9. dravyādhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana dravyAdivij~jAnIyAdhyAyonavamaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

Adhikarana rasAdInAM dravyameva shreShTham (1) · Śloka 1

ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ರಸಾದಿಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಙ್ನಿರ್ದೇಶಃ, ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚ ಸ್ವಯಮೇವ ಗ್ರನ್ಥಕೃತ್ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ ದ್ರವ್ಯಮೇವ ರಸಾದೀನಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ, ತೇ ಹಿ ತದಾಶ್ರಯಾಃ| |೧|

Adhikarana dravyasya pa~jcaBUtAtmakatvam (1) · Śloka 1

| ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಂ ತತ್ತು|೧|

Adhikarana dravyotpattiprakAraH (1-2) · Śloka 2

| ಕ್ಷ್ಮಾಮಧಿಷ್ಠಾಯ ಜಾಯತೇ||೧|| ಅಮ್ಬುಯೋನ್ಯಗ್ನಿಪವನನಭಸಾಂ ಸಮವಾಯತಃ| ತನ್ನಿರ್ವೃತ್ತಿರ್ವಿಶೇಷಶ್ಚ ವ್ಯಪದೇಶಸ್ತು ಭೂಯಸಾ||೨||

Adhikarana sarvadravyANAM sarvadharmatvam (3) · Śloka 3

ತಸ್ಮಾನ್ನೈಕರಸಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವಾತ್| |೩|

Adhikarana sarvarogANAM sarvadoShajatvam dharmatAratamyam sarvadharmatvaparihAraH (3-4) · Śloka 4

| ನೈಕದೋಷಾಸ್ತತೋ ರೋಗಾಸ್ತತ್ರ ವ್ಯಕ್ತೋ ರಸಃ ಸ್ಮೃತಃ||೩|| ಅವ್ಯಕ್ತೋಽನುರಸಃ ಕಿಞ್ಚಿದನ್ತೇ ವ್ಯಕ್ತೋಽಪಿ ಚೇಷ್ಯತೇ| |೪|

Adhikarana dravye gurvAdayo guNAH rase sAhacaryopacArato guNAH (4-5) · Śloka 5

| ಗುರ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾ ದ್ರವ್ಯೇ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೌ ರಸಾಶ್ರಯೇ||೪|| ರಸೇಷು ವ್ಯಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ಸಾಹಚರ್ಯೋಪಚಾರತಃ| |೫|

Adhikarana pArthivadravyalakShaNam (5-6) · Śloka 6

| ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಂ ಗುರುಸ್ಥೂಲಸ್ಥಿರಗನ್ಧಗುಣೋಲ್ಬಣಮ್||೫|| ಪಾರ್ಥಿವಂ ಗೌರವಸ್ಥೈರ್ಯಸಙ್ಘಾತೋಪಚಯಾವಹಮ್| |೬|

Adhikarana ApyadravyalakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ದ್ರವಶೀತಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಮನ್ದಸಾನ್ದ್ರರಸೋಲ್ಬಣಮ್||೬|| ಆಪ್ಯಂ ಸ್ನೇಹನವಿಷ್ಯನ್ದಕ್ಲೇದಪ್ರಹ್ಲಾದಬನ್ಧಕೃತ್| |೭|

Adhikarana AgneyadravyalakShaNam (7-8) · Śloka 8

| ರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣವಿಶದಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪಗುಣೋಲ್ಬಣಮ್||೭|| ಆಗ್ನೇಯಂ ದಾಹಭಾವರ್ಣಪ್ರಕಾಶಪಚನಾತ್ಮಕಮ್| |೮|

Adhikarana vAyavyadravyalakShaNam (8-9) · Śloka 9

| ವಾಯವ್ಯಂ ರೂಕ್ಷವಿಶದಲಘುಸ್ಪರ್ಶಗುಣೋಲ್ಬಣಮ್||೮|| ರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವವೈಶದ್ಯವಿಚಾರಗ್ಲಾನಿಕಾರಕಮ್| |೯|

Adhikarana nABasadravyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ನಾಭಸಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಶದಲಘುಶಬ್ದಗುಣೋಲ್ಬಣಮ್||೯|| ಸೌಷಿರ್ಯಲಾಘವಕರಮ್| |೧೦|

