9. dravyādhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

സ൦- പൂര്വമന്നപാനാദിദ്രവ്യൈകദേശഃ പ്രായോപയോഗവാന്നിര്ദിഷ്ടഃ, തസ്യ ചാഹാരവിധേര്മാത്രാ ചോപദിഷ്ടാ| സമ്പ്രതി ദ്രവ്യരസവീര്യവിപാകാദയോ വാച്യാഃ| അന്നപാനം ഹി രസവീര്യവിപാകാദീന് പരീക്ഷ്യോപയോക്തവ്യമ്, നാന്യഥാ| തസ്മാന്മാത്രാശിതീയാധ്യായാദനന്തരം ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയ ആരഭ്യതേ-

Adhikarana dravyAdivij~jAnIyAdhyAyonavamaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

സ൦-ദ്രവ്യമാദിര്യേഷാം തേ ദ്രവ്യാദയഃ| ആദിശബ്ദേന രസവീര്യാദിപരിഗ്രഹഃ| ദ്രവ്യാദീനാം വിജ്ഞാനം-അവഗമഃ, തസ്മൈ ഹിതഃ| ശേഷം പൂര്വവത്|

Adhikarana rasAdInAM dravyameva shreShTham (1) · Śloka 1

തത്ര ദ്രവ്യസ്യ രസാദിഭ്യഃ പ്രാങ്നിര്ദേശഃ, പ്രാധാന്യാത്| പ്രാധാന്യം ച സ്വയമേവ ഗ്രന്ഥകൃത് പ്രതിപാദയന്നാഹ ദ്രവ്യമേവ രസാദീനാം ശ്രേഷ്ഠം, തേ ഹി തദാശ്രയാഃ| |൧|

സ൦-രസാദീനാമിതി നിര്ധാരണേ ഷഷ്ഠീ| രസവീര്യാദീനാം മധ്യേ ദ്രവ്യമേവ പ്രധാനമ്| കുതഃ ? തേ-രസാദയോ, ഹി-യസ്മാത്, തദാശ്രയാഃ-തദേവ ദ്രവ്യമാശ്രയോ യേഷാം ത ഏവമ്| അത ഏവ കേവലാ രസാദയോ നോപലഭ്യന്തേ| തസ്മാത് ദ്രവ്യം പ്രധാനമ്|

Adhikarana dravyasya pa~jcaBUtAtmakatvam (1) · Śloka 1

| പഞ്ചഭൂതാത്മകം തത്തു|൧|

സ൦-തുരവധാരണേ| യത്തദോശ്ച നിത്യാഭിസമ്ബന്ധാത് യദിത്യേതദനുക്തമപ്യര്ഥാല്ലഭ്യതേ| തേനായമര്ഥഃ,-യത് രസാദീനാമാശ്രയഭൂതം കാര്യം ദ്രവ്യം-ഹരീതക്യാദി സ്ഥാവരം, ഛാഗാദി വാ ജങ്ഗമം, തത് പഞ്ചഭൂതാത്മകമ്, ന തു യത്കാരണം ദ്രവ്യമാകാശാദി| തസ്യ ഹി പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വേ സത്യാകാശാദീനാം പൃഥക്ത്വേനാത്മലാഭോ ന സ്യാത്| തതശ്ചേദമാകാശം നാമ മഹാഭൂതമ്, ഇദം പൃഥ്വീ നാമ മഹാഭൂതമിതി ഗദിതും ന പാര്യേത, സര്വസ്യ പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകത്വാത്| ന ച യത്കാരണം തത്കദാചിത് കാര്യം സ്യാത്| തസ്മാത് കാര്യദ്രവ്യസ്യൈവ പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകത്വമ്, ന കാരണദ്രവ്യസ്യാऽऽകാശാദേഃ| മുനിസ്തു (ച. സൂ. അ. ൧|൪൭)- "ഖാദീന്യാത്മാ മനഃ കാലോ ദിശശ്ച ദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹഃ|" ഇതി നവധാ ദ്രവ്യമുക്ത്വാ തല്ലക്ഷണം വ്യധീത| യഥാ (ചരകേ സൂ. അ. ൧|൫൦)- "യത്രാശ്രിതാഃ കര്മഗുണാഃ കാരണം സമവായി യത്| തദ്ദ്രവ്യമ്" ഇതി| അസ്യാര്ഥഃ,-യത്ര കര്മ-പരിസ്പന്ദലക്ഷണം സംയോഗവിയോഗകാരണമ്, സമവേതശ്ച ഗുണഃ-യത്ര ശബ്ദാദയോ ഗുര്വാദയോ വാ| ബുദ്ധിര്വാ പരാദയോ വാ സമവേതാഃ, യച്ച കാരണം സമവായി തദ്ദ്രവ്യമുച്യതേ| സമവായീതി| യത്കാരണമപൃഥഗ്ഭവതി തത്സമവായികാരണമ്| യഥാ,-തന്തവഃ പടസ്യ| ഏതാനി കര്മഗുണാശ്രയിത്വസമവായികാരണത്വാനി യദ്യപി സര്വാണി സര്വസ്മിന് ദ്രവ്യേ ന വിദ്യന്തേ, തഥാऽപി യദ്യത്ര സമ്ഭവതി തത്ര തേന തസ്യ ദ്രവ്യസ്യ ദ്രവ്യത്വം കല്പ്യമ്| തദ്യഥാ,-മനസഃ കര്മഗുണാശ്രയിത്വേന, വായ്വാദീനാം തു കര്മഗുണാശ്രിയത്വേന സമവായികാരണ്ത്വേന ച| നനു, ആകാശാദീനി കാരണദ്രവ്യാണീതി കഥമുക്തമ് ? യാവതാऽऽകാശസ്യ ദ്രവ്യത്വമേവ നാസ്തീതി കേചിത്| താന്ബ്രൂമഹേ| ജലധേരിവ പ്രത്യക്ഷേണൈവാസ്യ നീലരൂപതോപലബ്ധേരസ്തിത്വം സിദ്ധമ്| തഥാ, കവയോऽപി നീലത്വമേവാസ്യ വര്ണയന്തി| യഥാ കര്ണാടസ്യ-"വിപുലപുലിനാ ഹൃദ്യാ നദ്യോ വഹന്ത്യതിനിര്മലാഃ കമലസുഭഗോ വായുര്ഘ്രാണം വിലമ്ബതി മാംസലഃ| നവജലധരച്ഛായാവാസാദിവാചിരനിര്ഗതോ വഹതി ശശഭൃന്നീലസ്നിഗ്ധേ നഭസ്യവദാതതാമ്||" ഇതി| തഥാ ച ബാണസ്യ-"ധൌതാശനി നഭസി" ഇതി| തദേതദ്ദൂഷയന്തി| തഥാ ഹി,- ദൂരാത് ഭ്രാന്തിമാത്രേണൈവ നീലരൂപത്വമസ്യോപലഭ്യതേ| യഥാ-ഗിരേര്വിവിധവര്ണസ്യാപി ദൂരാന്നീലത്വപ്രതീതിഃ| യത്കവീനാം വര്ണനം തത്സാദൃശ്യലേശേന നിഷ്പ്രമാണമേവ സമ്ഭാവ്യതേ| തഥാ ച തേജസഃ ശുക്ലത്വം വര്ണയന്തി| ന ച ശുക്ലത്വമേതസ്യോപപദ്യതേ, നിരാകാരത്വാത്| തസ്മാന്നീലരൂപത്വമാകാശസ്യാനുപപന്നമ്| അപി ച, യദ്യാകാശസ്യ നീലരൂപതാ സ്യാത്, തദാ നീലരൂപം ഭവന്നഭഃ| ന ച സ്യാത്സ്നിഗ്ധനീലരൂപത്വം നഭസഃ| നനു, ദര്ശനവൈചിത്ര്യാദസ്യ രൂപവത്ത്വമുപപന്നമ്| യഥാ,-പുരുഷഃ ശരാദേരൃജുതാം ദിദൃക്ഷുരേകം ചക്ഷുര്നിമീല്യാപരം ചോന്മീല്യ താമുപലഭതേ, ന തു നയനയുഗലേന| തദ്വത്സന്നികൃഷ്ടേ ഗഗനരൂപസ്യാനാദാനമ്, വിപ്രകൃഷ്ടേ തു ഗ്രഹണം സ്യാദിതി| ന ചൈതദ്യുക്തമ്| യതോ രൂപവത്ത്വേऽഭ്യുപഗമ്യമാനേ സ്പര്ശവത്ത്വമസ്യ പ്രസജ്യേത, രൂപസ്യ സ്പര്ശേന നിത്യസമ്ബന്ധാത്| സ്പര്ശവത്ത്വേ ച സത്യാകാശത്വമേവ ന സ്യാത്| അതോ ന രൂപവദ്വ്യോമ| അന്യേ ത്വേവം മന്യന്തേ| പവനവദാകാശസ്യാവസ്ഥാऽസ്തു| യഥാ കില പവനഃ സ്പര്ശവാന്, ന ച തസ്മിന് രൂപം സമ്ഭവതി| തഥൈവാകാശോ രൂപവാന്, ന ച സ്പര്ശവാനിതി| തദിദമനവഗതപദാര്ഥസ്വരൂപാണാം വിലപനമ്| തതോ യത്ര രൂപം തത്രാവശ്യം സ്പര്ശഃ, ന തു യത്ര സ്പര്ശസ്തത്രാവശ്യം രൂപമ്| തസ്മാന്ന നഭോ രൂപവന്ന ച സത് (സ്പര്ശവത്)| അത്രോച്യതേ| പരമാര്ഥദര്ശിഭിര്യദുപാദായോത്പത്തിഃ കഥ്യതേ, തദസ്തി| യഥാ,-പൃഥിവ്യാദി| ഉക്തം ച-"അക്ഷരാത് ഖം തതോ വായുസ്തസ്മാത്തേജസ്തതോ ജലമ്| ഉദകാത് പൃഥിവീ ജാതാ ഭൂതാനാമേഷ സമ്ഭവഃ||" ഇതി| തസ്മാദാകാശം ദ്രവ്യമസ്തി| അപി ച, ആകാശമുപദായ യതിവൃദ്ധിപ്രസവാദിവിശേഷോപലബ്ധേരാകാശസ്യാസ്തിത്വമ്| യഥാ,-രൂപോപലബ്ധിവിശേഷസമ്ഭവാനുമിതം ചക്ഷുഃ| അപി ച, ആകാശാഭാവേ ഹ്യേകഘനത്വം ജഗതഃ സ്യാത്| തഥാ, ശബ്ദാഖ്യസ്യ ഗുണസ്യാന്യഥാऽനുപപത്ത്യാऽസ്ത്യാകാശമിതി| നനു, വായോര്ദ്രവ്യത്വം നാസ്തി, തത്സ്വരൂപഗ്രാഹകപ്രമാണാഭാവാത്| സ്പര്ശോപലബ്ധേര്വായോരസ്തിത്വമുച്യത ഇതി ചേത് തദപി ന, യതോऽധുനൈവോക്തം ഖാദ്വായുരിതി| ഗഗനസ്യ ച സ്പര്ശാഭാവാത് വായോരപ്യസ്പര്ശവത്ത്വമ്, കാരണഗുണപൂര്വകത്വാത്കാര്യസ്യ| നൈതദസ്തി| കാര്യസ്യോഭയാത്മകത്വദര്ശനാത്| കാരണഗുണപൂര്വകം കാര്യം ദൃഷ്ടമകാരണഗുണപൂര്വകം ച ദൃഷ്ടമ്| തത്ര കാരണഗുണപൂര്വകം താവദ്യഥാ,-തന്തുശ്വേതത്വപൂര്വകം പടേ ശ്വേതത്വം ദൃഷ്ടമ്| അകാരണഗുണപൂര്വകം ച ദൃഷ്ടമ്, യഥാ-ഹരിദ്രാക്ഷാരസംയോഗാദ്രക്തതാ| തസ്മാദസ്പര്ശാദാകാശാദുത്പന്നോ വായുഃ സ്യാദേവ സ്പര്ശവാന്| നനു, ഏവമപ്യഗ്നിജലപൃഥിവീഷ്വപി സ്പര്ശവിശേഷസമ്ഭവാത് അഗ്ന്യാദിസമവായ ഏവ വായുര്വ്യവഹ്രിയതേ ന തു തദ്വ്യതിരിക്തോ വായുരസ്തി| അത്രോച്യതേ| സത്യമനലാദീനാമപി സ്പര്ശോऽസ്തി, കിന്തു വിലക്ഷണ ഏവാസൌ| തഥാ ഹി,- തേജസഃ സ്പര്ശോ രൂപൈകാര്ഥസമവായീ| അപാം സ്പര്ശോ രൂപരസാഭ്യാം സമവേതഃ| പൃഥിവ്യാഃ സ്പര്ശോ രൂപരസഗന്ധസമവേതഃ| യസ്തു വായോഃ സ്പര്ശഃ, സ പത്രചലനശാഖാഭഞ്ജനാദികര്മസമവായീ| സ നൈഷാമഗ്ന്യാദീനാം ദൃഷ്ടാനാം നാപ്യദൃഷ്ടാനാമാത്മഗിക്കാലാദീനാമ്| ഗുണാശ്ച സര്വേ ദ്രവ്യാശ്രയാ ദൃഷ്ടാഃ, രൂപാദയ ഇവ പടാദിഷു| തസ്മാദ്വായോര്വിശിഷ്ടസ്പര്ശവത്ത്വാദസ്തിത്വമനുമീയതേ| തഥാ, പവനസ്യ തത്കര്മോപദേശാദസ്തിത്വമ്| യസ്യ തത്ത്വദര്ശിഭിഃ കര്മോപദിശ്യതേ, തദസ്തി| യഥാ,- കഫാദിവദ്വാതസ്യ ച കര്മോപദിഷ്ടമ് (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൨|൪൯)- "സ്രംസവ്യാസവ്യധസ്വാപ" ഇത്യാദി| തസ്മാദസ്തി വായുര്ദ്രവ്യമിതി| അഗ്നിര്ദ്രവ്യം നാസ്തി, ഇന്ധനവ്യതിരേകേണാനുപലബ്ധേഃ| അത്രോച്യതേ| തത്ത്വദര്ശിഭിരഗ്നേര്ദ്രവ്യോത്പത്തിഹേതുത്വേനോപദേശാദസ്തിത്വമ്| തഥാ ചേഹൈവ വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ. ൮)- "ആഗ്നേയം ദാഹഭാവര്ണപ്രകാശപചനാത്മകമ്|" ഇതി| നനു, യുക്തശ്ചതുര്ണാം പൃഥിവ്യാപസ്തേജോവായൂനാം ഭൂതാനാം സാവയവത്വാത് ദ്രവ്യേഷൂത്കര്ഷാപകര്ഷസന്നിവേശഃ, ക്വചിദ്ദ്രവ്യേ കസ്യചിദ്ഭൂതസ്യ പ്രമാണതഃ പ്രഭാവതശ്ചാവയവാനാമുക്തര്ഷാപകര്ഷസദ്ഭാവാത്| ആകാശസ്യ തു നിരവയവത്വാത്സൂക്ഷ്മത്വാദേകത്വാച്ചോത്കര്ഷാപകര്ഷസന്നിവേശോ ന യുക്തഃ| യുക്തമാഹ ഭവാന്| കിന്തു സാവയവാനാമേവ ദ്രവ്യാണാം യേऽവയവാഃ ക്വചിത്പാഷാണാദൌ സംഹതാസ്തഥാऽവതിഷ്ഠന്തേ| യഥാ തത്ര ദ്രവ്യേ കാഠിന്യസ്യ പ്രകര്ഷോ ഭവതി| തത്ര ചാകാശമപകൃഷ്യതേ| അനിബിഡാവയവേ തു സന്നിവേശേ ആകാശഃ പ്രകൃഷ്യതേ| തദേവമനയാ യുക്ത്യാऽऽകാശസ്യാപി ന്യൂനാധികഭാവ ഉപപന്നഃ| അഥ കേന മഹാഭൂതേന കഥം കൃത്വാऽऽരബ്ധം തദ്ദ്രവ്യമിത്യാഹ-

