾಂ ಸಂಯೋಗೋ ವಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ವಿ. ಅ. ೧|೨೮)- "ಸಂಯೋಗಸ್ತು ದ್ವಯೋರ್ಬಹೂನಾಂ ವಾ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಂಹತೀಭಾವಃ|" ಇತಿ| ವಿರೋಧಶ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಃ,-ಸ್ವರೂಪತಃ ಕಾರ್ಯತಶ್ಚ| ಸ್ವರೂಪವಿರೋಧೋ ಯಥಾ,-ಗುರುಲಘ್ವೋಃ ಶೀತೋಷ್ಣಯೋಶ್ಚ| ಕಾರ್ಯತೋ ಯಥಾ,-ವಾಯೌ ಜೇತವ್ಯೇ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗೋಪಯೋಗಃ| ಅತ್ರ ಹಿ ಯೋ ಗುಣಾನಾಂ ವಿರೋಧಃ, ಸ ಕಾರ್ಯೇಣ| ತತ್ರ ಯದಲ್ಪಂ ವಸ್ತುಜಾತಂ ತತ್ ಭೂಯಸಾ ವಸ್ತುಜಾತೇನಾಭಿಭೂಯತೇ| ತತ್ರ ಯಥಾ,-ಕ್ಷೀರಂ ಶೀತವೀರ್ಯಮಪಿ ಮಧುರರಸಹೇತುಕಸ್ನೇಹಗೌರವಾದಿಭಿಃ ಸಹಾಯಬಾಹುಲ್ಯಾದ್ವಾತಶಮನಾಖ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತಿ, ನ ಪುನಃ ಸ್ವಕಾರ್ಯಂ ವಾತಪ್ರಕೋಪಾಖ್ಯಮ್| ಯತ್ರ ತು ದ್ರವ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಮುತ್ಕರ್ಷಾಸಮ್ಭವಃ ಪರಸ್ಪರಂ ಸಾಮ್ಯಮ್, ತತ್ರ ಕಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಕಾರಣತ್ವಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-

Adhikarana rasAdInAM sAmye svABAvikam balam (25) · Śloka 25

ರಸಂ ವಿಪಾಕಸ್ತೌ ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಭಾವಸ್ತಾನ್ಯಪೋಹತಿ| ಬಲಸಾಮ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಮಿತಿ ನೈಸರ್ಗಿಕಂ ಬಲಮ್||೨೫||

ಸ೦-ರಸಂ-ಮಧುರಾದಿಷಡ್ವಿಧಮ್, ವಿಪಾಕಃ ಕರ್ತಾ ಅಪೋಹತಿ-ಕಾರ್ಯಕರಣೇ ಕುಣ್ಠಯತಿ| ಯಥಾ,-ಮಧುರೋ ಮಧುನಿ ರಸಃ ಕಟುನಾ ವಿಪಾಕೇನಾಭಿಭೂಯತೇ, ಅತ ಏವ ಪವನಶಮನಾಖ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಂ ಮಧುರರಸಹೇತುಕಂ ನ ಕರೋತಿ, ಅಪಿ ತು ವಾತಪ್ರಕೋಪನಾಖ್ಯಂ ಕಟುವಿಪಾಕಹೇತುಕಮೇವ ಕರೋತಿ| ತೌ-ರಸವಿಪಾಕೌ, ವೀರ್ಯಂ ಕರ್ತೃಭೂತಮಪೋಹತಿ| ಯಥಾ,-ಮಹಿಷಾಮಿಷೇ ಸ್ಥಿತೌ ಮಧುರರಸವಿಪಾಕಾವುಷ್ಣವೀರ್ಯಾಖ್ಯಂ ಕರ್ತೃ ಅಭಿಭವತಿ, ಅತ ಏವ ತನ್ಮಾಂಸಂ ಪಿತ್ತಾದಿದೂಷಣಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ಸ್ವಾದುರಸವಿಪಾಕಿತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಶಮಕಮೇವ ಸ್ಯಾತ್| ಪ್ರಭಾವಸ್ತು ತ್ರೀಣ್ಯಪಿ ರಸಾದೀನಿ ವಿಜಯತೇ| ಯಥಾ,-ಅಮ್ಲರಸವಿಪಾಕೋಷ್ಣವೀರ್ಯಾ ಸುರಾ ಕ್ಷೀರಂ ಜನಯತಿ| ಬಲಸಾಮ್ಯೇ ಇತಿ-ಈದೃಶಮ್, ರಸಾದೀನಾಂ ನೈಸರ್ಗಿಕಂ ಬಲಂ,-ಸ್ವಾಭಾವಿಕೀ ಶಕ್ತಿಃ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ರಸಂ ಸಮಬಲಮಪಿ ವಿಪಾಕೋಽಪೋಹತಿ, ರಸವಿಪಾಕೌ ಚ ಸಮಬಲಾವಪಿ ವೀರ್ಯಂ ಸ್ವಭಾವಾದಪೋಹತಿ, ಏತಾನಿ ಚ ಸಮಬಲಾನ್ಯಪಿ ಪ್ರಭಾವೋಽಪೋಹತೀತಿ| ನನು, ದ್ರವ್ಯರಸವಿಪಾಕವೀರ್ಯಾಣಿ ಕರ್ಮಾನುಮಾನೇನ ಯಥಾಸ್ವರೂಪಾಣ್ಯೇವಾವಗಚ್ಛಾಮಃ| ಪ್ರಭಾವಸ್ಯ ತು ನ ಜ್ಞಾಯತೇ ಕೀದೃಶಂ ಕರ್ಮ ? ಇತ್ಯತ ಆಹ-

