🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- పూర్వమన్నపానాదిద్రవ్యైకదేశః ప్రాయోపయోగవాన్నిర్దిష్టః, తస్య చాహారవిధేర్మాత్రా చోపదిష్టా| సంప్రతి ద్రవ్యరసవీర్యవిపాకాదయో వాచ్యాః| అన్నపానం హి రసవీర్యవిపాకాదీన్ పరీక్ష్యోపయోక్తవ్యం, నాన్యథా| తస్మాన్మాత్రాశితీయాధ్యాయాదనంతరం ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయ ఆరభ్యతే-
అథాతో ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||
अथातो द्रव्यादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ద్రవ్యమాదిర్యేషాం తే ద్రవ్యాదయః| ఆదిశబ్దేన రసవీర్యాదిపరిగ్రహః| ద్రవ్యాదీనాం విజ్ఞానం-అవగమః, తస్మై హితః| శేషం పూర్వవత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి| యతః పూర్వైశ్చతుర్భిరధ్యాయైరాహార ఉక్తః| స చానంతవిశేషత్వాత్ తావతా జ్ఞాతుమశక్యః, అతోఽశేషసఙ్రహార్థం ద్రవ్యరసగుణవీర్యవిపాకప్రభావాః సామాన్యతో వాచ్యాః| తే చాస్మిన్నధ్యాయే| అత ఏవాయం ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయః|
తత్ర ద్రవ్యస్య రసాదిభ్యః ప్రాఙ్నిర్దేశః, ప్రాధాన్యాత్| ప్రాధాన్యం చ స్వయమేవ గ్రంథకృత్ ప్రతిపాదయన్నాహ ద్రవ్యమేవ రసాదీనాం శ్రేష్ఠం, తే హి తదాశ్రయాః| |1|
तत्र द्रव्यस्य रसादिभ्यः प्राङ्निर्देशः, प्राधान्यात्| प्राधान्यं च स्वयमेव ग्रन्थकृत् प्रतिपादयन्नाह द्रव्यमेव रसादीनां श्रेष्ठं, ते हि तदाश्रयाः| |१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రసాదీనామితి నిర్ధారణే షష్ఠీ| రసవీర్యాదీనాం మధ్యే ద్రవ్యమేవ ప్రధానం| కుతః ? తే-రసాదయో, హి-యస్మాత్, తదాశ్రయాః-తదేవ ద్రవ్యమాశ్రయో యేషాం త ఏవం| అత ఏవ కేవలా రసాదయో నోపలభ్యంతే| తస్మాత్ ద్రవ్యం ప్రధానం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తత్ర ద్రవ్యస్య ప్రాధాన్యమాహ-ద్రవ్యమేవేతి|| రసాదిభ్యో ద్రవ్యమేవ ప్రధానం| హి-యస్మాత్, తే-రసాదయః, తదాశ్రయాః-ద్రవ్యాధిష్ఠానాః| ఏతేనైవ రసాద్యాశ్రయో ద్రవ్యమిత్యుక్తం భవతి| ప్రాధాన్యకథనం ద్రవ్యజ్ఞానే తాత్పర్యార్థం| ఉక్తం చ సంగ్రహే (సూ. అ. 17)-"యస్మాద్ దృష్టో యవః స్వాదుర్గురురప్య నిలప్రదః| దీపనం శీతమప్యాజ్యం వసోష్ణాఽప్యగ్నిసాదినీ|| కాటుపకోఽపి పిత్తఘ్నో ముద్గో, మాషస్తు పిత్తలః| స్వాదుపాకోఽపి, చయకృత్స్నిగ్ధోష్ణం గురు ఫాణితం|| రసే స్వాదౌ యథా చైతత్తథాఽన్యేష్వపి దృశ్యతే| వాతలం కఫపిత్తఘ్నమమ్లమప్యాక్షకీఫలం|| కురుతే దధి గుర్వేవ వహ్నిం పాలేవతం న తు| కపిత్థందాడిమం చామ్లం గ్రాహి, నామలకీఫలం|| కషాయా గ్రాహిణీ శీతా ధాతకీ, న హరీతకీ| అప్రధానాః పృథక్ తస్మాద్గసాద్యాః సంశ్రితాస్తు తే|| ప్రభావశ్చ యతో ద్రవ్యే, ద్రవ్యం శ్రేష్ఠమతో మతం|" ఇతి|
| పంచభూతాత్మకం తత్తు|1|
| पञ्चभूतात्मकं तत्तु|१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తురవధారణే| యత్తదోశ్చ నిత్యాభిసంబంధాత్ యదిత్యేతదనుక్తమప్యర్థాల్లభ్యతే| తేనాయమర్థః,-యత్ రసాదీనామాశ్రయభూతం కార్యం ద్రవ్యం-హరీతక్యాది స్థావరం, ఛాగాది వా జంగమం, తత్ పంచభూతాత్మకం, న తు యత్కారణం ద్రవ్యమాకాశాది| తస్య హి పంచభూతాత్మకత్వే సత్యాకాశాదీనాం పృథక్త్వేనాత్మలాభో న స్యాత్| తతశ్చేదమాకాశం నామ మహాభూతం, ఇదం పృథ్వీ నామ మహాభూతమితి గదితుం న పార్యేత, సర్వస్య పంచమహాభూతాత్మకత్వాత్| న చ యత్కారణం తత్కదాచిత్ కార్యం స్యాత్| తస్మాత్ కార్యద్రవ్యస్యైవ పంచమహాభూతాత్మకత్వం, న కారణద్రవ్యస్యాఽఽకాశాదేః| మునిస్తు (చ. సూ. అ. 1|47)- "ఖాదీన్యాత్మా మనః కాలో దిశశ్చ ద్రవ్యసంగ్రహః|" ఇతి నవధా ద్రవ్యముక్త్వా తల్లక్షణం వ్యధీత| యథా (చరకే సూ. అ. 1|50)- "యత్రాశ్రితాః కర్మగుణాః కారణం సమవాయి యత్| తద్ద్రవ్యం" ఇతి| అస్యార్థః,-యత్ర కర్మ-పరిస్పందలక్షణం సంయోగవియోగకారణం, సమవేతశ్చ గుణః-యత్ర శబ్దాదయో గుర్వాదయో వా| బుద్ధిర్వా పరాదయో వా సమవేతాః, యచ్చ కారణం సమవాయి తద్ద్రవ్యముచ్యతే| సమవాయీతి| యత్కారణమపృథగ్భవతి తత్సమవాయికారణం| యథా,-తంతవః పటస్య| ఏతాని కర్మగుణాశ్రయిత్వసమవాయికారణత్వాని యద్యపి సర్వాణి సర్వస్మిన్ ద్రవ్యే న విద్యంతే, తథాఽపి యద్యత్ర సంభవతి తత్ర తేన తస్య ద్రవ్యస్య ద్రవ్యత్వం కల్ప్యం| తద్యథా,-మనసః కర్మగుణాశ్రయిత్వేన, వాయ్వాదీనాం తు కర్మగుణాశ్రియత్వేన సమవాయికారంత్వేన చ| నను, ఆకాశాదీని కారణద్రవ్యాణీతి కథముక్తం ? యావతాఽఽకాశస్య ద్రవ్యత్వమేవ నాస్తీతి కేచిత్| తాంబ్రూమహే| జలధేరివ ప్రత్యక్షేణైవాస్య నీలరూపతోపలబ్ధేరస్తిత్వం సిద్ధం| తథా, కవయోఽపి నీలత్వమేవాస్య వర్ణయంతి| యథా కర్ణాటస్య-"విపులపులినా హృద్యా నద్యో వహంత్యతినిర్మలాః కమలసుభగో వాయుర్ఘ్రాణం విలంబతి మాంసలః| నవజలధరచ్ఛాయావాసాదివాచిరనిర్గతో వహతి శశభృన్నీలస్నిగ్ధే నభస్యవదాతతాం||" ఇతి| తథా చ బాణస్య-"ధౌతాశని నభసి" ఇతి| తదేతద్దూషయంతి| తథా హి,- దూరాత్ భ్రాంతిమాత్రేణైవ నీలరూపత్వమస్యోపలభ్యతే| యథా-గిరేర్వివిధవర్ణస్యాపి దూరాన్నీలత్వప్రతీతిః| యత్కవీనాం వర్ణనం తత్సాదృశ్యలేశేన నిష్ప్రమాణమేవ సంభావ్యతే| తథా చ తేజసః శుక్లత్వం వర్ణయంతి| న చ శుక్లత్వమేతస్యోపపద్యతే, నిరాకారత్వాత్| తస్మాన్నీలరూపత్వమాకాశస్యానుపపన్నం| అపి చ, యద్యాకాశస్య నీలరూపతా స్యాత్, తదా నీలరూపం భవన్నభః| న చ స్యాత్స్నిగ్ధనీలరూపత్వం నభసః| నను, దర్శనవైచిత్ర్యాదస్య రూపవత్త్వముపపన్నం| యథా,-పురుషః శరాదేరృజుతాం దిదృక్షురేకం చక్షుర్నిమీల్యాపరం చోన్మీల్య తాముపలభతే, న తు నయనయుగలేన| తద్వత్సన్నికృష్టే గగనరూపస్యానాదానం, విప్రకృష్టే తు గ్రహణం స్యాదితి| న చైతద్యుక్తం| యతో రూపవత్త్వేఽభ్యుపగమ్యమానే స్పర్శవత్త్వమస్య ప్రసజ్యేత, రూపస్య స్పర్శేన నిత్యసంబంధాత్| స్పర్శవత్త్వే చ సత్యాకాశత్వమేవ న స్యాత్| అతో న రూపవద్వ్యోమ| అన్యే త్వేవం మన్యంతే| పవనవదాకాశస్యావస్థాఽస్తు| యథా కిల పవనః స్పర్శవాన్, న చ తస్మిన్ రూపం సంభవతి| తథైవాకాశో రూపవాన్, న చ స్పర్శవానితి| తదిదమనవగతపదార్థస్వరూపాణాం విలపనం| తతో యత్ర రూపం తత్రావశ్యం స్పర్శః, న తు యత్ర స్పర్శస్తత్రావశ్యం రూపం| తస్మాన్న నభో రూపవన్న చ సత్ (స్పర్శవత్)| అత్రోచ్యతే| పరమార్థదర్శిభిర్యదుపాదాయోత్పత్తిః కథ్యతే, తదస్తి| యథా,-పృథివ్యాది| ఉక్తం చ-"అక్షరాత్ ఖం తతో వాయుస్తస్మాత్తేజస్తతో జలం| ఉదకాత్ పృథివీ జాతా భూతానామేష సంభవః||" ఇతి| తస్మాదాకాశం ద్రవ్యమస్తి| అపి చ, ఆకాశముపదాయ యతివృద్ధిప్రసవాదివిశేషోపలబ్ధేరాకాశస్యాస్తిత్వం| యథా,-రూపోపలబ్ధివిశేషసంభవానుమితం చక్షుః| అపి చ, ఆకాశాభావే హ్యేకఘనత్వం జగతః స్యాత్| తథా, శబ్దాఖ్యస్య గుణస్యాన్యథాఽనుపపత్త్యాఽస్త్యాకాశమితి| నను, వాయోర్ద్రవ్యత్వం నాస్తి, తత్స్వరూపగ్రాహకప్రమాణాభావాత్| స్పర్శోపలబ్ధేర్వాయోరస్తిత్వముచ్యత ఇతి చేత్ తదపి న, యతోఽధునైవోక్తం ఖాద్వాయురితి| గగనస్య చ స్పర్శాభావాత్ వాయోరప్యస్పర్శవత్త్వం, కారణగుణపూర్వకత్వాత్కార్యస్య| నైతదస్తి| కార్యస్యోభయాత్మకత్వదర్శనాత్| కారణగుణపూర్వకం కార్యం దృష్టమకారణగుణపూర్వకం చ దృష్టం| తత్ర కారణగుణపూర్వకం తావద్యథా,-తంతుశ్వేతత్వపూర్వకం పటే శ్వేతత్వం దృష్టం| అకారణగుణపూర్వకం చ దృష్టం, యథా-హరిద్రాక్షారసంయోగాద్రక్తతా| తస్మాదస్పర్శాదాకాశాదుత్పన్నో వాయుః స్యాదేవ స్పర్శవాన్| నను, ఏవమప్యగ్నిజలపృథివీష్వపి స్పర్శవిశేషసంభవాత్ అగ్న్యాదిసమవాయ ఏవ వాయుర్వ్యవహ్రియతే న తు తద్వ్యతిరిక్తో వాయురస్తి| అత్రోచ్యతే| సత్యమనలాదీనామపి స్పర్శోఽస్తి, కింతు విలక్షణ ఏవాసౌ| తథా హి,- తేజసః స్పర్శో రూపైకార్థసమవాయీ| అపాం స్పర్శో రూపరసాభ్యాం సమవేతః| పృథివ్యాః స్పర్శో రూపరసగంధసమవేతః| యస్తు వాయోః స్పర్శః, స పత్రచలనశాఖాభంజనాదికర్మసమవాయీ| స నైషామగ్న్యాదీనాం దృష్టానాం నాప్యదృష్టానామాత్మగిక్కాలాదీనాం| గుణాశ్చ సర్వే ద్రవ్యాశ్రయా దృష్టాః, రూపాదయ ఇవ పటాదిషు| తస్మాద్వాయోర్విశిష్టస్పర్శవత్త్వాదస్తిత్వమనుమీయతే| తథా, పవనస్య తత్కర్మోపదేశాదస్తిత్వం| యస్య తత్త్వదర్శిభిః కర్మోపదిశ్యతే, తదస్తి| యథా,- కఫాదివద్వాతస్య చ కర్మోపదిష్టం (హృ.