9. dravyādhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

స0- పూర్వమన్నపానాదిద్రవ్యైకదేశః ప్రాయోపయోగవాన్నిర్దిష్టః, తస్య చాహారవిధేర్మాత్రా చోపదిష్టా| సంప్రతి ద్రవ్యరసవీర్యవిపాకాదయో వాచ్యాః| అన్నపానం హి రసవీర్యవిపాకాదీన్ పరీక్ష్యోపయోక్తవ్యం, నాన్యథా| తస్మాన్మాత్రాశితీయాధ్యాయాదనంతరం ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయ ఆరభ్యతే-

Adhikarana dravyAdivij~jAnIyAdhyAyonavamaH (2) · Śloka 2

అథాతో ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||

స0-ద్రవ్యమాదిర్యేషాం తే ద్రవ్యాదయః| ఆదిశబ్దేన రసవీర్యాదిపరిగ్రహః| ద్రవ్యాదీనాం విజ్ఞానం-అవగమః, తస్మై హితః| శేషం పూర్వవత్|

Adhikarana rasAdInAM dravyameva shreShTham (1) · Śloka 1

తత్ర ద్రవ్యస్య రసాదిభ్యః ప్రాఙ్నిర్దేశః, ప్రాధాన్యాత్| ప్రాధాన్యం చ స్వయమేవ గ్రంథకృత్ ప్రతిపాదయన్నాహ ద్రవ్యమేవ రసాదీనాం శ్రేష్ఠం, తే హి తదాశ్రయాః| |1|

స0-రసాదీనామితి నిర్ధారణే షష్ఠీ| రసవీర్యాదీనాం మధ్యే ద్రవ్యమేవ ప్రధానం| కుతః ? తే-రసాదయో, హి-యస్మాత్, తదాశ్రయాః-తదేవ ద్రవ్యమాశ్రయో యేషాం త ఏవం| అత ఏవ కేవలా రసాదయో నోపలభ్యంతే| తస్మాత్ ద్రవ్యం ప్రధానం|

