൯. ദ്രവ്യാധിവിജ്ഞാനീയാധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- പൂര്വമന്നപാനാദിദ്രവ്യൈകദേശഃ പ്രായോപയോഗവാന്നിര്ദിഷ്ടഃ, തസ്യ ചാഹാരവിധേര്മാത്രാ ചോപദിഷ്ടാ| സമ്പ്രതി ദ്രവ്യരസവീര്യവിപാകാദയോ വാച്യാഃ| അന്നപാനം ഹി രസവീര്യവിപാകാദീന് പരീക്ഷ്യോപയോക്തവ്യമ്, നാന്യഥാ| തസ്മാന്മാത്രാശിതീയാധ്യായാദനന്തരം ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയ ആരഭ്യതേ-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദ്രവ്യമാദിര്യേഷാം തേ ദ്രവ്യാദയഃ| ആദിശബ്ദേന രസവീര്യാദിപരിഗ്രഹഃ| ദ്രവ്യാദീനാം വിജ്ഞാനം-അവഗമഃ, തസ്മൈ ഹിതഃ| ശേഷം പൂര്വവത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-അഥേതി| യതഃ പൂര്വൈശ്ചതുര്ഭിരധ്യായൈരാഹാര ഉക്തഃ| സ ചാനന്തവിശേഷത്വാത് താവതാ ജ്ഞാതുമശക്യഃ, അതോऽശേഷസങ്രഹാര്ഥം ദ്രവ്യരസഗുണവീര്യവിപാകപ്രഭാവാഃ സാമാന്യതോ വാച്യാഃ| തേ ചാസ്മിന്നധ്യായേ| അത ഏവായം ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രസാദീനാമിതി നിര്ധാരണേ ഷഷ്ഠീ| രസവീര്യാദീനാം മധ്യേ ദ്രവ്യമേവ പ്രധാനമ്| കുതഃ ? തേ-രസാദയോ, ഹി-യസ്മാത്, തദാശ്രയാഃ-തദേവ ദ്രവ്യമാശ്രയോ യേഷാം ത ഏവമ്| അത ഏവ കേവലാ രസാദയോ നോപലഭ്യന്തേ| തസ്മാത് ദ്രവ്യം പ്രധാനമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തത്ര ദ്രവ്യസ്യ പ്രാധാന്യമാഹ-ദ്രവ്യമേവേതി|| രസാദിഭ്യോ ദ്രവ്യമേവ പ്രധാനമ്| ഹി-യസ്മാത്, തേ-രസാദയഃ, തദാശ്രയാഃ-ദ്രവ്യാധിഷ്ഠാനാഃ| ഏതേനൈവ രസാദ്യാശ്രയോ ദ്രവ്യമിത്യുക്തം ഭവതി| പ്രാധാന്യകഥനം ദ്രവ്യജ്ഞാനേ താത്പര്യാര്ഥമ്| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൧൭)-"യസ്മാദ് ദൃഷ്ടോ യവഃ സ്വാദുര്ഗുരുരപ്യ നിലപ്രദഃ| ദീപനം ശീതമപ്യാജ്യം വസോഷ്ണാऽപ്യഗ്നിസാദിനീ|| കാടുപകോऽപി പിത്തഘ്നോ മുദ്ഗോ, മാഷസ്തു പിത്തലഃ| സ്വാദുപാകോऽപി, ചയകൃത്സ്നിഗ്ധോഷ്ണം ഗുരു ഫാണിതമ്|| രസേ സ്വാദൌ യഥാ ചൈതത്തഥാऽന്യേഷ്വപി ദൃശ്യതേ| വാതലം കഫപിത്തഘ്നമമ്ലമപ്യാക്ഷകീഫലമ്|| കുരുതേ ദധി ഗുര്വേവ വഹ്നിം പാലേവതം ന തു| കപിത്ഥംദാഡിമം ചാമ്ലം ഗ്രാഹി, നാമലകീഫലമ്|| കഷായാ ഗ്രാഹിണീ ശീതാ ധാതകീ, ന ഹരീതകീ| അപ്രധാനാഃ പൃഥക് തസ്മാദ്ഗസാദ്യാഃ സംശ്രിതാസ്തു തേ|| പ്രഭാവശ്ച യതോ ദ്രവ്യേ, ദ്രവ്യം ശ്രേഷ്ഠമതോ മതമ്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തുരവധാരണേ| യത്തദോശ്ച നിത്യാഭിസമ്ബന്ധാത് യദിത്യേതദനുക്തമപ്യര്ഥാല്ലഭ്യതേ| തേനായമര്ഥഃ,-യത് രസാദീനാമാശ്രയഭൂതം കാര്യം ദ്രവ്യം-ഹരീതക്യാദി സ്ഥാവരം, ഛാഗാദി വാ ജങ്ഗമം, തത് പഞ്ചഭൂതാത്മകമ്, ന തു യത്കാരണം ദ്രവ്യമാകാശാദി| തസ്യ ഹി പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വേ സത്യാകാശാദീനാം പൃഥക്ത്വേനാത്മലാഭോ ന സ്യാത്| തതശ്ചേദമാകാശം നാമ മഹാഭൂതമ്, ഇദം പൃഥ്വീ നാമ മഹാഭൂതമിതി ഗദിതും ന പാര്യേത, സര്വസ്യ പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകത്വാത്| ന ച യത്കാരണം തത്കദാചിത് കാര്യം സ്യാത്| തസ്മാത് കാര്യദ്രവ്യസ്യൈവ പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകത്വമ്, ന കാരണദ്രവ്യസ്യാऽऽകാശാദേഃ| മുനിസ്തു (ച. സൂ. അ. ൧|൪൭)- "ഖാദീന്യാത്മാ മനഃ കാലോ ദിശശ്ച ദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹഃ|" ഇതി നവധാ ദ്രവ്യമുക്ത്വാ തല്ലക്ഷണം വ്യധീത| യഥാ (ചരകേ സൂ. അ. ൧|൫൦)- "യത്രാശ്രിതാഃ കര്മഗുണാഃ കാരണം സമവായി യത്| തദ്ദ്രവ്യമ്" ഇതി| അസ്യാര്ഥഃ,-യത്ര കര്മ-പരിസ്പന്ദലക്ഷണം സംയോഗവിയോഗകാരണമ്, സമവേതശ്ച ഗുണഃ-യത്ര ശബ്ദാദയോ ഗുര്വാദയോ വാ| ബുദ്ധിര്വാ പരാദയോ വാ സമവേതാഃ, യച്ച കാരണം സമവായി തദ്ദ്രവ്യമുച്യതേ| സമവായീതി| യത്കാരണമപൃഥഗ്ഭവതി തത്സമവായികാരണമ്| യഥാ,-തന്തവഃ പടസ്യ| ഏതാനി കര്മഗുണാശ്രയിത്വസമവായികാരണത്വാനി യദ്യപി സര്വാണി സര്വസ്മിന് ദ്രവ്യേ ന വിദ്യന്തേ, തഥാऽപി യദ്യത്ര സമ്ഭവതി തത്ര തേന തസ്യ ദ്രവ്യസ്യ ദ്രവ്യത്വം കല്പ്യമ്| തദ്യഥാ,-മനസഃ കര്മഗുണാശ്രയിത്വേന, വായ്വാദീനാം തു കര്മഗുണാശ്രിയത്വേന സമവായികാരണ്ത്വേന ച| നനു, ആകാശാദീനി കാരണദ്രവ്യാണീതി കഥമുക്തമ് ? യാവതാऽऽകാശസ്യ ദ്രവ്യത്വമേവ നാസ്തീതി കേചിത്| താന്ബ്രൂമഹേ| ജലധേരിവ പ്രത്യക്ഷേണൈവാസ്യ നീലരൂപതോപലബ്ധേരസ്തിത്വം സിദ്ധമ്| തഥാ, കവയോऽപി നീലത്വമേവാസ്യ വര്ണയന്തി| യഥാ കര്ണാടസ്യ-"വിപുലപുലിനാ ഹൃദ്യാ നദ്യോ വഹന്ത്യതിനിര്മലാഃ കമലസുഭഗോ വായുര്ഘ്രാണം വിലമ്ബതി മാംസലഃ| നവജലധരച്ഛായാവാസാദിവാചിരനിര്ഗതോ വഹതി ശശഭൃന്നീലസ്നിഗ്ധേ നഭസ്യവദാതതാമ്||" ഇതി| തഥാ ച ബാണസ്യ-"ധൌതാശനി നഭസി" ഇതി| തദേതദ്ദൂഷയന്തി| തഥാ ഹി,- ദൂരാത് ഭ്രാന്തിമാത്രേണൈവ നീലരൂപത്വമസ്യോപലഭ്യതേ| യഥാ-ഗിരേര്വിവിധവര്ണസ്യാപി ദൂരാന്നീലത്വപ്രതീതിഃ| യത്കവീനാം വര്ണനം തത്സാദൃശ്യലേശേന നിഷ്പ്രമാണമേവ സമ്ഭാവ്യതേ| തഥാ ച തേജസഃ ശുക്ലത്വം വര്ണയന്തി| ന ച ശുക്ലത്വമേതസ്യോപപദ്യതേ, നിരാകാരത്വാത്| തസ്മാന്നീലരൂപത്വമാകാശസ്യാനുപപന്നമ്| അപി ച, യദ്യാകാശസ്യ നീലരൂപതാ സ്യാത്, തദാ നീലരൂപം ഭവന്നഭഃ| ന ച സ്യാത്സ്നിഗ്ധനീലരൂപത്വം നഭസഃ| നനു, ദര്ശനവൈചിത്ര്യാദസ്യ രൂപവത്ത്വമുപപന്നമ്| യഥാ,-പുരുഷഃ ശരാദേരൃജുതാം ദിദൃക്ഷുരേകം ചക്ഷുര്നിമീല്യാപരം ചോന്മീല്യ താമുപലഭതേ, ന തു നയനയുഗലേന| തദ്വത്സന്നികൃഷ്ടേ ഗഗനരൂപസ്യാനാദാനമ്, വിപ്രകൃഷ്ടേ തു ഗ്രഹണം സ്യാദിതി| ന ചൈതദ്യുക്തമ്| യതോ രൂപവത്ത്വേऽഭ്യുപഗമ്യമാനേ സ്പര്ശവത്ത്വമസ്യ പ്രസജ്യേത, രൂപസ്യ സ്പര്ശേന നിത്യസമ്ബന്ധാത്| സ്പര്ശവത്ത്വേ ച സത്യാകാശത്വമേവ ന സ്യാത്| അതോ ന രൂപവദ്വ്യോമ| അന്യേ ത്വേവം മന്യന്തേ| പവനവദാകാശസ്യാവസ്ഥാऽസ്തു| യഥാ കില പവനഃ സ്പര്ശവാന്, ന ച തസ്മിന് രൂപം സമ്ഭവതി| തഥൈവാകാശോ രൂപവാന്, ന ച സ്പര്ശവാനിതി| തദിദമനവഗതപദാര്ഥസ്വരൂപാണാം വിലപനമ്| തതോ യത്ര രൂപം തത്രാവശ്യം സ്പര്ശഃ, ന തു യത്ര സ്പര്ശസ്തത്രാവശ്യം രൂപമ്| തസ്മാന്ന നഭോ രൂപവന്ന ച സത് (സ്പര്ശവത്)| അത്രോച്യതേ| പരമാര്ഥദര്ശിഭിര്യദുപാദായോത്പത്തിഃ കഥ്യതേ, തദസ്തി| യഥാ,-പൃഥിവ്യാദി| ഉക്തം ച-"അക്ഷരാത് ഖം തതോ വായുസ്തസ്മാത്തേജസ്തതോ ജലമ്| ഉദകാത് പൃഥിവീ ജാതാ ഭൂതാനാമേഷ സമ്ഭവഃ||" ഇതി| തസ്മാദാകാശം ദ്രവ്യമസ്തി| അപി ച, ആകാശമുപദായ യതിവൃദ്ധിപ്രസവാദിവിശേഷോപലബ്ധേരാകാശസ്യാസ്തിത്വമ്| യഥാ,-രൂപോപലബ്ധിവിശേഷസമ്ഭവാനുമിതം ചക്ഷുഃ| അപി ച, ആകാശാഭാവേ ഹ്യേകഘനത്വം ജഗതഃ സ്യാത്| തഥാ, ശബ്ദാഖ്യസ്യ ഗുണസ്യാന്യഥാऽനുപപത്ത്യാऽസ്ത്യാകാശമിതി| നനു, വായോര്ദ്രവ്യത്വം നാസ്തി, തത്സ്വരൂപഗ്രാഹകപ്രമാണാഭാവാത്| സ്പര്ശോപലബ്ധേര്വായോരസ്തിത്വമുച്യത ഇതി ചേത് തദപി ന, യതോऽധുനൈവോക്തം ഖാദ്വായുരിതി| ഗഗനസ്യ ച സ്പര്ശാഭാവാത് വായോരപ്യസ്പര്ശവത്ത്വമ്, കാരണഗുണപൂര്വകത്വാത്കാര്യസ്യ| നൈതദസ്തി| കാര്യസ്യോഭയാത്മകത്വദര്ശനാത്| കാരണഗുണപൂര്വകം കാര്യം ദൃഷ്ടമകാരണഗുണപൂര്വകം ച ദൃഷ്ടമ്| തത്ര കാരണഗുണപൂര്വകം താവദ്യഥാ,-തന്തുശ്വേതത്വപൂര്വകം പടേ ശ്വേതത്വം ദൃഷ്ടമ്| അകാരണഗുണപൂര്വകം ച ദൃഷ്ടമ്, യഥാ-ഹരിദ്രാക്ഷാരസംയോഗാദ്രക്തതാ| തസ്മാദസ്പര്ശാദാകാശാദുത്പന്നോ വായുഃ സ്യാദേവ സ്പര്ശവാന്| നനു, ഏവമപ്യഗ്നിജലപൃഥിവീഷ്വപി സ്പര്ശവിശേഷസമ്ഭവാത് അഗ്ന്യാദിസമവായ ഏവ വായുര്വ്യവഹ്രിയതേ ന തു തദ്വ്യതിരിക്തോ വായുരസ്തി| അത്രോച്യതേ| സത്യമനലാദീനാമപി സ്പര്ശോऽസ്തി, കിന്തു വിലക്ഷണ ഏവാസൌ| തഥാ ഹി,- തേജസഃ സ്പര്ശോ രൂപൈകാര്ഥസമവായീ| അപാം സ്പര്ശോ രൂപരസാഭ്യാം സമവേതഃ| പൃഥിവ്യാഃ സ്പര്ശോ രൂപരസഗന്ധസമവേതഃ| യസ്തു വായോഃ സ്പര്ശഃ, സ പത്രചലനശാഖാഭഞ്ജനാദികര്മസമവായീ| സ നൈഷാമഗ്ന്യാദീനാം ദൃഷ്ടാനാം നാപ്യദൃഷ്ടാനാമാത്മഗിക്കാലാദീനാമ്| ഗുണാശ്ച സര്വേ ദ്രവ്യാശ്രയാ ദൃഷ്ടാഃ, രൂപാദയ ഇവ പടാദിഷു| തസ്മാദ്വായോര്വിശിഷ്ടസ്പര്ശവത്ത്വാദസ്തിത്വമനുമീയതേ| തഥാ, പവനസ്യ തത്കര്മോപദേശാദസ്തിത്വമ്| യസ്യ തത്ത്വദര്ശിഭിഃ കര്മോപദിശ്യതേ, തദസ്തി| യഥാ,- കഫാദിവദ്വാതസ്യ ച കര്മോപദിഷ്ടമ് (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൨|൪൯)- "സ്രംസവ്യാസവ്യധസ്വാപ" ഇത്യാദി| തസ്മാദസ്തി വായുര്ദ്രവ്യമിതി| അഗ്നിര്ദ്രവ്യം നാസ്തി, ഇന്ധനവ്യതിരേകേണാനുപലബ്ധേഃ| അത്രോച്യതേ| തത്ത്വദര്ശിഭിരഗ്നേര്ദ്രവ്യോത്പത്തിഹേതുത്വേനോപദേശാദസ്തിത്വമ്| തഥാ ചേഹൈവ വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ. ൮)- "ആഗ്നേയം ദാഹഭാവര്ണപ്രകാശപചനാത്മകമ്|" ഇതി| നനു, യുക്തശ്ചതുര്ണാം പൃഥിവ്യാപസ്തേജോവായൂനാം ഭൂതാനാം സാവയവത്വാത് ദ്രവ്യേഷൂത്കര്ഷാപകര്ഷസന്നിവേശഃ, ക്വചിദ്ദ്രവ്യേ കസ്യചിദ്ഭൂതസ്യ പ്രമാണതഃ പ്രഭാവതശ്ചാവയവാനാമുക്തര്ഷാപകര്ഷസദ്ഭാവാത്| ആകാശസ്യ തു നിരവയവത്വാത്സൂക്ഷ്മത്വാദേകത്വാച്ചോത്കര്ഷാപകര്ഷസന്നിവേശോ ന യുക്തഃ| യുക്തമാഹ ഭവാന്| കിന്തു സാവയവാനാമേവ ദ്രവ്യാണാം യേऽവയവാഃ ക്വചിത്പാഷാണാദൌ സംഹതാസ്തഥാऽവതിഷ്ഠന്തേ| യഥാ തത്ര ദ്രവ്യേ കാഠിന്യസ്യ പ്രകര്ഷോ ഭവതി| തത്ര ചാകാശമപകൃഷ്യതേ| അനിബിഡാവയവേ തു സന്നിവേശേ ആകാശഃ പ്രകൃഷ്യതേ| തദേവമനയാ യുക്ത്യാऽऽകാശസ്യാപി ന്യൂനാധികഭാവ ഉപപന്നഃ| അഥ കേന മഹാഭൂതേന കഥം കൃത്വാऽऽരബ്ധം തദ്ദ്രവ്യമിത്യാഹ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദ്രവ്യഭേദാനാഹ-പഞ്ചഭൂതാത്മകമിതി| പഞ്ച സങ്ഖ്യാകാനി ഭൂതാന്യേവ ആത്മാനോ യസ്യ തത്തഥാ, പാര്ഥിവാദിഭേദാത് പഞ്ചധേത്യര്ഥഃ| കാര്യകാരണയോരഭേദോപചാരാത് ഭൂതശബ്ദേന ഭൌതികമുച്യതേ| ദ്രവ്യമിത്യനുവര്തതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പൃഥ്വീമാധാരീകൃത്വോത്പദ്യതേ| ഏവം പൃഥിവ്യാഖ്യേന ഭൂതേനാऽऽധാരത്വേനോപകൃത്യ തേന തദാരബ്ധം ദ്രവ്യമിത്യുച്യതേ| സ൦-തഥാ, അമ്ബു-സലിലം, യോനിഃ-കാരണം, യസ്യ തദമ്ബുയോനി ദ്രവ്യമ്| ഏവം ജലം നാമ മഹാഭൂതം രസവത്ത്വാദ്യോനിതയോപകൃത്യ തേന തദാരബ്ധമിത്യുച്യതേ| [മുനിനാऽപ്യുക്തമ് (ച. സൂ. അ. ൧|൬൩)- "രസനാര്ഥോ രസസ്തസ്യ ദ്രവ്യമാപഃ ക്ഷിതിസ്തഥാ| നിര്വൃത്തൌ ച വിശേഷേ ച പ്രത്യയാഃ ഖാദയസ്ത്രയഃ||" ഇതി| അമീഷാം ദ്രവ്യാദീനാമാശ്രയകര്മണോര്ഭേദശ്ചിന്ത്യഃ|] തഥാ, അഗ്നിപവനനഭസാം സമവായാത്-അപൃഥഗ്ഭാവാത്, തസ്യ-ദ്രവ്യസ്യ, നിവൃത്തിഃ-നിഷ്പത്തിഃ| തഥാ, തസ്യ ദ്രവ്യസ്യ യോ വിശേഷഃ-ഇദമന്യദിദമന്യദ്ദ്രവ്യമിത്യേവംരൂപോ നാനാസ്വഭാവഃ, സോऽപ്യഗ്നിപവനനഭസാം സമവായാത്| ഏവമഗ്നി പവനനഭോഭിഃ സമവായികാരണത്വൈനോപകൃത്യ തൈരേതദ്ദ്രവ്യമാരബ്ധമിത്യുച്യതേ| ഏവം ച സര്വം കാര്യദ്രവ്യം പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകമ്, പഞ്ചഭിര്മഹാഭൂതൈരാരബ്ധത്വാത്| നനു, യദി പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകം ദ്രവ്യം തത്കഥമുച്യതേ പാര്ഥിവമിദം ദ്രവ്യമിദമാപ്യമിത്യാഹ- സ൦-യത്ര ദ്രവ്യേ യദ്ഭൂതം ഭൂയിഷ്ഠമധികൃതമ്, തേന തസ്യ വ്യപദേശഃ-സംജ്ഞാ ഭവതി| യഥാ,-പൃഥിവ്യാऽധികയോത്പാദിതം ദ്രവ്യം പാര്ഥിവമ്| ഏവമാപ്യം തൈജസം ച വേദ്യമ്| തദേവം സര്വം ദ്രവ്യം പഞ്ചഭൂതാത്മകം സ്ഥിതമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദ്രവ്യോത്പത്തിമാഹ-തത്ത്വിതി| തത്-ദ്രവ്യമ്, ക്ഷ്മാം-പൃഥിവീമ്, അധിഷ്ഠായ ജായതേ, മൃദമിവ ഘടഃ, ഉപാദാനകാരണം പൃഥ്വീത്യര്ഥഃ| ആ രം-അമ്ബു-ഉദകം, യോനിഃ-വിപരിണാമകാരണം യസ്യ തദമ്ബുയോനി| യഥാ,-ഘടേ നിഷ്പാദ്യേ മൃദഃ പിണ്ഡീഭാവാദൌ| അഗ്ന്യാദീനാം സമ്ബന്ധാത് തന്നിര്വൃത്തിഃ-സമ്പൂര്ണാവയവത്വമ്, കാഠിന്യക്രിയാവകാശാദിദാനേന| വിശേഷഃ-പരസ്പരമ്, സോऽപി തത ഏവ| യഥാ,- പിണ്ഡീഭൂതായാ മൃദോ മണികകരകശരാവാദിഭേദഃ| ആ രം-സര്വേഷാം പഞ്ചഭുതാത്മകത്വാദഭേദേ പ്രാപ്തേ ഭേദഹേതുമാഹ-വ്യപദേശ ഇതി| വ്യപദേശഃ-ഇദം പാര്ഥിവമിദമാപ്യമിത്യാദി ഭേദേന വ്യവഹാരഃ| സ ഭൂയസാ-അധികേന ഭൂതേന, യത്ര യസ്യാധിക്യം തസ്യ തേന വ്യപദേശഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തസ്മാദ്ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവാത് കാരണാദ്ദ്രവ്യം നൈകരസം-അപി ത്വനേകരസമ്| ഏവം ദ്രവ്യവദ്രസസ്യാപി ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവത്വമ്| അത ഏവ പ്രതിദ്രവ്യം മധുരാദിരസസ്യ നാനാസ്വാദോപലമ്ഭഃ| തഥാ ച, ദ്രാക്ഷാऽക്ഷോഡക്ഷീരേക്ഷുക്ഷൌദ്രഗോക്ഷുരാദൌ ദ്രവ്യേ സത്യപി മാധുര്യേऽപരോऽപര ആസ്വാദ ഉപലഭ്യതേ| ഏവമമ്ലാനാമപി മാതുലുങ്ഗധാന്യാമ്ലാദീനാം ദ്രവ്യാണാം നാനാസ്വാദോപലമ്ഭഃ| ഏവം ലവണാദീനാമപി വേദ്യമ്| അപി ചൈഷാം ദ്രാക്ഷാദീനാമനേകരസത്വമാസ്വാദവിശേഷാദനുമീയമാനം ഭൂയസാ രസേനാന്യരസാഭിഭവം കൃത്വാ വ്യപദിശ്യതേ ഇദം മധുരമിദമമ്ലാദ്യന്യതമമ്, മഹാഭൂതവത്| യഥാ,-സര്വം ദ്രവ്യം പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകം ഭൂയസാ മഹാഭൂതേനാന്യമഹാഭൂതാഭിഭവം കൃത്വാ യഥാ തേന വ്യപദിശ്യതേ പാര്ഥിവമിദമാപ്യമിദമിതി| നനു, ദ്രവ്യനിര്ണയേ പ്രകൃതേ പാഞ്ചഭൌതികം യദേവ ദ്രവ്യം പ്രതിജ്ഞാതം തദേവ "തസ്മാത്" ഇത്യാദിനാ നിഗമഗ്രന്ഥേനാതിവാഹയിതും യുക്തമ്, ന പുനരപ്രസ്തുതമനേകരസത്വമ്| തസ്മാദത്രൈവം ഗ്രന്ഥഃ കര്തും ന്യായ്യഃ-"തസ്മാന്നൈകഭൂതജം ദ്രവ്യം ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവാത്|" ഇതി| അത്രോച്യതേ| ഷണ്ണാമപി രസാനാം യോനിരുദകമ്| തതശ്ചൈകസ്യൈവ മഹാഭൂതസ്യോദകസംജ്ഞസ്യ രസകാരണത്വം പ്രാപ്തം നാന്യേഷാമ്, നീരസത്വാത്| ഇതി കൃത്വാ ന ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവത്വം രസസ്യ| ഇത്യേവംവിധാമാശങ്കാമപനിനീഷുര്ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവത്വം രസസ്യ ചൈകേനൈവ പ്രയത്നേന "തസ്മാന്നൈകരസം ദ്രവ്യം ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവാത്|" ഇതി ജഗാദ| മുനിശ്ചാത ഏവ രസസ്യ ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവത്വം സ്പഷ്ടം കൃത്വോവാച| യഥാ (ച. സൂ. അ. ൧|൬൩)- "രസനാര്ഥോ രസസ്തസ്യ ദ്രവ്യമാപഃ ക്ഷിതിസ്തഥാ| നിവൃത്തൌ ച വിശേഷേ ച പ്രത്യയാഃ ഖാദയസ്ത്രയഃ||" ഇതി| ഏവം ഭൂതസങ്ഘാതോ രസാനാം ദ്രവ്യാശ്രിതാനാമപി സമ്ഭവകാരണമ്| ഏതച്ച രസഭേദീയേ സവിസ്തരം കഥയിഷ്യാമഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സര്വേഷാം ദ്രവ്യാണാം സര്വധര്മത്വമാഹ-തസ്മാദിതി| തസ്മാത്-സര്വഭൂതാരബ്ധത്വാത് സര്വമപി ദ്രവ്യം നൈകരസം-അനേകരസമ്, സര്വധര്മമിത്യര്ഥഃ| രസശബ്ദോऽത്ര ധര്മമാത്രോപലക്ഷണഃ| സര്വഭൂതാരബ്ധത്വേऽപ്യേകരസത്വേ കോ ദോഷഃ ? ഇത്യാശങ്ക്യാഹ-ഭൂത സങ്ഘാതസമ്ഭവാദിതി| രസാനാമപി ഭൂതസമുദായാദുത്പത്തേഃ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൦/൧)-"ദ്വയോല്ബണൈഃ ക്രമാദ്ഭൂതൈര്മധുരാദിരസോദ്ഭവഃ|" ഇതി| സതി ച കാരണേ കാര്യേണാവശ്യം ഭാവ്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യതഃ സര്വം ദ്രവ്യമനേകരസമ്| തതഃ-തസ്മാത്കാരണാത്, ഏകദോഷാ രോഗാ ജ്വരാദയോ ന ഭവന്തി, അപി ത്വനേകദോഷാഃ, ത്രിദോഷാ ഇത്യര്ഥഃ| അത്രാപി "വ്യപദേശസ്തു ഭൂയസാ" ഇത്യധ്യാഹാര്യമ്| തേന ത്രിദോഷാത്മകേऽപി ജ്വരേ വാതാധികേ വാതജ്വര ഏവം പിത്തജ്വരഃ ശ്ലേഷ്മജ്വര ഇത്യേവംരൂപോ വ്യപദേശ ഉപപന്നഃ| നനു, യദി സര്വോ ജ്വരഃ സന്നിപാതജഃ, തത്കിമിതി വക്ഷ്യതി ? അയം സന്നിപാതജ്വര ഇതി| ബ്രൂമഹേ| സമവിഷമരൂപം ശക്ത്യുത്കര്ഷമാശ്രിത്യ യത്ര ദോഷാ വര്തന്തേ സ സന്നിപാതജ്വര ഇതി തന്ത്രകൃതാ പുരസ്താദ്വിസ്തരേണ പ്രതിപാദയിഷ്യതേ| അഥ കോ രസോऽനുരസോ വേത്യാഹ-തത്രേത്യാദി| തത്ര-തസ്മിന് ദ്രവ്യേ, യോ വ്യക്തഃ-സ്ഫുട ഉപലഭ്യതേ, സ രസഃ സ്മൃതസ്തന്ത്രകൃദ്ഭിഃ| യശ്ചാവ്യക്തോ-അസ്ഫുടപ്രതിഭാസോ രസനേന്ദ്രിയേണോപലഭ്യതേ, സോऽനുരസഃ| ഹീനാര്ഥോऽത്രാനുശബ്ദഃ, അല്പോ രസ ഇത്യര്ഥഃ| ന ചൈതാവദേവാനുരസലക്ഷണമിത്യാഹ-കിഞ്ചിദിത്യാദി| മുഖക്ഷിപ്തസ്യ ഹരീതക്യാദേര്ദ്രവ്യസ്യ രസനേന്ദ്രിയേണ കിഞ്ചിദന്തേ വ്യക്തോऽപ്യുപലഭ്യതേ യഃ സോऽപ്യനുരസ ഇഷ്യതേ, മുനിഭിരതി വാക്യശേഷഃ| അന്തേ ഇത്യനേനൈതദ്ബോധയതി,-അന്തേ-അവസാനേ, ന ത്വാദാവാപാതമാത്രേ ന ച മധ്യേ| തയോര്ഹി രസസ്യൈവോപലമ്ഭഃ| അനുശബ്ദസ്യാത്ര പശ്ചാദര്ഥത്വാത് പശ്ചാത് സ്ഫുടോऽപി കിഞ്ചിദ്യ ഉപലഭ്യതേ സോऽപ്യനുരസ ഇത്യര്ഥഃ| നനു, മധുരാദയോ രസാ ഗുര്വാദിഗുണയുക്താഃ കഥം വക്തും പാര്യന്തേ| യതോ മധുരാദയോ രസാ ഗുണാ ഗുര്വാദയശ്ച ഗുണാഃ| ന ച ഗുണാനാം മധുരാദീനാം ഗുര്വാദിഗുണാധാരത്വമുപപന്നമ്| തഥാ ച വൈശേഷികാ:-"നിര്ഗുണാ ഗുണാഃ" ഇതി| തസ്മിന് പര്യനുയോഗ ഇദമാഹ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തുല്യന്യായത്വപ്രസങ്ഗാത് സര്വേഷാം രോഗാണാം സര്വദോഷജത്വമാഹ-നൈകദോഷാ ഇതി| രോഗാ നൈകദോഷാഃ-സര്വേऽപി രോഗാഃ സര്വദോഷോദ്ഭവാഃ| കുതഃ? തത ഏവ ഹേതോഃ,-രോഗാണാമപി ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവാത്| ഭുതസങ്ഘാതസ്യ തു ത്രിഷു ദോഷേഷു വിഭക്തത്വാത്| യഥോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ. ൨൦)-"വായ്വാകാശധാതുഭ്യാം വായുഃ ആഗ്നേയം പിത്തമ്, അമ്ഭഃപൃഥിവീഭ്യാം ശ്ലേഷ്മാ|" ഇതി| ഭൂതസങ്ഘാതം വിനാ ന ദോഷസങ്ഘാതഃ, തം വിനാ ന രോഗോത്വപത്തിരിതി, അതഃ സര്വേ രോഗാസ്ത്രിദോഷജാഃ| കേചിത്തു സര്വദ്രവ്യാണാം സര്വരസത്വേന സര്വദോഷസാമാന്യാത് സര്വദോഷകോപനത്വമ്, തതോ രോഗാ നൈകദോഷാ ഇതി വ്യാചക്ഷതേ| തദസത്| സാമാന്യവദ്വൈപരീത്യസ്യാപി സത്ത്വാത്| സാമാന്യം പ്രയോജകമിതി ചേത് ന, ദോഷഘ്നദ്രവ്യഭേദാഭാവപ്രസങ്ഗാത്| വൈപരീത്യമപി ക്വചിത് പ്രയോജകമിതി ചേത് ന, സര്വദോഷകോപനത്വനിയമവ്യാഘാതാത്| സര്വദോഷകോപനാനാം നിയമ ഇതി ചേത് ന, വ്ദ്യേകദോഷകോപനദ്രവ്യാഭാവപ്രസങ്ഗാത്| ബാഹുല്യേനൈവ വ്യപദേശ ഇതി ചേത് ന, ദ്വിദോഷകോപനൈകശമനദ്വിശമനൈകകോപനദ്രവ്യാഭാവപ്രസങ്ഗാത്| സിദ്ധാന്തേऽപി സര്വേഷാം സര്വധര്മത്വസ്വീകാരാന്ന ദോഷഘ്നാദിവിഭാഗ ഇതി ചേത് ന, തസ്യ തസ്യ ധര്മസ്യ തത്ര തത്ര പ്രയോജകത്വാത്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ.൨൨)-"കിഞ്ചിദ്രസേന കുരുതേ കര്മ പാകേന ചാപരമ്| ഗുണാന്തരേണ വീര്യേണ പ്രഭാവേണൈവ കിഞ്ചന||" ഇത്യാദി| തസ്മാത്പൂര്വമേവ വ്യാഖ്യാനം യുക്തമ്| സര്വേഷാം സര്വധര്മത്വാദിവിശേഷേ പ്രാപ്തേ തന്നിരാസാര്ഥം ധര്മതാരതമ്യമാഹ-തത്ര വ്യക്ത ഇതി| തത്ര-ദ്രവ്യേ, കശ്ചിദ്ധര്മഃ സദ്യോവ്യക്തഃ കശ്ചിദവ്യക്തഃ കശ്ചിദീഷവ്ദ്യക്തഃ കശ്ചിദന്തേ വ്യക്തഃ| തേഷ്വാദ്യോ രസാഖ്യഃ, ഇതരേ ത്രയോऽനുരസാഖ്യാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പൃഥിവ്യാദൌ-പൃഥിവ്യാദിമഹാഭൂതാരബ്ധേ ദ്രവ്യേ, രസാശ്രയേ ഗുര്വാദയോ ഗുണാഃ പരമാര്ഥത ആശ്രിതാഃ, ന തു രസേഷു മധുരാദിഷു| യത്തു രസേഷു വ്യപദിശ്യന്തേ തത് സാഹചര്യോപചാരതഃ| സഹ ചരതീതി സഹചരഃ, തസ്യ ഭാവഃ സാഹചര്യമ്| യസ്മിന്നേവഗുഡാദൌ ദ്രവ്യേ മധുരോ രസ ആശ്രിതസ്തസ്മിന്നപി ഗുരുഗുണ ആശ്രിതഃ, ഇതി മധുരരസഗുരുഗുണയോഃ സഹചരഭാവഃ| സാഹചര്യേണ-തുല്യാശ്രയത്വേനോപചാരഃ സാഹചര്യോപചാരഃ, തസ്മാത്സാഹചര്യോപചാരതോ, ഗുര്വാദയോ ഗുണാ രസേഷു-മധുരാദിഷു വ്യപദിശ്യന്തേ| യഥാ,-ഗുരുര്മധുരോ രസോ ലഘുരമ്ല ഇത്യാദി| ന പുനഃ പരമാര്ഥതോ രസേഷു ഗുര്വാദയഃ സന്തി| അസ്തി ച സാഹചര്യേണ വ്യപദേശഃ| യഥാ-ഘൃതസഹചരേണ ഘൃതസ്ഥേനാഗ്നിനാ ദഗ്ധോ ഘൃതദഗ്ധ ഇത്യുച്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഗുര്വാദീനാം രസാശ്രയത്വാദ്ദ്രവ്യസ്യാസര്വധര്മത്വേ പ്രാപ്തേ പരിഹാരമാഹ-ഗുര്വാദയ ഇതി| ഗുര്വാദയോ ഗുണാ ദ്രവ്യ ഏവ, ന രസേഷു | യസ്തു മധുരോ ഗുരുഃ, അമ്ലോ ലഘുരിത്യാദി വ്യപദേശഃ, സ സാഹചര്യോപചാരതഃ| ഏകസ്മിന്നാശ്രയേ ദ്വയോരവസ്ഥാനം-സാഹചര്യമ്| സാഹചര്യമേവ കുതഃ? ഇത്യാഹ-രസാശ്രയ ഇതി| ദ്രവ്യം ഹി ഗുര്വാദീനാമിവ രസാനാമപ്യാശ്രയഃ| അത ഏകാശ്രയത്വാത്സാഹചര്യമ്, തേന ഉപചാരഃ-അവിദ്യമാനസ്യാപ്യാശ്രയാശ്രയീഭാവസ്യാരോപഃ| നനു, കിമേതത് രസാവ്ദ്യതിരിക്തം ദ്രവ്യം നാമ ? ഇത്യത ആഹ-പൃഥിവ്യാദാവിതി| പൃഥിവ്യാദിശബ്ദാഭിലഭ്യം ദ്രവ്യമിത്യര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തേഷു പാര്ഥിവാദിഷു പഞ്ചസു ദ്രവ്യേഷു മധ്യേ, പാര്ഥിവം ദ്രവ്യം ഗുര്വാദിഗുണോത്കടമ്| ഉല്ബണശബ്ദേനൈതത് ദ്യോതയതി,-പാര്ഥിവേ ദ്രവ്യേऽന്യേऽപി ഗുണാഃ സന്തി, സര്വദ്രവ്യാണാം പാഞ്ചഭൌതികത്വാത്| ഗുര്വാദയസ്തത്രോത്കടാഃ| ഏവമാപ്യാദിഷു സര്വം യോജ്യമ്| തഥാ, ഗൌരവാദ്യാവഹം- ഗുരുത്വാദികൃദിത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ദ്രവ്യഭേദാന് ലക്ഷയര്തി| തത്ര പാര്ഥിവം ലക്ഷയതി-തത്ര ദ്രവ്യമിതി| ഗുര്വാദിഗുണോത്കടം ഗൌരവാദികരം ച പാര്ഥിവം ദ്രവ്യമ്| സങ്ഘാതഃ-കാഠിന്യമ്| ഉപചയഃ-സ്ഥൌല്യമ്| ഗുണശബ്ദോऽത്ര ധര്മവാചീ| ഉല്ബണഗ്രഹണ സര്വേഷാം സര്വധര്മത്വാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ആപ്യം ദ്രവ്യം ദ്രവാദിഗുണോല്ബണം സ്നേഹനാദികൃത് |

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആപ്യം ലക്ഷയതി-ദ്രവശീതേതി| ദ്രവാദിഗുണോത്കടം സ്നേഹനാദികരം ച ദ്രവ്യമാപ്യമ്| ദ്രവസാന്ദ്രയോഃ പരസ്പരവിപരീതയോരപ്യാര്ദ്രത്വസാമാന്യാദാപ്യത്വമ്| വിപ്യന്ദഃ-സ്രോതഃസ്രാവഃ| പ്രഹ്ലാദഃ-തൃപ്തിഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ആഗ്നേയം ദ്രവ്യം രൂക്ഷാദിഗുണോത്കടം ദാഹാദികരമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആഗ്നേയം ലക്ഷയതി-രൂക്ഷതീക്ഷ്ണേതി| രൂക്ഷാദിഗുണോത്കടം ദാഹാദികരം ച ദ്രവ്യമാഗ്നേയമ്| ഭാ-കാന്തിഃ| വര്ണോ-ഗൌരാദിഃ| പ്രകാശഃ-ആലോകഃ| പചനം-പാകഃ| തദാത്മകത്വം കാര്യകാരണയോരഭേദോപചാരാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വായവ്യം ദ്രവ്യം രൂക്ഷാദിഗുണോല്ബണം രൌക്ഷ്യലാഘവാദികരമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വായവ്യം ലക്ഷയതി-വായവ്യമിതി| രൂക്ഷാദിഗുണോത്കടം രൌക്ഷ്യാദികരം ച ദ്രവ്യം വായവ്യമ്| വിചാരോ-വിവിധാ ചേഷ്ടാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നാഭസം ദ്രവ്യം സൂക്ഷ്മാദിഗുണോല്ബണം സൌഷിര്യാദികരമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നാഭസം ലക്ഷയതി-നാഭസമിതി| സൂക്ഷ്മാദിഗുണോത്കടം സൌഷിര്യാദികരം ച ദ്രവ്യം നാഭസമ്| സൌഷിര്യം സരന്ധ്രത്വമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏവം-അനേന പഞ്ചമഹാഭൂതാരബ്ധേന ഗുര്വാദിഗുണയോഗേന ദ്രവ്യാണാം, ജഗതി-ഭുവനേऽസ്മിന്, അനൌഷധഭൂതം ന കിഞ്ചിദ് ദ്രവ്യമസ്തി,-അപി തു സര്വമേവ ദ്രവ്യം യത്സികതാപാംസ്വാദികം തദൌഷധം,-ചികിത്സിതമ്| വശാന്നാനാര്ഥയോഗയോഃ,-അര്ഥശ്ച യോഗശ്ച-അര്ഥയോഗൌ, അര്ഥഃ-പ്രയോജനമ്, യോഗോ-യുക്തിഃ, യഥാ,-അനയാ യുക്ത്യൌഷധമിദം യോജിതമസ്യ രോഗസ്യ വിജയായ സ്യാദനയാ ചാസ്യ രോഗസ്യേതി, നാനാവിധൌ യാവര്ഥയോഗൌ തയോര്വശാത്-സാമര്ഥ്യാത്, സര്വമപി ദ്രവ്യമൌഷധമ്, രോഗപ്രതീകാരഹേതുത്വാത്| അഥ കിം ദ്രവ്യം കിമ്ഭൂതോത്കടം ഭവതി ? ഇത്യാഹ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദ്രവ്യമാത്രസ്യൌഷധത്വമാഹ-ജഗതീതി| ഏവം-ഉക്തേന പ്രകാരേണ, തസ്യ തസ്യ ദ്രവ്യസ്യ തത്തദ്ഗുണയോഗത്വാത് ജഗതി ന കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യമനൌഷധം വിദ്യതേ-സര്വമേവ ദ്രവ്യമൌഷധമ്| കുതഃ? നാനാര്ഥയോഗയോര്വശാത്,-അര്ഥഃ-പ്രയോജനമ്, യോഗോ-യോജനാ, നാനാവിധാവര്ഥയോഗൌ-നാനാര്ഥയോഗൌ, തയോഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി,-യദേകസ്മിന്നര്ഥേ നോപയുജ്യതേ തദേവാന്യസ്മിന്നുപയുജ്യതേ| യദേകേന യോഗേന നോപയുജ്യതേ തദേവാന്യേനോപയുജ്യതേ| യഥാ,-അത്യന്താനുപയുക്തോऽപി ഖരമേഷാദിവിഡ്രസോ ബിന്ദുശഃ ശ്വാസകാസാദൌ, അത്യന്താപഥ്യോऽപി മാപ ഇണ്ഡുരീകൃതഃ സനവനീതോऽര്ദിതാദൌ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഊര്ധ്വം ഗച്ഛതീതി-ഊര്ധ്വഗമമ്| ഖപ്രകരണേ "ഗമേരപ്യുപസങ്ഖ്യാനമ്" ഇതി ഖഃ| പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, ഊര്ധ്വഗമം ദ്രവ്യമഗ്നിപവനാധികം ഭവതി| യഥാ,-മദനഫലാദി| ബാഹുല്യ (പ്രായോ) ഗ്രഹണാത് അഗ്നിസമീരണോത്കടസ്യാപ്യധോഗാമിത്വം ദൃഷ്ടമ്| യഥാ,-ഹരീതക്യാദേഃ, അചിന്ത്യപ്രഭാവത്വാത്| യഥാ,-സര്പസ്യ വിഷമയത്വേऽപി തത്ഫണാമണേര്വിഷഘ്നത്വമ്| ഭൂയിഷ്ഠം-പ്രായേണ, ഭൂമിതോയോല്ബണം ദ്രവ്യമധോഗാമി ഭവതി| യഥാ,-ത്രിവൃതാദി| യത്തു വ്യാമിശ്രാത്മകം തുല്യകാലമൂര്ധ്വാധോദോഷഹരണം തദിഹ ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാന്നോക്തമപി വ്യാമിശ്രഭൂതോത്കടം ദ്രവ്യം വ്യാമിശ്രാത്മകമിതി സാമര്ഥ്യലബ്ധ ഏവായമര്ഥഃ| സ൦-ഇതി-പരിസമാപ്തൌ, ദ്രവ്യം പ്രതി യദ്വക്തവ്യം തന്നിഷ്പന്നമിത്യര്ഥഃ| ഏവം ദ്രവ്യേ നിര്ദിഷ്ടേ രസാ നിര്ദേഷ്ടും യുക്താ ഇത്യാഹ- സ൦-ബഹുവക്തവ്യത്വാദുത്തരത്ര-അനന്തരേऽധ്യായേ, രസാന് ഭേദൈഃ-ത്രിഷഷ്ടിസങ്ഖ്യാവച്ഛിന്നൈഃ, ഉപദേക്ഷ്യതേ തന്ത്രകൃത്| അഥ വീര്യസ്യ വിപകാദിഭ്യഃ പ്രാധാന്യാത്തച്ചര്ചാം പ്രസ്തൌതി-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഔഷധദ്വൈവിധ്യം പഞ്ചവിധേ ദ്രവ്യേ വിഭജതി| ദ്രവ്യമൂര്ധ്വഗമമിതി| ദ്വിവിധമൌഷധമ്,-ശോധനം ശമനം ച| ശോധനം ദ്വിവിധമ്,-ഊര്ധ്വഗമമധോഗമം ച| തത്രാഗ്നിപവനോത്കടമൂര്ധ്വഗമമ്, ഭൂമിതോയഗുണമധോഗമമ്| പാരിശേഷ്യാദാകാശോത്കടം ശമനമ്| തഥാ ച സുശ്രുതഃ (സൂ. അ. ൪൧/൬)-"ആകാശഗുണഭൂയിഷ്ഠം സംശമനമ്" ഇതി| ഗമനം-ഗമഃ| ഊര്ധ്വം ഗമോऽസ്യാസ്തീതി ഊര്ധ്വഗമമ്| പ്രായ ഇതി ഭൂയിഷ്ഠമിതി ച വ്യഭിചാരാര്ഥമ്| യഥാ,-ചിത്രകവദഗ്നിപവനോത്കടായാ അപി ദന്ത്യാ വിരേചനത്വമ്, മൃദ്വീകാവദ്ഭൂമിതോയഗുണാധികസ്യാപി മധുകസ്യ വമനത്വമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ. ൧൭)-"വ്യാമിശ്രാത്മകമുഭയതോഭാഗമ്| ശമനം തു ദോഷവിപരീതഗുണമുക്തം പ്രാക്| തത്സങ്ഗ്കരേ ച യതോ ബാഹുല്യേന| തത്സങ്കരേ-ഗുണസങ്കരേ, യതോ ബാഹുല്യേന-യേഷാം ഗുണാനാം ബാഹുല്യം തൈര്നിര്ണയഃ| തഥാ, അനിലാത്മകം ഗ്രഹി| അനലാത്മകം ദീപനപാചനമ്| ഉഭയാത്മകം ലേഖനമ്| ഭൂമ്യുദകാത്മകം ബൃംഹണമ്|" ഇതി| പ്രകരണാര്ഥമുപസംഹരതി-ഇതി ദ്രവ്യമിതി| ഇതിപരിസമാപ്തൌ| ആ൦ ര൦-ക്രമപ്രാപ്തസ്യ രസസ്യാനഭിധാനേ ഹേതുമാഹ-രസോ ഭേദൈരിതി| ഉത്തരത്ര-ഉത്തരസ്മിന്നധ്യായേ, ഉപദേക്ഷ്യതേ-വക്ഷ്യതേ, യതോऽസൌ ബഹുഭിര്ഭേദൈര്വിശിഷ്ടഃ, ബഹുമേദത്വേന ബഹുവക്തവ്യത്വാത് പൃഥഗധ്യായകരണമിത്യര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദ്രവ്യമുക്തമ്| വീര്യം പുനര്ഗുര്വാദീനഷ്ടൌ ഗുണാന് ദ്രവ്യാശ്രിതാനിതി സമാചക്ഷതേ| തത്-തസ്മാത്, ഏവം-അനേന പ്രകാരേണ, വീര്യമഷ്ടധാ-അഷ്ടപ്രകാരം, ഗുര്വാദിവാദിനാം മതമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ വീര്യമ്| തത്ര പരമതം ദര്ശയതി-വീര്യം പുനരിതി| ഏകേ-ഖാരണാദിപ്രഭൃതയഃ, ഗുര്വാദീന് ഗുണാന് വീര്യം ച വദന്തി| ഏവം ച തദഷ്ടധാ സമ്മതമ്| സുശ്രുതസ്തു ഗുരുലഘൂ വിഹായ വിശദപിച്ഛിലൌ പഠതി (സൂ.അ. ൪൦/൫)-"കേചിദഷ്ടവിധമാഹുഃ,-ഉഷ്ണം ശീതം സ്നിഗ്ധം രൂക്ഷം വിശദം പിച്ഛിലം മൃദു തീക്ഷ്ണം ചേതി|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യേന-സ്വഭാവേന, യാ ക്രിയാ ക്രിയതേ-യത്കര്മ നിഷ്പാദ്യതേ, തദ്വീര്യമ്| തദേവം യാവത് കിഞ്ചിദ്ഗുണജാതം ദ്രവ്യേ സ്ഥിതം തത്സര്വം വീര്യമേവ| സര്വം കരോതീത്യത ഏവാഹ-നാവീര്യമിത്യാദി| യന്ന വീര്യം തന്ന കിഞ്ചിത്കരോതി-ന കാഞ്ചിദപ്യര്ഥക്രിയാം നിഷ്പാദയതി, പ്രതിനിയതശക്തിപരിഷ്വക്തത്വാത് സര്വഭാവാനാമ്| അത ഏവാഹ-സര്വേത്യാദി| ഹിശബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ| യസ്മാത്സര്വാ ക്രിയാ വീര്യകൃതാ-വീര്യേണ ജനിതാ| തതോ യന്ന വീര്യം തന്ന കിഞ്ചിത്കുരുതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ചരകമതം ദര്ശയതി-ചരകസ്ത്വാഹേതി| യേന ക്രിയതേ തത്-വീര്യമ്, ദ്രവ്യകര്തൃകേ കര്മാണി കരണഭൂതമിത്യര്ഥഃ| കതിവിധം തത് ? ഇത്യപേക്ഷായാമാഹ-യാ ക്രിയേതി| യാ ക്രിയാ യേന ക്രിയതേ തസ്യാം തദ്വീര്യമ്, യാവത്യഃ ക്രിയാസ്താവന്ത്യേവ വീര്യാണീത്യര്ഥഃ| കുതഃ? ഇത്യാഹ-നാവീര്യമിതി| അവീര്യം ദ്രവ്യം ന കിഞ്ചിത്കുരുതേ-വീര്യം വിനാ കര്തൃത്വം നാസ്തീത്യര്ഥഃ| കുതഃ? ഇത്യാഹ-സര്വാ വീര്യകൃതാ ഹി സാ| ഹി-യസ്മാത്, സാ-ക്രിയാ സര്വോऽപി വീര്യകൃതാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യതോ വീര്യസ്യൈവ കരണസാമര്ഥ്യം തേന കാരണേന ഗുര്വാദിഷ്വേവാഷ്ടാസു വീര്യാഖ്യാ അന്വര്ഥേതി-അനുഗതാര്ഥേതി, ഭണ്യതേ| ഏവകാരോऽവധാരണാര്ഥഃ| ഗുര്വാദിഷ്വേവ വീര്യസംജ്ഞാ ന തു രസവിപാകപ്രഭാവേഷു [മന്ദസാന്ദ്രാദിഷു വാ]| കിമ്ഭൂതേഷു ഗുര്വാദിഷു ? സമഗ്രേത്യാദി| സമഗ്രാശ്ച തേ ഗുണാശ്ച, തേഷു സാരാഃ-ചിരകാലാവസ്ഥിതയോ ഗുര്വാദയ ഏവ| തഥാ ച, ജാഠരാഗ്നിസംയോഗേനാപി ന മധുരാദിരസവത് സ്വഭാവമേതേ ജഹതി| സര്തേഃ സുസ്ഥിര ഇതി ഘഞി സാരശബ്ദഃ| തഥാ, അന്യേഭ്യോ മന്ദസാന്ദ്രാദിഭ്യോ ഗുണേഭ്യോ രസാദിഭ്യോ വാ ഗുര്വാദയഃ ശക്ത്യുത്കര്ഷവിവര്തിനഃ| ശക്തേഃ-സാമര്ഥ്യസ്യ, ഉത്കര്ഷഃ-ആധിക്യമ്, വിശേഷേണ വര്തോ-വിവര്തഃ,-വിശേഷേണ ഭവനമ്, ശക്ത്യുത്കര്ഷസ്യ വിവര്തഃ, സ വിദ്യതേ യേഷാം ത ഏവമ്| കിഞ്ച, ഗുര്വാദീനാം ഗുണാനാം വ്യവഹാരായ-വ്യവഹാരാര്ഥമ്, മുഖ്യത്വാത്-അന്യേഭ്യോ ഗുണേഭ്യോ ഗുര്വാദയഃ പ്രധാനഭൂതാ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ ച, (ശ്ലോ. ൪)-"ഗുര്വാദയോ ഗുണാ ദ്രവ്യേ പൃഥിവ്യാദൌ രസാശ്രയേ|" ഇത്യുക്തമ്, ന മധുരാദയോ ഗുണാ ഇതി| തസ്മാത് ഗുര്വാദീനാം ഗുണാനാം വ്യവഹാരമുഖ്യത്വം രസാദിഭ്യഃ| തഥാ, ബഹ്വഗ്രഗ്രഹണാത്-ബഹുഗ്രഹണാദഗ്രഗ്രഹണാച്ച, ബഹവോ ദ്രവ്യരസാദയോ ഗുര്വാദിഭിര്ഗൃഹീതാ ഭവന്തി| തഥാ ചായുര്വേദശാസ്ത്രേഷു രസാദിഭ്യോ ഗുര്വാദീനാമഗ്രേ ഗ്രഹണം ദൃഷ്ടമ്| യഥാ,-വാതാദിദോഷഗുണനിരൂപണായാം ഗുര്വാദീനാമേവ പൂര്വം ഗ്രഹണമ്, ന രസാദീനാമ്| തഥാ ച, "തത്ര രൂക്ഷോ ലഘുഃ" ഇത്യാചാര്യോऽപഠദ്വായ്വാദിലക്ഷണേ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧|൧൧)| ഏവം ഗുര്വാദീനാമേവാഗ്രഗ്രഹണാത് ഗുര്വാദിഷ്വേവ വീര്യാഖ്യാऽന്വര്ഥാ-അനുഗതാര്ഥേതി ഭണ്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നനു, ഏവം രസാദീനാമപി വീര്യത്വപ്രസങ്ഗ ഇത്യാഹ-ഗുര്വാദിഷ്വിതി| തേന-ചരകേണ, ഗുര്വാദിഷ്വേവ വീര്യാഖ്യാ വര്ണ്യതേ| കുതഃ? അമ്വര്ഥേതി കൃത്വാ| ഇതിശബ്ദോ ഹേതൌ| യതസ്തേഷു ക്രിയമാണാ വീര്യസംജ്ഞാऽന്വര്ഥാ സ്യാത്| അന്വര്ഥത്വമേവ ദര്ശയതി-സമഗ്രേത്യാദി| കരണം ഹി വീര്യമ്| കരണം ച സാധകതമമ്| സാധകതമത്വം ച ഗുര്വാദീനാമേവ| കുതഃ? സമഗ്രഗുണസാരത്വാത്| സമഗ്രേഷു ഗുണേഷു മധ്യേ സ്ഥിര (സാര)ത്വാത്-ചിരസ്ഥായിത്വാത്, ശക്ത്യുത്കര്ഷവിവര്തനാത്-ഉത്കൃഷ്ടശക്തിത്വാത്, വ്യവഹാരായ മുഖ്യത്വാത്-ലോകേ ശാസ്ത്രേ ച മുഖ്യത്വേന വ്യവഹ്നിയമാണത്വാത്, ബഹ്നഗ്രഗ്രഹണാത്-ബഹുഗുണഗണനായാം പ്രഥമഗ്രഹണാത്| വിപാകേऽപി സ്ഥിരത്വസ്യ, പ്രഭാവേऽപി ശക്യുത്കര്ഷസ്യ, മൃദുകഠിനാദാവപി വ്യവഹാരമുഖ്യത്വസ്യ, രസേഷ്വപി