Adhikarana dravyotpattiprakAraH (1-2) · Śloka 2

| ക്ഷ്മാമധിഷ്ഠായ ജായതേ||൧|| അമ്ബുയോന്യഗ്നിപവനനഭസാം സമവായതഃ| തന്നിര്വൃത്തിര്വിശേഷശ്ച വ്യപദേശസ്തു ഭൂയസാ||൨||

സ൦-പൃഥ്വീമാധാരീകൃത്വോത്പദ്യതേ| ഏവം പൃഥിവ്യാഖ്യേന ഭൂതേനാऽऽധാരത്വേനോപകൃത്യ തേന തദാരബ്ധം ദ്രവ്യമിത്യുച്യതേ| സ൦-തഥാ, അമ്ബു-സലിലം, യോനിഃ-കാരണം, യസ്യ തദമ്ബുയോനി ദ്രവ്യമ്| ഏവം ജലം നാമ മഹാഭൂതം രസവത്ത്വാദ്യോനിതയോപകൃത്യ തേന തദാരബ്ധമിത്യുച്യതേ| [മുനിനാऽപ്യുക്തമ് (ച. സൂ. അ. ൧|൬൩)- "രസനാര്ഥോ രസസ്തസ്യ ദ്രവ്യമാപഃ ക്ഷിതിസ്തഥാ| നിര്വൃത്തൌ ച വിശേഷേ ച പ്രത്യയാഃ ഖാദയസ്ത്രയഃ||" ഇതി| അമീഷാം ദ്രവ്യാദീനാമാശ്രയകര്മണോര്ഭേദശ്ചിന്ത്യഃ|] തഥാ, അഗ്നിപവനനഭസാം സമവായാത്-അപൃഥഗ്ഭാവാത്, തസ്യ-ദ്രവ്യസ്യ, നിവൃത്തിഃ-നിഷ്പത്തിഃ| തഥാ, തസ്യ ദ്രവ്യസ്യ യോ വിശേഷഃ-ഇദമന്യദിദമന്യദ്ദ്രവ്യമിത്യേവംരൂപോ നാനാസ്വഭാവഃ, സോऽപ്യഗ്നിപവനനഭസാം സമവായാത്| ഏവമഗ്നി പവനനഭോഭിഃ സമവായികാരണത്വൈനോപകൃത്യ തൈരേതദ്ദ്രവ്യമാരബ്ധമിത്യുച്യതേ| ഏവം ച സര്വം കാര്യദ്രവ്യം പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകമ്, പഞ്ചഭിര്മഹാഭൂതൈരാരബ്ധത്വാത്| നനു, യദി പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകം ദ്രവ്യം തത്കഥമുച്യതേ പാര്ഥിവമിദം ദ്രവ്യമിദമാപ്യമിത്യാഹ- സ൦-യത്ര ദ്രവ്യേ യദ്ഭൂതം ഭൂയിഷ്ഠമധികൃതമ്, തേന തസ്യ വ്യപദേശഃ-സംജ്ഞാ ഭവതി| യഥാ,-പൃഥിവ്യാऽധികയോത്പാദിതം ദ്രവ്യം പാര്ഥിവമ്| ഏവമാപ്യം തൈജസം ച വേദ്യമ്| തദേവം സര്വം ദ്രവ്യം പഞ്ചഭൂതാത്മകം സ്ഥിതമ്|

Adhikarana sarvadravyANAM sarvadharmatvam (3) · Śloka 3

തസ്മാന്നൈകരസം ദ്രവ്യം ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവാത്| |൩|