Adhikarana dravyasya pa~jcaBUtAtmakatvam (1) · Śloka 1

| పంచభూతాత్మకం తత్తు|1|

స0-తురవధారణే| యత్తదోశ్చ నిత్యాభిసంబంధాత్ యదిత్యేతదనుక్తమప్యర్థాల్లభ్యతే| తేనాయమర్థః,-యత్ రసాదీనామాశ్రయభూతం కార్యం ద్రవ్యం-హరీతక్యాది స్థావరం, ఛాగాది వా జంగమం, తత్ పంచభూతాత్మకం, న తు యత్కారణం ద్రవ్యమాకాశాది| తస్య హి పంచభూతాత్మకత్వే సత్యాకాశాదీనాం పృథక్త్వేనాత్మలాభో న స్యాత్| తతశ్చేదమాకాశం నామ మహాభూతం, ఇదం పృథ్వీ నామ మహాభూతమితి గదితుం న పార్యేత, సర్వస్య పంచమహాభూతాత్మకత్వాత్| న చ యత్కారణం తత్కదాచిత్ కార్యం స్యాత్| తస్మాత్ కార్యద్రవ్యస్యైవ పంచమహాభూతాత్మకత్వం, న కారణద్రవ్యస్యాఽఽకాశాదేః| మునిస్తు (చ. సూ. అ. 1|47)- "ఖాదీన్యాత్మా మనః కాలో దిశశ్చ ద్రవ్యసంగ్రహః|" ఇతి నవధా ద్రవ్యముక్త్వా తల్లక్షణం వ్యధీత| యథా (చరకే సూ. అ. 1|50)- "యత్రాశ్రితాః కర్మగుణాః కారణం సమవాయి యత్| తద్ద్రవ్యం" ఇతి| అస్యార్థః,-యత్ర కర్మ-పరిస్పందలక్షణం సంయోగవియోగకారణం, సమవేతశ్చ గుణః-యత్ర శబ్దాదయో గుర్వాదయో వా| బుద్ధిర్వా పరాదయో వా సమవేతాః, యచ్చ కారణం సమవాయి తద్ద్రవ్యముచ్యతే| సమవాయీతి| యత్కారణమపృథగ్భవతి తత్సమవాయికారణం| యథా,-తంతవః పటస్య| ఏతాని కర్మగుణాశ్రయిత్వసమవాయికారణత్వాని యద్యపి సర్వాణి సర్వస్మిన్ ద్రవ్యే న విద్యంతే, తథాఽపి యద్యత్ర సంభవతి తత్ర తేన తస్య ద్రవ్యస్య ద్రవ్యత్వం కల్ప్యం| తద్యథా,-మనసః కర్మగుణాశ్రయిత్వేన, వాయ్వాదీనాం తు కర్మగుణాశ్రియత్వేన సమవాయికారంత్వేన చ| నను, ఆకాశాదీని కారణద్రవ్యాణీతి కథముక్తం ? యావతాఽఽకాశస్య ద్రవ్యత్వమేవ నాస్తీతి కేచిత్| తాంబ్రూమహే| జలధేరివ ప్రత్యక్షేణైవాస్య నీలరూపతోపలబ్ధేరస్తిత్వం సిద్ధం| తథా, కవయోఽపి నీలత్వమేవాస్య వర్ణయంతి| యథా కర్ణాటస్య-"విపులపులినా హృద్యా నద్యో వహంత్యతినిర్మలాః కమలసుభగో వాయుర్ఘ్రాణం విలంబతి మాంసలః| నవజలధరచ్ఛాయావాసాదివాచిరనిర్గతో వహతి శశభృన్నీలస్నిగ్ధే నభస్యవదాతతాం||" ఇతి| తథా చ బాణస్య-"ధౌతాశని నభసి" ఇతి| తదేతద్దూషయంతి| తథా హి,- దూరాత్ భ్రాంతిమాత్రేణైవ నీలరూపత్వమస్యోపలభ్యతే| యథా-గిరేర్వివిధవర్ణస్యాపి దూరాన్నీలత్వప్రతీతిః| యత్కవీనాం వర్ణనం తత్సాదృశ్యలేశేన నిష్ప్రమాణమేవ సంభావ్యతే| తథా చ తేజసః శుక్లత్వం వర్ణయంతి| న చ శుక్లత్వమేతస్యోపపద్యతే, నిరాకారత్వాత్| తస్మాన్నీలరూపత్వమాకాశస్యానుపపన్నం| అపి చ, యద్యాకాశస్య నీలరూపతా స్యాత్, తదా నీలరూపం భవన్నభః| న చ స్యాత్స్నిగ్ధనీలరూపత్వం నభసః| నను, దర్శనవైచిత్ర్యాదస్య రూపవత్త్వముపపన్నం| యథా,-పురుషః శరాదేరృజుతాం దిదృక్షురేకం చక్షుర్నిమీల్యాపరం చోన్మీల్య తాముపలభతే, న తు నయనయుగలేన| తద్వత్సన్నికృష్టే గగనరూపస్యానాదానం, విప్రకృష్టే తు గ్రహణం స్యాదితి| న చైతద్యుక్తం| యతో రూపవత్త్వేఽభ్యుపగమ్యమానే స్పర్శవత్త్వమస్య ప్రసజ్యేత, రూపస్య స్పర్శేన నిత్యసంబంధాత్| స్పర్శవత్త్వే చ సత్యాకాశత్వమేవ న స్యాత్| అతో న రూపవద్వ్యోమ| అన్యే త్వేవం మన్యంతే| పవనవదాకాశస్యావస్థాఽస్తు| యథా కిల పవనః స్పర్శవాన్, న చ తస్మిన్ రూపం సంభవతి| తథైవాకాశో రూపవాన్, న చ స్పర్శవానితి| తదిదమనవగతపదార్థస్వరూపాణాం విలపనం| తతో యత్ర రూపం తత్రావశ్యం స్పర్శః, న తు యత్ర స్పర్శస్తత్రావశ్యం రూపం| తస్మాన్న నభో రూపవన్న చ సత్ (స్పర్శవత్)| అత్రోచ్యతే| పరమార్థదర్శిభిర్యదుపాదాయోత్పత్తిః కథ్యతే, తదస్తి| యథా,-పృథివ్యాది| ఉక్తం చ-"అక్షరాత్ ఖం తతో వాయుస్తస్మాత్తేజస్తతో జలం| ఉదకాత్ పృథివీ జాతా భూతానామేష సంభవః||" ఇతి| తస్మాదాకాశం ద్రవ్యమస్తి| అపి చ, ఆకాశముపదాయ యతివృద్ధిప్రసవాదివిశేషోపలబ్ధేరాకాశస్యాస్తిత్వం| యథా,-రూపోపలబ్ధివిశేషసంభవానుమితం చక్షుః| అపి చ, ఆకాశాభావే హ్యేకఘనత్వం జగతః స్యాత్| తథా, శబ్దాఖ్యస్య గుణస్యాన్యథాఽనుపపత్త్యాఽస్త్యాకాశమితి| నను, వాయోర్ద్రవ్యత్వం నాస్తి, తత్స్వరూపగ్రాహకప్రమాణాభావాత్| స్పర్శోపలబ్ధేర్వాయోరస్తిత్వముచ్యత ఇతి చేత్ తదపి న, యతోఽధునైవోక్తం ఖాద్వాయురితి| గగనస్య చ స్పర్శాభావాత్ వాయోరప్యస్పర్శవత్త్వం, కారణగుణపూర్వకత్వాత్కార్యస్య| నైతదస్తి| కార్యస్యోభయాత్మకత్వదర్శనాత్| కారణగుణపూర్వకం కార్యం దృష్టమకారణగుణపూర్వకం చ దృష్టం| తత్ర కారణగుణపూర్వకం తావద్యథా,-తంతుశ్వేతత్వపూర్వకం పటే శ్వేతత్వం దృష్టం| అకారణగుణపూర్వకం చ దృష్టం, యథా-హరిద్రాక్షారసంయోగాద్రక్తతా| తస్మాదస్పర్శాదాకాశాదుత్పన్నో వాయుః స్యాదేవ స్పర్శవాన్| నను, ఏవమప్యగ్నిజలపృథివీష్వపి స్పర్శవిశేషసంభవాత్ అగ్న్యాదిసమవాయ ఏవ వాయుర్వ్యవహ్రియతే న తు తద్వ్యతిరిక్తో వాయురస్తి| అత్రోచ్యతే| సత్యమనలాదీనామపి స్పర్శోఽస్తి, కింతు విలక్షణ ఏవాసౌ| తథా హి,- తేజసః స్పర్శో రూపైకార్థసమవాయీ| అపాం స్పర్శో రూపరసాభ్యాం సమవేతః| పృథివ్యాః స్పర్శో రూపరసగంధసమవేతః| యస్తు వాయోః స్పర్శః, స పత్రచలనశాఖాభంజనాదికర్మసమవాయీ| స నైషామగ్న్యాదీనాం దృష్టానాం నాప్యదృష్టానామాత్మగిక్కాలాదీనాం| గుణాశ్చ సర్వే ద్రవ్యాశ్రయా దృష్టాః, రూపాదయ ఇవ పటాదిషు| తస్మాద్వాయోర్విశిష్టస్పర్శవత్త్వాదస్తిత్వమనుమీయతే| తథా, పవనస్య తత్కర్మోపదేశాదస్తిత్వం| యస్య తత్త్వదర్శిభిః కర్మోపదిశ్యతే, తదస్తి| యథా,- కఫాదివద్వాతస్య చ కర్మోపదిష్టం (హృ.సూ.అ. 12|49)- "స్రంసవ్యాసవ్యధస్వాప" ఇత్యాది| తస్మాదస్తి వాయుర్ద్రవ్యమితి| అగ్నిర్ద్రవ్యం నాస్తి, ఇంధనవ్యతిరేకేణానుపలబ్ధేః| అత్రోచ్యతే| తత్త్వదర్శిభిరగ్నేర్ద్రవ్యోత్పత్తిహేతుత్వేనోపదేశాదస్తిత్వం| తథా చేహైవ వక్ష్యతి (శ్లో. 8)- "ఆగ్నేయం దాహభావర్ణప్రకాశపచనాత్మకం|" ఇతి| నను, యుక్తశ్చతుర్ణాం పృథివ్యాపస్తేజోవాయూనాం భూతానాం సావయవత్వాత్ ద్రవ్యేషూత్కర్షాపకర్షసన్నివేశః, క్వచిద్ద్రవ్యే కస్యచిద్భూతస్య ప్రమాణతః ప్రభావతశ్చావయవానాముక్తర్షాపకర్షసద్భావాత్| ఆకాశస్య తు నిరవయవత్వాత్సూక్ష్మత్వాదేకత్వాచ్చోత్కర్షాపకర్షసన్నివేశో న యుక్తః| యుక్తమాహ భవాన్| కింతు సావయవానామేవ ద్రవ్యాణాం యేఽవయవాః క్వచిత్పాషాణాదౌ సంహతాస్తథాఽవతిష్ఠంతే| యథా తత్ర ద్రవ్యే కాఠిన్యస్య ప్రకర్షో భవతి| తత్ర చాకాశమపకృష్యతే| అనిబిడావయవే తు సన్నివేశే ఆకాశః ప్రకృష్యతే| తదేవమనయా యుక్త్యాఽఽకాశస్యాపి న్యూనాధికభావ ఉపపన్నః| అథ కేన మహాభూతేన కథం కృత్వాఽఽరబ్ధం తద్ద్రవ్యమిత్యాహ-