Adhikarana praBAvasya lakShaNam (26) · Śloka 26

ರಸಾದಿಸಾಮ್ಯೇ ಯತ್ ಕರ್ಮ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ತತ್ ಪ್ರಭಾವಜಮ್| |೨೬|

ಸ೦-ದ್ವಯೋರ್ದ್ರವ್ಯಯೋ ರಸಾದೀನಾಂ-ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾನಾಂ ಸಾಮ್ಯೇ ಸತಿ, ಯದೇಕಂ ದ್ರವ್ಯಮನ್ಯತ್ಕರ್ಮ ಕುರುತೇ, ಅನ್ಯತ್ಪುನರನ್ಯದ್ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಕರ್ಮ, ತತ್ ಪ್ರಭಾವಜಂ-ಪ್ರಭಾವಾಜ್ಜಾತಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅಯಮಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಭಾವ ಇತಿ ವಿಶಿಷ್ಟಕರ್ಮಕರಣಾನ್ನಿಶ್ಚೀಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಪ್ರಭಾವಃ ಕ ಉಚ್ಯತೇ ? ಇತಿ ಚೇತ್ ಬ್ರೂಮಃ| ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾದಿಗುಣಾತಿಶಾಯೀ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವೋ ಯಃ, ಸ ಪ್ರಭಾವಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ-"ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾದಿಗುಣಾತಿಶಯವಾನಲಮ್| ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ಯಃ ಪ್ರಭಾವಃ ಸ ಕೀರ್ತಿತಃ||" ಇತಿ| ಅತ್ರ ನಿದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ-

Adhikarana praBavodAharaNam (26-27) · Śloka 27

| ದನ್ತೀ ರಸಾದ್ಯೈಸ್ತುಲ್ಯಾಽಪಿ ಚಿತ್ರಕಸ್ಯ ವಿರೇಚನೀ||೨೬|| ಮಧುಕಸ್ಯ ಚ ಮೃದ್ವೀಕಾ, ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ದೀಪನಮ್| |೨೭|