ബഹ്വഗ്രഗ്രഹണസ്യ ദര്ശനാത് ചതുര്ണാമുപാദാനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അതഃ-അസ്മാച്ച കാരണകദമ്ബകാത്, വിപരീതത്വാത്-വൈപരിത്യേന സ്ഥിതത്വാത്, ന രസാദയോ വീര്യമ്| തഥാ ഹി,-രസസ്യ സാരത്വം നാസ്തി, ജാഠരാനലസംയോഗവശേന രസാന്തരോത്പത്തേഃ| ഗുര്വാദീനാം തു ജാഠരാഗ്നിസംയോഗവശേനാപി നാന്യഥാഭാവഃ| തഥാ ച ന രസസ്യ ശക്ത്യുത്കര്ഷവിവര്തിത്വമ്,-യതോ രസസ്യ ഗുര്വാദ്യാഹിതശക്തേരേവ സ്വകര്മണി സാമര്ഥ്യമ്| വ്യവഹാരായ യഥാ ഗുര്വാദേര്മുഖ്യത്വം യഥാ ച ബഹ്വഗ്രഗ്രഹണം തഥാ പ്രാഗ്ദര്ശിതമ്| പ്രഭാവഃ-സര്വാതിശായി ദ്രവ്യസ്വഭാവഃ, തസ്യ ച ക്രിയാനിര്വര്തനസാമാന്യേ സത്യപി വീര്യസംജ്ഞാ പൂര്വോക്താദ്ധേതോര്ന പ്രവര്തതേ| ഏവം വിപാകകര്മണോരപി ചിന്ത്യമ്| തസ്മാത് രസാദ്യേഷു സമ്ഭവത്യപി-വിദ്യമാനാऽപി, അസദ്രൂപേവ സാ വീര്യസംജ്ഞാ ന വിവക്ഷ്യതേ-നോരരീക്രിയതേ| ആദൌ ഭവഃ-ആദ്യഃ| ദിഗാദിത്വാദ്യത്| രസ ആദ്യോ യേഷാം-പ്രഭാവാദീനാം, ത ഏവം തേഷു| വീര്യമിത്യാദി| ഹിശബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ| യത ഏവം സാ-വീര്യസംജ്ഞാ, സമ്ഭവത്യപി രസാദിഷു വൈപരീത്യാന്ന വിവക്ഷ്യതേ, അതോ ഗുര്വാദയ ഏവ വീര്യമ്, ന രസാദയഃ |

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഏതച്ച രസാദിഷു നാസ്തീതി ദര്ശയതി-അതശ്ചേതി| സാ-വീര്യാഖ്യാ, രസാദിഷു സമ്ഭവത്യപി-വിദ്യമാനാപി, ന വിവിക്ഷ്യതേ, അനുദരാ കന്യേതിവത്| ക്രിയാനിര്വര്തനസാമാന്യാത്സത്യപി വീര്യത്വേ രസാദയോ വീര്യത്വേന ന വ്യവഹ്നിയന്ത ഇത്യര്ഥഃ| കുതഃ? അതോ-ഹേതുചതുഷ്ടയാത്, വിപരീതത്വാത്| സിദ്ധമര്ഥമപനുദതി-വീര്യമിതി| ഹി-സ്ഫുടമ്, അതഃ-കാരണാത്, ഗുര്വാദയ ഏവ വീര്യമ്| ഗുര്വാദീനാമഷ്ടാനാം യോഗരൂഢാ വീര്യസംജ്ഞേതി ഭാവഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അന്യ ആചാര്യാ ഉഷ്ണം ശീതമിതി ദ്വിപ്രകാരം വീര്യമാചക്ഷതേ| ഏവകാരോऽവധാരണാര്ഥഃ| ദ്വിധൈവ വീര്യമ്, നാഷ്ടധേതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പൂര്വമതാപരിതോഷാന്മതാന്തരം ദര്ശയതി-ഉഷ്ണം ശീതമിതി _ അന്യേ-സുശ്രുതാദയഃ, ഉഷ്ണം ശീതം ചേതി ദ്വിവിധമേവ വീര്യമാചക്ഷതേ-വദന്തി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അപി ചേതി നിപാതസമുദായോ യുക്തിസമുച്ചയേ| തേऽപി സയുക്തികമേവാഹുരിത്യര്ഥഃ| താമേവ യുക്തിം ദര്ശയന്നാഹ-നാനാത്മകമപീത്യാദി| നാനാസ്വഭാവമപി ദ്രവ്യം-സ്ഥാവരജങ്ഗമാദ്യം ചേതനാചേതനമ്, അഗ്നീഷോമൌ മഹാബലൌ-ഉത്കൃഷ്ടശക്തീ, ന ജാതു കദാചിദതിക്രാമതി-നോല്ലങ്ഘ്യ വര്തതേ| അവശ്യം ഹി ദ്രവ്യം കിഞ്ചിദാഗ്നേയം കിഞ്ചിത്സൌമ്യമ്, അതഃ കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യമുഷ്ണവീര്യം കിഞ്ചിച്ഛീതവീര്യമ്| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൬|൮൪)- "ന മത്സ്യാന് പയസാ സഹാഭ്യവഹ്രിയാത്| ഉഭയം ഹ്യേതന്മധുരം മധുരവിപാകം ശീതോഷ്ണത്വാത് വിരുദ്ധവീര്യമ്, വിരുദ്ധവീര്യത്വാച്ഛോണിതപ്രദൂഷണായ|" ഇതി| അത്ര ദൃഷ്ടാന്തമാഹ-വ്യക്താവ്യക്തമിത്യാദി| വ്യക്തം ചാവ്യക്തം ച വ്യക്താവ്യക്തമ്, നാനാത്മകമപി ജഗത്-ത്രൈലോക്യം കര്തൃ യഥാ വ്യക്തം ചാവ്യക്തം ച നാതിക്രാമതി, തഥാ ദ്രവ്യമഗ്നീഷോമാവിത്യര്ഥഃ| വ്യക്തം-സ്ഥൂലമ്, ദൃശ്യമിത്യര്ഥഃ| സാങ്ഖ്യാനാം തു മഹദാദി-വ്യക്തമ്, അവ്യക്തം-പ്രധാനം പുരുഷശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഉക്തമതസ്യോപപത്തിമാഹ-അപി ചേതി, നാനാത്മകമിതി| ന കേവലം മതമാത്രമിദമ്, യുക്തം ചേദം പൂര്വസ്മാന്മതാത്, ഇത്യപി ചേത്യസ്യാര്ഥഃ| നാനാത്മകമപി-പൃഥിവ്യാദ്യനേകകാരണമപി, ദ്രവ്യമഗ്നീഷോമൌ ജാതുചിത്-കദാചിദപി, നാതിക്രാമതി-തര്യോര്വശേ വര്തതേ, കിഞ്ചിദാഗ്നേയത്വാദുഷ്ണം കിഞ്ചിത്സൌമ്യത്വാച്ഛീതമിതി ദ്വിധൈവ ഗതിരിത്യര്ഥഃ| കുതഃ? യതസ്തൌ മഹാബലൌ| അത ഏവ സര്വാന് ഗുണാന് ഗുര്വാദയോऽഭിഭവന്തി| ഗുര്വാദീനപ്യുഷ്ണശീതൌ| അത്ര ദൃഷ്ടാന്തമാഹ-യഥാ വിശ്വം കര്തൃ വ്യക്താവ്യക്താഖ്യഭേദദ്വയം നാതിക്രാമതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തയോരുഷ്ണശീതയോര്മധ്യേ, ഉഷ്ണം-ഉഷ്ണവീര്യം, ഭ്രമാദീന് കരോതി| ആശുപാകിതാം-ശീഘ്രപാകിത്വമ്| ശിശിരം പുനഃ-ശീതവീര്യം തു, ഹ്ലാദനാദീന് കരോതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഉഷ്ണം ലക്ഷ്യതി-തത്രേതി| യദ്ഭ്രമാദികം കരോതി തദുഷ്ണവീര്യമ്| ആശുപാകിതാ-ശീഘ്രപാകഃ| ശീതം ലക്ഷ്യതി-ശിശിരമിതി, ഹ്ലാദനമിതി| യത് ഹ്ലാദനാദീന് കരോതി തച്ഛീതവീര്യമ്| ഹ്ലാദനം-നിര്വൃത്തിഃ| ജീവനം മൂര്ച്ഛാപനയനാദിഭിഃ പ്രാണധാരണമ്| സ്തമ്ഭഃ-സ്വേദാപനയനമ്| രക്തപിത്തയോഃ പ്രസാദം-നിര്മലത്വമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ജാഠരേണ-ഔദര്യേണ, അഗ്നിനാ യോഗാത്-സംശ്ലേഷാത്, യത് രസാനാം പരിണാമാന്തേ-ജരണനിഷ്ഠാകാലേ, രസാന്തരം-രസവിശേഷഃ, ഉദേതി-ഉപദ്യതേ, സ വിപാക ഇതി സ്മൃതോ-മുനിഭിഃ കഥിതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ വിപാകഃ| തത്ര വിപാകം ലക്ഷയതി-ജാഠരേണേതി| രസാനാം-രസവതാം ദ്രവ്യാണാം, ജാഠരാഗ്നിനാ സംയോഗാത് യദ്രസാന്തരമുത്പദ്യതേ സ വിപാകഃ| "ആദൌ ഷഡ്രസമപ്യന്നം മധുരീഭൂതമീരയേത്|" (ഹൃ. ശാ. അ. ൩൧൫൭) ഇത്യാദ്യുക്താനാം മധുരാമ്ലകടുപാകാനാം വ്യാവൃത്ത്യര്ഥമാഹ-പരിണാമാന്തേ,-ആഹാരപരിണാമാന്തേ| തേ തു പരിണാമാത്പ്രാഗേവ ഉത്പദ്യന്തേ, ഇതി തേഷാം രസത്വമേവ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്വാദുഃ-മധുരോ ഗുഡാദിഃ, പടുഃ-ലവണഃ സൈന്ധവാദിഃ, മധുരം [ യഥാ ഭവതി തഥാ ] കൃത്വാ പച്യതേ രസ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| മധുരമിതി ക്രിയാവിശേഷണത്വാന്നപുംസകലിങ്ഗമ്| സ്വാദുഃസ്വാദുവിപാകോ, ലവണോऽപി സ്വാദുവിപാക ഇത്യര്ഥഃ| അമ്ലോ രസോ-ദധികാഞ്ചികാദിഃ, അമ്ലം പച്യതേ-അമ്ലവിപാകോ ഭവതി| തിക്തോഷണകഷായാണാം പ്രായശഃ കടുര്വിപാകോ ഭവതി| പ്രായശോഗ്രഹണം പൂര്വത്രാപി യോജനീയമ്| തേന വ്രീഹിസ്ഥോ മധുരോ രസോऽമ്ലം പച്യത ഇത്യുപപന്നമ്| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൬|൧൦)- "സ്വാദുരമ്ലവിപാകോऽന്യോ വ്രീഹിഃ" ഇതി| തഥാ, ഹരീതക്യാ ഭൂയസ്ത്വേന യഃ കഷായോ രസഃ, സ മധുരമേവ പച്യതേ| തഥാ, കടുകോ രസഃ ശുണ്ഠ്യാര്ദ്രകപിപ്പല്യാദിസ്ഥോ മധുരം പച്യതേ| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൬|൧൫൩)- "കഷായാ മധുരാ പാകേ" ഇതി| തഥാ (ഹൃ. സൂ. അ. ൬|൧൬൩)- നാഗരം ദീപനം വൃഷ്യം ഗ്രാഹി ഹൃദ്യം വിബന്ധനുത്| രുച്യം ലഘു സ്വാദുപാകം " ഇതി, "തദ്വദാര്ദകമ്" ഇതി| തഥാ (ഹൃ. സൂ. അ. ൬|൧൬൧)- "ശ്ലേഷ്മലാ സ്വാദുശീതാര്ദ്രാ" ഇത്യാരമ്ഭ യാവത് "സ്വാദുപാകാ" ഇതി| അത്ര കേചിദാഹുഃ,-തിക്തകഷായയോരേവ കടുവിപാകതയാ പിത്തകര്തൃത്വമാപദ്യത ഇതി| തദേതദസത്| ശീതവീര്യത്വേനൈതയോഃ പിത്തഹര്തൃത്വാത്| വീര്യം ഹി രസവിപാകൌ വിജയതേ| വക്ഷ്യതി ഹി (ശ്ലോ. ൨൫)- "രസം വിപാകസ്തൌ വീര്യമ്" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വിപാകത്രൈവിധ്യമാഹ-സ്വാദുരിതി| സ്വാദുഃ പടുശ്ച-മധുരോ ലവണശ്ച, മധുരം പച്യതേ,-പക്വോ മധുരത്വം യാതീത്യര്ഥഃ| മധുരമിതി ക്രിയാവിശേഷണമ്| പച്യത ഇതി കര്മകര്തര്യാത്മനേപദമ്| ഏവമമ്ലോ രസോऽമ്ലം പച്യതേ| തിക്താദീനാം ത്രയാണാം കടുകോ വിപാകഃ| മധുരരസസ്യാപി വ്രീഹേര്വിപാകേऽമ്ലത്വാത്, ലവണസ്യാപി സൌവര്ചലസ്യ കടുവിപാകത്വാത്, അമ്ലതിക്തോഷണാനാമപി ദാഡിമപടോലപിപ്പലീനാം മധുരത്വാത്, കഷായസ്യാപി കുലത്ഥസ്യാമ്ലവിപാകത്വാത്, പ്രായശ ഇത്യുക്തമ്, മതാന്തരസങ്ഗ്രഹാര്ഥം ച| തത്ര ദ്വൌ വിപാകാവിതി സുശ്രുതഃ (സൂ. അ. ൪൦൧൧൧)- "ദ്രവ്യേഷു പച്യമാനേഷു യേഷ്വമ്ബുപൃഥിവീഗുണാഃ| നിവര്തന്തേऽധികാസ്തത്ര പാകോ മധുര ഇഷ്യതേ|| തേജോऽനിലാകാശഗുണാഃ പച്യമാനേഷു യേഷു തു| നിവര്തന്തേऽധികാസ്തത്ര പാകഃ കടുക ഇഷ്യതേ||" ഇതി| പരാശരസ്തു തിക്തകഷായയോര്മധുരവിപാകമാഹ (സം.