Adhikarana dravyotpattiprakAraH (1-2) · Śloka 2

| క్ష్మామధిష్ఠాయ జాయతే||1|| అంబుయోన్యగ్నిపవననభసాం సమవాయతః| తన్నిర్వృత్తిర్విశేషశ్చ వ్యపదేశస్తు భూయసా||2||

స0-పృథ్వీమాధారీకృత్వోత్పద్యతే| ఏవం పృథివ్యాఖ్యేన భూతేనాఽఽధారత్వేనోపకృత్య తేన తదారబ్ధం ద్రవ్యమిత్యుచ్యతే| స0-తథా, అంబు-సలిలం, యోనిః-కారణం, యస్య తదంబుయోని ద్రవ్యం| ఏవం జలం నామ మహాభూతం రసవత్త్వాద్యోనితయోపకృత్య తేన తదారబ్ధమిత్యుచ్యతే| [మునినాఽప్యుక్తం (చ. సూ. అ. 1|63)- "రసనార్థో రసస్తస్య ద్రవ్యమాపః క్షితిస్తథా| నిర్వృత్తౌ చ విశేషే చ ప్రత్యయాః ఖాదయస్త్రయః||" ఇతి| అమీషాం ద్రవ్యాదీనామాశ్రయకర్మణోర్భేదశ్చింత్యః|] తథా, అగ్నిపవననభసాం సమవాయాత్-అపృథగ్భావాత్, తస్య-ద్రవ్యస్య, నివృత్తిః-నిష్పత్తిః| తథా, తస్య ద్రవ్యస్య యో విశేషః-ఇదమన్యదిదమన్యద్ద్రవ్యమిత్యేవంరూపో నానాస్వభావః, సోఽప్యగ్నిపవననభసాం సమవాయాత్| ఏవమగ్ని పవననభోభిః సమవాయికారణత్వైనోపకృత్య తైరేతద్ద్రవ్యమారబ్ధమిత్యుచ్యతే| ఏవం చ సర్వం కార్యద్రవ్యం పంచమహాభూతాత్మకం, పంచభిర్మహాభూతైరారబ్ధత్వాత్| నను, యది పంచమహాభూతాత్మకం ద్రవ్యం తత్కథముచ్యతే పార్థివమిదం ద్రవ్యమిదమాప్యమిత్యాహ- స0-యత్ర ద్రవ్యే యద్భూతం భూయిష్ఠమధికృతం, తేన తస్య వ్యపదేశః-సంజ్ఞా భవతి| యథా,-పృథివ్యాఽధికయోత్పాదితం ద్రవ్యం పార్థివం| ఏవమాప్యం తైజసం చ వేద్యం| తదేవం సర్వం ద్రవ్యం పంచభూతాత్మకం స్థితం|