സ൦-തസ്മാദ്ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവാത് കാരണാദ്ദ്രവ്യം നൈകരസം-അപി ത്വനേകരസമ്| ഏവം ദ്രവ്യവദ്രസസ്യാപി ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവത്വമ്| അത ഏവ പ്രതിദ്രവ്യം മധുരാദിരസസ്യ നാനാസ്വാദോപലമ്ഭഃ| തഥാ ച, ദ്രാക്ഷാऽക്ഷോഡക്ഷീരേക്ഷുക്ഷൌദ്രഗോക്ഷുരാദൌ ദ്രവ്യേ സത്യപി മാധുര്യേऽപരോऽപര ആസ്വാദ ഉപലഭ്യതേ| ഏവമമ്ലാനാമപി മാതുലുങ്ഗധാന്യാമ്ലാദീനാം ദ്രവ്യാണാം നാനാസ്വാദോപലമ്ഭഃ| ഏവം ലവണാദീനാമപി വേദ്യമ്| അപി ചൈഷാം ദ്രാക്ഷാദീനാമനേകരസത്വമാസ്വാദവിശേഷാദനുമീയമാനം ഭൂയസാ രസേനാന്യരസാഭിഭവം കൃത്വാ വ്യപദിശ്യതേ ഇദം മധുരമിദമമ്ലാദ്യന്യതമമ്, മഹാഭൂതവത്| യഥാ,-സര്വം ദ്രവ്യം പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകം ഭൂയസാ മഹാഭൂതേനാന്യമഹാഭൂതാഭിഭവം കൃത്വാ യഥാ തേന വ്യപദിശ്യതേ പാര്ഥിവമിദമാപ്യമിദമിതി| നനു, ദ്രവ്യനിര്ണയേ പ്രകൃതേ പാഞ്ചഭൌതികം യദേവ ദ്രവ്യം പ്രതിജ്ഞാതം തദേവ "തസ്മാത്" ഇത്യാദിനാ നിഗമഗ്രന്ഥേനാതിവാഹയിതും യുക്തമ്, ന പുനരപ്രസ്തുതമനേകരസത്വമ്| തസ്മാദത്രൈവം ഗ്രന്ഥഃ കര്തും ന്യായ്യഃ-"തസ്മാന്നൈകഭൂതജം ദ്രവ്യം ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവാത്|" ഇതി| അത്രോച്യതേ| ഷണ്ണാമപി രസാനാം യോനിരുദകമ്| തതശ്ചൈകസ്യൈവ മഹാഭൂതസ്യോദകസംജ്ഞസ്യ രസകാരണത്വം പ്രാപ്തം നാന്യേഷാമ്, നീരസത്വാത്| ഇതി കൃത്വാ ന ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവത്വം രസസ്യ| ഇത്യേവംവിധാമാശങ്കാമപനിനീഷുര്ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവത്വം രസസ്യ ചൈകേനൈവ പ്രയത്നേന "തസ്മാന്നൈകരസം ദ്രവ്യം ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവാത്|" ഇതി ജഗാദ| മുനിശ്ചാത ഏവ രസസ്യ ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവത്വം സ്പഷ്ടം കൃത്വോവാച| യഥാ (ച. സൂ. അ. ൧|൬൩)- "രസനാര്ഥോ രസസ്തസ്യ ദ്രവ്യമാപഃ ക്ഷിതിസ്തഥാ| നിവൃത്തൌ ച വിശേഷേ ച പ്രത്യയാഃ ഖാദയസ്ത്രയഃ||" ഇതി| ഏവം ഭൂതസങ്ഘാതോ രസാനാം ദ്രവ്യാശ്രിതാനാമപി സമ്ഭവകാരണമ്| ഏതച്ച രസഭേദീയേ സവിസ്തരം കഥയിഷ്യാമഃ|

Adhikarana sarvarogANAM sarvadoShajatvam dharmatAratamyam sarvadharmatvaparihAraH (3-4) · Śloka 4

| നൈകദോഷാസ്തതോ രോഗാസ്തത്ര വ്യക്തോ രസഃ സ്മൃതഃ||൩|| അവ്യക്തോऽനുരസഃ കിഞ്ചിദന്തേ വ്യക്തോऽപി ചേഷ്യതേ| |൪|

സ൦-യതഃ സര്വം ദ്രവ്യമനേകരസമ്| തതഃ-തസ്മാത്കാരണാത്, ഏകദോഷാ രോഗാ ജ്വരാദയോ ന ഭവന്തി, അപി ത്വനേകദോഷാഃ, ത്രിദോഷാ ഇത്യര്ഥഃ| അത്രാപി "വ്യപദേശസ്തു ഭൂയസാ" ഇത്യധ്യാഹാര്യമ്| തേന ത്രിദോഷാത്മകേऽപി ജ്വരേ വാതാധികേ വാതജ്വര ഏവം പിത്തജ്വരഃ ശ്ലേഷ്മജ്വര ഇത്യേവംരൂപോ വ്യപദേശ ഉപപന്നഃ| നനു, യദി സര്വോ ജ്വരഃ സന്നിപാതജഃ, തത്കിമിതി വക്ഷ്യതി ? അയം സന്നിപാതജ്വര ഇതി| ബ്രൂമഹേ| സമവിഷമരൂപം ശക്ത്യുത്കര്ഷമാശ്രിത്യ യത്ര ദോഷാ വര്തന്തേ സ സന്നിപാതജ്വര ഇതി തന്ത്രകൃതാ പുരസ്താദ്വിസ്തരേണ പ്രതിപാദയിഷ്യതേ| അഥ കോ രസോऽനുരസോ വേത്യാഹ-തത്രേത്യാദി| തത്ര-തസ്മിന് ദ്രവ്യേ, യോ വ്യക്തഃ-സ്ഫുട ഉപലഭ്യതേ, സ രസഃ സ്മൃതസ്തന്ത്രകൃദ്ഭിഃ| യശ്ചാവ്യക്തോ-അസ്ഫുടപ്രതിഭാസോ രസനേന്ദ്രിയേണോപലഭ്യതേ, സോऽനുരസഃ| ഹീനാര്ഥോऽത്രാനുശബ്ദഃ, അല്പോ രസ ഇത്യര്ഥഃ| ന ചൈതാവദേവാനുരസലക്ഷണമിത്യാഹ-കിഞ്ചിദിത്യാദി| മുഖക്ഷിപ്തസ്യ ഹരീതക്യാദേര്ദ്രവ്യസ്യ രസനേന്ദ്രിയേണ കിഞ്ചിദന്തേ വ്യക്തോऽപ്യുപലഭ്യതേ യഃ സോऽപ്യനുരസ ഇഷ്യതേ, മുനിഭിരതി വാക്യശേഷഃ| അന്തേ ഇത്യനേനൈതദ്ബോധയതി,-അന്തേ-അവസാനേ, ന ത്വാദാവാപാതമാത്രേ ന ച മധ്യേ| തയോര്ഹി രസസ്യൈവോപലമ്ഭഃ| അനുശബ്ദസ്യാത്ര പശ്ചാദര്ഥത്വാത് പശ്ചാത് സ്ഫുടോऽപി കിഞ്ചിദ്യ ഉപലഭ്യതേ സോऽപ്യനുരസ ഇത്യര്ഥഃ| നനു, മധുരാദയോ രസാ ഗുര്വാദിഗുണയുക്താഃ കഥം വക്തും പാര്യന്തേ| യതോ മധുരാദയോ രസാ ഗുണാ ഗുര്വാദയശ്ച ഗുണാഃ| ന ച ഗുണാനാം മധുരാദീനാം ഗുര്വാദിഗുണാധാരത്വമുപപന്നമ്| തഥാ ച വൈശേഷികാ:-"നിര്ഗുണാ ഗുണാഃ" ഇതി| തസ്മിന് പര്യനുയോഗ ഇദമാഹ-

Adhikarana dravye gurvAdayo guNAH rase sAhacaryopacArato guNAH (4-5) · Śloka 5

| ഗുര്വാദയോ ഗുണാ ദ്രവ്യേ പൃഥിവ്യാദൌ രസാശ്രയേ||൪|| രസേഷു വ്യപദിശ്യന്തേ സാഹചര്യോപചാരതഃ| |൫|

സ൦-പൃഥിവ്യാദൌ-പൃഥിവ്യാദിമഹാഭൂതാരബ്ധേ ദ്രവ്യേ, രസാശ്രയേ ഗുര്വാദയോ ഗുണാഃ പരമാര്ഥത ആശ്രിതാഃ, ന തു രസേഷു മധുരാദിഷു| യത്തു രസേഷു വ്യപദിശ്യന്തേ തത് സാഹചര്യോപചാരതഃ| സഹ ചരതീതി സഹചരഃ, തസ്യ ഭാവഃ സാഹചര്യമ്| യസ്മിന്നേവഗുഡാദൌ ദ്രവ്യേ മധുരോ രസ ആശ്രിതസ്തസ്മിന്നപി ഗുരുഗുണ ആശ്രിതഃ, ഇതി മധുരരസഗുരുഗുണയോഃ സഹചരഭാവഃ| സാഹചര്യേണ-തുല്യാശ്രയത്വേനോപചാരഃ സാഹചര്യോപചാരഃ, തസ്മാത്സാഹചര്യോപചാരതോ, ഗുര്വാദയോ ഗുണാ രസേഷു-മധുരാദിഷു വ്യപദിശ്യന്തേ| യഥാ,-ഗുരുര്മധുരോ രസോ ലഘുരമ്ല ഇത്യാദി| ന പുനഃ പരമാര്ഥതോ രസേഷു ഗുര്വാദയഃ സന്തി| അസ്തി ച സാഹചര്യേണ വ്യപദേശഃ| യഥാ-ഘൃതസഹചരേണ ഘൃതസ്ഥേനാഗ്നിനാ ദഗ്ധോ ഘൃതദഗ്ധ ഇത്യുച്യതേ|

Adhikarana pArthivadravyalakShaNam (5-6) · Śloka 6

| തത്ര ദ്രവ്യം ഗുരുസ്ഥൂലസ്ഥിരഗന്ധഗുണോല്ബണമ്||൫|| പാര്ഥിവം ഗൌരവസ്ഥൈര്യസങ്ഘാതോപചയാവഹമ്| |൬|

സ൦-തത്ര-തേഷു പാര്ഥിവാദിഷു പഞ്ചസു ദ്രവ്യേഷു മധ്യേ, പാര്ഥിവം ദ്രവ്യം ഗുര്വാദിഗുണോത്കടമ്| ഉല്ബണശബ്ദേനൈതത് ദ്യോതയതി,-പാര്ഥിവേ ദ്രവ്യേऽന്യേऽപി ഗുണാഃ സന്തി, സര്വദ്രവ്യാണാം പാഞ്ചഭൌതികത്വാത്| ഗുര്വാദയസ്തത്രോത്കടാഃ| ഏവമാപ്യാദിഷു സര്വം യോജ്യമ്| തഥാ, ഗൌരവാദ്യാവഹം- ഗുരുത്വാദികൃദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana ApyadravyalakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ദ്രവശീതഗുരുസ്നിഗ്ധമന്ദസാന്ദ്രരസോല്ബണമ്||൬|| ആപ്യം സ്നേഹനവിഷ്യന്ദക്ലേദപ്രഹ്ലാദബന്ധകൃത്| |൭|