Adhikarana sarvadravyamauShadham (10) · Śloka 10

ಜಗತ್ಯೇವಮನೌಷಧಮ್| ನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿದ್ಯತೇ ದ್ರವ್ಯಂ ವಶಾನ್ನಾನಾರ್ಥಯೋಗಯೋಃ||೧೦||

Adhikarana agnipavanotkaTaM dravyamUrdhvagam bhUmitoyaguNAdhikamadhogAmi (11-12) · Śloka 12

ದ್ರವ್ಯಮೂರ್ಧ್ವಗಮಂ ತತ್ರ ಪ್ರಾಯೋಽಗ್ನಿಪವನೋತ್ಕಟಮ್| ಅಧೋಗಾಮಿ ಚ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಭೂಮಿತೋಯಗುಣಾಧಿಕಮ್||೧೧|| ಇತಿ ದ್ರವ್ಯಮ್ ರಸಾನ್ ಭೇದೈರುತ್ತರತ್ರೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ| |೧೨|

Adhikarana vIryasya carcAprastAvaH (12-13) · Śloka 13

| ವೀರ್ಯಂ ಪುನರ್ವದನ್ತ್ಯೇಕೇ ಗುರು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಹಿಮಂ ಮೃದು||೧೨|| ಲಘು ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ತದೇವಂ ಮತಮಷ್ಟಧಾ| |೧೩|

Adhikarana carakamate sarvaM vIryavadeva (13-14) · Śloka 14

ಚರಕಾಚಾರ್ಯಃ ಪುನರೇವಂ ವಕ್ತಿ | ಚರಕಸ್ತ್ವಾಹ ವೀರ್ಯಂ ತತ್ ಕ್ರಿಯತೇ ಯೇನ ಯಾ ಕ್ರಿಯಾ||೧೩|| ನಾವೀರ್ಯಂ ಕುರುತೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸರ್ವಾ ವೀರ್ಯಕೃತಾ ಹಿ ಸಾ| |೧೪|

Adhikarana gurvAdiShvevAShTasu vIryAkhyA (14-15) · Śloka 15

| ಗುರ್ವಾದಿಷ್ವೇವ ವೀರ್ಯಾಖ್ಯಾ ತೇನಾನ್ವರ್ಥೇತಿ ವರ್ಣ್ಯತೇ||೧೪|| ಸಮಗ್ರಗುಣಸಾರೇಷು ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷವಿವರ್ತಿಷು| ವ್ಯವಹಾರಾಯ ಮುಖ್ಯತ್ವಾದ್ಬಹ್ವಗ್ರಗ್ರಹಣಾದಪಿ||೧೫||

Adhikarana rasAdInAM viryatvABAvaH (16) · Śloka 16

ಅತಶ್ಚ ವಿಪರೀತತ್ವಾತ್ಸಮ್ಭವತ್ಯಪಿ ನೈವ ಸಾ| ವಿವಕ್ಷ್ಯತೇ ರಸಾದ್ಯೇಷು, ವೀರ್ಯಂ ಗುರ್ವಾದಯೋ ಹ್ಯತಃ||೧೬||

Adhikarana dvidhaiva vIryam (17) · Śloka 17

ಉಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ದ್ವಿಧೈವಾನ್ಯೇ ವೀರ್ಯಮಾಚಕ್ಷತೇ| |೧೭|

Adhikarana tatropapattiH (17-18) · Śloka 18

ಅಪಿ ಚ| ನಾನಾತ್ಮಕಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಮಗ್ನಿಷೋಮೌ ಮಹಾಬಲೌ||೧೭|| ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಂ ಜಗದಿವ ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ ಜಾತುಚಿತ್| |೧೮|

Adhikarana uShNavIryalakShaNam shItavIryalakShaNam (18-19) · Śloka 19

| ತತ್ರೋಷ್ಣಂ ಭ್ರಮತೃಡ್ಗ್ಲಾನಿಸ್ವೇದದಾಹಾಶುಪಾಕಿತಾಃ||೧೮|| ಶಮಂ ಚ ವಾತಕಫಯೋಃ ಕರೋತಿ, ಶಿಶಿರಂ ಪುನಃ| ಹ್ಲಾದನಂ ಜೀವನಂ ಸ್ತಮ್ಭಂ ಪ್ರಸಾದಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಯೋಃ||೧೯||

Adhikarana vipAkasya lakShaNam (20) · Śloka 20

ವೀರ್ಯಾದನನ್ತರಂ ವಿಪಾಕಂ ಲಕ್ಷಯತಿ ಜಾಠರೇಣಾಗ್ನಿನಾ ಯೋಗಾದ್ಯದುದೇತಿ ರಸಾನ್ತರಮ್| ರಸಾನಾಂ ಪರಿಣಾಮಾನ್ತೇ ಸ ವಿಪಾಕ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ||೨೦||

Adhikarana vipAkatraividhyam (21) · Śloka 21

ಸ್ವಾದುಃ ಪಟುಶ್ಚ ಮಧುರಮಮ್ಲೋಽಮ್ಲಂ ಪಚ್ಯತೇ ರಸಃ| ತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಾಣಾಂ ವಿಪಾಕಃ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಟುಃ||೨೧||

Adhikarana trayANAM pAkAnAM lakShaNam (22-23) · Śloka 23

ರಸೈರಸೌ ತುಲ್ಯಫಲಸ್ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಂ ಶುಭಾಶುಭಮ್| ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಸೇನ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮ ಪಾಕೇನ ಚಾಪರಮ್||೨೨|| ಗುಣಾನ್ತರೇಣ ವೀರ್ಯೇಣ ಪ್ರಭಾವೇಣೈವ ಕಿಞ್ಚಿನ| |೨೩|

Adhikarana dravyadInAM pRuthak prayojanatvaM (23-24) · Śloka 24

| ಯದ್ಯದ್ದ್ರವ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಂ ಬಲವತ್ತ್ವೇನ ವರ್ತತೇ||೨೩|| ಅಭಿಭೂಯೇತರಾಂಸ್ತತ್ತತ್ಕಾರಣತ್ವಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ವಿರುದ್ಧಗುಣಸಂಯೋಗೇ ಭೂಯಸಾಽಲ್ಪಂ ಹಿ ಜೀಯತೇ||೨೪||

Adhikarana rasAdInAM sAmye svABAvikam balam (25) · Śloka 25

ರಸಂ ವಿಪಾಕಸ್ತೌ ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಭಾವಸ್ತಾನ್ಯಪೋಹತಿ| ಬಲಸಾಮ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಮಿತಿ ನೈಸರ್ಗಿಕಂ ಬಲಮ್||೨೫||

Adhikarana praBAvasya lakShaNam (26) · Śloka 26

ರಸಾದಿಸಾಮ್ಯೇ ಯತ್ ಕರ್ಮ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ತತ್ ಪ್ರಭಾವಜಮ್| |೨೬|

Adhikarana praBavodAharaNam (26-27) · Śloka 27

| ದನ್ತೀ ರಸಾದ್ಯೈಸ್ತುಲ್ಯಾಽಪಿ ಚಿತ್ರಕಸ್ಯ ವಿರೇಚನೀ||೨೬|| ಮಧುಕಸ್ಯ ಚ ಮೃದ್ವೀಕಾ, ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ದೀಪನಮ್| |೨೭|

Adhikarana dravyabhedena karmaNo bhedaH (27-28) · Śloka 28

| ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಕರ್ಮ ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಂ, ಪುನಶ್ಚ ತತ್||೨೭|| ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧದ್ರವ್ಯಭೇದೇನ ಭಿದ್ಯತೇ| |೨೮|

Adhikarana udAharaNArthaM granthakRudvacaH (9) · Śloka 1

ಏತದುದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ಗ್ರನ್ಥಕೃದಾಹ ಸ್ವಾದುರ್ಗುರುಶ್ಚ ಗೋಧೂಮೋ ವಾತಜಿದ್ವಾತಕೃದ್ಯವಃ||೨೮|| ಉಷ್ಣಾ ಮತ್ಸ್ಯಾಃ ಪಯಃ ಶೀತಂ ಕಟುಃ ಸಿಂಹೋ ನ ಶೂಕರಃ| ೨೮೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||