Adhikarana sarvadravyANAM sarvadharmatvam (3) · Śloka 3

తస్మాన్నైకరసం ద్రవ్యం భూతసంఘాతసంభవాత్| |3|

స0-తస్మాద్భూతసంఘాతసంభవాత్ కారణాద్ద్రవ్యం నైకరసం-అపి త్వనేకరసం| ఏవం ద్రవ్యవద్రసస్యాపి భూతసంఘాతసంభవత్వం| అత ఏవ ప్రతిద్రవ్యం మధురాదిరసస్య నానాస్వాదోపలంభః| తథా చ, ద్రాక్షాఽక్షోడక్షీరేక్షుక్షౌద్రగోక్షురాదౌ ద్రవ్యే సత్యపి మాధుర్యేఽపరోఽపర ఆస్వాద ఉపలభ్యతే| ఏవమమ్లానామపి మాతులుంగధాన్యామ్లాదీనాం ద్రవ్యాణాం నానాస్వాదోపలంభః| ఏవం లవణాదీనామపి వేద్యం| అపి చైషాం ద్రాక్షాదీనామనేకరసత్వమాస్వాదవిశేషాదనుమీయమానం భూయసా రసేనాన్యరసాభిభవం కృత్వా వ్యపదిశ్యతే ఇదం మధురమిదమమ్లాద్యన్యతమం, మహాభూతవత్| యథా,-సర్వం ద్రవ్యం పంచమహాభూతాత్మకం భూయసా మహాభూతేనాన్యమహాభూతాభిభవం కృత్వా యథా తేన వ్యపదిశ్యతే పార్థివమిదమాప్యమిదమితి| నను, ద్రవ్యనిర్ణయే ప్రకృతే పాంచభౌతికం యదేవ ద్రవ్యం ప్రతిజ్ఞాతం తదేవ "తస్మాత్" ఇత్యాదినా నిగమగ్రంథేనాతివాహయితుం యుక్తం, న పునరప్రస్తుతమనేకరసత్వం| తస్మాదత్రైవం గ్రంథః కర్తుం న్యాయ్యః-"తస్మాన్నైకభూతజం ద్రవ్యం భూతసంఘాతసంభవాత్|" ఇతి| అత్రోచ్యతే| షణ్ణామపి రసానాం యోనిరుదకం| తతశ్చైకస్యైవ మహాభూతస్యోదకసంజ్ఞస్య రసకారణత్వం ప్రాప్తం నాన్యేషాం, నీరసత్వాత్| ఇతి కృత్వా న భూతసంఘాతసంభవత్వం రసస్య| ఇత్యేవంవిధామాశంకామపనినీషుర్భూతసంఘాతసంభవత్వం రసస్య చైకేనైవ ప్రయత్నేన "తస్మాన్నైకరసం ద్రవ్యం భూతసంఘాతసంభవాత్|" ఇతి జగాద| మునిశ్చాత ఏవ రసస్య భూతసంఘాతసంభవత్వం స్పష్టం కృత్వోవాచ| యథా (చ. సూ. అ. 1|63)- "రసనార్థో రసస్తస్య ద్రవ్యమాపః క్షితిస్తథా| నివృత్తౌ చ విశేషే చ ప్రత్యయాః ఖాదయస్త్రయః||" ఇతి| ఏవం భూతసంఘాతో రసానాం ద్రవ్యాశ్రితానామపి సంభవకారణం| ఏతచ్చ రసభేదీయే సవిస్తరం కథయిష్యామః|

Adhikarana sarvarogANAM sarvadoShajatvam dharmatAratamyam sarvadharmatvaparihAraH (3-4) · Śloka 4

| నైకదోషాస్తతో రోగాస్తత్ర వ్యక్తో రసః స్మృతః||3|| అవ్యక్తోఽనురసః కించిదంతే వ్యక్తోఽపి చేష్యతే| |4|