സ൦-ആപ്യം ദ്രവ്യം ദ്രവാദിഗുണോല്ബണം സ്നേഹനാദികൃത് |

Adhikarana AgneyadravyalakShaNam (7-8) · Śloka 8

| രൂക്ഷതീക്ഷ്ണോഷ്ണവിശദസൂക്ഷ്മരൂപഗുണോല്ബണമ്||൭|| ആഗ്നേയം ദാഹഭാവര്ണപ്രകാശപചനാത്മകമ്| |൮|

സ൦-ആഗ്നേയം ദ്രവ്യം രൂക്ഷാദിഗുണോത്കടം ദാഹാദികരമ്|

Adhikarana vAyavyadravyalakShaNam (8-9) · Śloka 9

| വായവ്യം രൂക്ഷവിശദലഘുസ്പര്ശഗുണോല്ബണമ്||൮|| രൌക്ഷ്യലാഘവവൈശദ്യവിചാരഗ്ലാനികാരകമ്| |൯|

സ൦-വായവ്യം ദ്രവ്യം രൂക്ഷാദിഗുണോല്ബണം രൌക്ഷ്യലാഘവാദികരമ്|

Adhikarana nABasadravyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| നാഭസം സൂക്ഷ്മവിശദലഘുശബ്ദഗുണോല്ബണമ്||൯|| സൌഷിര്യലാഘവകരമ്| |൧൦|

സ൦-നാഭസം ദ്രവ്യം സൂക്ഷ്മാദിഗുണോല്ബണം സൌഷിര്യാദികരമ്|

Adhikarana sarvadravyamauShadham (10) · Śloka 10

ജഗത്യേവമനൌഷധമ്| ന കിഞ്ചിദ്വിദ്യതേ ദ്രവ്യം വശാന്നാനാര്ഥയോഗയോഃ||൧൦||

സ൦-ഏവം-അനേന പഞ്ചമഹാഭൂതാരബ്ധേന ഗുര്വാദിഗുണയോഗേന ദ്രവ്യാണാം, ജഗതി-ഭുവനേऽസ്മിന്, അനൌഷധഭൂതം ന കിഞ്ചിദ് ദ്രവ്യമസ്തി,-അപി തു സര്വമേവ ദ്രവ്യം യത്സികതാപാംസ്വാദികം തദൌഷധം,-ചികിത്സിതമ്| വശാന്നാനാര്ഥയോഗയോഃ,-അര്ഥശ്ച യോഗശ്ച-അര്ഥയോഗൌ, അര്ഥഃ-പ്രയോജനമ്, യോഗോ-യുക്തിഃ, യഥാ,-അനയാ യുക്ത്യൌഷധമിദം യോജിതമസ്യ രോഗസ്യ വിജയായ സ്യാദനയാ ചാസ്യ രോഗസ്യേതി, നാനാവിധൌ യാവര്ഥയോഗൌ തയോര്വശാത്-സാമര്ഥ്യാത്, സര്വമപി ദ്രവ്യമൌഷധമ്, രോഗപ്രതീകാരഹേതുത്വാത്| അഥ കിം ദ്രവ്യം കിമ്ഭൂതോത്കടം ഭവതി ? ഇത്യാഹ-

Adhikarana agnipavanotkaTaM dravyamUrdhvagam bhUmitoyaguNAdhikamadhogAmi (11-12) · Śloka 12

ദ്രവ്യമൂര്ധ്വഗമം തത്ര പ്രായോऽഗ്നിപവനോത്കടമ്| അധോഗാമി ച ഭൂയിഷ്ഠം ഭൂമിതോയഗുണാധികമ്||൧൧|| ഇതി ദ്രവ്യമ് രസാന് ഭേദൈരുത്തരത്രോപദേക്ഷ്യതേ| |൧൨|

സ൦-ഊര്ധ്വം ഗച്ഛതീതി-ഊര്ധ്വഗമമ്| ഖപ്രകരണേ "ഗമേരപ്യുപസങ്ഖ്യാനമ്" ഇതി ഖഃ| പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, ഊര്ധ്വഗമം ദ്രവ്യമഗ്നിപവനാധികം ഭവതി| യഥാ,-മദനഫലാദി| ബാഹുല്യ (പ്രായോ) ഗ്രഹണാത് അഗ്നിസമീരണോത്കടസ്യാപ്യധോഗാമിത്വം ദൃഷ്ടമ്| യഥാ,-ഹരീതക്യാദേഃ, അചിന്ത്യപ്രഭാവത്വാത്| യഥാ,-സര്പസ്യ വിഷമയത്വേऽപി തത്ഫണാമണേര്വിഷഘ്നത്വമ്| ഭൂയിഷ്ഠം-പ്രായേണ, ഭൂമിതോയോല്ബണം ദ്രവ്യമധോഗാമി ഭവതി| യഥാ,-ത്രിവൃതാദി| യത്തു വ്യാമിശ്രാത്മകം തുല്യകാലമൂര്ധ്വാധോദോഷഹരണം തദിഹ ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാന്നോക്തമപി വ്യാമിശ്രഭൂതോത്കടം ദ്രവ്യം വ്യാമിശ്രാത്മകമിതി സാമര്ഥ്യലബ്ധ ഏവായമര്ഥഃ| സ൦-ഇതി-പരിസമാപ്തൌ, ദ്രവ്യം പ്രതി യദ്വക്തവ്യം തന്നിഷ്പന്നമിത്യര്ഥഃ| ഏവം ദ്രവ്യേ നിര്ദിഷ്ടേ രസാ നിര്ദേഷ്ടും യുക്താ ഇത്യാഹ- സ൦-ബഹുവക്തവ്യത്വാദുത്തരത്ര-അനന്തരേऽധ്യായേ, രസാന് ഭേദൈഃ-ത്രിഷഷ്ടിസങ്ഖ്യാവച്ഛിന്നൈഃ, ഉപദേക്ഷ്യതേ തന്ത്രകൃത്| അഥ വീര്യസ്യ വിപകാദിഭ്യഃ പ്രാധാന്യാത്തച്ചര്ചാം പ്രസ്തൌതി-

Adhikarana vIryasya carcAprastAvaH (12-13) · Śloka 13

| വീര്യം പുനര്വദന്ത്യേകേ ഗുരു സ്നിഗ്ധം ഹിമം മൃദു||൧൨|| ലഘു രൂക്ഷോഷ്ണതീക്ഷ്ണം ച തദേവം മതമഷ്ടധാ| |൧൩|

സ൦-ദ്രവ്യമുക്തമ്| വീര്യം പുനര്ഗുര്വാദീനഷ്ടൌ ഗുണാന് ദ്രവ്യാശ്രിതാനിതി സമാചക്ഷതേ| തത്-തസ്മാത്, ഏവം-അനേന പ്രകാരേണ, വീര്യമഷ്ടധാ-അഷ്ടപ്രകാരം, ഗുര്വാദിവാദിനാം മതമ്|

Adhikarana carakamate sarvaM vIryavadeva (13-14) · Śloka 14

ചരകാചാര്യഃ പുനരേവം വക്തി | ചരകസ്ത്വാഹ വീര്യം തത് ക്രിയതേ യേന യാ ക്രിയാ||൧൩|| നാവീര്യം കുരുതേ കിഞ്ചിത്സര്വാ വീര്യകൃതാ ഹി സാ| |൧൪|

സ൦-യേന-സ്വഭാവേന, യാ ക്രിയാ ക്രിയതേ-യത്കര്മ നിഷ്പാദ്യതേ, തദ്വീര്യമ്| തദേവം യാവത് കിഞ്ചിദ്ഗുണജാതം ദ്രവ്യേ സ്ഥിതം തത്സര്വം വീര്യമേവ| സര്വം കരോതീത്യത ഏവാഹ-നാവീര്യമിത്യാദി| യന്ന വീര്യം തന്ന കിഞ്ചിത്കരോതി-ന കാഞ്ചിദപ്യര്ഥക്രിയാം നിഷ്പാദയതി, പ്രതിനിയതശക്തിപരിഷ്വക്തത്വാത് സര്വഭാവാനാമ്| അത ഏവാഹ-സര്വേത്യാദി| ഹിശബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ| യസ്മാത്സര്വാ ക്രിയാ വീര്യകൃതാ-വീര്യേണ ജനിതാ| തതോ യന്ന വീര്യം തന്ന കിഞ്ചിത്കുരുതേ|

Adhikarana gurvAdiShvevAShTasu vIryAkhyA (14-15) · Śloka 15

| ഗുര്വാദിഷ്വേവ വീര്യാഖ്യാ തേനാന്വര്ഥേതി വര്ണ്യതേ||൧൪|| സമഗ്രഗുണസാരേഷു ശക്ത്യുത്കര്ഷവിവര്തിഷു| വ്യവഹാരായ മുഖ്യത്വാദ്ബഹ്വഗ്രഗ്രഹണാദപി||൧൫||