సూ.అ. 12|49)- "స్రంసవ్యాసవ్యధస్వాప" ఇత్యాది| తస్మాదస్తి వాయుర్ద్రవ్యమితి| అగ్నిర్ద్రవ్యం నాస్తి, ఇంధనవ్యతిరేకేణానుపలబ్ధేః| అత్రోచ్యతే| తత్త్వదర్శిభిరగ్నేర్ద్రవ్యోత్పత్తిహేతుత్వేనోపదేశాదస్తిత్వం| తథా చేహైవ వక్ష్యతి (శ్లో. 8)- "ఆగ్నేయం దాహభావర్ణప్రకాశపచనాత్మకం|" ఇతి| నను, యుక్తశ్చతుర్ణాం పృథివ్యాపస్తేజోవాయూనాం భూతానాం సావయవత్వాత్ ద్రవ్యేషూత్కర్షాపకర్షసన్నివేశః, క్వచిద్ద్రవ్యే కస్యచిద్భూతస్య ప్రమాణతః ప్రభావతశ్చావయవానాముక్తర్షాపకర్షసద్భావాత్| ఆకాశస్య తు నిరవయవత్వాత్సూక్ష్మత్వాదేకత్వాచ్చోత్కర్షాపకర్షసన్నివేశో న యుక్తః| యుక్తమాహ భవాన్| కింతు సావయవానామేవ ద్రవ్యాణాం యేఽవయవాః క్వచిత్పాషాణాదౌ సంహతాస్తథాఽవతిష్ఠంతే| యథా తత్ర ద్రవ్యే కాఠిన్యస్య ప్రకర్షో భవతి| తత్ర చాకాశమపకృష్యతే| అనిబిడావయవే తు సన్నివేశే ఆకాశః ప్రకృష్యతే| తదేవమనయా యుక్త్యాఽఽకాశస్యాపి న్యూనాధికభావ ఉపపన్నః| అథ కేన మహాభూతేన కథం కృత్వాఽఽరబ్ధం తద్ద్రవ్యమిత్యాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ద్రవ్యభేదానాహ-పంచభూతాత్మకమితి| పంచ సంఖ్యాకాని భూతాన్యేవ ఆత్మానో యస్య తత్తథా, పార్థివాదిభేదాత్ పంచధేత్యర్థః| కార్యకారణయోరభేదోపచారాత్ భూతశబ్దేన భౌతికముచ్యతే| ద్రవ్యమిత్యనువర్తతే|
| క్ష్మామధిష్ఠాయ జాయతే||1|| అంబుయోన్యగ్నిపవననభసాం సమవాయతః| తన్నిర్వృత్తిర్విశేషశ్చ వ్యపదేశస్తు భూయసా||2||
| क्ष्मामधिष्ठाय जायते||१|| अम्बुयोन्यग्निपवननभसां समवायतः| तन्निर्वृत्तिर्विशेषश्च व्यपदेशस्तु भूयसा||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పృథ్వీమాధారీకృత్వోత్పద్యతే| ఏవం పృథివ్యాఖ్యేన భూతేనాఽఽధారత్వేనోపకృత్య తేన తదారబ్ధం ద్రవ్యమిత్యుచ్యతే| స0-తథా, అంబు-సలిలం, యోనిః-కారణం, యస్య తదంబుయోని ద్రవ్యం| ఏవం జలం నామ మహాభూతం రసవత్త్వాద్యోనితయోపకృత్య తేన తదారబ్ధమిత్యుచ్యతే| [మునినాఽప్యుక్తం (చ. సూ. అ. 1|63)- "రసనార్థో రసస్తస్య ద్రవ్యమాపః క్షితిస్తథా| నిర్వృత్తౌ చ విశేషే చ ప్రత్యయాః ఖాదయస్త్రయః||" ఇతి| అమీషాం ద్రవ్యాదీనామాశ్రయకర్మణోర్భేదశ్చింత్యః|] తథా, అగ్నిపవననభసాం సమవాయాత్-అపృథగ్భావాత్, తస్య-ద్రవ్యస్య, నివృత్తిః-నిష్పత్తిః| తథా, తస్య ద్రవ్యస్య యో విశేషః-ఇదమన్యదిదమన్యద్ద్రవ్యమిత్యేవంరూపో నానాస్వభావః, సోఽప్యగ్నిపవననభసాం సమవాయాత్| ఏవమగ్ని పవననభోభిః సమవాయికారణత్వైనోపకృత్య తైరేతద్ద్రవ్యమారబ్ధమిత్యుచ్యతే| ఏవం చ సర్వం కార్యద్రవ్యం పంచమహాభూతాత్మకం, పంచభిర్మహాభూతైరారబ్ధత్వాత్| నను, యది పంచమహాభూతాత్మకం ద్రవ్యం తత్కథముచ్యతే పార్థివమిదం ద్రవ్యమిదమాప్యమిత్యాహ- స0-యత్ర ద్రవ్యే యద్భూతం భూయిష్ఠమధికృతం, తేన తస్య వ్యపదేశః-సంజ్ఞా భవతి| యథా,-పృథివ్యాఽధికయోత్పాదితం ద్రవ్యం పార్థివం| ఏవమాప్యం తైజసం చ వేద్యం| తదేవం సర్వం ద్రవ్యం పంచభూతాత్మకం స్థితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ద్రవ్యోత్పత్తిమాహ-తత్త్వితి| తత్-ద్రవ్యం, క్ష్మాం-పృథివీం, అధిష్ఠాయ జాయతే, మృదమివ ఘటః, ఉపాదానకారణం పృథ్వీత్యర్థః| ఆ రం-అంబు-ఉదకం, యోనిః-విపరిణామకారణం యస్య తదంబుయోని| యథా,-ఘటే నిష్పాద్యే మృదః పిండీభావాదౌ| అగ్న్యాదీనాం సంబంధాత్ తన్నిర్వృత్తిః-సంపూర్ణావయవత్వం, కాఠిన్యక్రియావకాశాదిదానేన| విశేషః-పరస్పరం, సోఽపి తత ఏవ| యథా,- పిండీభూతాయా మృదో మణికకరకశరావాదిభేదః| ఆ రం-సర్వేషాం పంచభుతాత్మకత్వాదభేదే ప్రాప్తే భేదహేతుమాహ-వ్యపదేశ ఇతి| వ్యపదేశః-ఇదం పార్థివమిదమాప్యమిత్యాది భేదేన వ్యవహారః| స భూయసా-అధికేన భూతేన, యత్ర యస్యాధిక్యం తస్య తేన వ్యపదేశః|
తస్మాన్నైకరసం ద్రవ్యం భూతసంఘాతసంభవాత్| |3|
तस्मान्नैकरसं द्रव्यं भूतसङ्घातसम्भवात्| |३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తస్మాద్భూతసంఘాతసంభవాత్ కారణాద్ద్రవ్యం నైకరసం-అపి త్వనేకరసం| ఏవం ద్రవ్యవద్రసస్యాపి భూతసంఘాతసంభవత్వం| అత ఏవ ప్రతిద్రవ్యం మధురాదిరసస్య నానాస్వాదోపలంభః| తథా చ, ద్రాక్షాఽక్షోడక్షీరేక్షుక్షౌద్రగోక్షురాదౌ ద్రవ్యే సత్యపి మాధుర్యేఽపరోఽపర ఆస్వాద ఉపలభ్యతే| ఏవమమ్లానామపి మాతులుంగధాన్యామ్లాదీనాం ద్రవ్యాణాం నానాస్వాదోపలంభః| ఏవం లవణాదీనామపి వేద్యం| అపి చైషాం ద్రాక్షాదీనామనేకరసత్వమాస్వాదవిశేషాదనుమీయమానం భూయసా రసేనాన్యరసాభిభవం కృత్వా వ్యపదిశ్యతే ఇదం మధురమిదమమ్లాద్యన్యతమం, మహాభూతవత్| యథా,-సర్వం ద్రవ్యం పంచమహాభూతాత్మకం భూయసా మహాభూతేనాన్యమహాభూతాభిభవం కృత్వా యథా తేన వ్యపదిశ్యతే పార్థివమిదమాప్యమిదమితి| నను, ద్రవ్యనిర్ణయే ప్రకృతే పాంచభౌతికం యదేవ ద్రవ్యం ప్రతిజ్ఞాతం తదేవ "తస్మాత్" ఇత్యాదినా నిగమగ్రంథేనాతివాహయితుం యుక్తం, న పునరప్రస్తుతమనేకరసత్వం| తస్మాదత్రైవం గ్రంథః కర్తుం న్యాయ్యః-"తస్మాన్నైకభూతజం ద్రవ్యం భూతసంఘాతసంభవాత్|" ఇతి| అత్రోచ్యతే| షణ్ణామపి రసానాం యోనిరుదకం| తతశ్చైకస్యైవ మహాభూతస్యోదకసంజ్ఞస్య రసకారణత్వం ప్రాప్తం నాన్యేషాం, నీరసత్వాత్| ఇతి కృత్వా న భూతసంఘాతసంభవత్వం రసస్య| ఇత్యేవంవిధామాశంకామపనినీషుర్భూతసంఘాతసంభవత్వం రసస్య చైకేనైవ ప్రయత్నేన "తస్మాన్నైకరసం ద్రవ్యం భూతసంఘాతసంభవాత్|" ఇతి జగాద| మునిశ్చాత ఏవ రసస్య భూతసంఘాతసంభవత్వం స్పష్టం కృత్వోవాచ| యథా (చ. సూ. అ. 1|63)- "రసనార్థో రసస్తస్య ద్రవ్యమాపః క్షితిస్తథా| నివృత్తౌ చ విశేషే చ ప్రత్యయాః ఖాదయస్త్రయః||" ఇతి| ఏవం భూతసంఘాతో రసానాం ద్రవ్యాశ్రితానామపి సంభవకారణం| ఏతచ్చ రసభేదీయే సవిస్తరం కథయిష్యామః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సర్వేషాం ద్రవ్యాణాం సర్వధర్మత్వమాహ-తస్మాదితి| తస్మాత్-సర్వభూతారబ్ధత్వాత్ సర్వమపి ద్రవ్యం నైకరసం-అనేకరసం, సర్వధర్మమిత్యర్థః| రసశబ్దోఽత్ర ధర్మమాత్రోపలక్షణః| సర్వభూతారబ్ధత్వేఽప్యేకరసత్వే కో దోషః ? ఇత్యాశంక్యాహ-భూత సంఘాతసంభవాదితి| రసానామపి భూతసముదాయాదుత్పత్తేః| వక్ష్యతి హి (హృ.సూ.అ. 10/1)-"ద్వయోల్బణైః క్రమాద్భూతైర్మధురాదిరసోద్భవః|" ఇతి| సతి చ కారణే కార్యేణావశ్యం భావ్యం|
| నైకదోషాస్తతో రోగాస్తత్ర వ్యక్తో రసః స్మృతః||3|| అవ్యక్తోఽనురసః కించిదంతే వ్యక్తోఽపి చేష్యతే| |4|
| नैकदोषास्ततो रोगास्तत्र व्यक्तो रसः स्मृतः||३|| अव्यक्तोऽनुरसः किञ्चिदन्ते व्यक्तोऽपि चेष्यते| |४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యతః సర్వం ద్రవ్యమనేకరసం| తతః-తస్మాత్కారణాత్, ఏకదోషా రోగా జ్వరాదయో న భవంతి, అపి త్వనేకదోషాః, త్రిదోషా ఇత్యర్థః| అత్రాపి "వ్యపదేశస్తు భూయసా" ఇత్యధ్యాహార్యం| తేన త్రిదోషాత్మకేఽపి జ్వరే వాతాధికే వాతజ్వర ఏవం పిత్తజ్వరః శ్లేష్మజ్వర ఇత్యేవంరూపో వ్యపదేశ ఉపపన్నః| నను, యది సర్వో జ్వరః సన్నిపాతజః, తత్కిమితి వక్ష్యతి ? అయం సన్నిపాతజ్వర ఇతి| బ్రూమహే| సమవిషమరూపం శక్త్యుత్కర్షమాశ్రిత్య యత్ర దోషా వర్తంతే స సన్నిపాతజ్వర ఇతి తంత్రకృతా పురస్తాద్విస్తరేణ ప్రతిపాదయిష్యతే| అథ కో రసోఽనురసో వేత్యాహ-తత్రేత్యాది| తత్ర-తస్మిన్ ద్రవ్యే, యో వ్యక్తః-స్ఫుట ఉపలభ్యతే, స రసః స్మృతస్తంత్రకృద్భిః| యశ్చావ్యక్తో-అస్ఫుటప్రతిభాసో రసనేంద్రియేణోపలభ్యతే, సోఽనురసః| హీనార్థోఽత్రానుశబ్దః, అల్పో రస ఇత్యర్థః| న చైతావదేవానురసలక్షణమిత్యాహ-కించిదిత్యాది| ముఖక్షిప్తస్య హరీతక్యాదేర్ద్రవ్యస్య రసనేంద్రియేణ కించిదంతే వ్యక్తోఽప్యుపలభ్యతే యః సోఽప్యనురస ఇష్యతే, మునిభిరతి వాక్యశేషః| అంతే ఇత్యనేనైతద్బోధయతి,-అంతే-అవసానే, న త్వాదావాపాతమాత్రే న చ మధ్యే| తయోర్హి రసస్యైవోపలంభః| అనుశబ్దస్యాత్ర పశ్చాదర్థత్వాత్ పశ్చాత్ స్ఫుటోఽపి కించిద్య ఉపలభ్యతే సోఽప్యనురస ఇత్యర్థః| నను, మధురాదయో రసా గుర్వాదిగుణయుక్తాః కథం వక్తుం పార్యంతే| యతో మధురాదయో రసా గుణా గుర్వాదయశ్చ గుణాః| న చ గుణానాం మధురాదీనాం గుర్వాదిగుణాధారత్వముపపన్నం| తథా చ వైశేషికా:-"నిర్గుణా గుణాః" ఇతి| తస్మిన్ పర్యనుయోగ ఇదమాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తుల్యన్యాయత్వప్రసంగాత్ సర్వేషాం రోగాణాం సర్వదోషజత్వమాహ-నైకదోషా ఇతి| రోగా నైకదోషాః-సర్వేఽపి రోగాః సర్వదోషోద్భవాః| కుతః? తత ఏవ హేతోః,-రోగాణామపి భూతసంఘాతసంభవాత్| భుతసంఘాతస్య తు త్రిషు దోషేషు విభక్తత్వాత్| యథోక్తం సంగ్రహే (సూ.