స0-యతః సర్వం ద్రవ్యమనేకరసం| తతః-తస్మాత్కారణాత్, ఏకదోషా రోగా జ్వరాదయో న భవంతి, అపి త్వనేకదోషాః, త్రిదోషా ఇత్యర్థః| అత్రాపి "వ్యపదేశస్తు భూయసా" ఇత్యధ్యాహార్యం| తేన త్రిదోషాత్మకేఽపి జ్వరే వాతాధికే వాతజ్వర ఏవం పిత్తజ్వరః శ్లేష్మజ్వర ఇత్యేవంరూపో వ్యపదేశ ఉపపన్నః| నను, యది సర్వో జ్వరః సన్నిపాతజః, తత్కిమితి వక్ష్యతి ? అయం సన్నిపాతజ్వర ఇతి| బ్రూమహే| సమవిషమరూపం శక్త్యుత్కర్షమాశ్రిత్య యత్ర దోషా వర్తంతే స సన్నిపాతజ్వర ఇతి తంత్రకృతా పురస్తాద్విస్తరేణ ప్రతిపాదయిష్యతే| అథ కో రసోఽనురసో వేత్యాహ-తత్రేత్యాది| తత్ర-తస్మిన్ ద్రవ్యే, యో వ్యక్తః-స్ఫుట ఉపలభ్యతే, స రసః స్మృతస్తంత్రకృద్భిః| యశ్చావ్యక్తో-అస్ఫుటప్రతిభాసో రసనేంద్రియేణోపలభ్యతే, సోఽనురసః| హీనార్థోఽత్రానుశబ్దః, అల్పో రస ఇత్యర్థః| న చైతావదేవానురసలక్షణమిత్యాహ-కించిదిత్యాది| ముఖక్షిప్తస్య హరీతక్యాదేర్ద్రవ్యస్య రసనేంద్రియేణ కించిదంతే వ్యక్తోఽప్యుపలభ్యతే యః సోఽప్యనురస ఇష్యతే, మునిభిరతి వాక్యశేషః| అంతే ఇత్యనేనైతద్బోధయతి,-అంతే-అవసానే, న త్వాదావాపాతమాత్రే న చ మధ్యే| తయోర్హి రసస్యైవోపలంభః| అనుశబ్దస్యాత్ర పశ్చాదర్థత్వాత్ పశ్చాత్ స్ఫుటోఽపి కించిద్య ఉపలభ్యతే సోఽప్యనురస ఇత్యర్థః| నను, మధురాదయో రసా గుర్వాదిగుణయుక్తాః కథం వక్తుం పార్యంతే| యతో మధురాదయో రసా గుణా గుర్వాదయశ్చ గుణాః| న చ గుణానాం మధురాదీనాం గుర్వాదిగుణాధారత్వముపపన్నం| తథా చ వైశేషికా:-"నిర్గుణా గుణాః" ఇతి| తస్మిన్ పర్యనుయోగ ఇదమాహ-

Adhikarana dravye gurvAdayo guNAH rase sAhacaryopacArato guNAH (4-5) · Śloka 5

| గుర్వాదయో గుణా ద్రవ్యే పృథివ్యాదౌ రసాశ్రయే||4|| రసేషు వ్యపదిశ్యంతే సాహచర్యోపచారతః| |5|

స0-పృథివ్యాదౌ-పృథివ్యాదిమహాభూతారబ్ధే ద్రవ్యే, రసాశ్రయే గుర్వాదయో గుణాః పరమార్థత ఆశ్రితాః, న తు రసేషు మధురాదిషు| యత్తు రసేషు వ్యపదిశ్యంతే తత్ సాహచర్యోపచారతః| సహ చరతీతి సహచరః, తస్య భావః సాహచర్యం| యస్మిన్నేవగుడాదౌ ద్రవ్యే మధురో రస ఆశ్రితస్తస్మిన్నపి గురుగుణ ఆశ్రితః, ఇతి మధురరసగురుగుణయోః సహచరభావః| సాహచర్యేణ-తుల్యాశ్రయత్వేనోపచారః సాహచర్యోపచారః, తస్మాత్సాహచర్యోపచారతో, గుర్వాదయో గుణా రసేషు-మధురాదిషు వ్యపదిశ్యంతే| యథా,-గురుర్మధురో రసో లఘురమ్ల ఇత్యాది| న పునః పరమార్థతో రసేషు గుర్వాదయః సంతి| అస్తి చ సాహచర్యేణ వ్యపదేశః| యథా-ఘృతసహచరేణ ఘృతస్థేనాగ్నినా దగ్ధో ఘృతదగ్ధ ఇత్యుచ్యతే|