സൂ.അ. ൧൭)-"പാകാസ്ത്രയോ രസാനാമമ്ലോऽമ്ലം പച്യതേ കടുഃ കടുകമ്| ചത്വാരോऽന്യേ മധുരം, സംസൃഷ്ടരസാസ്തു സംസൃഷ്ടമ്|| കടുതിക്തകഷായാണാം കടുകോ യേഷാം വിപാക ഇതി പക്ഷഃ| തേഷാം പിത്തവിഘാതേ തിക്തകഷായൌ കഥം ഭവതഃ||' ഇതി| ഷോഢാ പാകസ്തു സങ്ഗ്രഹേ നിരസ്തഃ (സൂ.അ. ൧൭)- "യഥാരസം ജഗുഃ പാകാന് ഷട് കേചിത്തദസാമ്പ്രതമ്| യത്സ്വാദുര്വ്രീഹിരമ്ലത്വം ന ചാമ്ലമപി ദാഡിമമ്|| യാതി തൈലം ച കടുതാം കടുകാऽപി ന പിപ്പലീ| യഥാരസത്വേ പാകാനാം ന സ്യാദേവം വിപര്യയഃ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രസൈഃ-ജിഹ്വാവൈഷയികൈര്മധുരാമ്ലകടുകൈഃ, വിപാകകാലോപലഭ്യോ മധുരാമ്ലകടുകലക്ഷണോ യോ രസോ ഭവതി-അസൌ, തുല്യഫലഃ,-തുല്യം-സദൃശം, ഫലം യസ്യ സ തുല്യഫലഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി,-അഭ്യവഹൃതസ്യ മധുരരസസ്യ ജാഠരാഗ്നിസംയോഗവശാത് യത് രസാന്തരം ഫലതയാ നിഷ്പന്നം തത് രസൈഃ സദൃശഫലമ്| ഫലഗ്രഹണേനൈതത്പ്രതിപാദയതി,-ഫലോപമമേവ വൃഷ്യാദിലക്ഷണം കാര്യസദൃശമ്, ന തു കുസുമോപമം ദേഹാഹ്ലാദനാദിലക്ഷണം കാര്യമിതി| ഏവമമ്ലാദീനാമപി വ്യാഖ്യേയമ്| തത്രേത്യാദി| തത്ര-തേഷു രസവീര്യവിപാകാദിഷു മധ്യേ, ദ്രവ്യം കിഞ്ചിച്ഛുഭാശുഭം-സദസത്കര്മ, രസേന കുരുതേ| യഥാ,-മധു മധുരകഷായരസത്വേന പിത്തം ശമയതി| കിഞ്ചിദ്വിപാകേന| യഥാ,-തദേവ മധു കടുവിപാകതയാ കഫം ഹന്തി| കിഞ്ചിന്ന ദ്രവ്യം ഗുണാന്തരേണ,-അന്യോന്യഗുണവികൃതത്വാത് രസവിപാകതോ യഃ സ ഗുണാന്തരോ ഗുര്വാദിഃ, തേന| യഥാ,-അമ്ലം കാഞ്ജികം കഫം ശമയതി രൌക്ഷ്യാത്| കിഞ്ചിന വീര്യേണ| യഥാ (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൧൭)- "കഷായതിക്തം മഹത്പഞ്ചമൂലം വാതം ജയതി, ന തു പിത്തമുഷ്ണവീര്യത്വാത്|" കിഞ്ചിന ദ്രവ്യം പ്രഭാവേണൈവ ശുഭാശുഭം കര്മ കുരുതേ| യഥാ,-അമ്ലോഷ്ണാ സുരാ ക്ഷീരം വര്ധയതി| നനു, യത്ര ദ്രവ്യാശ്രിതാനാം രസാദീനാം വിരോധഃ, തത്രൈഷാം കാര്യനിഷ്പത്തൌ സമശക്തിത്വം ന വാ ? ഇത്യാശങ്കാനിവൃത്ത്യര്ഥമാഹ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ത്രയാണാം പാകാനാം ലക്ഷണമാഹ-രസൈരിതി| അസൌ-ത്രിവിധോ വിപാകഃ, യഥാസ്വം രസൈഃ-മധുരാമ്ലകടുകൈഃ, തുല്യഫലഃ-തുല്യകാര്യോ ജ്ഞേയഃ| മധുരസ്യ രസസ്യ കാര്യം ദൃഷ്ട്വാ മധുരഃ പാകോ ലക്ഷണീയഃ| ഏവമമ്ലസ്യാമ്ലഃ കടുകസ്യ കടുകഃ| ദ്രവ്യാദീനാം പൃഥക് പ്രയോജകത്വമാഹ-തത്ര ദ്രവ്യമിതി| ഗുണാന്തരേണ-രസാവ്ദ്യതിരിക്തേന ഗുര്വാദിനാ ഗുണേന| ഏതദേവ രസാദീനാമപി ഗുണത്വം ജ്ഞാപയതി| തേന "പലാണ്ഡുസ്തദ്ഗുണൈര്ന്യൂനഃ" (ഹൃ. സൂ.അ. ൬/൧൧൨) ഇത്യാദിപ്രയോഗാ ഉപപന്നാഃ| പ്രഭാവേണ-ആത്മനൈവ| ദ്രവ്യസ്യാത്മാ-പ്രഭാവഃ| തഥാ ച സുശ്രുതഃ (സൂ.അ. ൪൦/൧൪)-"തദ്ദ്രവ്യമാത്മനാ കിഞ്ചിത്കിഞ്ചിദ്വീര്യേണ സേവിതമ്| കിഞ്ചിദ്രസവിപാകാഭ്യാം ദോഷം ഹന്തി കരോതി ച||" ഇതി| ശുഭം-ദോഷശമനം കര്മ, അശുഭം-ദോഷകോപനമ്| കിഞ്ചിദ്പരം കിഞ്ചനേതി ത്രയം കര്തൃകര്മവിശേഷണമ്| യദാ ബഹൂനി ദ്രവ്യാണി ഏകമേവ കര്മ കുര്വന്തി തദാ-കര്തൃവിശേഷണമ്, യദൈകമേവ ദ്രവ്യം ബഹൂനി കര്മാണി തദാ-കര്മവിശേഷണമ്| ഏതച്ചോദാഹൃതം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ. ൧൭)-"തത്ര യന്മധുരം രസവിപാകയോഃ ശീതവീര്യം ച ദ്രവ്യം, യച്ചാമ്ലം തയോരുഷ്നവീര്യം ച, യദ്വാ കടുകം, തേഷാം യഥാസ്വം രസാദിഭ്യഃ പ്രായോ ഗുണാന് ദോഷകോപനശമനത്വം ച വിദ്യാത്| തദ്യഥാ-ക്ഷീരമദിരാമരിചാദീനാമ്| രസാദിസങ്കരേണ ത്വന്യഥാത്വമ്| യഥാ-മധു മധുരം ശ്ലേഷ്മാണം ശമയതി കടുവിപാകിതയാ, സകഷായത്വാദ്രൌക്ഷ്യാച്ച വാതം ജനയതി ശീതവീര്യത്വാച്ച| തഥാ, യവോऽപി| ആനൂപൌദകപിശിതം ശീതമപി പിത്തം കരോതി, ഉഷ്ണവീര്യത്വത്| തഥാ തൈലം കടുവിപാകിതയാ ച വിപാകത ഏവ ബദ്ധവിണ്മൂത്രമ്| അമ്ലം കാഞ്ജികം കഫം ജയതി, തീക്ഷ്ണോഷ്ണത്വാത്| കപിത്ഥം തു രൌക്ഷ്യാത്കഫമ്, പിത്തം ച ശീതവീര്യത്വാത്| ആമലകം പിത്തം ശീതവീര്യത്വാത് സ്വാദുപാകിതയാ ച, കഫം രൌക്ഷ്യാല്ലാഘവാച്ച, ശൈത്യരൌക്ഷ്യലാഘാവൈസ്തു ന വാതമ്| ലവണം സൈന്ധവം സ്വാദുപാകതയാ പിത്തം ജയതി, ലാഘവാത് കഫമ്| കടുകാऽപി ശുണ്ഠീ സ്നേഹൌഷ്ണ്യസ്വാദുപാകതയാ വാതം ജയതി, പിപ്പലീ ച, ലശുനോऽപി സ്നേഹൌഷ്ണ്യഗൌരവൈഃ, പലാണ്ഡുശ്ച| സ തു സ്നേഹഗൌരവാഭ്യാം ജനയതി ശ്ലേഷ്മാണമ്, വൃദ്ധം ച മൂലകം സ്വാദുപാകതയാ| തിക്താ പിത്തം ജയതി| തിക്താ അപി വ്യാഘ്രീവിശല്യാര്കവാരുണ്യ ഉഷ്ണവീര്യത്വാത് പിത്തം ജനയന്തി| കഷായതിക്തം മഹത് പഞ്ചമൂലം വാതം ജയതി, ന തു പിത്തമ്, ഉഷ്ണവീര്യത്വാത്| കഷായാഃ കുലത്ഥാശ്ചാമ്ലപാകതയാ ച| ഇത്യേതന്നിദര്ശനമാത്രമുക്തമ്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രസാദീനാം-രസവീര്യവിപാകപ്രഭാവാനാം മധ്യേ, യത്-രസാദിവസ്തു,-രസോ വാ വീര്യം വാ വിപാകോ വാ പ്രഭാവോ വാ, ബലവത്ത്വേന-ബലിഷ്ഠതയാ, ദ്രവ്യേ വര്തതേ-അവതിഷ്ഠതേ, തത്-വസ്തുജാതമ്, ഇതരാന്-അബലിഷ്ഠാന്, അഭിഭൂയ-വിഫലീകൃത്യ, കാരണത്വം പ്രപദ്യതേ,-കര്മകരണേ കാരണതാമാസാദയതീത്യര്ഥഃ| അത ഇദമാഹ-വിരുദ്ധേത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, വിരുദ്ധഗുണസംയോഗേ-സംഹതീഭാവേ സതി, യദല്പം വസ്തു തത് ഭൂയസാ-ബലവതാ, ജീയതേ-അഭിഭൂയതേ| ഗുണശബ്ദേന ചാത്ര രസാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ, ന പാരിഭാശികാ ഗുര്വാദയോऽപ്രകൃതത്വാത്| വിരുദ്ധഗുണസംയോഗ ഇത്യത്ര വിരുദ്ധഗുണസമവേതദ്രവ്യസംയോഗ ഇതി ബോധ്യമ്, ന വിരുദ്ധഗുണസംയോഗ ഇതി| ന ഹി ഗുണാനാം സംയോഗോ വക്തും യുജ്യതേ, കിം തര്ഹി ? ദ്രവ്യാണാമ്| തഥാ ച മുനിഃ (ച. വി. അ. ൧|൨൮)- "സംയോഗസ്തു ദ്വയോര്ബഹൂനാം വാ ദ്രവ്യാണാം സംഹതീഭാവഃ|" ഇതി| വിരോധശ്ച ദ്വിവിധഃ,-സ്വരൂപതഃ കാര്യതശ്ച| സ്വരൂപവിരോധോ യഥാ,-ഗുരുലഘ്വോഃ ശീതോഷ്ണയോശ്ച| കാര്യതോ യഥാ,-വായൌ ജേതവ്യേ രൂക്ഷോഷ്ണദ്രവ്യസംയോഗോപയോഗഃ| അത്ര ഹി യോ ഗുണാനാം വിരോധഃ, സ കാര്യേണ| തത്ര യദല്പം വസ്തുജാതം തത് ഭൂയസാ വസ്തുജാതേനാഭിഭൂയതേ| തത്ര യഥാ,-ക്ഷീരം ശീതവീര്യമപി മധുരരസഹേതുകസ്നേഹഗൌരവാദിഭിഃ സഹായബാഹുല്യാദ്വാതശമനാഖ്യം കാര്യം കരോതി, ന പുനഃ സ്വകാര്യം വാതപ്രകോപാഖ്യമ്| യത്ര തു ദ്രവ്യേ രസാദീനാമുത്കര്ഷാസമ്ഭവഃ പരസ്പരം സാമ്യമ്, തത്ര കസ്യ കാര്യകാരണത്വമ് ? ഇത്യാഹ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സത്സ്വപി സര്വേഷ്വേകസ്യൈവ പ്രയോജകത്വേ ഹേതുമാഹ യദ്യദിതി| ബലവത്ത്വേന-ബലാധിക്യേന| ബലം ച ദ്വിവിധം,- കൃത്രിമമകൃത്രിമം ച| മാത്രാധിക്യേന സഹായസമ്പത്ത്യാ ച കൃതംകൃത്രിമമ്, സ്വാഭാവികം-അകൃത്രിമമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രസം-മധുരാദിഷഡ്വിധമ്, വിപാകഃ കര്താ അപോഹതി-കാര്യകരണേ കുണ്ഠയതി| യഥാ,-മധുരോ മധുനി രസഃ കടുനാ വിപാകേനാഭിഭൂയതേ, അത ഏവ പവനശമനാഖ്യം കാര്യം മധുരരസഹേതുകം ന കരോതി, അപി തു വാതപ്രകോപനാഖ്യം കടുവിപാകഹേതുകമേവ കരോതി| തൌ-രസവിപാകൌ, വീര്യം കര്തൃഭൂതമപോഹതി| യഥാ,-മഹിഷാമിഷേ സ്ഥിതൌ മധുരരസവിപാകാവുഷ്ണവീര്യാഖ്യം കര്തൃ അഭിഭവതി, അത ഏവ തന്മാംസം പിത്താദിദൂഷണമ്, അന്യഥാ സ്വാദുരസവിപാകിത്വാത് പിത്തശമകമേവ സ്യാത്| പ്രഭാവസ്തു ത്രീണ്യപി രസാദീനി വിജയതേ| യഥാ,-അമ്ലരസവിപാകോഷ്ണവീര്യാ സുരാ ക്ഷീരം ജനയതി| ബലസാമ്യേ ഇതി-ഈദൃശമ്, രസാദീനാം നൈസര്ഗികം ബലം,-സ്വാഭാവികീ ശക്തിഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി,-രസം സമബലമപി വിപാകോऽപോഹതി, രസവിപാകൌ ച സമബലാവപി വീര്യം സ്വഭാവാദപോഹതി, ഏതാനി ച സമബലാന്യപി പ്രഭാവോऽപോഹതീതി| നനു, ദ്രവ്യരസവിപാകവീര്യാണി