ಸ೦-ಚಿತ್ರಕಸ್ಯ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕೈಸ್ತುಲ್ಯಾಽಪಿ ದನ್ತಿ ರಸಾದಿಭ್ಯೋಽತಿಶಾಯಿದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವಯೋಗಾದ್ವಿರೇಚನೀ, ನ ಚಿತ್ರಕಃ, ಚಿತ್ರಕತ್ವಾತ್| ಮಧುಕಸ್ಯ ಚ ಮೃದ್ವೀಕಾ ತುಲ್ಯಾಽಪಿ ರಸಾದಿಭ್ಯೋಽತಿಶಾಯಿದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವಯೋಗಾತ್ ಮೃದ್ವೀಕಾ ವಿರೇಚನೀ, ನ ಮಧುಕಮ್| ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ರಸಾದಿಭಿಸ್ತುಲ್ಯಮಪಿ ಘೃತಂ ದೀಪನಮ್, ನ ಪುನಃ ಕ್ಷೀರಮ್| ಅನ್ಯೇ ಪ್ರಭಾವಲಕ್ಷಣಮನ್ಯಥಾಽಽಹ-ಪ್ರತಿವಸ್ತು ಸ್ವಸಂಜ್ಞಾಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಲಕ್ಷಣೋ ಯೋ ಧರ್ಮಸ್ತ್ವತಲಾದಿಪ್ರತ್ಯಯಪ್ರತೀತಿಸಮಧಿಗಮ್ಯಃ ಸ ಪ್ರಭಾವಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ವಸ್ತೂನಾಂ ಯಃ ಸ್ವಸಂಜ್ಞಾಯಾಃ ಪ್ರವೃತ್ತೌ ಕಾರಣೇ ಸ್ಮೃತಃ| ತ್ವತಲಾದಿಪ್ರಬೋಧ್ಯಶ್ಚ ಪ್ರಭಾವ ಇತಿ ಸ ಸ್ಮೃತಃ||" ಇತಿ| ಏವಂ ಚ ದನ್ತೀತ್ವಾದ್ದನ್ತ್ಯಾ ವಿರೇಚನಕಾರಿತ್ವಂ ಪ್ರಭಾವಃ, ಚಿತ್ರಕಸ್ಯ ಚಿತ್ರಕತ್ವಾದವಿರೇಚನಕಾರಿತ್ವಂ ಪ್ರಭಾವಃ, ಏವಂ ಮೃದ್ವೀಕಾತ್ವಾನ್ಮೃದ್ವೀಕಾಯಾ ವಿರೇಚನಕಾರಿತ್ವಂ ಪ್ರಭಾವಃ, ಇತ್ಯಾದಿ ಸಕಲಪದಾರ್ಥೇಷು ಬೋಧ್ಯಮ್| ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಾಭ್ಯಾಂ ಯತಃ ಸಕಲಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮ್, ಅತೋ ಗ್ರನ್ಥಕಾರ ಇದಮಾಹ-

Adhikarana dravyabhedena karmaNo bhedaH (27-28) · Śloka 28

| ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಕರ್ಮ ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಂ, ಪುನಶ್ಚ ತತ್||೨೭|| ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧದ್ರವ್ಯಭೇದೇನ ಭಿದ್ಯತೇ| |೨೮|