Adhikarana pArthivadravyalakShaNam (5-6) · Śloka 6

| తత్ర ద్రవ్యం గురుస్థూలస్థిరగంధగుణోల్బణం||5|| పార్థివం గౌరవస్థైర్యసంఘాతోపచయావహం| |6|

స0-తత్ర-తేషు పార్థివాదిషు పంచసు ద్రవ్యేషు మధ్యే, పార్థివం ద్రవ్యం గుర్వాదిగుణోత్కటం| ఉల్బణశబ్దేనైతత్ ద్యోతయతి,-పార్థివే ద్రవ్యేఽన్యేఽపి గుణాః సంతి, సర్వద్రవ్యాణాం పాంచభౌతికత్వాత్| గుర్వాదయస్తత్రోత్కటాః| ఏవమాప్యాదిషు సర్వం యోజ్యం| తథా, గౌరవాద్యావహం- గురుత్వాదికృదిత్యర్థః|

Adhikarana ApyadravyalakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ద్రవశీతగురుస్నిగ్ధమందసాంద్రరసోల్బణం||6|| ఆప్యం స్నేహనవిష్యందక్లేదప్రహ్లాదబంధకృత్| |7|

స0-ఆప్యం ద్రవ్యం ద్రవాదిగుణోల్బణం స్నేహనాదికృత్ |

Adhikarana AgneyadravyalakShaNam (7-8) · Śloka 8

| రూక్షతీక్ష్ణోష్ణవిశదసూక్ష్మరూపగుణోల్బణం||7|| ఆగ్నేయం దాహభావర్ణప్రకాశపచనాత్మకం| |8|

స0-ఆగ్నేయం ద్రవ్యం రూక్షాదిగుణోత్కటం దాహాదికరం|

Adhikarana vAyavyadravyalakShaNam (8-9) · Śloka 9

| వాయవ్యం రూక్షవిశదలఘుస్పర్శగుణోల్బణం||8|| రౌక్ష్యలాఘవవైశద్యవిచారగ్లానికారకం| |9|

స0-వాయవ్యం ద్రవ్యం రూక్షాదిగుణోల్బణం రౌక్ష్యలాఘవాదికరం|

Adhikarana nABasadravyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| నాభసం సూక్ష్మవిశదలఘుశబ్దగుణోల్బణం||9|| సౌషిర్యలాఘవకరం| |10|

స0-నాభసం ద్రవ్యం సూక్ష్మాదిగుణోల్బణం సౌషిర్యాదికరం|

Adhikarana sarvadravyamauShadham (10) · Śloka 10

జగత్యేవమనౌషధం| న కించిద్విద్యతే ద్రవ్యం వశాన్నానార్థయోగయోః||10||

స0-ఏవం-అనేన పంచమహాభూతారబ్ధేన గుర్వాదిగుణయోగేన ద్రవ్యాణాం, జగతి-భువనేఽస్మిన్, అనౌషధభూతం న కించిద్ ద్రవ్యమస్తి,-అపి తు సర్వమేవ ద్రవ్యం యత్సికతాపాంస్వాదికం తదౌషధం,-చికిత్సితం| వశాన్నానార్థయోగయోః,-అర్థశ్చ యోగశ్చ-అర్థయోగౌ, అర్థః-ప్రయోజనం, యోగో-యుక్తిః, యథా,-అనయా యుక్త్యౌషధమిదం యోజితమస్య రోగస్య విజయాయ స్యాదనయా చాస్య రోగస్యేతి, నానావిధౌ యావర్థయోగౌ తయోర్వశాత్-సామర్థ్యాత్, సర్వమపి ద్రవ్యమౌషధం, రోగప్రతీకారహేతుత్వాత్| అథ కిం ద్రవ్యం కింభూతోత్కటం భవతి ? ఇత్యాహ-

Adhikarana agnipavanotkaTaM dravyamUrdhvagam bhUmitoyaguNAdhikamadhogAmi (11-12) · Śloka 12

ద్రవ్యమూర్ధ్వగమం తత్ర ప్రాయోఽగ్నిపవనోత్కటం| అధోగామి చ భూయిష్ఠం భూమితోయగుణాధికం||11|| ఇతి ద్రవ్యం రసాన్ భేదైరుత్తరత్రోపదేక్ష్యతే| |12|