സ൦-യതോ വീര്യസ്യൈവ കരണസാമര്ഥ്യം തേന കാരണേന ഗുര്വാദിഷ്വേവാഷ്ടാസു വീര്യാഖ്യാ അന്വര്ഥേതി-അനുഗതാര്ഥേതി, ഭണ്യതേ| ഏവകാരോऽവധാരണാര്ഥഃ| ഗുര്വാദിഷ്വേവ വീര്യസംജ്ഞാ ന തു രസവിപാകപ്രഭാവേഷു [മന്ദസാന്ദ്രാദിഷു വാ]| കിമ്ഭൂതേഷു ഗുര്വാദിഷു ? സമഗ്രേത്യാദി| സമഗ്രാശ്ച തേ ഗുണാശ്ച, തേഷു സാരാഃ-ചിരകാലാവസ്ഥിതയോ ഗുര്വാദയ ഏവ| തഥാ ച, ജാഠരാഗ്നിസംയോഗേനാപി ന മധുരാദിരസവത് സ്വഭാവമേതേ ജഹതി| സര്തേഃ സുസ്ഥിര ഇതി ഘഞി സാരശബ്ദഃ| തഥാ, അന്യേഭ്യോ മന്ദസാന്ദ്രാദിഭ്യോ ഗുണേഭ്യോ രസാദിഭ്യോ വാ ഗുര്വാദയഃ ശക്ത്യുത്കര്ഷവിവര്തിനഃ| ശക്തേഃ-സാമര്ഥ്യസ്യ, ഉത്കര്ഷഃ-ആധിക്യമ്, വിശേഷേണ വര്തോ-വിവര്തഃ,-വിശേഷേണ ഭവനമ്, ശക്ത്യുത്കര്ഷസ്യ വിവര്തഃ, സ വിദ്യതേ യേഷാം ത ഏവമ്| കിഞ്ച, ഗുര്വാദീനാം ഗുണാനാം വ്യവഹാരായ-വ്യവഹാരാര്ഥമ്, മുഖ്യത്വാത്-അന്യേഭ്യോ ഗുണേഭ്യോ ഗുര്വാദയഃ പ്രധാനഭൂതാ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ ച, (ശ്ലോ. ൪)-"ഗുര്വാദയോ ഗുണാ ദ്രവ്യേ പൃഥിവ്യാദൌ രസാശ്രയേ|" ഇത്യുക്തമ്, ന മധുരാദയോ ഗുണാ ഇതി| തസ്മാത് ഗുര്വാദീനാം ഗുണാനാം വ്യവഹാരമുഖ്യത്വം രസാദിഭ്യഃ| തഥാ, ബഹ്വഗ്രഗ്രഹണാത്-ബഹുഗ്രഹണാദഗ്രഗ്രഹണാച്ച, ബഹവോ ദ്രവ്യരസാദയോ ഗുര്വാദിഭിര്ഗൃഹീതാ ഭവന്തി| തഥാ ചായുര്വേദശാസ്ത്രേഷു രസാദിഭ്യോ ഗുര്വാദീനാമഗ്രേ ഗ്രഹണം ദൃഷ്ടമ്| യഥാ,-വാതാദിദോഷഗുണനിരൂപണായാം ഗുര്വാദീനാമേവ പൂര്വം ഗ്രഹണമ്, ന രസാദീനാമ്| തഥാ ച, "തത്ര രൂക്ഷോ ലഘുഃ" ഇത്യാചാര്യോऽപഠദ്വായ്വാദിലക്ഷണേ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧|൧൧)| ഏവം ഗുര്വാദീനാമേവാഗ്രഗ്രഹണാത് ഗുര്വാദിഷ്വേവ വീര്യാഖ്യാऽന്വര്ഥാ-അനുഗതാര്ഥേതി ഭണ്യതേ|

Adhikarana rasAdInAM viryatvABAvaH (16) · Śloka 16

അതശ്ച വിപരീതത്വാത്സമ്ഭവത്യപി നൈവ സാ| വിവക്ഷ്യതേ രസാദ്യേഷു, വീര്യം ഗുര്വാദയോ ഹ്യതഃ||൧൬||

സ൦-അതഃ-അസ്മാച്ച കാരണകദമ്ബകാത്, വിപരീതത്വാത്-വൈപരിത്യേന സ്ഥിതത്വാത്, ന രസാദയോ വീര്യമ്| തഥാ ഹി,-രസസ്യ സാരത്വം നാസ്തി, ജാഠരാനലസംയോഗവശേന രസാന്തരോത്പത്തേഃ| ഗുര്വാദീനാം തു ജാഠരാഗ്നിസംയോഗവശേനാപി നാന്യഥാഭാവഃ| തഥാ ച ന രസസ്യ ശക്ത്യുത്കര്ഷവിവര്തിത്വമ്,-യതോ രസസ്യ ഗുര്വാദ്യാഹിതശക്തേരേവ സ്വകര്മണി സാമര്ഥ്യമ്| വ്യവഹാരായ യഥാ ഗുര്വാദേര്മുഖ്യത്വം യഥാ ച ബഹ്വഗ്രഗ്രഹണം തഥാ പ്രാഗ്ദര്ശിതമ്| പ്രഭാവഃ-സര്വാതിശായി ദ്രവ്യസ്വഭാവഃ, തസ്യ ച ക്രിയാനിര്വര്തനസാമാന്യേ സത്യപി വീര്യസംജ്ഞാ പൂര്വോക്താദ്ധേതോര്ന പ്രവര്തതേ| ഏവം വിപാകകര്മണോരപി ചിന്ത്യമ്| തസ്മാത് രസാദ്യേഷു സമ്ഭവത്യപി-വിദ്യമാനാऽപി, അസദ്രൂപേവ സാ വീര്യസംജ്ഞാ ന വിവക്ഷ്യതേ-നോരരീക്രിയതേ| ആദൌ ഭവഃ-ആദ്യഃ| ദിഗാദിത്വാദ്യത്| രസ ആദ്യോ യേഷാം-പ്രഭാവാദീനാം, ത ഏവം തേഷു| വീര്യമിത്യാദി| ഹിശബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ| യത ഏവം സാ-വീര്യസംജ്ഞാ, സമ്ഭവത്യപി രസാദിഷു വൈപരീത്യാന്ന വിവക്ഷ്യതേ, അതോ ഗുര്വാദയ ഏവ വീര്യമ്, ന രസാദയഃ |

Adhikarana dvidhaiva vIryam (17) · Śloka 17

ഉഷ്ണം ശീതം ദ്വിധൈവാന്യേ വീര്യമാചക്ഷതേ| |൧൭|

സ൦-അന്യ ആചാര്യാ ഉഷ്ണം ശീതമിതി ദ്വിപ്രകാരം വീര്യമാചക്ഷതേ| ഏവകാരോऽവധാരണാര്ഥഃ| ദ്വിധൈവ വീര്യമ്, നാഷ്ടധേതി|

Adhikarana tatropapattiH (17-18) · Śloka 18

അപി ച| നാനാത്മകമപി ദ്രവ്യമഗ്നിഷോമൌ മഹാബലൌ||൧൭|| വ്യക്താവ്യക്തം ജഗദിവ നാതിക്രാമതി ജാതുചിത്| |൧൮|

സ൦-അപി ചേതി നിപാതസമുദായോ യുക്തിസമുച്ചയേ| തേऽപി സയുക്തികമേവാഹുരിത്യര്ഥഃ| താമേവ യുക്തിം ദര്ശയന്നാഹ-നാനാത്മകമപീത്യാദി| നാനാസ്വഭാവമപി ദ്രവ്യം-സ്ഥാവരജങ്ഗമാദ്യം ചേതനാചേതനമ്, അഗ്നീഷോമൌ മഹാബലൌ-ഉത്കൃഷ്ടശക്തീ, ന ജാതു കദാചിദതിക്രാമതി-നോല്ലങ്ഘ്യ വര്തതേ| അവശ്യം ഹി ദ്രവ്യം കിഞ്ചിദാഗ്നേയം കിഞ്ചിത്സൌമ്യമ്, അതഃ കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യമുഷ്ണവീര്യം കിഞ്ചിച്ഛീതവീര്യമ്| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൬|൮൪)- "ന മത്സ്യാന് പയസാ സഹാഭ്യവഹ്രിയാത്| ഉഭയം ഹ്യേതന്മധുരം മധുരവിപാകം ശീതോഷ്ണത്വാത് വിരുദ്ധവീര്യമ്, വിരുദ്ധവീര്യത്വാച്ഛോണിതപ്രദൂഷണായ|" ഇതി| അത്ര ദൃഷ്ടാന്തമാഹ-വ്യക്താവ്യക്തമിത്യാദി| വ്യക്തം ചാവ്യക്തം ച വ്യക്താവ്യക്തമ്, നാനാത്മകമപി ജഗത്-ത്രൈലോക്യം കര്തൃ യഥാ വ്യക്തം ചാവ്യക്തം ച നാതിക്രാമതി, തഥാ ദ്രവ്യമഗ്നീഷോമാവിത്യര്ഥഃ| വ്യക്തം-സ്ഥൂലമ്, ദൃശ്യമിത്യര്ഥഃ| സാങ്ഖ്യാനാം തു മഹദാദി-വ്യക്തമ്, അവ്യക്തം-പ്രധാനം പുരുഷശ്ച|

Adhikarana uShNavIryalakShaNam shItavIryalakShaNam (18-19) · Śloka 19

| തത്രോഷ്ണം ഭ്രമതൃഡ്ഗ്ലാനിസ്വേദദാഹാശുപാകിതാഃ||൧൮|| ശമം ച വാതകഫയോഃ കരോതി, ശിശിരം പുനഃ| ഹ്ലാദനം ജീവനം സ്തമ്ഭം പ്രസാദം രക്തപിത്തയോഃ||൧൯||

സ൦-തത്ര-തയോരുഷ്ണശീതയോര്മധ്യേ, ഉഷ്ണം-ഉഷ്ണവീര്യം, ഭ്രമാദീന് കരോതി| ആശുപാകിതാം-ശീഘ്രപാകിത്വമ്| ശിശിരം പുനഃ-ശീതവീര്യം തു, ഹ്ലാദനാദീന് കരോതി|

Adhikarana vipAkasya lakShaNam (20) · Śloka 20

വീര്യാദനന്തരം വിപാകം ലക്ഷയതി ജാഠരേണാഗ്നിനാ യോഗാദ്യദുദേതി രസാന്തരമ്| രസാനാം പരിണാമാന്തേ സ വിപാക ഇതി സ്മൃതഃ||൨൦||

സ൦-ജാഠരേണ-ഔദര്യേണ, അഗ്നിനാ യോഗാത്-സംശ്ലേഷാത്, യത് രസാനാം പരിണാമാന്തേ-ജരണനിഷ്ഠാകാലേ, രസാന്തരം-രസവിശേഷഃ, ഉദേതി-ഉപദ്യതേ, സ വിപാക ഇതി സ്മൃതോ-മുനിഭിഃ കഥിതഃ|

Adhikarana vipAkatraividhyam (21) · Śloka 21

സ്വാദുഃ പടുശ്ച മധുരമമ്ലോऽമ്ലം പച്യതേ രസഃ| തിക്തോഷണകഷായാണാം വിപാകഃ പ്രായശഃ കടുഃ||൨൧||