అ. 20)-"వాయ్వాకాశధాతుభ్యాం వాయుః ఆగ్నేయం పిత్తం, అంభఃపృథివీభ్యాం శ్లేష్మా|" ఇతి| భూతసంఘాతం వినా న దోషసంఘాతః, తం వినా న రోగోత్వపత్తిరితి, అతః సర్వే రోగాస్త్రిదోషజాః| కేచిత్తు సర్వద్రవ్యాణాం సర్వరసత్వేన సర్వదోషసామాన్యాత్ సర్వదోషకోపనత్వం, తతో రోగా నైకదోషా ఇతి వ్యాచక్షతే| తదసత్| సామాన్యవద్వైపరీత్యస్యాపి సత్త్వాత్| సామాన్యం ప్రయోజకమితి చేత్ న, దోషఘ్నద్రవ్యభేదాభావప్రసంగాత్| వైపరీత్యమపి క్వచిత్ ప్రయోజకమితి చేత్ న, సర్వదోషకోపనత్వనియమవ్యాఘాతాత్| సర్వదోషకోపనానాం నియమ ఇతి చేత్ న, వ్ద్యేకదోషకోపనద్రవ్యాభావప్రసంగాత్| బాహుల్యేనైవ వ్యపదేశ ఇతి చేత్ న, ద్విదోషకోపనైకశమనద్విశమనైకకోపనద్రవ్యాభావప్రసంగాత్| సిద్ధాంతేఽపి సర్వేషాం సర్వధర్మత్వస్వీకారాన్న దోషఘ్నాదివిభాగ ఇతి చేత్ న, తస్య తస్య ధర్మస్య తత్ర తత్ర ప్రయోజకత్వాత్| తథా చ వక్ష్యతి (శ్లో.22)-"కించిద్రసేన కురుతే కర్మ పాకేన చాపరం| గుణాంతరేణ వీర్యేణ ప్రభావేణైవ కించన||" ఇత్యాది| తస్మాత్పూర్వమేవ వ్యాఖ్యానం యుక్తం| సర్వేషాం సర్వధర్మత్వాదివిశేషే ప్రాప్తే తన్నిరాసార్థం ధర్మతారతమ్యమాహ-తత్ర వ్యక్త ఇతి| తత్ర-ద్రవ్యే, కశ్చిద్ధర్మః సద్యోవ్యక్తః కశ్చిదవ్యక్తః కశ్చిదీషవ్ద్యక్తః కశ్చిదంతే వ్యక్తః| తేష్వాద్యో రసాఖ్యః, ఇతరే త్రయోఽనురసాఖ్యాః|
| గుర్వాదయో గుణా ద్రవ్యే పృథివ్యాదౌ రసాశ్రయే||4|| రసేషు వ్యపదిశ్యంతే సాహచర్యోపచారతః| |5|
| गुर्वादयो गुणा द्रव्ये पृथिव्यादौ रसाश्रये||४|| रसेषु व्यपदिश्यन्ते साहचर्योपचारतः| |५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పృథివ్యాదౌ-పృథివ్యాదిమహాభూతారబ్ధే ద్రవ్యే, రసాశ్రయే గుర్వాదయో గుణాః పరమార్థత ఆశ్రితాః, న తు రసేషు మధురాదిషు| యత్తు రసేషు వ్యపదిశ్యంతే తత్ సాహచర్యోపచారతః| సహ చరతీతి సహచరః, తస్య భావః సాహచర్యం| యస్మిన్నేవగుడాదౌ ద్రవ్యే మధురో రస ఆశ్రితస్తస్మిన్నపి గురుగుణ ఆశ్రితః, ఇతి మధురరసగురుగుణయోః సహచరభావః| సాహచర్యేణ-తుల్యాశ్రయత్వేనోపచారః సాహచర్యోపచారః, తస్మాత్సాహచర్యోపచారతో, గుర్వాదయో గుణా రసేషు-మధురాదిషు వ్యపదిశ్యంతే| యథా,-గురుర్మధురో రసో లఘురమ్ల ఇత్యాది| న పునః పరమార్థతో రసేషు గుర్వాదయః సంతి| అస్తి చ సాహచర్యేణ వ్యపదేశః| యథా-ఘృతసహచరేణ ఘృతస్థేనాగ్నినా దగ్ధో ఘృతదగ్ధ ఇత్యుచ్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-గుర్వాదీనాం రసాశ్రయత్వాద్ద్రవ్యస్యాసర్వధర్మత్వే ప్రాప్తే పరిహారమాహ-గుర్వాదయ ఇతి| గుర్వాదయో గుణా ద్రవ్య ఏవ, న రసేషు | యస్తు మధురో గురుః, అమ్లో లఘురిత్యాది వ్యపదేశః, స సాహచర్యోపచారతః| ఏకస్మిన్నాశ్రయే ద్వయోరవస్థానం-సాహచర్యం| సాహచర్యమేవ కుతః? ఇత్యాహ-రసాశ్రయ ఇతి| ద్రవ్యం హి గుర్వాదీనామివ రసానామప్యాశ్రయః| అత ఏకాశ్రయత్వాత్సాహచర్యం, తేన ఉపచారః-అవిద్యమానస్యాప్యాశ్రయాశ్రయీభావస్యారోపః| నను, కిమేతత్ రసావ్ద్యతిరిక్తం ద్రవ్యం నామ ? ఇత్యత ఆహ-పృథివ్యాదావితి| పృథివ్యాదిశబ్దాభిలభ్యం ద్రవ్యమిత్యర్థః|
| తత్ర ద్రవ్యం గురుస్థూలస్థిరగంధగుణోల్బణం||5|| పార్థివం గౌరవస్థైర్యసంఘాతోపచయావహం| |6|
| तत्र द्रव्यं गुरुस्थूलस्थिरगन्धगुणोल्बणम्||५|| पार्थिवं गौरवस्थैर्यसङ्घातोपचयावहम्| |६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తేషు పార్థివాదిషు పంచసు ద్రవ్యేషు మధ్యే, పార్థివం ద్రవ్యం గుర్వాదిగుణోత్కటం| ఉల్బణశబ్దేనైతత్ ద్యోతయతి,-పార్థివే ద్రవ్యేఽన్యేఽపి గుణాః సంతి, సర్వద్రవ్యాణాం పాంచభౌతికత్వాత్| గుర్వాదయస్తత్రోత్కటాః| ఏవమాప్యాదిషు సర్వం యోజ్యం| తథా, గౌరవాద్యావహం- గురుత్వాదికృదిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ ద్రవ్యభేదాన్ లక్షయర్తి| తత్ర పార్థివం లక్షయతి-తత్ర ద్రవ్యమితి| గుర్వాదిగుణోత్కటం గౌరవాదికరం చ పార్థివం ద్రవ్యం| సంఘాతః-కాఠిన్యం| ఉపచయః-స్థౌల్యం| గుణశబ్దోఽత్ర ధర్మవాచీ| ఉల్బణగ్రహణ సర్వేషాం సర్వధర్మత్వాత్|
| ద్రవశీతగురుస్నిగ్ధమందసాంద్రరసోల్బణం||6|| ఆప్యం స్నేహనవిష్యందక్లేదప్రహ్లాదబంధకృత్| |7|
| द्रवशीतगुरुस्निग्धमन्दसान्द्ररसोल्बणम्||६|| आप्यं स्नेहनविष्यन्दक्लेदप्रह्लादबन्धकृत्| |७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆప్యం ద్రవ్యం ద్రవాదిగుణోల్బణం స్నేహనాదికృత్ |
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఆప్యం లక్షయతి-ద్రవశీతేతి| ద్రవాదిగుణోత్కటం స్నేహనాదికరం చ ద్రవ్యమాప్యం| ద్రవసాంద్రయోః పరస్పరవిపరీతయోరప్యార్ద్రత్వసామాన్యాదాప్యత్వం| విప్యందః-స్రోతఃస్రావః| ప్రహ్లాదః-తృప్తిః|
| రూక్షతీక్ష్ణోష్ణవిశదసూక్ష్మరూపగుణోల్బణం||7|| ఆగ్నేయం దాహభావర్ణప్రకాశపచనాత్మకం| |8|
| रूक्षतीक्ष्णोष्णविशदसूक्ष्मरूपगुणोल्बणम्||७|| आग्नेयं दाहभावर्णप्रकाशपचनात्मकम्| |८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆగ్నేయం ద్రవ్యం రూక్షాదిగుణోత్కటం దాహాదికరం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఆగ్నేయం లక్షయతి-రూక్షతీక్ష్ణేతి| రూక్షాదిగుణోత్కటం దాహాదికరం చ ద్రవ్యమాగ్నేయం| భా-కాంతిః| వర్ణో-గౌరాదిః| ప్రకాశః-ఆలోకః| పచనం-పాకః| తదాత్మకత్వం కార్యకారణయోరభేదోపచారాత్|
| వాయవ్యం రూక్షవిశదలఘుస్పర్శగుణోల్బణం||8|| రౌక్ష్యలాఘవవైశద్యవిచారగ్లానికారకం| |9|
| वायव्यं रूक्षविशदलग़ुस्पर्शगुणोल्बणम्||८|| रौक्ष्यलाग़ववैशद्यविचारग्लानिकारकम्| |९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాయవ్యం ద్రవ్యం రూక్షాదిగుణోల్బణం రౌక్ష్యలాఘవాదికరం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వాయవ్యం లక్షయతి-వాయవ్యమితి| రూక్షాదిగుణోత్కటం రౌక్ష్యాదికరం చ ద్రవ్యం వాయవ్యం| విచారో-వివిధా చేష్టా|
| నాభసం సూక్ష్మవిశదలఘుశబ్దగుణోల్బణం||9|| సౌషిర్యలాఘవకరం| |10|
| नाभसं सूक्ष्मविशदलघुशब्दगुणोल्बणम्||९|| सौषिर्यलाघवकरम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నాభసం ద్రవ్యం సూక్ష్మాదిగుణోల్బణం సౌషిర్యాదికరం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నాభసం లక్షయతి-నాభసమితి| సూక్ష్మాదిగుణోత్కటం సౌషిర్యాదికరం చ ద్రవ్యం నాభసం| సౌషిర్యం సరంధ్రత్వం|
జగత్యేవమనౌషధం| న కించిద్విద్యతే ద్రవ్యం వశాన్నానార్థయోగయోః||10||
जगत्येवमनौषधम्| न किञ्चिद्विद्यते द्रव्यं वशान्नानार्थयोगयोः||१०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏవం-అనేన పంచమహాభూతారబ్ధేన గుర్వాదిగుణయోగేన ద్రవ్యాణాం, జగతి-భువనేఽస్మిన్, అనౌషధభూతం న కించిద్ ద్రవ్యమస్తి,-అపి తు సర్వమేవ ద్రవ్యం యత్సికతాపాంస్వాదికం తదౌషధం,-చికిత్సితం| వశాన్నానార్థయోగయోః,-అర్థశ్చ యోగశ్చ-అర్థయోగౌ, అర్థః-ప్రయోజనం, యోగో-యుక్తిః, యథా,-అనయా యుక్త్యౌషధమిదం యోజితమస్య రోగస్య విజయాయ స్యాదనయా చాస్య రోగస్యేతి, నానావిధౌ యావర్థయోగౌ తయోర్వశాత్-సామర్థ్యాత్, సర్వమపి ద్రవ్యమౌషధం, రోగప్రతీకారహేతుత్వాత్| అథ కిం ద్రవ్యం కింభూతోత్కటం భవతి ? ఇత్యాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ద్రవ్యమాత్రస్యౌషధత్వమాహ-జగతీతి| ఏవం-ఉక్తేన ప్రకారేణ, తస్య తస్య ద్రవ్యస్య తత్తద్గుణయోగత్వాత్ జగతి న కించిద్ద్రవ్యమనౌషధం విద్యతే-సర్వమేవ ద్రవ్యమౌషధం| కుతః? నానార్థయోగయోర్వశాత్,-అర్థః-ప్రయోజనం, యోగో-యోజనా, నానావిధావర్థయోగౌ-నానార్థయోగౌ, తయోః| ఏతదుక్తం భవతి,-యదేకస్మిన్నర్థే నోపయుజ్యతే తదేవాన్యస్మిన్నుపయుజ్యతే| యదేకేన యోగేన నోపయుజ్యతే తదేవాన్యేనోపయుజ్యతే| యథా,-అత్యంతానుపయుక్తోఽపి ఖరమేషాదివిడ్రసో బిందుశః శ్వాసకాసాదౌ, అత్యంతాపథ్యోఽపి మాప ఇండురీకృతః సనవనీతోఽర్దితాదౌ|