ಸ೦-ಇತಿ-ಪ್ರಕಾರೇ, ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ದ್ರವ್ಯರಸವೀರ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಕರ್ಮ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್, ನ ವಿಶೇಷೇಣ| ಯೈರೇವ ಮಹಾಭೂತೈ ರಸವೀರ್ಯಾದಯೋ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತಾ ಆರಬ್ಧಾಃ, ತೈರೇವ ತಥಾಭೂತೈಸ್ತದಾಶ್ರಯಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಮ್| ಅತಃ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಕರ್ಮ ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಮುಕ್ತಮ್| ಸಾಮ್ಪ್ರತಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಕರ್ಮ ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯಂ ವಕ್ತುಮಿದಮಾಹ-ಪುನಶ್ಚ ತದಿತಿ| ತತ್-ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಂ ಕರ್ಮ ದ್ರವ್ಯರಸಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ, ಪುನರ್ಭಿದ್ಯತೇ-ವಿಶಿಷ್ಯತೇ| ಕೇನ ? ಇತ್ಯಾಹ-ವಿಚಿತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಚಿತ್ರಾಶ್ಚ ತೇ ಪ್ರತ್ಯಯಾಶ್ಚ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾಃ,-ನಾನಾಕಾರಸನ್ನಿವೇಶವಿಶೇಷಯುಕ್ತಾನಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ಪ್ರತಿಸತ್ತ್ವಂ ಪ್ರಾಕ್ತನಶುಭಾಶುಭಕರ್ಮಪ್ರೇರಿತೋ ವಿಚಿತ್ರೋ ಮಹಾಭೂತಪರಿಣಾಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಂ ಚ ತದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಚ, ತಸ್ಯ ಭೇದೋ-ವಿಶೇಷಃ, ತೇನ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧದ್ರವ್ಯಭೇದೇನ, ತತ್-ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಂ ಕರ್ಮ ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಂ, ಭಿದ್ಯತೇ-ನಾನಾತ್ವೇನ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತತ್ವಾದ್ರಸಾದೀನಾಮಪಿ ಯತ್ಕರ್ಮ ತದಪಿ ದ್ರವ್ಯಭೇದೇನ ಭಿದ್ಯತೇ| ನನು, ಸರ್ವಮಪಿ ದೇಶಕಾಲಾದಿವಶಾದ್ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಮ್, ಪರಸ್ಪರವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಾದ್ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್| ಪರಸ್ಪರವೈಲಕ್ಷಣ್ಯೇ ಚೈಷಾಂ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಮೇವ ಕಾರಣಮ್| ಯದ್ವಶಾದನ್ಯದಿದಂ ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ರೂಪರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾದಿಭಿನ್ನಮುತ್ಪದ್ಯತೇ, ತಥಾ ಪ್ರತಿಭಾಸತೇ ಚ| ತತ್ಕಿನ್ನು ? "ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧದ್ರವ್ಯಭೇದೇನ ಭಿದ್ಯತೇ|" ಇತಿ| ಅತ್ರಾಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಸತ್ಯಮೇತತ್, ಕಿನ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಮಿತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತಾ ಕೃತಮ್| ಯಸ್ಯ ಭೇದೇನ ದ್ರವ್ಯೇ ರಸವೀರ್ಯಾದೀನಾಂ ಯತ್ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಂ ಕರ್ಮ ತದ್ಭಿದ್ಯತೇ| ಯಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಮನ್ಯಾನಿ ಮಹಾಭೂತಾನ್ಯಾರಮ್ಭಕಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಚಾರಮ್ಭಕಾಣ್ಯಪರಾಣಿ, ತದ್ದ್ರವ್ಯಂ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಮ್| ತದೇವಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮ್| ಯತಃ ಕಾನಿಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯೈರೇವ ಮಹಾಭೂತೈರ್ಯಥಾವಿಧೈ ರಸಾದಯ ಆರಬ್ಧಾಃ, ತೈರೇವ ತಥಾವಿಧೈರ್ಮಹಾಭೂತೈಸ್ತದಾಶ್ರಯಾಣ್ಯಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾರಬ್ಧಾನಿ| ತಾನಿ ರಸಾದಿಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಾನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ತಾನಿ ಚ ಯಥಾಯಥಂ ತತ್ಕರ್ಮ ರಸಾದ್ಯನುಗುಣಂ ಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಕುರ್ವತೇ| ಯಥಾ,-ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುಶರ್ಕರಾದೀನಿ| ಕಾನಿಚಿತ್ಪುನಸ್ತದಾಶ್ರಿತರಸಾದಿಸಮಾರಮ್ಭಕಮಹಾಭೂತಾನ್ಯನ್ಯಾನಿ ತದಾಶ್ರಯದ್ರವ್ಯಾರಮ್ಭಕಾಣ್ಯನ್ಯಾನಿ ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ತೈರಾರಬ್ಧಾನಿ ತಾನಿ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ರಸಾದೀನಾಮಾರಮ್ಭಕಾಣ್ಯನ್ಯಾನಿ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಚಾರಮ್ಭಕಾಣ್ಯನ್ಯಥಾಭೂತಾನಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ನೋಭಯತ್ರೈಕರೂಪಾಣೀತಿ| ತಾನಿ ಚ ಯಥಾಯಥಂ ರಸಾದ್ಯನುಗುಣಂ ಕರ್ಮ ನ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಭಿನ್ನತ್ವಾದ್ಧೇತುಭಾವಸ್ಯ| ತಥಾ ಹಿ,-ರಸಾದೀನಾಮಾರಮ್ಭೇಽನ್ಯೋ ಹೇತುರನ್ಯಶ್ಚ ತದಾಶ್ರಯದ್ರವ್ಯಾರಮ್ಭ ಇತಿ| ಯಥಾ,-ಮಕುಷ್ಠಯವಮತ್ಸ್ಯಸಿಂಹಾದೀನಿ| ಏತಾನಿ ಹಿ ಯಥಾರಸಂ ನ ವೀರ್ಯವಿಪಾಕಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಇತ್ಥಂ ಯಾನಿ ರಸಾದಿಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಬಹೂನ್ಯಪಿ ತೇಷಾಂ ರಸೋಪದೇಶೇನ ಕರ್ಮ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ಶಕ್ಯತೇ| ಅತ ಏವ ಹೇತೋಃ ಷಣ್ಣಾಂ ರಸಾನಾಂ ಯೋ ಗುಣನಿರ್ದೇಶಃ, ತಸ್ಯ ಸಾರ್ಥಕತ್ವಮ್| ರಸೋಪದೇಶಮನ್ತರೇಣ ಹಿ ಬಹುತರಾಣಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಮಾನರೂಪಾಣಾಂ ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷ್ವಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮ ವಕ್ತುಂ ಸುಖೇನ ಶಕ್ಯತೇ| ಯಾನಿ ತು ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತೇಷಾಂ ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯಂ ಕರ್ಮೋಪದೇಶಂ ವಿನಾ ಯಥಾಯಥಂ ಕರ್ಮ ವಕ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ|