സ൦-സ്വാദുഃ-മധുരോ ഗുഡാദിഃ, പടുഃ-ലവണഃ സൈന്ധവാദിഃ, മധുരം [ യഥാ ഭവതി തഥാ ] കൃത്വാ പച്യതേ രസ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| മധുരമിതി ക്രിയാവിശേഷണത്വാന്നപുംസകലിങ്ഗമ്| സ്വാദുഃസ്വാദുവിപാകോ, ലവണോऽപി സ്വാദുവിപാക ഇത്യര്ഥഃ| അമ്ലോ രസോ-ദധികാഞ്ചികാദിഃ, അമ്ലം പച്യതേ-അമ്ലവിപാകോ ഭവതി| തിക്തോഷണകഷായാണാം പ്രായശഃ കടുര്വിപാകോ ഭവതി| പ്രായശോഗ്രഹണം പൂര്വത്രാപി യോജനീയമ്| തേന വ്രീഹിസ്ഥോ മധുരോ രസോऽമ്ലം പച്യത ഇത്യുപപന്നമ്| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൬|൧൦)- "സ്വാദുരമ്ലവിപാകോऽന്യോ വ്രീഹിഃ" ഇതി| തഥാ, ഹരീതക്യാ ഭൂയസ്ത്വേന യഃ കഷായോ രസഃ, സ മധുരമേവ പച്യതേ| തഥാ, കടുകോ രസഃ ശുണ്ഠ്യാര്ദ്രകപിപ്പല്യാദിസ്ഥോ മധുരം പച്യതേ| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൬|൧൫൩)- "കഷായാ മധുരാ പാകേ" ഇതി| തഥാ (ഹൃ. സൂ. അ. ൬|൧൬൩)- നാഗരം ദീപനം വൃഷ്യം ഗ്രാഹി ഹൃദ്യം വിബന്ധനുത്| രുച്യം ലഘു സ്വാദുപാകം " ഇതി, "തദ്വദാര്ദകമ്" ഇതി| തഥാ (ഹൃ. സൂ. അ. ൬|൧൬൧)- "ശ്ലേഷ്മലാ സ്വാദുശീതാര്ദ്രാ" ഇത്യാരമ്ഭ യാവത് "സ്വാദുപാകാ" ഇതി| അത്ര കേചിദാഹുഃ,-തിക്തകഷായയോരേവ കടുവിപാകതയാ പിത്തകര്തൃത്വമാപദ്യത ഇതി| തദേതദസത്| ശീതവീര്യത്വേനൈതയോഃ പിത്തഹര്തൃത്വാത്| വീര്യം ഹി രസവിപാകൌ വിജയതേ| വക്ഷ്യതി ഹി (ശ്ലോ. ൨൫)- "രസം വിപാകസ്തൌ വീര്യമ്" ഇതി|

Adhikarana trayANAM pAkAnAM lakShaNam (22-23) · Śloka 23

രസൈരസൌ തുല്യഫലസ്തത്ര ദ്രവ്യം ശുഭാശുഭമ്| കിഞ്ചിദ്രസേന കുരുതേ കര്മ പാകേന ചാപരമ്||൨൨|| ഗുണാന്തരേണ വീര്യേണ പ്രഭാവേണൈവ കിഞ്ചിന| |൨൩|

സ൦-രസൈഃ-ജിഹ്വാവൈഷയികൈര്മധുരാമ്ലകടുകൈഃ, വിപാകകാലോപലഭ്യോ മധുരാമ്ലകടുകലക്ഷണോ യോ രസോ ഭവതി-അസൌ, തുല്യഫലഃ,-തുല്യം-സദൃശം, ഫലം യസ്യ സ തുല്യഫലഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി,-അഭ്യവഹൃതസ്യ മധുരരസസ്യ ജാഠരാഗ്നിസംയോഗവശാത് യത് രസാന്തരം ഫലതയാ നിഷ്പന്നം തത് രസൈഃ സദൃശഫലമ്| ഫലഗ്രഹണേനൈതത്പ്രതിപാദയതി,-ഫലോപമമേവ വൃഷ്യാദിലക്ഷണം കാര്യസദൃശമ്, ന തു കുസുമോപമം ദേഹാഹ്ലാദനാദിലക്ഷണം കാര്യമിതി| ഏവമമ്ലാദീനാമപി വ്യാഖ്യേയമ്| തത്രേത്യാദി| തത്ര-തേഷു രസവീര്യവിപാകാദിഷു മധ്യേ, ദ്രവ്യം കിഞ്ചിച്ഛുഭാശുഭം-സദസത്കര്മ, രസേന കുരുതേ| യഥാ,-മധു മധുരകഷായരസത്വേന പിത്തം ശമയതി| കിഞ്ചിദ്വിപാകേന| യഥാ,-തദേവ മധു കടുവിപാകതയാ കഫം ഹന്തി| കിഞ്ചിന്ന ദ്രവ്യം ഗുണാന്തരേണ,-അന്യോന്യഗുണവികൃതത്വാത് രസവിപാകതോ യഃ സ ഗുണാന്തരോ ഗുര്വാദിഃ, തേന| യഥാ,-അമ്ലം കാഞ്ജികം കഫം ശമയതി രൌക്ഷ്യാത്| കിഞ്ചിന വീര്യേണ| യഥാ (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൧൭)- "കഷായതിക്തം മഹത്പഞ്ചമൂലം വാതം ജയതി, ന തു പിത്തമുഷ്ണവീര്യത്വാത്|" കിഞ്ചിന ദ്രവ്യം പ്രഭാവേണൈവ ശുഭാശുഭം കര്മ കുരുതേ| യഥാ,-അമ്ലോഷ്ണാ സുരാ ക്ഷീരം വര്ധയതി| നനു, യത്ര ദ്രവ്യാശ്രിതാനാം രസാദീനാം വിരോധഃ, തത്രൈഷാം കാര്യനിഷ്പത്തൌ സമശക്തിത്വം ന വാ ? ഇത്യാശങ്കാനിവൃത്ത്യര്ഥമാഹ-

Adhikarana dravyadInAM pRuthak prayojanatvaM (23-24) · Śloka 24

| യദ്യദ്ദ്രവ്യേ രസാദീനാം ബലവത്ത്വേന വര്തതേ||൨൩|| അഭിഭൂയേതരാംസ്തത്തത്കാരണത്വം പ്രപദ്യതേ| വിരുദ്ധഗുണസംയോഗേ ഭൂയസാऽല്പം ഹി ജീയതേ||൨൪||

സ൦-രസാദീനാം-രസവീര്യവിപാകപ്രഭാവാനാം മധ്യേ, യത്-രസാദിവസ്തു,-രസോ വാ വീര്യം വാ വിപാകോ വാ പ്രഭാവോ വാ, ബലവത്ത്വേന-ബലിഷ്ഠതയാ, ദ്രവ്യേ വര്തതേ-അവതിഷ്ഠതേ, തത്-വസ്തുജാതമ്, ഇതരാന്-അബലിഷ്ഠാന്, അഭിഭൂയ-വിഫലീകൃത്യ, കാരണത്വം പ്രപദ്യതേ,-കര്മകരണേ കാരണതാമാസാദയതീത്യര്ഥഃ| അത ഇദമാഹ-വിരുദ്ധേത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, വിരുദ്ധഗുണസംയോഗേ-സംഹതീഭാവേ സതി, യദല്പം വസ്തു തത് ഭൂയസാ-ബലവതാ, ജീയതേ-അഭിഭൂയതേ| ഗുണശബ്ദേന ചാത്ര രസാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ, ന പാരിഭാശികാ ഗുര്വാദയോऽപ്രകൃതത്വാത്| വിരുദ്ധഗുണസംയോഗ ഇത്യത്ര വിരുദ്ധഗുണസമവേതദ്രവ്യസംയോഗ ഇതി ബോധ്യമ്, ന വിരുദ്ധഗുണസംയോഗ ഇതി| ന ഹി ഗുണാനാം സംയോഗോ വക്തും യുജ്യതേ, കിം തര്ഹി ? ദ്രവ്യാണാമ്| തഥാ ച മുനിഃ (ച. വി. അ. ൧|൨൮)- "സംയോഗസ്തു ദ്വയോര്ബഹൂനാം വാ ദ്രവ്യാണാം സംഹതീഭാവഃ|" ഇതി| വിരോധശ്ച ദ്വിവിധഃ,-സ്വരൂപതഃ കാര്യതശ്ച| സ്വരൂപവിരോധോ യഥാ,-ഗുരുലഘ്വോഃ ശീതോഷ്ണയോശ്ച| കാര്യതോ യഥാ,-വായൌ ജേതവ്യേ രൂക്ഷോഷ്ണദ്രവ്യസംയോഗോപയോഗഃ| അത്ര ഹി യോ ഗുണാനാം വിരോധഃ, സ കാര്യേണ| തത്ര യദല്പം വസ്തുജാതം തത് ഭൂയസാ വസ്തുജാതേനാഭിഭൂയതേ| തത്ര യഥാ,-ക്ഷീരം ശീതവീര്യമപി മധുരരസഹേതുകസ്നേഹഗൌരവാദിഭിഃ സഹായബാഹുല്യാദ്വാതശമനാഖ്യം കാര്യം കരോതി, ന പുനഃ സ്വകാര്യം വാതപ്രകോപാഖ്യമ്| യത്ര തു ദ്രവ്യേ രസാദീനാമുത്കര്ഷാസമ്ഭവഃ പരസ്പരം സാമ്യമ്, തത്ര കസ്യ കാര്യകാരണത്വമ് ? ഇത്യാഹ-

Adhikarana rasAdInAM sAmye svABAvikam balam (25) · Śloka 25

രസം വിപാകസ്തൌ വീര്യം പ്രഭാവസ്താന്യപോഹതി| ബലസാമ്യേ രസാദീനാമിതി നൈസര്ഗികം ബലമ്||൨൫||