കര്മാനുമാനേന യഥാസ്വരൂപാണ്യേവാവഗച്ഛാമഃ| പ്രഭാവസ്യ തു ന ജ്ഞായതേ കീദൃശം കര്മ ? ഇത്യത ആഹ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തത്ര സ്വാഭാവികം ബലമാഹ-രസമിതി| തൌരസവിപാകൌ| താനി-രസവിപാകവീര്യാണി| അപോഹതി-ജയതി| ബലസാമ്യേ-കൃത്രിമബലതുല്യത്വേ, യത്ര രസവിപാകയോസ്തുല്യമാത്രത്വം തുല്യസഹായത്വം ച തത്ര രസാദ്വിപാകോ ബലീ, മാത്രാസഹായവൈഷമ്യേ തു യോ മാത്രാധികഃ സഹായാധികോ വാ സ ബലീത്യര്ഥഃ| ഏവം വീര്യാദിഷ്വപി വാച്യമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൧൭)- വിരുദ്ധാ അപി ചാന്യോന്യം രസാദ്യാഃ കാര്യസാധനേ| നാവശ്യം സ്യുര്വിഘാതായ ഗുണദോഷാ മിഥോ യഥാ|| രസവീര്യപ്രഭൃതയോ ഭൂതോത്കര്ഷാപകര്ഷതഃ| ഏകരൂപാ വിരൂപാ വാ ദ്രവ്യം സമധിശേരതേ| മാധുര്യശൈത്യപൈച്ഛില്യസ്നേഹഗൌരവമന്ദതാഃ| സഹ വൃത്ത്യാ സ്ഥിതാഃ ക്ഷീരേ ന ത്വാനൂപൌദകാമിഷേ|| ഗുണാ ദ്രവ്യേഷു യേ ചോക്താസ്ത ഏവ തനുദോഷയോഃ| സ്ഥിതിവൃദ്ധിക്ഷയാസ്തസ്മാത്തേഷാം ഹി ദ്രവ്യഹേതുകാഃ| രസം വിദ്യാന്നിപാതേന തേനാധിവസനേന ച| വീര്യം വിപാകം ദ്രവ്യാണാം കര്മണഃ പരിനിഷ്ഠയാ|| മധുരസ്കന്ധനിര്ദ്ദിഷ്ടഘൃതതൈലഗുഡാദിഷു| ഗുണാऽऽസ്വാദ്വാദിഭേദേന രസഷട്കം ന യുജ്യതേ|| അസ്തു ഭേദാദസഹ്വയാത്വമൈക്യം വാऽऽസ്വാദലക്ഷണാത്| ഭൂതോത്കര്ഷാപകര്ഷേണ ഭേദോ യോऽല്പേന കല്പ്യതേ|| സങ്കീര്ണത്വാത് ഫലേ ചാസൌ തുല്യത്വാന്ന വിവിക്ഷ്യതേ| ഗുര്വാദീനാം വിശേഷേऽപി സ്വജാതേരനതിക്രമാത്|| സങ്ഖ്യാഭേദോ യഥാ നാസ്തി രസാനാമപി സ ക്രമഃ| ദൃഷ്ടം മുഖോപലേപാദി യത്സര്വേഷു ഘൃതാദിഷു|| ന ച തദ്ദാഡിമാദ്യേഷു ഷഡേവാതോ രസാഃ സ്മൃതാഃ| ആനന്ത്യൈകത്വയോശ്ച സ്യാന്ന വിചിത്രാര്ഥതന്ത്രണമ്|| ഗുര്വാദ്യാ വീര്യമുച്യന്തേ ശക്തിമന്തോऽന്യഥാ ഗുണാഃ| പടുസാമര്ഥ്യഹീനത്വാദ്ഗുണാ ദ്വാദശ തേ ഗുണാഃ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദ്വയോര്ദ്രവ്യയോ രസാദീനാം-രസവീര്യവിപാകാനാം സാമ്യേ സതി, യദേകം ദ്രവ്യമന്യത്കര്മ കുരുതേ, അന്യത്പുനരന്യദ്വിശിഷ്ടം കര്മ, തത് പ്രഭാവജം-പ്രഭാവാജ്ജാതമിതി ജ്ഞേയമ്| അയമസ്യ ദ്രവ്യസ്യ പ്രഭാവ ഇതി വിശിഷ്ടകര്മകരണാന്നിശ്ചീയത ഇത്യര്ഥഃ| നനു, പ്രഭാവഃ ക ഉച്യതേ ? ഇതി ചേത് ബ്രൂമഃ| രസവീര്യവിപാകാദിഗുണാതിശായീ ദ്രവ്യസ്യ സ്വഭാവോ യഃ, സ പ്രഭാവഃ| ഉക്തം ച-"രസവീര്യവിപാകാദിഗുണാതിശയവാനലമ്| ദ്രവ്യസ്വഭാവോ നിര്ദിഷ്ടോ യഃ പ്രഭാവഃ സ കീര്തിതഃ||" ഇതി| അത്ര നിദര്ശനാര്ഥമാഹ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ പ്രഭാവഃ| പ്രഭാവം ലക്ഷയതി-രസാദിസാമ്യ ഇതി| ദ്വയോര്ദ്രവ്യയോ രസാദിസാമ്യേ സത്യപ്യേകസ്യ യദ്വിശിഷ്ടം കര്മ ദൃശ്യതേ, തത്പ്രഭാവജമ്| തത്ര യോ ദ്രവ്യധര്മോ ഹേതുഃ, സ പ്രഭാവ ഇത്യര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ചിത്രകസ്യ രസവീര്യവിപാകൈസ്തുല്യാऽപി ദന്തി രസാദിഭ്യോऽതിശായിദ്രവ്യസ്വഭാവയോഗാദ്വിരേചനീ, ന ചിത്രകഃ, ചിത്രകത്വാത്| മധുകസ്യ ച മൃദ്വീകാ തുല്യാऽപി രസാദിഭ്യോऽതിശായിദ്രവ്യസ്വഭാവയോഗാത് മൃദ്വീകാ വിരേചനീ, ന മധുകമ്| ഘൃതം ക്ഷീരസ്യ രസാദിഭിസ്തുല്യമപി ഘൃതം ദീപനമ്, ന പുനഃ ക്ഷീരമ്| അന്യേ പ്രഭാവലക്ഷണമന്യഥാऽऽഹ-പ്രതിവസ്തു സ്വസംജ്ഞാപ്രവൃത്തിനിമിത്തലക്ഷണോ യോ ധര്മസ്ത്വതലാദിപ്രത്യയപ്രതീതിസമധിഗമ്യഃ സ പ്രഭാവഃ| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"വസ്തൂനാം യഃ സ്വസംജ്ഞായാഃ പ്രവൃത്തൌ കാരണേ സ്മൃതഃ| ത്വതലാദിപ്രബോധ്യശ്ച പ്രഭാവ ഇതി സ സ്മൃതഃ||" ഇതി| ഏവം ച ദന്തീത്വാദ്ദന്ത്യാ വിരേചനകാരിത്വം പ്രഭാവഃ, ചിത്രകസ്യ ചിത്രകത്വാദവിരേചനകാരിത്വം പ്രഭാവഃ, ഏവം മൃദ്വീകാത്വാന്മൃദ്വീകായാ വിരേചനകാരിത്വം പ്രഭാവഃ, ഇത്യാദി സകലപദാര്ഥേഷു ബോധ്യമ്| സാമാന്യവിശേഷാഭ്യാം യതഃ സകലം വ്യാപ്തമ്, അതോ ഗ്രന്ഥകാര ഇദമാഹ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പ്രഭാവമുദാഹരതി-ദന്തീതി| രസാദയ ഉക്താശ്വരകേണ (സൂ. അ. ൨൬/൭൦)- "കടുകഃ കടുകഃ പാകേ വീര്യോഷ്ണശ്ചിത്രകോ മതഃ| തദ്വദ്ദന്തീ പ്രഭാവാത്തു വിരേചയതി" സാ നരമ്||" ഇതി| മധുമമൃദ്വീകയോഃ ക്ഷീരഘൃതയോശ്ച മധുരരസപാകത്വേന ശീതവീര്യത്വേന ച സാമ്യേऽപി മൃദ്വീകൈവ വിരേചനീ ന മധുകമ്, ഘൃതമേവ ദീപനം ന ക്ഷീരമ്| സങ്ഗ്രഹേ ത്വന്യദപ്യുദാഹൃതമ് (സൂ.അ. ൧൭)-"കടുപാകരസസ്നിഗ്ധഗുരുത്വൈഃ കഫവാതജിത്| ലശുനോ വാതകഫകൃന്ന തു തൈരേവ യദ്ഗുണൈഃ|| മിഥോ വിരുദ്ധാന് വാതാദീന് ലോഹിതാദ്യാ ജയന്തി യത്| കുര്വന്തി യവകാദ്യാശ്ച തത്പ്രഭാവവിജൃമ്ഭിതമ്|| ശിരീഷാദി വിഷം ഹന്തി സ്വപ്നാദ്യം തദ്വിവൃദ്ധയേ| മണിമന്ത്രൌഷധീനാം ച യത്കര്മ വിവിധാത്മകമ്|| ശല്യാകര്ഷണപുംജന്മരക്ഷാര്യുധവശാദികമ്| ദര്ശനാദ്യൈരപി വിഷം യന്നിയച്ഛതി ചാഗദഃ|| വിരേചയതി യദ്ദൃഷ്യമാശു ശുക്രം കരോതി വാ| ഊര്ധ്വാധോഭാഗികം യച്ച ദ്രവ്യം യച്ഛമനാദികമ്|| മാത്രാദി പ്രാപ്യ തത്തച്ച യത്പ്രപഞ്ചേന വര്ണിതമ്| തച്ച പ്രഭാവജം സര്വമതോऽചിന്ത്യഃ സ ഉച്യതേ|| രസേന വീര്യേണ ഗുണൈശ്ചകര്മ ദ്രവ്യം വിപാകേന ച യദ്വിദധ്യാത്| സദ്യോऽന്യഥാ തത് കുരുതേ പ്രഭാവാദ്ധേതോരതസ്തസ്യ ന ഗോചരോऽസ്തി||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഇതി-പ്രകാരേ, അനേന പ്രകാരേണ ദ്രവ്യരസവീര്യാദീനാം സാമാന്യേന കര്മ വ്യാഖ്യാതമ്, ന വിശേഷേണ| യൈരേവ മഹാഭൂതൈ രസവീര്യാദയോ ദ്രവ്യാശ്രിതാ ആരബ്ധാഃ, തൈരേവ തഥാഭൂതൈസ്തദാശ്രയമപി ദ്രവ്യമ്| അതഃ സാമാന്യതഃ കര്മ ദ്രവ്യാദീനാമുക്തമ്| സാമ്പ്രതം വിശിഷ്ടം കര്മ പ്രതിദ്രവ്യം വക്തുമിദമാഹ-പുനശ്ച തദിതി| തത്-സാമാന്യോക്തം കര്മ ദ്രവ്യരസാദീനാം സമ്ബന്ധി, പുനര്ഭിദ്യതേ-വിശിഷ്യതേ| കേന ? ഇത്യാഹ-വിചിത്രേത്യാദി| വിചിത്രാശ്ച തേ പ്രത്യയാശ്ച വിചിത്രപ്രത്യയാഃ,-നാനാകാരസന്നിവേശവിശേഷയുക്താനി മഹാഭൂതാനി, പ്രതിസത്ത്വം പ്രാക്തനശുഭാശുഭകര്മപ്രേരിതോ വിചിത്രോ മഹാഭൂതപരിണാമ ഇത്യര്ഥഃ| വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധം ച തദ്ദ്രവ്യം ച, തസ്യ ഭേദോ-വിശേഷഃ, തേന വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധദ്രവ്യഭേദേന, തത്-സാമാന്യോക്തം കര്മ ദ്രവ്യാദീനാം, ഭിദ്യതേ-നാനാത്വേന സമ്പദ്യതേ| ദ്രവ്യാശ്രിതത്വാദ്രസാദീനാമപി യത്കര്മ തദപി ദ്രവ്യഭേദേന ഭിദ്യതേ| നനു, സര്വമപി ദേശകാലാദിവശാദ്വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധമ്, പരസ്പരവൈലക്ഷണ്യാദ്ദ്രവ്യാണാമ്| പരസ്പരവൈലക്ഷണ്യേ ചൈഷാം വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധത്വമേവ കാരണമ്| യദ്വശാദന്യദിദം ദ്രവ്യമിതി രൂപരസവീര്യവിപാകാദിഭിന്നമുത്പദ്യതേ, തഥാ പ്രതിഭാസതേ ച| തത്കിന്നു ? "വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധദ്രവ്യഭേദേന ഭിദ്യതേ|" ഇതി| അത്രാചക്ഷ്മഹേ| സത്യമേതത്, കിന്തു വിശിഷ്ടദ്രവ്യസ്യ സങ്ഗ്രഹാര്ഥം വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധമിതി വിശേഷണം ശാസ്ത്രകൃതാ കൃതമ്| യസ്യ ഭേദേന ദ്രവ്യേ രസവീര്യാദീനാം യത്സാമാന്യോക്തം കര്മ തദ്ഭിദ്യതേ| യസ്മിന് ദ്രവ്യേ രസാദീനാമന്യാനി മഹാഭൂതാന്യാരമ്ഭകാണി ദ്രവ്യസ്യ ചാരമ്ഭകാണ്യപരാണി, തദ്ദ്രവ്യം വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധമ്| തദേവം ദ്രവ്യാണാം ദ്വൈവിധ്യമ്| യതഃ കാനിചിദ്ദ്രവ്യാണി യൈരേവ മഹാഭൂതൈര്യഥാവിധൈ രസാദയ ആരബ്ധാഃ, തൈരേവ തഥാവിധൈര്മഹാഭൂതൈസ്തദാശ്രയാണ്യപി ദ്രവ്യാണ്യാരബ്ധാനി| താനി രസാദിസമാനപ്രത്യയാരബ്ധാന്യുച്യന്തേ| താനി ച യഥായഥം തത്കര്മ രസാദ്യനുഗുണം സാമാന്യാത് കുര്വതേ| യഥാ,-ക്ഷീരേക്ഷുശര്കരാദീനി| കാനിചിത്പുനസ്തദാശ്രിതരസാദിസമാരമ്ഭകമഹാഭൂതാന്യന്യാനി