ద్రవ్యమూర్ధ్వగమం తత్ర ప్రాయోఽగ్నిపవనోత్కటం| అధోగామి చ భూయిష్ఠం భూమితోయగుణాధికం||11|| ఇతి ద్రవ్యం రసాన్ భేదైరుత్తరత్రోపదేక్ష్యతే| |12|
द्रव्यमूर्ध्वगमं तत्र प्रायोऽग्निपवनोत्कटम्| अधोगामि च भूयिष्ठं भूमितोयगुणाधिकम्||११|| इति द्रव्यम् रसान् भेदैरुत्तरत्रोपदेक्ष्यते| |१२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఊర్ధ్వం గచ్ఛతీతి-ఊర్ధ్వగమం| ఖప్రకరణే "గమేరప్యుపసంఖ్యానం" ఇతి ఖః| ప్రాయో-బాహుల్యేన, ఊర్ధ్వగమం ద్రవ్యమగ్నిపవనాధికం భవతి| యథా,-మదనఫలాది| బాహుల్య (ప్రాయో) గ్రహణాత్ అగ్నిసమీరణోత్కటస్యాప్యధోగామిత్వం దృష్టం| యథా,-హరీతక్యాదేః, అచింత్యప్రభావత్వాత్| యథా,-సర్పస్య విషమయత్వేఽపి తత్ఫణామణేర్విషఘ్నత్వం| భూయిష్ఠం-ప్రాయేణ, భూమితోయోల్బణం ద్రవ్యమధోగామి భవతి| యథా,-త్రివృతాది| యత్తు వ్యామిశ్రాత్మకం తుల్యకాలమూర్ధ్వాధోదోషహరణం తదిహ గ్రంథగౌరవభయాన్నోక్తమపి వ్యామిశ్రభూతోత్కటం ద్రవ్యం వ్యామిశ్రాత్మకమితి సామర్థ్యలబ్ధ ఏవాయమర్థః| స0-ఇతి-పరిసమాప్తౌ, ద్రవ్యం ప్రతి యద్వక్తవ్యం తన్నిష్పన్నమిత్యర్థః| ఏవం ద్రవ్యే నిర్దిష్టే రసా నిర్దేష్టుం యుక్తా ఇత్యాహ- స0-బహువక్తవ్యత్వాదుత్తరత్ర-అనంతరేఽధ్యాయే, రసాన్ భేదైః-త్రిషష్టిసంఖ్యావచ్ఛిన్నైః, ఉపదేక్ష్యతే తంత్రకృత్| అథ వీర్యస్య విపకాదిభ్యః ప్రాధాన్యాత్తచ్చర్చాం ప్రస్తౌతి-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఔషధద్వైవిధ్యం పంచవిధే ద్రవ్యే విభజతి| ద్రవ్యమూర్ధ్వగమమితి| ద్వివిధమౌషధం,-శోధనం శమనం చ| శోధనం ద్వివిధం,-ఊర్ధ్వగమమధోగమం చ| తత్రాగ్నిపవనోత్కటమూర్ధ్వగమం, భూమితోయగుణమధోగమం| పారిశేష్యాదాకాశోత్కటం శమనం| తథా చ సుశ్రుతః (సూ. అ. 41/6)-"ఆకాశగుణభూయిష్ఠం సంశమనం" ఇతి| గమనం-గమః| ఊర్ధ్వం గమోఽస్యాస్తీతి ఊర్ధ్వగమం| ప్రాయ ఇతి భూయిష్ఠమితి చ వ్యభిచారార్థం| యథా,-చిత్రకవదగ్నిపవనోత్కటాయా అపి దంత్యా విరేచనత్వం, మృద్వీకావద్భూమితోయగుణాధికస్యాపి మధుకస్య వమనత్వం| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 17)-"వ్యామిశ్రాత్మకముభయతోభాగం| శమనం తు దోషవిపరీతగుణముక్తం ప్రాక్| తత్సంగ్కరే చ యతో బాహుల్యేన| తత్సంకరే-గుణసంకరే, యతో బాహుల్యేన-యేషాం గుణానాం బాహుల్యం తైర్నిర్ణయః| తథా, అనిలాత్మకం గ్రహి| అనలాత్మకం దీపనపాచనం| ఉభయాత్మకం లేఖనం| భూమ్యుదకాత్మకం బృంహణం|" ఇతి| ప్రకరణార్థముపసంహరతి-ఇతి ద్రవ్యమితి| ఇతిపరిసమాప్తౌ| ఆ0 ర0-క్రమప్రాప్తస్య రసస్యానభిధానే హేతుమాహ-రసో భేదైరితి| ఉత్తరత్ర-ఉత్తరస్మిన్నధ్యాయే, ఉపదేక్ష్యతే-వక్ష్యతే, యతోఽసౌ బహుభిర్భేదైర్విశిష్టః, బహుమేదత్వేన బహువక్తవ్యత్వాత్ పృథగధ్యాయకరణమిత్యర్థః|
| వీర్యం పునర్వదంత్యేకే గురు స్నిగ్ధం హిమం మృదు||12|| లఘు రూక్షోష్ణతీక్ష్ణం చ తదేవం మతమష్టధా| |13|
| वीर्यं पुनर्वदन्त्येके गुरु स्निग्धं हिमं मृदु||१२|| लघु रूक्षोष्णतीक्ष्णं च तदेवं मतमष्टधा| |१३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ద్రవ్యముక్తం| వీర్యం పునర్గుర్వాదీనష్టౌ గుణాన్ ద్రవ్యాశ్రితానితి సమాచక్షతే| తత్-తస్మాత్, ఏవం-అనేన ప్రకారేణ, వీర్యమష్టధా-అష్టప్రకారం, గుర్వాదివాదినాం మతం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ వీర్యం| తత్ర పరమతం దర్శయతి-వీర్యం పునరితి| ఏకే-ఖారణాదిప్రభృతయః, గుర్వాదీన్ గుణాన్ వీర్యం చ వదంతి| ఏవం చ తదష్టధా సమ్మతం| సుశ్రుతస్తు గురులఘూ విహాయ విశదపిచ్ఛిలౌ పఠతి (సూ.అ. 40/5)-"కేచిదష్టవిధమాహుః,-ఉష్ణం శీతం స్నిగ్ధం రూక్షం విశదం పిచ్ఛిలం మృదు తీక్ష్ణం చేతి|" ఇతి|
చరకాచార్యః పునరేవం వక్తి | చరకస్త్వాహ వీర్యం తత్ క్రియతే యేన యా క్రియా||13|| నావీర్యం కురుతే కించిత్సర్వా వీర్యకృతా హి సా| |14|
चरकाचार्यः पुनरेवं वक्ति | चरकस्त्वाह वीर्यं तत् क्रियते येन या क्रिया||१३|| नावीर्यं कुरुते किञ्चित्सर्वा वीर्यकृता हि सा| |१४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యేన-స్వభావేన, యా క్రియా క్రియతే-యత్కర్మ నిష్పాద్యతే, తద్వీర్యం| తదేవం యావత్ కించిద్గుణజాతం ద్రవ్యే స్థితం తత్సర్వం వీర్యమేవ| సర్వం కరోతీత్యత ఏవాహ-నావీర్యమిత్యాది| యన్న వీర్యం తన్న కించిత్కరోతి-న కాంచిదప్యర్థక్రియాం నిష్పాదయతి, ప్రతినియతశక్తిపరిష్వక్తత్వాత్ సర్వభావానాం| అత ఏవాహ-సర్వేత్యాది| హిశబ్దో యస్మాదర్థే| యస్మాత్సర్వా క్రియా వీర్యకృతా-వీర్యేణ జనితా| తతో యన్న వీర్యం తన్న కించిత్కురుతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-చరకమతం దర్శయతి-చరకస్త్వాహేతి| యేన క్రియతే తత్-వీర్యం, ద్రవ్యకర్తృకే కర్మాణి కరణభూతమిత్యర్థః| కతివిధం తత్ ? ఇత్యపేక్షాయామాహ-యా క్రియేతి| యా క్రియా యేన క్రియతే తస్యాం తద్వీర్యం, యావత్యః క్రియాస్తావంత్యేవ వీర్యాణీత్యర్థః| కుతః? ఇత్యాహ-నావీర్యమితి| అవీర్యం ద్రవ్యం న కించిత్కురుతే-వీర్యం వినా కర్తృత్వం నాస్తీత్యర్థః| కుతః? ఇత్యాహ-సర్వా వీర్యకృతా హి సా| హి-యస్మాత్, సా-క్రియా సర్వోఽపి వీర్యకృతా|
| గుర్వాదిష్వేవ వీర్యాఖ్యా తేనాన్వర్థేతి వర్ణ్యతే||14|| సమగ్రగుణసారేషు శక్త్యుత్కర్షవివర్తిషు| వ్యవహారాయ ముఖ్యత్వాద్బహ్వగ్రగ్రహణాదపి||15||
| गुर्वादिष्वेव वीर्याख्या तेनान्वर्थेति वर्ण्यते||१४|| समग्रगुणसारेषु शक्त्युत्कर्षविवर्तिषु| व्यवहाराय मुख्यत्वाद्बह्वग्रग्रहणादपि||१५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యతో వీర్యస్యైవ కరణసామర్థ్యం తేన కారణేన గుర్వాదిష్వేవాష్టాసు వీర్యాఖ్యా అన్వర్థేతి-అనుగతార్థేతి, భణ్యతే| ఏవకారోఽవధారణార్థః| గుర్వాదిష్వేవ వీర్యసంజ్ఞా న తు రసవిపాకప్రభావేషు [మందసాంద్రాదిషు వా]| కింభూతేషు గుర్వాదిషు ? సమగ్రేత్యాది| సమగ్రాశ్చ తే గుణాశ్చ, తేషు సారాః-చిరకాలావస్థితయో గుర్వాదయ ఏవ| తథా చ, జాఠరాగ్నిసంయోగేనాపి న మధురాదిరసవత్ స్వభావమేతే జహతి| సర్తేః సుస్థిర ఇతి ఘఞి సారశబ్దః| తథా, అన్యేభ్యో మందసాంద్రాదిభ్యో గుణేభ్యో రసాదిభ్యో వా గుర్వాదయః శక్త్యుత్కర్షవివర్తినః| శక్తేః-సామర్థ్యస్య, ఉత్కర్షః-ఆధిక్యం, విశేషేణ వర్తో-వివర్తః,-విశేషేణ భవనం, శక్త్యుత్కర్షస్య వివర్తః, స విద్యతే యేషాం త ఏవం| కించ, గుర్వాదీనాం గుణానాం వ్యవహారాయ-వ్యవహారార్థం, ముఖ్యత్వాత్-అన్యేభ్యో గుణేభ్యో గుర్వాదయః ప్రధానభూతా ఇత్యర్థః| తథా చ, (శ్లో. 4)-"గుర్వాదయో గుణా ద్రవ్యే పృథివ్యాదౌ రసాశ్రయే|" ఇత్యుక్తం, న మధురాదయో గుణా ఇతి| తస్మాత్ గుర్వాదీనాం గుణానాం వ్యవహారముఖ్యత్వం రసాదిభ్యః| తథా, బహ్వగ్రగ్రహణాత్-బహుగ్రహణాదగ్రగ్రహణాచ్చ, బహవో ద్రవ్యరసాదయో గుర్వాదిభిర్గృహీతా భవంతి| తథా చాయుర్వేదశాస్త్రేషు రసాదిభ్యో గుర్వాదీనామగ్రే గ్రహణం దృష్టం| యథా,-వాతాదిదోషగుణనిరూపణాయాం గుర్వాదీనామేవ పూర్వం గ్రహణం, న రసాదీనాం| తథా చ, "తత్ర రూక్షో లఘుః" ఇత్యాచార్యోఽపఠద్వాయ్వాదిలక్షణే (హృ. సూ. అ. 1|11)| ఏవం గుర్వాదీనామేవాగ్రగ్రహణాత్ గుర్వాదిష్వేవ వీర్యాఖ్యాఽన్వర్థా-అనుగతార్థేతి భణ్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నను, ఏవం రసాదీనామపి వీర్యత్వప్రసంగ ఇత్యాహ-గుర్వాదిష్వితి| తేన-చరకేణ, గుర్వాదిష్వేవ వీర్యాఖ్యా వర్ణ్యతే| కుతః? అంవర్థేతి కృత్వా| ఇతిశబ్దో హేతౌ| యతస్తేషు క్రియమాణా వీర్యసంజ్ఞాఽన్వర్థా స్యాత్| అన్వర్థత్వమేవ దర్శయతి-సమగ్రేత్యాది| కరణం హి వీర్యం| కరణం చ సాధకతమం| సాధకతమత్వం చ గుర్వాదీనామేవ| కుతః? సమగ్రగుణసారత్వాత్| సమగ్రేషు గుణేషు మధ్యే స్థిర (సార)త్వాత్-చిరస్థాయిత్వాత్, శక్త్యుత్కర్షవివర్తనాత్-ఉత్కృష్టశక్తిత్వాత్, వ్యవహారాయ ముఖ్యత్వాత్-లోకే శాస్త్రే చ ముఖ్యత్వేన వ్యవహ్నియమాణత్వాత్, బహ్నగ్రగ్రహణాత్-బహుగుణగణనాయాం ప్రథమగ్రహణాత్| విపాకేఽపి స్థిరత్వస్య, ప్రభావేఽపి శక్యుత్కర్షస్య, మృదుకఠినాదావపి వ్యవహారముఖ్యత్వస్య, రసేష్వపి బహ్వగ్రగ్రహణస్య దర్శనాత్ చతుర్ణాముపాదానం|
అతశ్చ విపరీతత్వాత్సంభవత్యపి నైవ సా| వివక్ష్యతే రసాద్యేషు, వీర్యం గుర్వాదయో హ్యతః||16||
अतश्च विपरीतत्वात्सम्भवत्यपि नैव सा| विवक्ष्यते रसाद्येषु, वीर्यं गुर्वादयो ह्यतः||१६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతః-అస్మాచ్చ కారణకదంబకాత్, విపరీతత్వాత్-వైపరిత్యేన స్థితత్వాత్, న రసాదయో వీర్యం| తథా హి,-రసస్య సారత్వం నాస్తి, జాఠరానలసంయోగవశేన రసాంతరోత్పత్తేః| గుర్వాదీనాం తు జాఠరాగ్నిసంయోగవశేనాపి నాన్యథాభావః| తథా చ న రసస్య శక్త్యుత్కర్షవివర్తిత్వం,-యతో రసస్య గుర్వాద్యాహితశక్తేరేవ స్వకర్మణి సామర్థ్యం| వ్యవహారాయ యథా గుర్వాదేర్ముఖ్యత్వం యథా చ బహ్వగ్రగ్రహణం తథా ప్రాగ్దర్శితం| ప్రభావః-సర్వాతిశాయి ద్రవ్యస్వభావః, తస్య చ క్రియానిర్వర్తనసామాన్యే సత్యపి వీర్యసంజ్ఞా పూర్వోక్తాద్ధేతోర్న ప్రవర్తతే| ఏవం విపాకకర్మణోరపి చింత్యం| తస్మాత్ రసాద్యేషు సంభవత్యపి-విద్యమానాఽపి, అసద్రూపేవ సా వీర్యసంజ్ఞా న వివక్ష్యతే-నోరరీక్రియతే| ఆదౌ భవః-ఆద్యః| దిగాదిత్వాద్యత్| రస ఆద్యో యేషాం-ప్రభావాదీనాం, త ఏవం తేషు| వీర్యమిత్యాది| హిశబ్దో యస్మాదర్థే| యత ఏవం సా-వీర్యసంజ్ఞా, సంభవత్యపి రసాదిషు వైపరీత్యాన్న వివక్ష్యతే, అతో గుర్వాదయ ఏవ వీర్యం, న రసాదయః |
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఏతచ్చ రసాదిషు నాస్తీతి దర్శయతి-అతశ్చేతి| సా-వీర్యాఖ్యా, రసాదిషు సంభవత్యపి-విద్యమానాపి, న వివిక్ష్యతే, అనుదరా కన్యేతివత్| క్రియానిర్వర్తనసామాన్యాత్సత్యపి వీర్యత్వే రసాదయో వీర్యత్వేన న వ్యవహ్నియంత ఇత్యర్థః| కుతః? అతో-హేతుచతుష్టయాత్, విపరీతత్వాత్| సిద్ధమర్థమపనుదతి-వీర్యమితి| హి-స్ఫుటం, అతః-కారణాత్, గుర్వాదయ ఏవ వీర్యం| గుర్వాదీనామష్టానాం యోగరూఢా వీర్యసంజ్ఞేతి భావః|
ఉష్ణం శీతం ద్విధైవాన్యే వీర్యమాచక్షతే| |17|
उष्णं शीतं द्विधैवान्ये वीर्यमाचक्षते| |१७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అన్య ఆచార్యా ఉష్ణం శీతమితి ద్విప్రకారం వీర్యమాచక్షతే| ఏవకారోఽవధారణార్థః| ద్విధైవ వీర్యం, నాష్టధేతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పూర్వమతాపరితోషాన్మతాంతరం దర్శయతి-ఉష్ణం శీతమితి _ అన్యే-సుశ్రుతాదయః, ఉష్ణం శీతం చేతి ద్వివిధమేవ వీర్యమాచక్షతే-వదంతి|
అపి చ| నానాత్మకమపి ద్రవ్యమగ్నిషోమౌ మహాబలౌ||17|| వ్యక్తావ్యక్తం జగదివ నాతిక్రామతి జాతుచిత్| |18|
अपि च| नानात्मकमपि द्रव्यमग्निषोमौ महाबलौ||१७|| व्यक्ताव्यक्तं जगदिव नातिक्रामति जातुचित्| |१८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అపి చేతి నిపాతసముదాయో యుక్తిసముచ్చయే| తేఽపి సయుక్తికమేవాహురిత్యర్థః| తామేవ యుక్తిం దర్శయన్నాహ-నానాత్మకమపీత్యాది| నానాస్వభావమపి ద్రవ్యం-స్థావరజంగమాద్యం చేతనాచేతనం, అగ్నీషోమౌ మహాబలౌ-ఉత్కృష్టశక్తీ, న జాతు కదాచిదతిక్రామతి-నోల్లంఘ్య వర్తతే| అవశ్యం హి ద్రవ్యం కించిదాగ్నేయం కించిత్సౌమ్యం, అతః కించిద్ద్రవ్యముష్ణవీర్యం కించిచ్ఛీతవీర్యం| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 26|84)- "న మత్స్యాన్ పయసా సహాభ్యవహ్రియాత్| ఉభయం హ్యేతన్మధురం మధురవిపాకం శీతోష్ణత్వాత్ విరుద్ధవీర్యం, విరుద్ధవీర్యత్వాచ్ఛోణితప్రదూషణాయ|" ఇతి| అత్ర దృష్టాంతమాహ-వ్యక్తావ్యక్తమిత్యాది| వ్యక్తం చావ్యక్తం చ వ్యక్తావ్యక్తం, నానాత్మకమపి జగత్-త్రైలోక్యం కర్తృ యథా వ్యక్తం చావ్యక్తం చ నాతిక్రామతి, తథా ద్రవ్యమగ్నీషోమావిత్యర్థః| వ్యక్తం-స్థూలం, దృశ్యమిత్యర్థః| సాంఖ్యానాం తు మహదాది-వ్యక్తం, అవ్యక్తం-ప్రధానం పురుషశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉక్తమతస్యోపపత్తిమాహ-అపి చేతి, నానాత్మకమితి| న కేవలం మతమాత్రమిదం, యుక్తం చేదం పూర్వస్మాన్మతాత్, ఇత్యపి చేత్యస్యార్థః| నానాత్మకమపి-పృథివ్యాద్యనేకకారణమపి, ద్రవ్యమగ్నీషోమౌ జాతుచిత్-కదాచిదపి, నాతిక్రామతి-తర్యోర్వశే వర్తతే, కించిదాగ్నేయత్వాదుష్ణం కించిత్సౌమ్యత్వాచ్ఛీతమితి ద్విధైవ గతిరిత్యర్థః| కుతః? యతస్తౌ మహాబలౌ| అత ఏవ సర్వాన్ గుణాన్ గుర్వాదయోఽభిభవంతి| గుర్వాదీనప్యుష్ణశీతౌ| అత్ర దృష్టాంతమాహ-యథా విశ్వం కర్తృ వ్యక్తావ్యక్తాఖ్యభేదద్వయం నాతిక్రామతి|
| తత్రోష్ణం భ్రమతృడ్గ్లానిస్వేదదాహాశుపాకితాః||18|| శమం చ వాతకఫయోః కరోతి, శిశిరం పునః| హ్లాదనం జీవనం స్తంభం ప్రసాదం రక్తపిత్తయోః||19||
| तत्रोष्णं भ्रमतृड्ग्लानिस्वेददाहाशुपाकिताः||१८|| शमं च वातकफयोः करोति, शिशिरं पुनः| ह्लादनं जीवनं स्तम्भं प्रसादं रक्तपित्तयोः||१९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తయోరుష్ణశీతయోర్మధ్యే, ఉష్ణం-ఉష్ణవీర్యం, భ్రమాదీన్ కరోతి| ఆశుపాకితాం-శీఘ్రపాకిత్వం| శిశిరం పునః-శీతవీర్యం తు, హ్లాదనాదీన్ కరోతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉష్ణం లక్ష్యతి-తత్రేతి| యద్భ్రమాదికం కరోతి తదుష్ణవీర్యం| ఆశుపాకితా-శీఘ్రపాకః| శీతం లక్ష్యతి-శిశిరమితి, హ్లాదనమితి| యత్ హ్లాదనాదీన్ కరోతి తచ్ఛీతవీర్యం| హ్లాదనం-నిర్వృత్తిః| జీవనం మూర్చ్ఛాపనయనాదిభిః ప్రాణధారణం| స్తంభః-స్వేదాపనయనం| రక్తపిత్తయోః ప్రసాదం-నిర్మలత్వం|
వీర్యాదనంతరం విపాకం లక్షయతి జాఠరేణాగ్నినా యోగాద్యదుదేతి రసాంతరం| రసానాం పరిణామాంతే స విపాక ఇతి స్మృతః||20||
वीर्यादनन्तरं विपाकं लक्षयति जाठरेणाग्निना योगाद्यदुदेति रसान्तरम्| रसानां परिणामान्ते स विपाक इति स्मृतः||२०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జాఠరేణ-ఔదర్యేణ, అగ్నినా యోగాత్-సంశ్లేషాత్, యత్ రసానాం పరిణామాంతే-జరణనిష్ఠాకాలే, రసాంతరం-రసవిశేషః, ఉదేతి-ఉపద్యతే, స విపాక ఇతి స్మృతో-మునిభిః కథితః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ విపాకః| తత్ర విపాకం లక్షయతి-జాఠరేణేతి| రసానాం-రసవతాం ద్రవ్యాణాం, జాఠరాగ్నినా సంయోగాత్ యద్రసాంతరముత్పద్యతే స విపాకః| "ఆదౌ షడ్రసమప్యన్నం మధురీభూతమీరయేత్|" (హృ. శా. అ. 3157) ఇత్యాద్యుక్తానాం మధురామ్లకటుపాకానాం వ్యావృత్త్యర్థమాహ-పరిణామాంతే,-ఆహారపరిణామాంతే| తే తు పరిణామాత్ప్రాగేవ ఉత్పద్యంతే, ఇతి తేషాం రసత్వమేవ|
స్వాదుః పటుశ్చ మధురమమ్లోఽమ్లం పచ్యతే రసః| తిక్తోషణకషాయాణాం విపాకః ప్రాయశః కటుః||21||
स्वादुः पटुश्च मधुरमम्लोऽम्लं पच्यते रसः| तिक्तोषणकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः||२१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్వాదుః-మధురో గుడాదిః, పటుః-లవణః సైంధవాదిః, మధురం [ యథా భవతి తథా ] కృత్వా పచ్యతే రస ఇతి సంబంధః| మధురమితి క్రియావిశేషణత్వాన్నపుంసకలింగం| స్వాదుఃస్వాదువిపాకో, లవణోఽపి స్వాదువిపాక ఇత్యర్థః| అమ్లో రసో-దధికాంచికాదిః, అమ్లం పచ్యతే-అమ్లవిపాకో భవతి| తిక్తోషణకషాయాణాం ప్రాయశః కటుర్విపాకో భవతి| ప్రాయశోగ్రహణం పూర్వత్రాపి యోజనీయం| తేన వ్రీహిస్థో మధురో రసోఽమ్లం పచ్యత ఇత్యుపపన్నం| తథా చోక్తం (హృ. సూ. అ. 6|10)- "స్వాదురమ్లవిపాకోఽన్యో వ్రీహిః" ఇతి| తథా, హరీతక్యా భూయస్త్వేన యః కషాయో రసః, స మధురమేవ పచ్యతే| తథా, కటుకో రసః శుంఠ్యార్ద్రకపిప్పల్యాదిస్థో మధురం పచ్యతే| తథా చోక్తం (హృ. సూ. అ. 6|153)- "కషాయా మధురా పాకే" ఇతి| తథా (హృ. సూ. అ. 6|163)- నాగరం దీపనం వృష్యం గ్రాహి హృద్యం విబంధనుత్| రుచ్యం లఘు స్వాదుపాకం " ఇతి, "తద్వదార్దకం" ఇతి| తథా (హృ. సూ. అ. 6|161)- "శ్లేష్మలా స్వాదుశీతార్ద్రా" ఇత్యారంభ యావత్ "స్వాదుపాకా" ఇతి| అత్ర కేచిదాహుః,-తిక్తకషాయయోరేవ కటువిపాకతయా పిత్తకర్తృత్వమాపద్యత ఇతి| తదేతదసత్| శీతవీర్యత్వేనైతయోః పిత్తహర్తృత్వాత్| వీర్యం హి రసవిపాకౌ విజయతే| వక్ష్యతి హి (శ్లో. 