സ൦-രസം-മധുരാദിഷഡ്വിധമ്, വിപാകഃ കര്താ അപോഹതി-കാര്യകരണേ കുണ്ഠയതി| യഥാ,-മധുരോ മധുനി രസഃ കടുനാ വിപാകേനാഭിഭൂയതേ, അത ഏവ പവനശമനാഖ്യം കാര്യം മധുരരസഹേതുകം ന കരോതി, അപി തു വാതപ്രകോപനാഖ്യം കടുവിപാകഹേതുകമേവ കരോതി| തൌ-രസവിപാകൌ, വീര്യം കര്തൃഭൂതമപോഹതി| യഥാ,-മഹിഷാമിഷേ സ്ഥിതൌ മധുരരസവിപാകാവുഷ്ണവീര്യാഖ്യം കര്തൃ അഭിഭവതി, അത ഏവ തന്മാംസം പിത്താദിദൂഷണമ്, അന്യഥാ സ്വാദുരസവിപാകിത്വാത് പിത്തശമകമേവ സ്യാത്| പ്രഭാവസ്തു ത്രീണ്യപി രസാദീനി വിജയതേ| യഥാ,-അമ്ലരസവിപാകോഷ്ണവീര്യാ സുരാ ക്ഷീരം ജനയതി| ബലസാമ്യേ ഇതി-ഈദൃശമ്, രസാദീനാം നൈസര്ഗികം ബലം,-സ്വാഭാവികീ ശക്തിഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി,-രസം സമബലമപി വിപാകോऽപോഹതി, രസവിപാകൌ ച സമബലാവപി വീര്യം സ്വഭാവാദപോഹതി, ഏതാനി ച സമബലാന്യപി പ്രഭാവോऽപോഹതീതി| നനു, ദ്രവ്യരസവിപാകവീര്യാണി കര്മാനുമാനേന യഥാസ്വരൂപാണ്യേവാവഗച്ഛാമഃ| പ്രഭാവസ്യ തു ന ജ്ഞായതേ കീദൃശം കര്മ ? ഇത്യത ആഹ-

Adhikarana praBAvasya lakShaNam (26) · Śloka 26

രസാദിസാമ്യേ യത് കര്മ വിശിഷ്ടം തത് പ്രഭാവജമ്| |൨൬|

സ൦-ദ്വയോര്ദ്രവ്യയോ രസാദീനാം-രസവീര്യവിപാകാനാം സാമ്യേ സതി, യദേകം ദ്രവ്യമന്യത്കര്മ കുരുതേ, അന്യത്പുനരന്യദ്വിശിഷ്ടം കര്മ, തത് പ്രഭാവജം-പ്രഭാവാജ്ജാതമിതി ജ്ഞേയമ്| അയമസ്യ ദ്രവ്യസ്യ പ്രഭാവ ഇതി വിശിഷ്ടകര്മകരണാന്നിശ്ചീയത ഇത്യര്ഥഃ| നനു, പ്രഭാവഃ ക ഉച്യതേ ? ഇതി ചേത് ബ്രൂമഃ| രസവീര്യവിപാകാദിഗുണാതിശായീ ദ്രവ്യസ്യ സ്വഭാവോ യഃ, സ പ്രഭാവഃ| ഉക്തം ച-"രസവീര്യവിപാകാദിഗുണാതിശയവാനലമ്| ദ്രവ്യസ്വഭാവോ നിര്ദിഷ്ടോ യഃ പ്രഭാവഃ സ കീര്തിതഃ||" ഇതി| അത്ര നിദര്ശനാര്ഥമാഹ-

Adhikarana praBavodAharaNam (26-27) · Śloka 27

| ദന്തീ രസാദ്യൈസ്തുല്യാऽപി ചിത്രകസ്യ വിരേചനീ||൨൬|| മധുകസ്യ ച മൃദ്വീകാ, ഘൃതം ക്ഷീരസ്യ ദീപനമ്| |൨൭|

സ൦-ചിത്രകസ്യ രസവീര്യവിപാകൈസ്തുല്യാऽപി ദന്തി രസാദിഭ്യോऽതിശായിദ്രവ്യസ്വഭാവയോഗാദ്വിരേചനീ, ന ചിത്രകഃ, ചിത്രകത്വാത്| മധുകസ്യ ച മൃദ്വീകാ തുല്യാऽപി രസാദിഭ്യോऽതിശായിദ്രവ്യസ്വഭാവയോഗാത് മൃദ്വീകാ വിരേചനീ, ന മധുകമ്| ഘൃതം ക്ഷീരസ്യ രസാദിഭിസ്തുല്യമപി ഘൃതം ദീപനമ്, ന പുനഃ ക്ഷീരമ്| അന്യേ പ്രഭാവലക്ഷണമന്യഥാऽऽഹ-പ്രതിവസ്തു സ്വസംജ്ഞാപ്രവൃത്തിനിമിത്തലക്ഷണോ യോ ധര്മസ്ത്വതലാദിപ്രത്യയപ്രതീതിസമധിഗമ്യഃ സ പ്രഭാവഃ| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"വസ്തൂനാം യഃ സ്വസംജ്ഞായാഃ പ്രവൃത്തൌ കാരണേ സ്മൃതഃ| ത്വതലാദിപ്രബോധ്യശ്ച പ്രഭാവ ഇതി സ സ്മൃതഃ||" ഇതി| ഏവം ച ദന്തീത്വാദ്ദന്ത്യാ വിരേചനകാരിത്വം പ്രഭാവഃ, ചിത്രകസ്യ ചിത്രകത്വാദവിരേചനകാരിത്വം പ്രഭാവഃ, ഏവം മൃദ്വീകാത്വാന്മൃദ്വീകായാ വിരേചനകാരിത്വം പ്രഭാവഃ, ഇത്യാദി സകലപദാര്ഥേഷു ബോധ്യമ്| സാമാന്യവിശേഷാഭ്യാം യതഃ സകലം വ്യാപ്തമ്, അതോ ഗ്രന്ഥകാര ഇദമാഹ-

Adhikarana dravyabhedena karmaNo bhedaH (27-28) · Śloka 28

| ഇതി സാമാന്യതഃ കര്മ ദ്രവ്യാദീനാം, പുനശ്ച തത്||൨൭|| വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധദ്രവ്യഭേദേന ഭിദ്യതേ| |൨൮|

സ൦-ഇതി-പ്രകാരേ, അനേന പ്രകാരേണ ദ്രവ്യരസവീര്യാദീനാം സാമാന്യേന കര്മ വ്യാഖ്യാതമ്, ന വിശേഷേണ| യൈരേവ മഹാഭൂതൈ രസവീര്യാദയോ ദ്രവ്യാശ്രിതാ ആരബ്ധാഃ, തൈരേവ തഥാഭൂതൈസ്തദാശ്രയമപി ദ്രവ്യമ്| അതഃ സാമാന്യതഃ കര്മ ദ്രവ്യാദീനാമുക്തമ്| സാമ്പ്രതം വിശിഷ്ടം കര്മ പ്രതിദ്രവ്യം വക്തുമിദമാഹ-പുനശ്ച തദിതി| തത്-സാമാന്യോക്തം കര്മ ദ്രവ്യരസാദീനാം സമ്ബന്ധി, പുനര്ഭിദ്യതേ-വിശിഷ്യതേ| കേന ? ഇത്യാഹ-വിചിത്രേത്യാദി| വിചിത്രാശ്ച തേ പ്രത്യയാശ്ച വിചിത്രപ്രത്യയാഃ,-നാനാകാരസന്നിവേശവിശേഷയുക്താനി മഹാഭൂതാനി, പ്രതിസത്ത്വം പ്രാക്തനശുഭാശുഭകര്മപ്രേരിതോ വിചിത്രോ മഹാഭൂതപരിണാമ ഇത്യര്ഥഃ| വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധം ച തദ്ദ്രവ്യം ച, തസ്യ ഭേദോ-വിശേഷഃ, തേന വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധദ്രവ്യഭേദേന, തത്-സാമാന്യോക്തം കര്മ ദ്രവ്യാദീനാം, ഭിദ്യതേ-നാനാത്വേന സമ്പദ്യതേ| ദ്രവ്യാശ്രിതത്വാദ്രസാദീനാമപി യത്കര്മ തദപി ദ്രവ്യഭേദേന ഭിദ്യതേ| നനു, സര്വമപി ദേശകാലാദിവശാദ്വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധമ്, പരസ്പരവൈലക്ഷണ്യാദ്ദ്രവ്യാണാമ്| പരസ്പരവൈലക്ഷണ്യേ ചൈഷാം വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധത്വമേവ കാരണമ്| യദ്വശാദന്യദിദം ദ്രവ്യമിതി രൂപരസവീര്യവിപാകാദിഭിന്നമുത്പദ്യതേ, തഥാ പ്രതിഭാസതേ ച| തത്കിന്നു ? "വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധദ്രവ്യഭേദേന ഭിദ്യതേ|" ഇതി| അത്രാചക്ഷ്മഹേ| സത്യമേതത്, കിന്തു വിശിഷ്ടദ്രവ്യസ്യ സങ്ഗ്രഹാര്ഥം വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധമിതി വിശേഷണം ശാസ്ത്രകൃതാ കൃതമ്| യസ്യ ഭേദേന ദ്രവ്യേ രസവീര്യാദീനാം യത്സാമാന്യോക്തം കര്മ തദ്ഭിദ്യതേ| യസ്മിന് ദ്രവ്യേ രസാദീനാമന്യാനി മഹാഭൂതാന്യാരമ്ഭകാണി ദ്രവ്യസ്യ ചാരമ്ഭകാണ്യപരാണി, തദ്ദ്രവ്യം വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധമ്| തദേവം ദ്രവ്യാണാം ദ്വൈവിധ്യമ്| യതഃ കാനിചിദ്ദ്രവ്യാണി യൈരേവ മഹാഭൂതൈര്യഥാവിധൈ രസാദയ ആരബ്ധാഃ, തൈരേവ തഥാവിധൈര്മഹാഭൂതൈസ്തദാശ്രയാണ്യപി ദ്രവ്യാണ്യാരബ്ധാനി| താനി രസാദിസമാനപ്രത്യയാരബ്ധാന്യുച്യന്തേ| താനി ച യഥായഥം തത്കര്മ രസാദ്യനുഗുണം സാമാന്യാത് കുര്വതേ| യഥാ,-ക്ഷീരേക്ഷുശര്കരാദീനി| കാനിചിത്പുനസ്തദാശ്രിതരസാദിസമാരമ്ഭകമഹാഭൂതാന്യന്യാനി തദാശ്രയദ്രവ്യാരമ്ഭകാണ്യന്യാനി ച മഹാഭൂതാനി, തൈരാരബ്ധാനി താനി വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധാനി ദ്രവ്യാണി| ഏതദുക്തം ഭവതി,-രസാദീനാമാരമ്ഭകാണ്യന്യാനി ദ്രവ്യസ്യ ചാരമ്ഭകാണ്യന്യഥാഭൂതാനി മഹാഭൂതാനി, നോഭയത്രൈകരൂപാണീതി| താനി ച യഥായഥം രസാദ്യനുഗുണം കര്മ ന കുര്വന്തി, ഭിന്നത്വാദ്ധേതുഭാവസ്യ| തഥാ ഹി,-രസാദീനാമാരമ്ഭേऽന്യോ ഹേതുരന്യശ്ച തദാശ്രയദ്രവ്യാരമ്ഭ ഇതി| യഥാ,-മകുഷ്ഠയവമത്സ്യസിംഹാദീനി| ഏതാനി ഹി യഥാരസം ന വീര്യവിപാകകര്മ കുര്വന്തി, വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധത്വാത്| ഇത്ഥം യാനി രസാദിസമാനപ്രത്യയാരബ്ധാനി ദ്രവ്യാണി ബഹൂന്യപി തേഷാം രസോപദേശേന കര്മ നിര്ദേഷ്ടും ശക്യതേ| അത ഏവ ഹേതോഃ ഷണ്ണാം രസാനാം യോ ഗുണനിര്ദേശഃ, തസ്യ സാര്ഥകത്വമ്| രസോപദേശമന്തരേണ ഹി ബഹുതരാണാം ദ്രവ്യാണാം സമാനരൂപാണാം ക്ഷീരേക്ഷ്വാദീനാം കര്മ വക്തും സുഖേന ശക്യതേ| യാനി തു വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധാനി ദ്രവ്യാണി തേഷാം പ്രതിദ്രവ്യം കര്മോപദേശം വിനാ യഥായഥം കര്മ വക്തും ന ശക്യതേ|