തദാശ്രയദ്രവ്യാരമ്ഭകാണ്യന്യാനി ച മഹാഭൂതാനി, തൈരാരബ്ധാനി താനി വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധാനി ദ്രവ്യാണി| ഏതദുക്തം ഭവതി,-രസാദീനാമാരമ്ഭകാണ്യന്യാനി ദ്രവ്യസ്യ ചാരമ്ഭകാണ്യന്യഥാഭൂതാനി മഹാഭൂതാനി, നോഭയത്രൈകരൂപാണീതി| താനി ച യഥായഥം രസാദ്യനുഗുണം കര്മ ന കുര്വന്തി, ഭിന്നത്വാദ്ധേതുഭാവസ്യ| തഥാ ഹി,-രസാദീനാമാരമ്ഭേऽന്യോ ഹേതുരന്യശ്ച തദാശ്രയദ്രവ്യാരമ്ഭ ഇതി| യഥാ,-മകുഷ്ഠയവമത്സ്യസിംഹാദീനി| ഏതാനി ഹി യഥാരസം ന വീര്യവിപാകകര്മ കുര്വന്തി, വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധത്വാത്| ഇത്ഥം യാനി രസാദിസമാനപ്രത്യയാരബ്ധാനി ദ്രവ്യാണി ബഹൂന്യപി തേഷാം രസോപദേശേന കര്മ നിര്ദേഷ്ടും ശക്യതേ| അത ഏവ ഹേതോഃ ഷണ്ണാം രസാനാം യോ ഗുണനിര്ദേശഃ, തസ്യ സാര്ഥകത്വമ്| രസോപദേശമന്തരേണ ഹി ബഹുതരാണാം ദ്രവ്യാണാം സമാനരൂപാണാം ക്ഷീരേക്ഷ്വാദീനാം കര്മ വക്തും സുഖേന ശക്യതേ| യാനി തു വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധാനി ദ്രവ്യാണി തേഷാം പ്രതിദ്രവ്യം കര്മോപദേശം വിനാ യഥായഥം കര്മ വക്തും ന ശക്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അധ്യായാര്ഥമുപസംഹരതി-ഇതി സാമാന്യത ഇതി| ദ്രവ്യാദീനാം പ്രഭാവാന്താനാമ്| സാമാന്യോക്തം കര്മാപവദതി-പുനശ്വ തദിതി| തത്-സാമാന്യോക്തം കര്മ, ഭിദ്യതേ-വിശിഷ്യതേ, അന്യഥാ ക്രിയത ഇത്യര്ഥഃ| കേന ? വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധദ്രവ്യഭേദേന, വിചിത്രാഃ-പരസ്പരവിലക്ഷണാഃ, പ്രത്യയാഃ-കാരണഭൂതാ മഹാഭൂതസങ്ഗാതാഃ, തൈരാരബ്ധം യദ്ദ്ദ്രവ്യം തസ്യ ഭേദോ-ദ്രവ്യാന്തരവിശിഷ്ടത്വമ്, തേന| പാര്ഥിവാദ്യവാന്തരസാമാന്യഭേദസ്യ പൂര്വമുക്തത്വാത് പുനസ്തദിത്യുക്തമ്| ഏതദുക്തം ഭവതി,-ക്വച്ചിദ്ദ്രവ്യേ യാദൃഗേവ ഭൂതസങ്ഘാതോ ദ്രവ്യസ്യാരമ്ഭകഃ, തദൃഗേവ രസാദീനാമ്| തത്സമാനപ്രത്യയാരബ്ധമ്, തത്സാമാന്യഗുണാന്നാതിക്രാമതി| ക്വചിദന്യാദൃഗ്ഭൂതസങ്ഘാതോ ദ്രവ്യസ്യാരമ്ഭകോऽന്യാദൃഗ്രസസ്യാന്യാദൃക് ഗുണസ്യേത്യാദി, തദ്വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധമ്, തത്സാമാന്യഗുണാനതിക്രാമതി | തദര്ഥേ ദ്രവദ്രവ്യാന്നസ്വരുപവിജ്ഞാനീയാദ്യാരമ്ഭഃ |

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്വാദുരസോപേതോ ഗുരുഗുണയുക്തക്തശ്ച ഗോധൂമോ മധുരരസോപദിഷ്ടം വാതജിത്ത്വം യത് കര്മ തത് കരോതി, സമാനപ്രത്യയാരബ്ധത്വാത്| യവസ്തു സ്വാദുരസോപേതോ ഗുരുഗുണയുക്തക്തശ്ച ഗോധൂമോ മധുരരസോപദിഷ്ടം യദ്വാതജിത്ത്വം കര്മ തന്ന കരോതി, അപി തു വാതകൃത്ത്വമേവ കരോതി, വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധത്വാത്| മത്സ്യഃ സ്വാദുരസോപേതോ ഗുരുഗുണോപേതശ്ച ന മധുരരസോപദിഷ്ടഃ ശീതവീര്യഃ, കിം തര്ഹി ? ഉഷ്ണവീര്യഃ, വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധത്വാത്| ക്ഷീരം ച സ്വാദുരസോപേതം ഗുരുഗുണയുക്തം ച മധുരരസോപദിഷ്ടം ശീതവീര്യമ്, സമാനപ്രത്യയാരബ്ധത്വാത്| സ്വാദുരസയുക്തോ ഗുരുഗുണയുക്തശ്ച സിംഹോ ന യഥാരസം മധുരവിപാകഃ, കിം തര്ഹി ? കടുകോ വിപാകേ, വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധത്വാത്| ശൂകരോ മധുരരസയുക്തോ ഗുരുഗുണോപേതശ്ച യഥാരസം മധുരവിപാക ഏവ, സമാനപ്രത്യയാരബ്ധത്വാത്| ഏവം യാനി സമാനപ്രത്യയാരബ്ധാനി ദ്രവ്യാണി തേഷാം രസോപദേശേനൈവ ഗുണാ നിര്ദിഷ്ടാ ഭവന്തി| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൩|൪൮)- "ശീതം വീര്യേണ യദ്ദ്രവ്യം മധുരം രസപാകയോഃ| തയോരമ്ലം യദുഷ്ണം ച യച്ചോക്തം കടുകം തയോഃ|| തേഷാം രസോപദേശേന നിര്ദിഷ്ടോ ഗുണസങ്ഗ്രഹഃ| വീര്യതോऽവിപരീതാനാം പാകതശ്ചോപദേക്ഷ്യതേ|| യഥാ പയോ യഥാ സര്പിര്യഥാ വാ ചവ്യചിത്രകൌ| ഏവമാദീനി ചാന്യാനി നിര്ദിശേദ്രസതോ ഭിഷക്||" ഇതി| ബാഹുല്യേന ച രസാദിസമാനപ്രത്യയാരബ്ധാന്യേവ ദ്രവ്യാണീതി ചേതസി കൃത്വാऽऽചാര്യോऽവോചത്| യഥാ (ശ്ലോ.൪)- "ഗുര്വാദയോ ഗുണാ ദ്രവ്യേ പൃഥിവ്യാദൌ രസാശ്രയേ| രസേഷു വ്യപദിശ്യന്തേ സാഹചര്യോപചാരതഃ||" ഇതി| അത ഏവ ച ബഹുതരാണി ദ്രവ്യാണി രസാദിസമാനപ്രത്യയാരബ്ധാനി, അതോ രസോപദേശവ്യാപ്ത്യാ താനി നിര്ദേഷ്ടും ശക്യന്തേ, നാന്യഥാ| വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധാനി പുനഃ കതിപയാന്യേവ ദ്രവ്യാണി, താനി പ്രതിദ്രവ്യമേവോപദിശ്യന്തേ| മുനിനാऽപ്യയമര്ഥോ യുക്ത്യവോക്തഃ| യഥാ (ച. സൂ. അ. ൨൩|൫൯)- "മധുരം കിഞ്ചിദുഷ്ണം സ്യാത്കഷായം തിക്തമേവ ച| യഥാ മഹത്പഞ്ചമൂലം യഥാ ചാനൂപമാമിഷമ്|| ലവണം സൈന്ധവം നോഷ്ണമമ്ലമാമലകം യഥാ| അര്കഗുരുഗുഡൂചീനാം തിക്താനാം ചോഷ്ണമുച്യതേ|| കിഞ്ചിദമ്ലരസം ഗ്രാഹി കിഞ്ചിദമ്ല ഭിനത്തി ച| യഥാ കപിത്ഥം സങ്ഗ്രാഹി ഭേദി ചാമലകം യഥാ|| പിപ്പലീനാഗരം വൃഷ്യം കടു ചാവൃഷ്യമുച്യതേ| കഷായഃ സ്തമ്ഭനഃ ശീതഃ സോऽഭയായാ മതോऽന്യഥാ| തസ്മാദ്രസോപദേശേന ന സര്വം ദ്രവ്യമാദിശേത്|" ഇതി| യേ ച രസസംയോഗാ വക്ഷ്യമാണാസ്തേ രസാദിസമാനപ്രത്യയാരബ്ധൈര്മധുരാമ്ലലവണതിക്തകടുകഷായരൂപൈര്മിഥഃ കല്പനീയാഃ, ന തു വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധൈര്മധുരാമ്ലലവണതിക്തകടുകഷായരൂപൈഃ| യസ്മാത്തേഷാം ന യഥാശാസ്ത്രനിരൂപിതാ രസവീര്യവിപാകാദയോ വിദ്യന്തേ, വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധവാത്| [അതോ രസോപദേശവ്യാപ്ത്യാ തൈര്ദ്രവ്യൈസ്തേ രസസംയോഗാഃ കല്പയിതും ന യുജ്യന്തേ|] അയം രസസംയോഗഭേദ ഏവംഗുണോऽയമേവംഗുണഃ, ഏവംഗുണത്വാച്ചാമുഷ്മിന്വിഷയേ യോജ്യ ഏതസ്മിന്വിഷയേ ചായമിതി നിര്ദേഷ്ടും ന ശക്യതേ, അനിര്ജ്ഞാതസ്വരൂപത്വാത്| ന ഹി വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധൈര്യേ രസസംയോഗാഃ ക്രിയന്തേ, തേഷാം സ്വരൂപം കഥമപ്യവധാരയിതും ശക്യതേ| അപി ച, സമാനപ്രത്യയാരബ്ധൈര്യേ സംയോഗാഃ കല്പ്യന്തേ, തേഷാം സംയോഗിനാം വീര്യതി യോ വിരോധഃ ശീതോഷ്ണലക്ഷണഃ, സ ന ദോഷായ| യേ തു വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധൈഃ സംയോഗാഃ കല്പ്യന്തേ, തേഷാം സംയോഗിനാം യഃ ശീതോഷ്ണലക്ഷണോ വിരോധഃ, സ ദോഷായേതി വേദ്യമ്| അന്യഥാ രസാലാപാനകാദീനാമനേകദ്രവ്യകൃതാനാമനഭ്യവഹാര ഏവ പ്രാപ്നുയാത്| തഥാ, ത്രയസ്ത്രിംശദ്വര്ഗാ യേ വക്ഷ്യമാണാസ്തേഷു യദയൌഗികം തജ്ജഹ്യാത് യൌഗികം ത്വനുക്തമപി യുഞ്ജ്യാദിതി യദ്വക്ഷ്യതേ തത്ര രസാദിസമാനപ്രത്യയാരബ്ധമേവ യോജ്യമ്, ന വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധമ്| തസ്യ രസവീര്യവിപാകാനാം നിശ്ചയസ്യ കര്തുമശക്യത്വാത്| തസ്മാദിത്യാദി| യത ഏവം വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധം വിചിത്രരൂപമ്, തസ്മാദ്രസോപദേശേന ന തത്സര്വം ദ്രവ്യമാദിശേത്, അപി തു രസാദിസമാനപ്രത്യയാരബ്ധമേവ ദ്രവ്യം രസോപദേശേന നിര്ദിശേദിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയാധ്യായോ നവമഃ സമാപ്തഃ|| ൯||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദ്രവ്യഭേദമുദാഹരതി-സ്വാദുരിതി| യവഗോധൂമയോര്മത്സ്യപപയസോഃ സിംഹശൂകരയോശ്ച സ്വാദുത്വഗുരുത്വാഭ്യാം തുല്യത്വേऽപി യവമത്സ്യസിംഹാനാം വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധത്വാത് വാതല പ്രഭാവത്വോഷ്ണവീര്യത്വകടുവിപാകിത്വാനി സ്വാദുത്വഗുരുത്വവിപരീതാനി| ഗോധൂമപയഃശൂകരാണാം തു സമാനപ്രത്യയാരബ്ധത്വാത് വാതഘ്നപ്രഭവത്വശീതവീര്യത്വമധുരവിപാകിത്വാനി സ്വാദുത്വഗുരുത്വയോരവിപരീതാനി| വാതജിത്ത്വവാതകൃത്ത്വാഭ്യാം തത്കാരണഭൂതൌ പ്രഭാവൌ ലക്ഷ്യേതേ| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| ദ്രവ്യാദീനാം പ്രകരണം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൯||