9. dravyādhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana dravyAdivij~jAnIyAdhyAyonavamaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

Adhikarana rasAdInAM dravyameva shreShTham (1) · Śloka 1

തത്ര ദ്രവ്യസ്യ രസാദിഭ്യഃ പ്രാങ്നിര്ദേശഃ, പ്രാധാന്യാത്| പ്രാധാന്യം ച സ്വയമേവ ഗ്രന്ഥകൃത് പ്രതിപാദയന്നാഹ ദ്രവ്യമേവ രസാദീനാം ശ്രേഷ്ഠം, തേ ഹി തദാശ്രയാഃ| |൧|

Adhikarana dravyasya pa~jcaBUtAtmakatvam (1) · Śloka 1

| പഞ്ചഭൂതാത്മകം തത്തു|൧|

Adhikarana dravyotpattiprakAraH (1-2) · Śloka 2

| ക്ഷ്മാമധിഷ്ഠായ ജായതേ||൧|| അമ്ബുയോന്യഗ്നിപവനനഭസാം സമവായതഃ| തന്നിര്വൃത്തിര്വിശേഷശ്ച വ്യപദേശസ്തു ഭൂയസാ||൨||

Adhikarana sarvadravyANAM sarvadharmatvam (3) · Śloka 3

തസ്മാന്നൈകരസം ദ്രവ്യം ഭൂതസങ്ഘാതസമ്ഭവാത്| |൩|

Adhikarana sarvarogANAM sarvadoShajatvam dharmatAratamyam sarvadharmatvaparihAraH (3-4) · Śloka 4

| നൈകദോഷാസ്തതോ രോഗാസ്തത്ര വ്യക്തോ രസഃ സ്മൃതഃ||൩|| അവ്യക്തോऽനുരസഃ കിഞ്ചിദന്തേ വ്യക്തോऽപി ചേഷ്യതേ| |൪|

Adhikarana dravye gurvAdayo guNAH rase sAhacaryopacArato guNAH (4-5) · Śloka 5

| ഗുര്വാദയോ ഗുണാ ദ്രവ്യേ പൃഥിവ്യാദൌ രസാശ്രയേ||൪|| രസേഷു വ്യപദിശ്യന്തേ സാഹചര്യോപചാരതഃ| |൫|

Adhikarana pArthivadravyalakShaNam (5-6) · Śloka 6

| തത്ര ദ്രവ്യം ഗുരുസ്ഥൂലസ്ഥിരഗന്ധഗുണോല്ബണമ്||൫|| പാര്ഥിവം ഗൌരവസ്ഥൈര്യസങ്ഘാതോപചയാവഹമ്| |൬|

Adhikarana ApyadravyalakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ദ്രവശീതഗുരുസ്നിഗ്ധമന്ദസാന്ദ്രരസോല്ബണമ്||൬|| ആപ്യം സ്നേഹനവിഷ്യന്ദക്ലേദപ്രഹ്ലാദബന്ധകൃത്| |൭|

Adhikarana AgneyadravyalakShaNam (7-8) · Śloka 8

| രൂക്ഷതീക്ഷ്ണോഷ്ണവിശദസൂക്ഷ്മരൂപഗുണോല്ബണമ്||൭|| ആഗ്നേയം ദാഹഭാവര്ണപ്രകാശപചനാത്മകമ്| |൮|

Adhikarana vAyavyadravyalakShaNam (8-9) · Śloka 9

| വായവ്യം രൂക്ഷവിശദലഘുസ്പര്ശഗുണോല്ബണമ്||൮|| രൌക്ഷ്യലാഘവവൈശദ്യവിചാരഗ്ലാനികാരകമ്| |൯|

Adhikarana nABasadravyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| നാഭസം സൂക്ഷ്മവിശദലഘുശബ്ദഗുണോല്ബണമ്||൯|| സൌഷിര്യലാഘവകരമ്| |൧൦|

Adhikarana sarvadravyamauShadham (10) · Śloka 10

ജഗത്യേവമനൌഷധമ്| ന കിഞ്ചിദ്വിദ്യതേ ദ്രവ്യം വശാന്നാനാര്ഥയോഗയോഃ||൧൦||

Adhikarana agnipavanotkaTaM dravyamUrdhvagam bhUmitoyaguNAdhikamadhogAmi (11-12) · Śloka 12

ദ്രവ്യമൂര്ധ്വഗമം തത്ര പ്രായോऽഗ്നിപവനോത്കടമ്| അധോഗാമി ച ഭൂയിഷ്ഠം ഭൂമിതോയഗുണാധികമ്||൧൧|| ഇതി ദ്രവ്യമ് രസാന് ഭേദൈരുത്തരത്രോപദേക്ഷ്യതേ| |൧൨|

Adhikarana vIryasya carcAprastAvaH (12-13) · Śloka 13

| വീര്യം പുനര്വദന്ത്യേകേ ഗുരു സ്നിഗ്ധം ഹിമം മൃദു||൧൨|| ലഘു രൂക്ഷോഷ്ണതീക്ഷ്ണം ച തദേവം മതമഷ്ടധാ| |൧൩|

Adhikarana carakamate sarvaM vIryavadeva (13-14) · Śloka 14

ചരകാചാര്യഃ പുനരേവം വക്തി | ചരകസ്ത്വാഹ വീര്യം തത് ക്രിയതേ യേന യാ ക്രിയാ||൧൩|| നാവീര്യം കുരുതേ കിഞ്ചിത്സര്വാ വീര്യകൃതാ ഹി സാ| |൧൪|