Adhikarana udAharaNArthaM granthakRudvacaH (9) · Śloka 1

ഏതദുദാഹരണാര്ഥം ഗ്രന്ഥകൃദാഹ സ്വാദുര്ഗുരുശ്ച ഗോധൂമോ വാതജിദ്വാതകൃദ്യവഃ||൨൮|| ഉഷ്ണാ മത്സ്യാഃ പയഃ ശീതം കടുഃ സിംഹോ ന ശൂകരഃ| ൨൮൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയോ നാമ നവമോऽധ്യായഃ||൧||

സ൦-സ്വാദുരസോപേതോ ഗുരുഗുണയുക്തക്തശ്ച ഗോധൂമോ മധുരരസോപദിഷ്ടം വാതജിത്ത്വം യത് കര്മ തത് കരോതി, സമാനപ്രത്യയാരബ്ധത്വാത്| യവസ്തു സ്വാദുരസോപേതോ ഗുരുഗുണയുക്തക്തശ്ച ഗോധൂമോ മധുരരസോപദിഷ്ടം യദ്വാതജിത്ത്വം കര്മ തന്ന കരോതി, അപി തു വാതകൃത്ത്വമേവ കരോതി, വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധത്വാത്| മത്സ്യഃ സ്വാദുരസോപേതോ ഗുരുഗുണോപേതശ്ച ന മധുരരസോപദിഷ്ടഃ ശീതവീര്യഃ, കിം തര്ഹി ? ഉഷ്ണവീര്യഃ, വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധത്വാത്| ക്ഷീരം ച സ്വാദുരസോപേതം ഗുരുഗുണയുക്തം ച മധുരരസോപദിഷ്ടം ശീതവീര്യമ്, സമാനപ്രത്യയാരബ്ധത്വാത്| സ്വാദുരസയുക്തോ ഗുരുഗുണയുക്തശ്ച സിംഹോ ന യഥാരസം മധുരവിപാകഃ, കിം തര്ഹി ? കടുകോ വിപാകേ, വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധത്വാത്| ശൂകരോ മധുരരസയുക്തോ ഗുരുഗുണോപേതശ്ച യഥാരസം മധുരവിപാക ഏവ, സമാനപ്രത്യയാരബ്ധത്വാത്| ഏവം യാനി സമാനപ്രത്യയാരബ്ധാനി ദ്രവ്യാണി തേഷാം രസോപദേശേനൈവ ഗുണാ നിര്ദിഷ്ടാ ഭവന്തി| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൩|൪൮)- "ശീതം വീര്യേണ യദ്ദ്രവ്യം മധുരം രസപാകയോഃ| തയോരമ്ലം യദുഷ്ണം ച യച്ചോക്തം കടുകം തയോഃ|| തേഷാം രസോപദേശേന നിര്ദിഷ്ടോ ഗുണസങ്ഗ്രഹഃ| വീര്യതോऽവിപരീതാനാം പാകതശ്ചോപദേക്ഷ്യതേ|| യഥാ പയോ യഥാ സര്പിര്യഥാ വാ ചവ്യചിത്രകൌ| ഏവമാദീനി ചാന്യാനി നിര്ദിശേദ്രസതോ ഭിഷക്||" ഇതി| ബാഹുല്യേന ച രസാദിസമാനപ്രത്യയാരബ്ധാന്യേവ ദ്രവ്യാണീതി ചേതസി കൃത്വാऽऽചാര്യോऽവോചത്| യഥാ (ശ്ലോ.൪)- "ഗുര്വാദയോ ഗുണാ ദ്രവ്യേ പൃഥിവ്യാദൌ രസാശ്രയേ| രസേഷു വ്യപദിശ്യന്തേ സാഹചര്യോപചാരതഃ||" ഇതി| അത ഏവ ച ബഹുതരാണി ദ്രവ്യാണി രസാദിസമാനപ്രത്യയാരബ്ധാനി, അതോ രസോപദേശവ്യാപ്ത്യാ താനി നിര്ദേഷ്ടും ശക്യന്തേ, നാന്യഥാ| വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധാനി പുനഃ കതിപയാന്യേവ ദ്രവ്യാണി, താനി പ്രതിദ്രവ്യമേവോപദിശ്യന്തേ| മുനിനാऽപ്യയമര്ഥോ യുക്ത്യവോക്തഃ| യഥാ (ച. സൂ. അ. ൨൩|൫൯)- "മധുരം കിഞ്ചിദുഷ്ണം സ്യാത്കഷായം തിക്തമേവ ച| യഥാ മഹത്പഞ്ചമൂലം യഥാ ചാനൂപമാമിഷമ്|| ലവണം സൈന്ധവം നോഷ്ണമമ്ലമാമലകം യഥാ| അര്കഗുരുഗുഡൂചീനാം തിക്താനാം ചോഷ്ണമുച്യതേ|| കിഞ്ചിദമ്ലരസം ഗ്രാഹി കിഞ്ചിദമ്ല ഭിനത്തി ച| യഥാ കപിത്ഥം സങ്ഗ്രാഹി ഭേദി ചാമലകം യഥാ|| പിപ്പലീനാഗരം വൃഷ്യം കടു ചാവൃഷ്യമുച്യതേ| കഷായഃ സ്തമ്ഭനഃ ശീതഃ സോऽഭയായാ മതോऽന്യഥാ| തസ്മാദ്രസോപദേശേന ന സര്വം ദ്രവ്യമാദിശേത്|" ഇതി| യേ ച രസസംയോഗാ വക്ഷ്യമാണാസ്തേ രസാദിസമാനപ്രത്യയാരബ്ധൈര്മധുരാമ്ലലവണതിക്തകടുകഷായരൂപൈര്മിഥഃ കല്പനീയാഃ, ന തു വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധൈര്മധുരാമ്ലലവണതിക്തകടുകഷായരൂപൈഃ| യസ്മാത്തേഷാം ന യഥാശാസ്ത്രനിരൂപിതാ രസവീര്യവിപാകാദയോ വിദ്യന്തേ, വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധവാത്| [അതോ രസോപദേശവ്യാപ്ത്യാ തൈര്ദ്രവ്യൈസ്തേ രസസംയോഗാഃ കല്പയിതും ന യുജ്യന്തേ|] അയം രസസംയോഗഭേദ ഏവംഗുണോऽയമേവംഗുണഃ, ഏവംഗുണത്വാച്ചാമുഷ്മിന്വിഷയേ യോജ്യ ഏതസ്മിന്വിഷയേ ചായമിതി നിര്ദേഷ്ടും ന ശക്യതേ, അനിര്ജ്ഞാതസ്വരൂപത്വാത്| ന ഹി വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധൈര്യേ രസസംയോഗാഃ ക്രിയന്തേ, തേഷാം സ്വരൂപം കഥമപ്യവധാരയിതും ശക്യതേ| അപി ച, സമാനപ്രത്യയാരബ്ധൈര്യേ സംയോഗാഃ കല്പ്യന്തേ, തേഷാം സംയോഗിനാം വീര്യതി യോ വിരോധഃ ശീതോഷ്ണലക്ഷണഃ, സ ന ദോഷായ| യേ തു വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധൈഃ സംയോഗാഃ കല്പ്യന്തേ, തേഷാം സംയോഗിനാം യഃ ശീതോഷ്ണലക്ഷണോ വിരോധഃ, സ ദോഷായേതി വേദ്യമ്| അന്യഥാ രസാലാപാനകാദീനാമനേകദ്രവ്യകൃതാനാമനഭ്യവഹാര ഏവ പ്രാപ്നുയാത്| തഥാ, ത്രയസ്ത്രിംശദ്വര്ഗാ യേ വക്ഷ്യമാണാസ്തേഷു യദയൌഗികം തജ്ജഹ്യാത് യൌഗികം ത്വനുക്തമപി യുഞ്ജ്യാദിതി യദ്വക്ഷ്യതേ തത്ര രസാദിസമാനപ്രത്യയാരബ്ധമേവ യോജ്യമ്, ന വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധമ്| തസ്യ രസവീര്യവിപാകാനാം നിശ്ചയസ്യ കര്തുമശക്യത്വാത്| തസ്മാദിത്യാദി| യത ഏവം വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധം വിചിത്രരൂപമ്, തസ്മാദ്രസോപദേശേന ന തത്സര്വം ദ്രവ്യമാദിശേത്, അപി തു രസാദിസമാനപ്രത്യയാരബ്ധമേവ ദ്രവ്യം രസോപദേശേന നിര്ദിശേദിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയാധ്യായോ നവമഃ സമാപ്തഃ|| ൯||