25)- "రసం విపాకస్తౌ వీర్యం" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విపాకత్రైవిధ్యమాహ-స్వాదురితి| స్వాదుః పటుశ్చ-మధురో లవణశ్చ, మధురం పచ్యతే,-పక్వో మధురత్వం యాతీత్యర్థః| మధురమితి క్రియావిశేషణం| పచ్యత ఇతి కర్మకర్తర్యాత్మనేపదం| ఏవమమ్లో రసోఽమ్లం పచ్యతే| తిక్తాదీనాం త్రయాణాం కటుకో విపాకః| మధురరసస్యాపి వ్రీహేర్విపాకేఽమ్లత్వాత్, లవణస్యాపి సౌవర్చలస్య కటువిపాకత్వాత్, అమ్లతిక్తోషణానామపి దాడిమపటోలపిప్పలీనాం మధురత్వాత్, కషాయస్యాపి కులత్థస్యామ్లవిపాకత్వాత్, ప్రాయశ ఇత్యుక్తం, మతాంతరసంగ్రహార్థం చ| తత్ర ద్వౌ విపాకావితి సుశ్రుతః (సూ. అ. 40111)- "ద్రవ్యేషు పచ్యమానేషు యేష్వంబుపృథివీగుణాః| నివర్తంతేఽధికాస్తత్ర పాకో మధుర ఇష్యతే|| తేజోఽనిలాకాశగుణాః పచ్యమానేషు యేషు తు| నివర్తంతేఽధికాస్తత్ర పాకః కటుక ఇష్యతే||" ఇతి| పరాశరస్తు తిక్తకషాయయోర్మధురవిపాకమాహ (సం.సూ.అ. 17)-"పాకాస్త్రయో రసానామమ్లోఽమ్లం పచ్యతే కటుః కటుకం| చత్వారోఽన్యే మధురం, సంసృష్టరసాస్తు సంసృష్టం|| కటుతిక్తకషాయాణాం కటుకో యేషాం విపాక ఇతి పక్షః| తేషాం పిత్తవిఘాతే తిక్తకషాయౌ కథం భవతః||' ఇతి| షోఢా పాకస్తు సంగ్రహే నిరస్తః (సూ.అ. 17)- "యథారసం జగుః పాకాన్ షట్ కేచిత్తదసాంప్రతం| యత్స్వాదుర్వ్రీహిరమ్లత్వం న చామ్లమపి దాడిమం|| యాతి తైలం చ కటుతాం కటుకాఽపి న పిప్పలీ| యథారసత్వే పాకానాం న స్యాదేవం విపర్యయః||" ఇతి|
రసైరసౌ తుల్యఫలస్తత్ర ద్రవ్యం శుభాశుభం| కించిద్రసేన కురుతే కర్మ పాకేన చాపరం||22|| గుణాంతరేణ వీర్యేణ ప్రభావేణైవ కించిన| |23|
रसैरसौ तुल्यफलस्तत्र द्रव्यं शुभाशुभम्| किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्||२२|| गुणान्तरेण वीर्येण प्रभावेणैव किञ्चिन| |२३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రసైః-జిహ్వావైషయికైర్మధురామ్లకటుకైః, విపాకకాలోపలభ్యో మధురామ్లకటుకలక్షణో యో రసో భవతి-అసౌ, తుల్యఫలః,-తుల్యం-సదృశం, ఫలం యస్య స తుల్యఫలః| ఏతదుక్తం భవతి,-అభ్యవహృతస్య మధురరసస్య జాఠరాగ్నిసంయోగవశాత్ యత్ రసాంతరం ఫలతయా నిష్పన్నం తత్ రసైః సదృశఫలం| ఫలగ్రహణేనైతత్ప్రతిపాదయతి,-ఫలోపమమేవ వృష్యాదిలక్షణం కార్యసదృశం, న తు కుసుమోపమం దేహాహ్లాదనాదిలక్షణం కార్యమితి| ఏవమమ్లాదీనామపి వ్యాఖ్యేయం| తత్రేత్యాది| తత్ర-తేషు రసవీర్యవిపాకాదిషు మధ్యే, ద్రవ్యం కించిచ్ఛుభాశుభం-సదసత్కర్మ, రసేన కురుతే| యథా,-మధు మధురకషాయరసత్వేన పిత్తం శమయతి| కించిద్విపాకేన| యథా,-తదేవ మధు కటువిపాకతయా కఫం హంతి| కించిన్న ద్రవ్యం గుణాంతరేణ,-అన్యోన్యగుణవికృతత్వాత్ రసవిపాకతో యః స గుణాంతరో గుర్వాదిః, తేన| యథా,-అమ్లం కాంజికం కఫం శమయతి రౌక్ష్యాత్| కించిన వీర్యేణ| యథా (సంగ్రహే సూ. అ. 17)- "కషాయతిక్తం మహత్పంచమూలం వాతం జయతి, న తు పిత్తముష్ణవీర్యత్వాత్|" కించిన ద్రవ్యం ప్రభావేణైవ శుభాశుభం కర్మ కురుతే| యథా,-అమ్లోష్ణా సురా క్షీరం వర్ధయతి| నను, యత్ర ద్రవ్యాశ్రితానాం రసాదీనాం విరోధః, తత్రైషాం కార్యనిష్పత్తౌ సమశక్తిత్వం న వా ? ఇత్యాశంకానివృత్త్యర్థమాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-త్రయాణాం పాకానాం లక్షణమాహ-రసైరితి| అసౌ-త్రివిధో విపాకః, యథాస్వం రసైః-మధురామ్లకటుకైః, తుల్యఫలః-తుల్యకార్యో జ్ఞేయః| మధురస్య రసస్య కార్యం దృష్ట్వా మధురః పాకో లక్షణీయః| ఏవమమ్లస్యామ్లః కటుకస్య కటుకః| ద్రవ్యాదీనాం పృథక్ ప్రయోజకత్వమాహ-తత్ర ద్రవ్యమితి| గుణాంతరేణ-రసావ్ద్యతిరిక్తేన గుర్వాదినా గుణేన| ఏతదేవ రసాదీనామపి గుణత్వం జ్ఞాపయతి| తేన "పలాండుస్తద్గుణైర్న్యూనః" (హృ. సూ.అ. 6/112) ఇత్యాదిప్రయోగా ఉపపన్నాః| ప్రభావేణ-ఆత్మనైవ| ద్రవ్యస్యాత్మా-ప్రభావః| తథా చ సుశ్రుతః (సూ.అ. 40/14)-"తద్ద్రవ్యమాత్మనా కించిత్కించిద్వీర్యేణ సేవితం| కించిద్రసవిపాకాభ్యాం దోషం హంతి కరోతి చ||" ఇతి| శుభం-దోషశమనం కర్మ, అశుభం-దోషకోపనం| కించిద్పరం కించనేతి త్రయం కర్తృకర్మవిశేషణం| యదా బహూని ద్రవ్యాణి ఏకమేవ కర్మ కుర్వంతి తదా-కర్తృవిశేషణం, యదైకమేవ ద్రవ్యం బహూని కర్మాణి తదా-కర్మవిశేషణం| ఏతచ్చోదాహృతం సంగ్రహే (సూ.అ. 17)-"తత్ర యన్మధురం రసవిపాకయోః శీతవీర్యం చ ద్రవ్యం, యచ్చామ్లం తయోరుష్నవీర్యం చ, యద్వా కటుకం, తేషాం యథాస్వం రసాదిభ్యః ప్రాయో గుణాన్ దోషకోపనశమనత్వం చ విద్యాత్| తద్యథా-క్షీరమదిరామరిచాదీనాం| రసాదిసంకరేణ త్వన్యథాత్వం| యథా-మధు మధురం శ్లేష్మాణం శమయతి కటువిపాకితయా, సకషాయత్వాద్రౌక్ష్యాచ్చ వాతం జనయతి శీతవీర్యత్వాచ్చ| తథా, యవోఽపి| ఆనూపౌదకపిశితం శీతమపి పిత్తం కరోతి, ఉష్ణవీర్యత్వత్| తథా తైలం కటువిపాకితయా చ విపాకత ఏవ బద్ధవిణ్మూత్రం| అమ్లం కాంజికం కఫం జయతి, తీక్ష్ణోష్ణత్వాత్| కపిత్థం తు రౌక్ష్యాత్కఫం, పిత్తం చ శీతవీర్యత్వాత్| ఆమలకం పిత్తం శీతవీర్యత్వాత్ స్వాదుపాకితయా చ, కఫం రౌక్ష్యాల్లాఘవాచ్చ, శైత్యరౌక్ష్యలాఘావైస్తు న వాతం| లవణం సైంధవం స్వాదుపాకతయా పిత్తం జయతి, లాఘవాత్ కఫం| కటుకాఽపి శుంఠీ స్నేహౌష్ణ్యస్వాదుపాకతయా వాతం జయతి, పిప్పలీ చ, లశునోఽపి స్నేహౌష్ణ్యగౌరవైః, పలాండుశ్చ| స తు స్నేహగౌరవాభ్యాం జనయతి శ్లేష్మాణం, వృద్ధం చ మూలకం స్వాదుపాకతయా| తిక్తా పిత్తం జయతి| తిక్తా అపి వ్యాఘ్రీవిశల్యార్కవారుణ్య ఉష్ణవీర్యత్వాత్ పిత్తం జనయంతి| కషాయతిక్తం మహత్ పంచమూలం వాతం జయతి, న తు పిత్తం, ఉష్ణవీర్యత్వాత్| కషాయాః కులత్థాశ్చామ్లపాకతయా చ| ఇత్యేతన్నిదర్శనమాత్రముక్తం|" ఇతి|
| యద్యద్ద్రవ్యే రసాదీనాం బలవత్త్వేన వర్తతే||23|| అభిభూయేతరాంస్తత్తత్కారణత్వం ప్రపద్యతే| విరుద్ధగుణసంయోగే భూయసాఽల్పం హి జీయతే||24||
| यद्यद्द्रव्ये रसादीनां बलवत्त्वेन वर्तते||२३|| अभिभूयेतरांस्तत्तत्कारणत्वं प्रपद्यते| विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाऽल्पं हि जीयते||२४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రసాదీనాం-రసవీర్యవిపాకప్రభావానాం మధ్యే, యత్-రసాదివస్తు,-రసో వా వీర్యం వా విపాకో వా ప్రభావో వా, బలవత్త్వేన-బలిష్ఠతయా, ద్రవ్యే వర్తతే-అవతిష్ఠతే, తత్-వస్తుజాతం, ఇతరాన్-అబలిష్ఠాన్, అభిభూయ-విఫలీకృత్య, కారణత్వం ప్రపద్యతే,-కర్మకరణే కారణతామాసాదయతీత్యర్థః| అత ఇదమాహ-విరుద్ధేత్యాది| హి-యస్మాత్, విరుద్ధగుణసంయోగే-సంహతీభావే సతి, యదల్పం వస్తు తత్ భూయసా-బలవతా, జీయతే-అభిభూయతే| గుణశబ్దేన చాత్ర రసాదయో గృహ్యంతే, న పారిభాశికా గుర్వాదయోఽప్రకృతత్వాత్| విరుద్ధగుణసంయోగ ఇత్యత్ర విరుద్ధగుణసమవేతద్రవ్యసంయోగ ఇతి బోధ్యం, న విరుద్ధగుణసంయోగ ఇతి| న హి గుణానాం సంయోగో వక్తుం యుజ్యతే, కిం తర్హి ? ద్రవ్యాణాం| తథా చ మునిః (చ. వి. అ. 1|28)- "సంయోగస్తు ద్వయోర్బహూనాం వా ద్రవ్యాణాం సంహతీభావః|" ఇతి| విరోధశ్చ ద్వివిధః,-స్వరూపతః కార్యతశ్చ| స్వరూపవిరోధో యథా,-గురులఘ్వోః శీతోష్ణయోశ్చ| కార్యతో యథా,-వాయౌ జేతవ్యే రూక్షోష్ణద్రవ్యసంయోగోపయోగః| అత్ర హి యో గుణానాం విరోధః, స కార్యేణ| తత్ర యదల్పం వస్తుజాతం తత్ భూయసా వస్తుజాతేనాభిభూయతే| తత్ర యథా,-క్షీరం శీతవీర్యమపి మధురరసహేతుకస్నేహగౌరవాదిభిః సహాయబాహుల్యాద్వాతశమనాఖ్యం కార్యం కరోతి, న పునః స్వకార్యం వాతప్రకోపాఖ్యం| యత్ర తు ద్రవ్యే రసాదీనాముత్కర్షాసంభవః పరస్పరం సామ్యం, తత్ర కస్య కార్యకారణత్వం ? ఇత్యాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సత్స్వపి సర్వేష్వేకస్యైవ ప్రయోజకత్వే హేతుమాహ యద్యదితి| బలవత్త్వేన-బలాధిక్యేన| బలం చ ద్వివిధం,- కృత్రిమమకృత్రిమం చ| మాత్రాధిక్యేన సహాయసంపత్త్యా చ కృతంకృత్రిమం, స్వాభావికం-అకృత్రిమం|
రసం విపాకస్తౌ వీర్యం ప్రభావస్తాన్యపోహతి| బలసామ్యే రసాదీనామితి నైసర్గికం బలం||25||
रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्यपोहति| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्||२५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రసం-మధురాదిషడ్విధం, విపాకః కర్తా అపోహతి-కార్యకరణే కుంఠయతి| యథా,-మధురో మధుని రసః కటునా విపాకేనాభిభూయతే, అత ఏవ పవనశమనాఖ్యం కార్యం మధురరసహేతుకం న కరోతి, అపి తు వాతప్రకోపనాఖ్యం కటువిపాకహేతుకమేవ కరోతి| తౌ-రసవిపాకౌ, వీర్యం కర్తృభూతమపోహతి| యథా,-మహిషామిషే స్థితౌ మధురరసవిపాకావుష్ణవీర్యాఖ్యం కర్తృ అభిభవతి, అత ఏవ తన్మాంసం పిత్తాదిదూషణం, అన్యథా స్వాదురసవిపాకిత్వాత్ పిత్తశమకమేవ స్యాత్| ప్రభావస్తు త్రీణ్యపి రసాదీని విజయతే| యథా,-అమ్లరసవిపాకోష్ణవీర్యా సురా క్షీరం జనయతి| బలసామ్యే ఇతి-ఈదృశం, రసాదీనాం నైసర్గికం బలం,-స్వాభావికీ శక్తిః| ఏతదుక్తం భవతి,-రసం సమబలమపి విపాకోఽపోహతి, రసవిపాకౌ చ సమబలావపి వీర్యం స్వభావాదపోహతి, ఏతాని చ సమబలాన్యపి ప్రభావోఽపోహతీతి| నను, ద్రవ్యరసవిపాకవీర్యాణి కర్మానుమానేన యథాస్వరూపాణ్యేవావగచ్ఛామః| ప్రభావస్య తు న జ్ఞాయతే కీదృశం కర్మ ? ఇత్యత ఆహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తత్ర స్వాభావికం బలమాహ-రసమితి| తౌరసవిపాకౌ| తాని-రసవిపాకవీర్యాణి| అపోహతి-జయతి| బలసామ్యే-కృత్రిమబలతుల్యత్వే, యత్ర రసవిపాకయోస్తుల్యమాత్రత్వం తుల్యసహాయత్వం చ తత్ర రసాద్విపాకో బలీ, మాత్రాసహాయవైషమ్యే తు యో మాత్రాధికః సహాయాధికో వా స బలీత్యర్థః| ఏవం వీర్యాదిష్వపి వాచ్యం| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 17)- విరుద్ధా అపి చాన్యోన్యం రసాద్యాః కార్యసాధనే| నావశ్యం స్యుర్విఘాతాయ గుణదోషా మిథో యథా|| రసవీర్యప్రభృతయో భూతోత్కర్షాపకర్షతః| ఏకరూపా విరూపా వా ద్రవ్యం సమధిశేరతే| మాధుర్యశైత్యపైచ్ఛిల్యస్నేహగౌరవమందతాః| సహ వృత్త్యా స్థితాః క్షీరే న త్వానూపౌదకామిషే|| గుణా ద్రవ్యేషు యే చోక్తాస్త ఏవ తనుదోషయోః| స్థితివృద్ధిక్షయాస్తస్మాత్తేషాం హి ద్రవ్యహేతుకాః| రసం విద్యాన్నిపాతేన తేనాధివసనేన చ| వీర్యం విపాకం ద్రవ్యాణాం కర్మణః పరినిష్ఠయా|| మధురస్కంధనిర్ద్దిష్టఘృతతైలగుడాదిషు| గుణాఽఽస్వాద్వాదిభేదేన రసషట్కం న యుజ్యతే|| అస్తు భేదాదసహ్వయాత్వమైక్యం వాఽఽస్వాదలక్షణాత్| భూతోత్కర్షాపకర్షేణ భేదో యోఽల్పేన కల్ప్యతే|| సంకీర్ణత్వాత్ ఫలే చాసౌ తుల్యత్వాన్న వివిక్ష్యతే| గుర్వాదీనాం విశేషేఽపి స్వజాతేరనతిక్రమాత్|| సంఖ్యాభేదో యథా నాస్తి రసానామపి స క్రమః| దృష్టం ముఖోపలేపాది యత్సర్వేషు ఘృతాదిషు|| న చ తద్దాడిమాద్యేషు షడేవాతో రసాః స్మృతాః| ఆనంత్యైకత్వయోశ్చ స్యాన్న విచిత్రార్థతంత్రణం|| గుర్వాద్యా వీర్యముచ్యంతే శక్తిమంతోఽన్యథా గుణాః| పటుసామర్థ్యహీనత్వాద్గుణా ద్వాదశ తే గుణాః||" ఇతి|
రసాదిసామ్యే యత్ కర్మ విశిష్టం తత్ ప్రభావజం| |26|
रसादिसाम्ये यत् कर्म विशिष्टं तत् प्रभावजम्| |२६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ద్వయోర్ద్రవ్యయో రసాదీనాం-రసవీర్యవిపాకానాం సామ్యే సతి, యదేకం ద్రవ్యమన్యత్కర్మ కురుతే, అన్యత్పునరన్యద్విశిష్టం కర్మ, తత్ ప్రభావజం-ప్రభావాజ్జాతమితి జ్ఞేయం| అయమస్య ద్రవ్యస్య ప్రభావ ఇతి విశిష్టకర్మకరణాన్నిశ్చీయత ఇత్యర్థః| నను, ప్రభావః క ఉచ్యతే ? ఇతి చేత్ బ్రూమః| రసవీర్యవిపాకాదిగుణాతిశాయీ ద్రవ్యస్య స్వభావో యః, స ప్రభావః| ఉక్తం చ-"రసవీర్యవిపాకాదిగుణాతిశయవానలం| ద్రవ్యస్వభావో నిర్దిష్టో యః ప్రభావః స కీర్తితః||" ఇతి| అత్ర నిదర్శనార్థమాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ ప్రభావః| ప్రభావం లక్షయతి-రసాదిసామ్య ఇతి| ద్వయోర్ద్రవ్యయో రసాదిసామ్యే సత్యప్యేకస్య యద్విశిష్టం కర్మ దృశ్యతే, తత్ప్రభావజం| తత్ర యో ద్రవ్యధర్మో హేతుః, స ప్రభావ ఇత్యర్థః|
| దంతీ రసాద్యైస్తుల్యాఽపి చిత్రకస్య విరేచనీ||26|| మధుకస్య చ మృద్వీకా, ఘృతం క్షీరస్య దీపనం| |27|
| दन्ती रसाद्यैस्तुल्याऽपि चित्रकस्य विरेचनी||२६|| मधुकस्य च मृद्वीका, घृतं क्षीरस्य दीपनम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చిత్రకస్య రసవీర్యవిపాకైస్తుల్యాఽపి దంతి రసాదిభ్యోఽతిశాయిద్రవ్యస్వభావయోగాద్విరేచనీ, న చిత్రకః, చిత్రకత్వాత్| మధుకస్య చ మృద్వీకా తుల్యాఽపి రసాదిభ్యోఽతిశాయిద్రవ్యస్వభావయోగాత్ మృద్వీకా విరేచనీ, న మధుకం| ఘృతం క్షీరస్య రసాదిభిస్తుల్యమపి ఘృతం దీపనం, న పునః క్షీరం| అన్యే ప్రభావలక్షణమన్యథాఽఽహ-ప్రతివస్తు స్వసంజ్ఞాప్రవృత్తినిమిత్తలక్షణో యో ధర్మస్త్వతలాదిప్రత్యయప్రతీతిసమధిగమ్యః స ప్రభావః| తంత్రాంతరే చోక్తం-"వస్తూనాం యః స్వసంజ్ఞాయాః ప్రవృత్తౌ కారణే స్మృతః| త్వతలాదిప్రబోధ్యశ్చ ప్రభావ ఇతి స స్మృతః||" ఇతి| ఏవం చ దంతీత్వాద్దంత్యా విరేచనకారిత్వం ప్రభావః, చిత్రకస్య చిత్రకత్వాదవిరేచనకారిత్వం ప్రభావః, ఏవం మృద్వీకాత్వాన్మృద్వీకాయా విరేచనకారిత్వం ప్రభావః, ఇత్యాది సకలపదార్థేషు బోధ్యం| సామాన్యవిశేషాభ్యాం యతః సకలం వ్యాప్తం, అతో గ్రంథకార ఇదమాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ప్రభావముదాహరతి-దంతీతి| రసాదయ ఉక్తాశ్వరకేణ (సూ. అ. 26/70)- "కటుకః కటుకః పాకే వీర్యోష్ణశ్చిత్రకో మతః| తద్వద్దంతీ ప్రభావాత్తు విరేచయతి" సా నరం||" ఇతి| మధుమమృద్వీకయోః క్షీరఘృతయోశ్చ మధురరసపాకత్వేన శీతవీర్యత్వేన చ సామ్యేఽపి మృద్వీకైవ విరేచనీ న మధుకం, ఘృతమేవ దీపనం న క్షీరం| సంగ్రహే త్వన్యదప్యుదాహృతం (సూ.అ. 17)-"కటుపాకరసస్నిగ్ధగురుత్వైః కఫవాతజిత్| లశునో వాతకఫకృన్న తు తైరేవ యద్గుణైః|| మిథో విరుద్ధాన్ వాతాదీన్ లోహితాద్యా జయంతి యత్| కుర్వంతి యవకాద్యాశ్చ తత్ప్రభావవిజృంభితం|| శిరీషాది విషం హంతి స్వప్నాద్యం తద్వివృద్ధయే| మణిమంత్రౌషధీనాం చ యత్కర్మ వివిధాత్మకం|| శల్యాకర్షణపుంజన్మరక్షార్యుధవశాదికం| దర్శనాద్యైరపి విషం యన్నియచ్ఛతి చాగదః|| విరేచయతి యద్దృష్యమాశు శుక్రం కరోతి వా| ఊర్ధ్వాధోభాగికం యచ్చ ద్రవ్యం యచ్ఛమనాదికం|| మాత్రాది ప్రాప్య తత్తచ్చ యత్ప్రపంచేన వర్ణితం| తచ్చ ప్రభావజం సర్వమతోఽచింత్యః స ఉచ్యతే|| రసేన వీర్యేణ గుణైశ్చకర్మ ద్రవ్యం విపాకేన చ యద్విదధ్యాత్| సద్యోఽన్యథా తత్ కురుతే ప్రభావాద్ధేతోరతస్తస్య న గోచరోఽస్తి||" ఇతి|
| ఇతి సామాన్యతః కర్మ ద్రవ్యాదీనాం, పునశ్చ తత్||27|| విచిత్రప్రత్యయారబ్ధద్రవ్యభేదేన భిద్యతే| |28|
| इति सामान्यतः कर्म द्रव्यादीनां, पुनश्च तत्||२७|| विचित्रप्रत्ययारब्धद्रव्यभेदेन भिद्यते| |२८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇతి-ప్రకారే, అనేన ప్రకారేణ ద్రవ్యరసవీర్యాదీనాం సామాన్యేన కర్మ వ్యాఖ్యాతం, న విశేషేణ| యైరేవ మహాభూతై రసవీర్యాదయో ద్రవ్యాశ్రితా ఆరబ్ధాః, తైరేవ తథాభూతైస్తదాశ్రయమపి ద్రవ్యం| అతః సామాన్యతః కర్మ ద్రవ్యాదీనాముక్తం| సాంప్రతం విశిష్టం కర్మ ప్రతిద్రవ్యం వక్తుమిదమాహ-పునశ్చ తదితి| తత్-సామాన్యోక్తం కర్మ ద్రవ్యరసాదీనాం సంబంధి, పునర్భిద్యతే-విశిష్యతే| కేన ? ఇత్యాహ-విచిత్రేత్యాది| విచిత్రాశ్చ తే ప్రత్యయాశ్చ విచిత్రప్రత్యయాః,-నానాకారసన్నివేశవిశేషయుక్తాని మహాభూతాని, ప్రతిసత్త్వం ప్రాక్తనశుభాశుభకర్మప్రేరితో విచిత్రో మహాభూతపరిణామ ఇత్యర్థః| విచిత్రప్రత్యయారబ్ధం చ తద్ద్రవ్యం చ, తస్య భేదో-విశేషః, తేన విచిత్రప్రత్యయారబ్ధద్రవ్యభేదేన, తత్-సామాన్యోక్తం కర్మ ద్రవ్యాదీనాం, భిద్యతే-నానాత్వేన సంపద్యతే| ద్రవ్యాశ్రితత్వాద్రసాదీనామపి యత్కర్మ తదపి ద్రవ్యభేదేన భిద్యతే| నను, సర్వమపి దేశకాలాదివశాద్విచిత్రప్రత్యయారబ్ధం, పరస్పరవైలక్షణ్యాద్ద్రవ్యాణాం| పరస్పరవైలక్షణ్యే చైషాం విచిత్రప్రత్యయారబ్ధత్వమేవ కారణం| యద్వశాదన్యదిదం ద్రవ్యమితి రూపరసవీర్యవిపాకాదిభిన్నముత్పద్యతే, తథా ప్రతిభాసతే చ| తత్కిన్ను ? "విచిత్రప్రత్యయారబ్ధద్రవ్యభేదేన