Adhikarana gurvAdiShvevAShTasu vIryAkhyA (14-15) · Śloka 15

| ഗുര്വാദിഷ്വേവ വീര്യാഖ്യാ തേനാന്വര്ഥേതി വര്ണ്യതേ||൧൪|| സമഗ്രഗുണസാരേഷു ശക്ത്യുത്കര്ഷവിവര്തിഷു| വ്യവഹാരായ മുഖ്യത്വാദ്ബഹ്വഗ്രഗ്രഹണാദപി||൧൫||

Adhikarana rasAdInAM viryatvABAvaH (16) · Śloka 16

അതശ്ച വിപരീതത്വാത്സമ്ഭവത്യപി നൈവ സാ| വിവക്ഷ്യതേ രസാദ്യേഷു, വീര്യം ഗുര്വാദയോ ഹ്യതഃ||൧൬||

Adhikarana dvidhaiva vIryam (17) · Śloka 17

ഉഷ്ണം ശീതം ദ്വിധൈവാന്യേ വീര്യമാചക്ഷതേ| |൧൭|

Adhikarana tatropapattiH (17-18) · Śloka 18

അപി ച| നാനാത്മകമപി ദ്രവ്യമഗ്നിഷോമൌ മഹാബലൌ||൧൭|| വ്യക്താവ്യക്തം ജഗദിവ നാതിക്രാമതി ജാതുചിത്| |൧൮|

Adhikarana uShNavIryalakShaNam shItavIryalakShaNam (18-19) · Śloka 19

| തത്രോഷ്ണം ഭ്രമതൃഡ്ഗ്ലാനിസ്വേദദാഹാശുപാകിതാഃ||൧൮|| ശമം ച വാതകഫയോഃ കരോതി, ശിശിരം പുനഃ| ഹ്ലാദനം ജീവനം സ്തമ്ഭം പ്രസാദം രക്തപിത്തയോഃ||൧൯||

Adhikarana vipAkasya lakShaNam (20) · Śloka 20

വീര്യാദനന്തരം വിപാകം ലക്ഷയതി ജാഠരേണാഗ്നിനാ യോഗാദ്യദുദേതി രസാന്തരമ്| രസാനാം പരിണാമാന്തേ സ വിപാക ഇതി സ്മൃതഃ||൨൦||

Adhikarana vipAkatraividhyam (21) · Śloka 21

സ്വാദുഃ പടുശ്ച മധുരമമ്ലോऽമ്ലം പച്യതേ രസഃ| തിക്തോഷണകഷായാണാം വിപാകഃ പ്രായശഃ കടുഃ||൨൧||

Adhikarana trayANAM pAkAnAM lakShaNam (22-23) · Śloka 23

രസൈരസൌ തുല്യഫലസ്തത്ര ദ്രവ്യം ശുഭാശുഭമ്| കിഞ്ചിദ്രസേന കുരുതേ കര്മ പാകേന ചാപരമ്||൨൨|| ഗുണാന്തരേണ വീര്യേണ പ്രഭാവേണൈവ കിഞ്ചിന| |൨൩|

Adhikarana dravyadInAM pRuthak prayojanatvaM (23-24) · Śloka 24

| യദ്യദ്ദ്രവ്യേ രസാദീനാം ബലവത്ത്വേന വര്തതേ||൨൩|| അഭിഭൂയേതരാംസ്തത്തത്കാരണത്വം പ്രപദ്യതേ| വിരുദ്ധഗുണസംയോഗേ ഭൂയസാऽല്പം ഹി ജീയതേ||൨൪||

Adhikarana rasAdInAM sAmye svABAvikam balam (25) · Śloka 25

രസം വിപാകസ്തൌ വീര്യം പ്രഭാവസ്താന്യപോഹതി| ബലസാമ്യേ രസാദീനാമിതി നൈസര്ഗികം ബലമ്||൨൫||

Adhikarana praBAvasya lakShaNam (26) · Śloka 26

രസാദിസാമ്യേ യത് കര്മ വിശിഷ്ടം തത് പ്രഭാവജമ്| |൨൬|

Adhikarana praBavodAharaNam (26-27) · Śloka 27

| ദന്തീ രസാദ്യൈസ്തുല്യാऽപി ചിത്രകസ്യ വിരേചനീ||൨൬|| മധുകസ്യ ച മൃദ്വീകാ, ഘൃതം ക്ഷീരസ്യ ദീപനമ്| |൨൭|

Adhikarana dravyabhedena karmaNo bhedaH (27-28) · Śloka 28

| ഇതി സാമാന്യതഃ കര്മ ദ്രവ്യാദീനാം, പുനശ്ച തത്||൨൭|| വിചിത്രപ്രത്യയാരബ്ധദ്രവ്യഭേദേന ഭിദ്യതേ| |൨൮|

Adhikarana udAharaNArthaM granthakRudvacaH (9) · Śloka 1

ഏതദുദാഹരണാര്ഥം ഗ്രന്ഥകൃദാഹ സ്വാദുര്ഗുരുശ്ച ഗോധൂമോ വാതജിദ്വാതകൃദ്യവഃ||൨൮|| ഉഷ്ണാ മത്സ്യാഃ പയഃ ശീതം കടുഃ സിംഹോ ന ശൂകരഃ| ൨൮൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയോ നാമ നവമോऽധ്യായഃ||൧||