Adhikarana udAharaNArthaM granthakRudvacaH (9) · Śloka 1

ಏತದುದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ಗ್ರನ್ಥಕೃದಾಹ ಸ್ವಾದುರ್ಗುರುಶ್ಚ ಗೋಧೂಮೋ ವಾತಜಿದ್ವಾತಕೃದ್ಯವಃ||೨೮|| ಉಷ್ಣಾ ಮತ್ಸ್ಯಾಃ ಪಯಃ ಶೀತಂ ಕಟುಃ ಸಿಂಹೋ ನ ಶೂಕರಃ| ೨೮೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||

ಸ೦-ಸ್ವಾದುರಸೋಪೇತೋ ಗುರುಗುಣಯುಕ್ತಕ್ತಶ್ಚ ಗೋಧೂಮೋ ಮಧುರರಸೋಪದಿಷ್ಟಂ ವಾತಜಿತ್ತ್ವಂ ಯತ್ ಕರ್ಮ ತತ್ ಕರೋತಿ, ಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಯವಸ್ತು ಸ್ವಾದುರಸೋಪೇತೋ ಗುರುಗುಣಯುಕ್ತಕ್ತಶ್ಚ ಗೋಧೂಮೋ ಮಧುರರಸೋಪದಿಷ್ಟಂ ಯದ್ವಾತಜಿತ್ತ್ವಂ ಕರ್ಮ ತನ್ನ ಕರೋತಿ, ಅಪಿ ತು ವಾತಕೃತ್ತ್ವಮೇವ ಕರೋತಿ, ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಮತ್ಸ್ಯಃ ಸ್ವಾದುರಸೋಪೇತೋ ಗುರುಗುಣೋಪೇತಶ್ಚ ನ ಮಧುರರಸೋಪದಿಷ್ಟಃ ಶೀತವೀರ್ಯಃ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಃ, ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಕ್ಷೀರಂ ಚ ಸ್ವಾದುರಸೋಪೇತಂ ಗುರುಗುಣಯುಕ್ತಂ ಚ ಮಧುರರಸೋಪದಿಷ್ಟಂ ಶೀತವೀರ್ಯಮ್, ಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಸ್ವಾದುರಸಯುಕ್ತೋ ಗುರುಗುಣಯುಕ್ತಶ್ಚ ಸಿಂಹೋ ನ ಯಥಾರಸಂ ಮಧುರವಿಪಾಕಃ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಕಟುಕೋ ವಿಪಾಕೇ, ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಶೂಕರೋ ಮಧುರರಸಯುಕ್ತೋ ಗುರುಗುಣೋಪೇತಶ್ಚ ಯಥಾರಸಂ ಮಧುರವಿಪಾಕ ಏವ, ಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಏವಂ ಯಾನಿ ಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತೇಷಾಂ ರಸೋಪದೇಶೇನೈವ ಗುಣಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೩|೪೮)- "ಶೀತಂ ವೀರ್ಯೇಣ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಮಧುರಂ ರಸಪಾಕಯೋಃ| ತಯೋರಮ್ಲಂ ಯದುಷ್ಣಂ ಚ ಯಚ್ಚೋಕ್ತಂ ಕಟುಕಂ ತಯೋಃ|| ತೇಷಾಂ ರಸೋಪದೇಶೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ಗುಣಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ವೀರ್ಯತೋಽವಿಪರೀತಾನಾಂ ಪಾಕತಶ್ಚೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ|| ಯಥಾ ಪಯೋ ಯಥಾ ಸರ್ಪಿರ್ಯಥಾ ವಾ ಚವ್ಯಚಿತ್ರಕೌ| ಏವಮಾದೀನಿ ಚಾನ್ಯಾನಿ ನಿರ್ದಿಶೇದ್ರಸತೋ ಭಿಷಕ್||" ಇತಿ| ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಚ ರಸಾದಿಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಾನ್ಯೇವ ದ್ರವ್ಯಾಣೀತಿ ಚೇತಸಿ ಕೃತ್ವಾಽಽಚಾರ್ಯೋಽವೋಚತ್| ಯಥಾ (ಶ್ಲೋ.೪)- "ಗುರ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾ ದ್ರವ್ಯೇ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೌ ರಸಾಶ್ರಯೇ| ರಸೇಷು ವ್ಯಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ಸಾಹಚರ್ಯೋಪಚಾರತಃ||" ಇತಿ| ಅತ ಏವ ಚ ಬಹುತರಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ರಸಾದಿಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಾನಿ, ಅತೋ ರಸೋಪದೇಶವ್ಯಾಪ್ತ್ಯಾ ತಾನಿ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ಶಕ್ಯನ್ತೇ, ನಾನ್ಯಥಾ| ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಾನಿ ಪುನಃ ಕತಿಪಯಾನ್ಯೇವ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ, ತಾನಿ ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯಮೇವೋಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ| ಮುನಿನಾಽಪ್ಯಯಮರ್ಥೋ ಯುಕ್ತ್ಯವೋಕ್ತಃ| ಯಥಾ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೩|೫೯)- "ಮಧುರಂ ಕಿಞ್ಚಿದುಷ್ಣಂ ಸ್ಯಾತ್ಕಷಾಯಂ ತಿಕ್ತಮೇವ ಚ| ಯಥಾ ಮಹತ್ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಯಥಾ ಚಾನೂಪಮಾಮಿಷಮ್|| ಲವಣಂ ಸೈನ್ಧವಂ ನೋಷ್ಣಮಮ್ಲಮಾಮಲಕಂ ಯಥಾ| ಅರ್ಕಗುರುಗುಡೂಚೀನಾಂ ತಿಕ್ತಾನಾಂ ಚೋಷ್ಣಮುಚ್ಯತೇ|| ಕಿಞ್ಚಿದಮ್ಲರಸಂ ಗ್ರಾಹಿ ಕಿಞ್ಚಿದಮ್ಲ ಭಿನತ್ತಿ ಚ| ಯಥಾ ಕಪಿತ್ಥಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಭೇದಿ ಚಾಮಲಕಂ ಯಥಾ|| ಪಿಪ್ಪಲೀನಾಗರಂ ವೃಷ್ಯಂ ಕಟು ಚಾವೃಷ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ಕಷಾಯಃ ಸ್ತಮ್ಭನಃ ಶೀತಃ ಸೋಽಭಯಾಯಾ ಮತೋಽನ್ಯಥಾ| ತಸ್ಮಾದ್ರಸೋಪದೇಶೇನ ನ ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಮಾದಿಶೇತ್|" ಇತಿ| ಯೇ ಚ ರಸಸಂಯೋಗಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಸ್ತೇ ರಸಾದಿಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧೈರ್ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯರೂಪೈರ್ಮಿಥಃ ಕಲ್ಪನೀಯಾಃ, ನ ತು ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧೈರ್ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯರೂಪೈಃ| ಯಸ್ಮಾತ್ತೇಷಾಂ ನ ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರನಿರೂಪಿತಾ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾದಯೋ ವಿದ್ಯನ್ತೇ, ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧವಾತ್| [ಅತೋ ರಸೋಪದೇಶವ್ಯಾಪ್ತ್ಯಾ ತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಸ್ತೇ ರಸಸಂಯೋಗಾಃ ಕಲ್ಪಯಿತುಂ ನ ಯುಜ್ಯನ್ತೇ|] ಅಯಂ ರಸಸಂಯೋಗಭೇದ ಏವಂಗುಣೋಽಯಮೇವಂಗುಣಃ, ಏವಂಗುಣತ್ವಾಚ್ಚಾಮುಷ್ಮಿನ್ವಿಷಯೇ ಯೋಜ್ಯ ಏತಸ್ಮಿನ್ವಿಷಯೇ ಚಾಯಮಿತಿ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ, ಅನಿರ್ಜ್ಞಾತಸ್ವರೂಪತ್ವಾತ್| ನ ಹಿ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧೈರ್ಯೇ ರಸಸಂಯೋಗಾಃ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ, ತೇಷಾಂ ಸ್ವರೂಪಂ ಕಥಮಪ್ಯವಧಾರಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ| ಅಪಿ ಚ, ಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧೈರ್ಯೇ ಸಂಯೋಗಾಃ ಕಲ್ಪ್ಯನ್ತೇ, ತೇಷಾಂ ಸಂಯೋಗಿನಾಂ ವೀರ್ಯತಿ ಯೋ ವಿರೋಧಃ ಶೀತೋಷ್ಣಲಕ್ಷಣಃ, ಸ ನ ದೋಷಾಯ| ಯೇ ತು ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧೈಃ ಸಂಯೋಗಾಃ ಕಲ್ಪ್ಯನ್ತೇ, ತೇಷಾಂ ಸಂಯೋಗಿನಾಂ ಯಃ ಶೀತೋಷ್ಣಲಕ್ಷಣೋ ವಿರೋಧಃ, ಸ ದೋಷಾಯೇತಿ ವೇದ್ಯಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ರಸಾಲಾಪಾನಕಾದೀನಾಮನೇಕದ್ರವ್ಯಕೃತಾನಾಮನಭ್ಯವಹಾರ ಏವ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್| ತಥಾ, ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶದ್ವರ್ಗಾ ಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಸ್ತೇಷು ಯದಯೌಗಿಕಂ ತಜ್ಜಹ್ಯಾತ್ ಯೌಗಿಕಂ ತ್ವನುಕ್ತಮಪಿ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದಿತಿ ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತೇ ತತ್ರ ರಸಾದಿಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಮೇವ ಯೋಜ್ಯಮ್, ನ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಮ್| ತಸ್ಯ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾನಾಂ ನಿಶ್ಚಯಸ್ಯ ಕರ್ತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾತ್| ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಯತ ಏವಂ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಂ ವಿಚಿತ್ರರೂಪಮ್, ತಸ್ಮಾದ್ರಸೋಪದೇಶೇನ ನ ತತ್ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಮಾದಿಶೇತ್, ಅಪಿ ತು ರಸಾದಿಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಮೇವ ದ್ರವ್ಯಂ ರಸೋಪದೇಶೇನ ನಿರ್ದಿಶೇದಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಾಧ್ಯಾಯೋ ನವಮಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೯||