భిద్యతే|" ఇతి| అత్రాచక్ష్మహే| సత్యమేతత్, కింతు విశిష్టద్రవ్యస్య సంగ్రహార్థం విచిత్రప్రత్యయారబ్ధమితి విశేషణం శాస్త్రకృతా కృతం| యస్య భేదేన ద్రవ్యే రసవీర్యాదీనాం యత్సామాన్యోక్తం కర్మ తద్భిద్యతే| యస్మిన్ ద్రవ్యే రసాదీనామన్యాని మహాభూతాన్యారంభకాణి ద్రవ్యస్య చారంభకాణ్యపరాణి, తద్ద్రవ్యం విచిత్రప్రత్యయారబ్ధం| తదేవం ద్రవ్యాణాం ద్వైవిధ్యం| యతః కానిచిద్ద్రవ్యాణి యైరేవ మహాభూతైర్యథావిధై రసాదయ ఆరబ్ధాః, తైరేవ తథావిధైర్మహాభూతైస్తదాశ్రయాణ్యపి ద్రవ్యాణ్యారబ్ధాని| తాని రసాదిసమానప్రత్యయారబ్ధాన్యుచ్యంతే| తాని చ యథాయథం తత్కర్మ రసాద్యనుగుణం సామాన్యాత్ కుర్వతే| యథా,-క్షీరేక్షుశర్కరాదీని| కానిచిత్పునస్తదాశ్రితరసాదిసమారంభకమహాభూతాన్యన్యాని తదాశ్రయద్రవ్యారంభకాణ్యన్యాని చ మహాభూతాని, తైరారబ్ధాని తాని విచిత్రప్రత్యయారబ్ధాని ద్రవ్యాణి| ఏతదుక్తం భవతి,-రసాదీనామారంభకాణ్యన్యాని ద్రవ్యస్య చారంభకాణ్యన్యథాభూతాని మహాభూతాని, నోభయత్రైకరూపాణీతి| తాని చ యథాయథం రసాద్యనుగుణం కర్మ న కుర్వంతి, భిన్నత్వాద్ధేతుభావస్య| తథా హి,-రసాదీనామారంభేఽన్యో హేతురన్యశ్చ తదాశ్రయద్రవ్యారంభ ఇతి| యథా,-మకుష్ఠయవమత్స్యసింహాదీని| ఏతాని హి యథారసం న వీర్యవిపాకకర్మ కుర్వంతి, విచిత్రప్రత్యయారబ్ధత్వాత్| ఇత్థం యాని రసాదిసమానప్రత్యయారబ్ధాని ద్రవ్యాణి బహూన్యపి తేషాం రసోపదేశేన కర్మ నిర్దేష్టుం శక్యతే| అత ఏవ హేతోః షణ్ణాం రసానాం యో గుణనిర్దేశః, తస్య సార్థకత్వం| రసోపదేశమంతరేణ హి బహుతరాణాం ద్రవ్యాణాం సమానరూపాణాం క్షీరేక్ష్వాదీనాం కర్మ వక్తుం సుఖేన శక్యతే| యాని తు విచిత్రప్రత్యయారబ్ధాని ద్రవ్యాణి తేషాం ప్రతిద్రవ్యం కర్మోపదేశం వినా యథాయథం కర్మ వక్తుం న శక్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అధ్యాయార్థముపసంహరతి-ఇతి సామాన్యత ఇతి| ద్రవ్యాదీనాం ప్రభావాంతానాం| సామాన్యోక్తం కర్మాపవదతి-పునశ్వ తదితి| తత్-సామాన్యోక్తం కర్మ, భిద్యతే-విశిష్యతే, అన్యథా క్రియత ఇత్యర్థః| కేన ? విచిత్రప్రత్యయారబ్ధద్రవ్యభేదేన, విచిత్రాః-పరస్పరవిలక్షణాః, ప్రత్యయాః-కారణభూతా మహాభూతసంగాతాః, తైరారబ్ధం యద్ద్ద్రవ్యం తస్య భేదో-ద్రవ్యాంతరవిశిష్టత్వం, తేన| పార్థివాద్యవాంతరసామాన్యభేదస్య పూర్వముక్తత్వాత్ పునస్తదిత్యుక్తం| ఏతదుక్తం భవతి,-క్వచ్చిద్ద్రవ్యే యాదృగేవ భూతసంఘాతో ద్రవ్యస్యారంభకః, తదృగేవ రసాదీనాం| తత్సమానప్రత్యయారబ్ధం, తత్సామాన్యగుణాన్నాతిక్రామతి| క్వచిదన్యాదృగ్భూతసంఘాతో ద్రవ్యస్యారంభకోఽన్యాదృగ్రసస్యాన్యాదృక్ గుణస్యేత్యాది, తద్విచిత్రప్రత్యయారబ్ధం, తత్సామాన్యగుణానతిక్రామతి | తదర్థే ద్రవద్రవ్యాన్నస్వరుపవిజ్ఞానీయాద్యారంభః |
ఏతదుదాహరణార్థం గ్రంథకృదాహ స్వాదుర్గురుశ్చ గోధూమో వాతజిద్వాతకృద్యవః||28|| ఉష్ణా మత్స్యాః పయః శీతం కటుః సింహో న శూకరః| 281/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయో నామ నవమోఽధ్యాయః||1||
एतदुदाहरणार्थं ग्रन्थकृदाह स्वादुर्गुरुश्च गोधूमो वातजिद्वातकृद्यवः||२८|| उष्णा मत्स्याः पयः शीतं कटुः सिंहो न शूकरः| २८१/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यादिविज्ञानीयो नाम नवमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్వాదురసోపేతో గురుగుణయుక్తక్తశ్చ గోధూమో మధురరసోపదిష్టం వాతజిత్త్వం యత్ కర్మ తత్ కరోతి, సమానప్రత్యయారబ్ధత్వాత్| యవస్తు స్వాదురసోపేతో గురుగుణయుక్తక్తశ్చ గోధూమో మధురరసోపదిష్టం యద్వాతజిత్త్వం కర్మ తన్న కరోతి, అపి తు వాతకృత్త్వమేవ కరోతి, విచిత్రప్రత్యయారబ్ధత్వాత్| మత్స్యః స్వాదురసోపేతో గురుగుణోపేతశ్చ న మధురరసోపదిష్టః శీతవీర్యః, కిం తర్హి ? ఉష్ణవీర్యః, విచిత్రప్రత్యయారబ్ధత్వాత్| క్షీరం చ స్వాదురసోపేతం గురుగుణయుక్తం చ మధురరసోపదిష్టం శీతవీర్యం, సమానప్రత్యయారబ్ధత్వాత్| స్వాదురసయుక్తో గురుగుణయుక్తశ్చ సింహో న యథారసం మధురవిపాకః, కిం తర్హి ? కటుకో విపాకే, విచిత్రప్రత్యయారబ్ధత్వాత్| శూకరో మధురరసయుక్తో గురుగుణోపేతశ్చ యథారసం మధురవిపాక ఏవ, సమానప్రత్యయారబ్ధత్వాత్| ఏవం యాని సమానప్రత్యయారబ్ధాని ద్రవ్యాణి తేషాం రసోపదేశేనైవ గుణా నిర్దిష్టా భవంతి| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 23|48)- "శీతం వీర్యేణ యద్ద్రవ్యం మధురం రసపాకయోః| తయోరమ్లం యదుష్ణం చ యచ్చోక్తం కటుకం తయోః|| తేషాం రసోపదేశేన నిర్దిష్టో గుణసంగ్రహః| వీర్యతోఽవిపరీతానాం పాకతశ్చోపదేక్ష్యతే|| యథా పయో యథా సర్పిర్యథా వా చవ్యచిత్రకౌ| ఏవమాదీని చాన్యాని నిర్దిశేద్రసతో భిషక్||" ఇతి| బాహుల్యేన చ రసాదిసమానప్రత్యయారబ్ధాన్యేవ ద్రవ్యాణీతి చేతసి కృత్వాఽఽచార్యోఽవోచత్| యథా (శ్లో.4)- "గుర్వాదయో గుణా ద్రవ్యే పృథివ్యాదౌ రసాశ్రయే| రసేషు వ్యపదిశ్యంతే సాహచర్యోపచారతః||" ఇతి| అత ఏవ చ బహుతరాణి ద్రవ్యాణి రసాదిసమానప్రత్యయారబ్ధాని, అతో రసోపదేశవ్యాప్త్యా తాని నిర్దేష్టుం శక్యంతే, నాన్యథా| విచిత్రప్రత్యయారబ్ధాని పునః కతిపయాన్యేవ ద్రవ్యాణి, తాని ప్రతిద్రవ్యమేవోపదిశ్యంతే| మునినాఽప్యయమర్థో యుక్త్యవోక్తః| యథా (చ. సూ. అ. 23|59)- "మధురం కించిదుష్ణం స్యాత్కషాయం తిక్తమేవ చ| యథా మహత్పంచమూలం యథా చానూపమామిషం|| లవణం సైంధవం నోష్ణమమ్లమామలకం యథా| అర్కగురుగుడూచీనాం తిక్తానాం చోష్ణముచ్యతే|| కించిదమ్లరసం గ్రాహి కించిదమ్ల భినత్తి చ| యథా కపిత్థం సంగ్రాహి భేది చామలకం యథా|| పిప్పలీనాగరం వృష్యం కటు చావృష్యముచ్యతే| కషాయః స్తంభనః శీతః సోఽభయాయా మతోఽన్యథా| తస్మాద్రసోపదేశేన న సర్వం ద్రవ్యమాదిశేత్|" ఇతి| యే చ రససంయోగా వక్ష్యమాణాస్తే రసాదిసమానప్రత్యయారబ్ధైర్మధురామ్లలవణతిక్తకటుకషాయరూపైర్మిథః కల్పనీయాః, న తు విచిత్రప్రత్యయారబ్ధైర్మధురామ్లలవణతిక్తకటుకషాయరూపైః| యస్మాత్తేషాం న యథాశాస్త్రనిరూపితా రసవీర్యవిపాకాదయో విద్యంతే, విచిత్రప్రత్యయారబ్ధవాత్| [అతో రసోపదేశవ్యాప్త్యా తైర్ద్రవ్యైస్తే రససంయోగాః కల్పయితుం న యుజ్యంతే|] అయం రససంయోగభేద ఏవంగుణోఽయమేవంగుణః, ఏవంగుణత్వాచ్చాముష్మిన్విషయే యోజ్య ఏతస్మిన్విషయే చాయమితి నిర్దేష్టుం న శక్యతే, అనిర్జ్ఞాతస్వరూపత్వాత్| న హి విచిత్రప్రత్యయారబ్ధైర్యే రససంయోగాః క్రియంతే, తేషాం స్వరూపం కథమప్యవధారయితుం శక్యతే| అపి చ, సమానప్రత్యయారబ్ధైర్యే సంయోగాః కల్ప్యంతే, తేషాం సంయోగినాం వీర్యతి యో విరోధః శీతోష్ణలక్షణః, స న దోషాయ| యే తు విచిత్రప్రత్యయారబ్ధైః సంయోగాః కల్ప్యంతే, తేషాం సంయోగినాం యః శీతోష్ణలక్షణో విరోధః, స దోషాయేతి వేద్యం| అన్యథా రసాలాపానకాదీనామనేకద్రవ్యకృతానామనభ్యవహార ఏవ ప్రాప్నుయాత్| తథా, త్రయస్త్రింశద్వర్గా యే వక్ష్యమాణాస్తేషు యదయౌగికం తజ్జహ్యాత్ యౌగికం త్వనుక్తమపి యుంజ్యాదితి యద్వక్ష్యతే తత్ర రసాదిసమానప్రత్యయారబ్ధమేవ యోజ్యం, న విచిత్రప్రత్యయారబ్ధం| తస్య రసవీర్యవిపాకానాం నిశ్చయస్య కర్తుమశక్యత్వాత్| తస్మాదిత్యాది| యత ఏవం విచిత్రప్రత్యయారబ్ధం విచిత్రరూపం, తస్మాద్రసోపదేశేన న తత్సర్వం ద్రవ్యమాదిశేత్, అపి తు రసాదిసమానప్రత్యయారబ్ధమేవ ద్రవ్యం రసోపదేశేన నిర్దిశేదితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయాధ్యాయో నవమః సమాప్తః|| 9||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ద్రవ్యభేదముదాహరతి-స్వాదురితి| యవగోధూమయోర్మత్స్యపపయసోః సింహశూకరయోశ్చ స్వాదుత్వగురుత్వాభ్యాం తుల్యత్వేఽపి యవమత్స్యసింహానాం విచిత్రప్రత్యయారబ్ధత్వాత్ వాతల ప్రభావత్వోష్ణవీర్యత్వకటువిపాకిత్వాని స్వాదుత్వగురుత్వవిపరీతాని| గోధూమపయఃశూకరాణాం తు సమానప్రత్యయారబ్ధత్వాత్ వాతఘ్నప్రభవత్వశీతవీర్యత్వమధురవిపాకిత్వాని స్వాదుత్వగురుత్వయోరవిపరీతాని| వాతజిత్త్వవాతకృత్త్వాభ్యాం తత్కారణభూతౌ ప్రభావౌ లక్ష్యేతే| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| ద్రవ్యాదీనాం ప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 9||