స0-ఊర్ధ్వం గచ్ఛతీతి-ఊర్ధ్వగమం| ఖప్రకరణే "గమేరప్యుపసంఖ్యానం" ఇతి ఖః| ప్రాయో-బాహుల్యేన, ఊర్ధ్వగమం ద్రవ్యమగ్నిపవనాధికం భవతి| యథా,-మదనఫలాది| బాహుల్య (ప్రాయో) గ్రహణాత్ అగ్నిసమీరణోత్కటస్యాప్యధోగామిత్వం దృష్టం| యథా,-హరీతక్యాదేః, అచింత్యప్రభావత్వాత్| యథా,-సర్పస్య విషమయత్వేఽపి తత్ఫణామణేర్విషఘ్నత్వం| భూయిష్ఠం-ప్రాయేణ, భూమితోయోల్బణం ద్రవ్యమధోగామి భవతి| యథా,-త్రివృతాది| యత్తు వ్యామిశ్రాత్మకం తుల్యకాలమూర్ధ్వాధోదోషహరణం తదిహ గ్రంథగౌరవభయాన్నోక్తమపి వ్యామిశ్రభూతోత్కటం ద్రవ్యం వ్యామిశ్రాత్మకమితి సామర్థ్యలబ్ధ ఏవాయమర్థః| స0-ఇతి-పరిసమాప్తౌ, ద్రవ్యం ప్రతి యద్వక్తవ్యం తన్నిష్పన్నమిత్యర్థః| ఏవం ద్రవ్యే నిర్దిష్టే రసా నిర్దేష్టుం యుక్తా ఇత్యాహ- స0-బహువక్తవ్యత్వాదుత్తరత్ర-అనంతరేఽధ్యాయే, రసాన్ భేదైః-త్రిషష్టిసంఖ్యావచ్ఛిన్నైః, ఉపదేక్ష్యతే తంత్రకృత్| అథ వీర్యస్య విపకాదిభ్యః ప్రాధాన్యాత్తచ్చర్చాం ప్రస్తౌతి-

Adhikarana vIryasya carcAprastAvaH (12-13) · Śloka 13

| వీర్యం పునర్వదంత్యేకే గురు స్నిగ్ధం హిమం మృదు||12|| లఘు రూక్షోష్ణతీక్ష్ణం చ తదేవం మతమష్టధా| |13|

స0-ద్రవ్యముక్తం| వీర్యం పునర్గుర్వాదీనష్టౌ గుణాన్ ద్రవ్యాశ్రితానితి సమాచక్షతే| తత్-తస్మాత్, ఏవం-అనేన ప్రకారేణ, వీర్యమష్టధా-అష్టప్రకారం, గుర్వాదివాదినాం మతం|

Adhikarana carakamate sarvaM vIryavadeva (13-14) · Śloka 14

చరకాచార్యః పునరేవం వక్తి | చరకస్త్వాహ వీర్యం తత్ క్రియతే యేన యా క్రియా||13|| నావీర్యం కురుతే కించిత్సర్వా వీర్యకృతా హి సా| |14|

స0-యేన-స్వభావేన, యా క్రియా క్రియతే-యత్కర్మ నిష్పాద్యతే, తద్వీర్యం| తదేవం యావత్ కించిద్గుణజాతం ద్రవ్యే స్థితం తత్సర్వం వీర్యమేవ| సర్వం కరోతీత్యత ఏవాహ-నావీర్యమిత్యాది| యన్న వీర్యం తన్న కించిత్కరోతి-న కాంచిదప్యర్థక్రియాం నిష్పాదయతి, ప్రతినియతశక్తిపరిష్వక్తత్వాత్ సర్వభావానాం| అత ఏవాహ-సర్వేత్యాది| హిశబ్దో యస్మాదర్థే| యస్మాత్సర్వా క్రియా వీర్యకృతా-వీర్యేణ జనితా| తతో యన్న వీర్యం తన్న కించిత్కురుతే|

Adhikarana gurvAdiShvevAShTasu vIryAkhyA (14-15) · Śloka 15

| గుర్వాదిష్వేవ వీర్యాఖ్యా తేనాన్వర్థేతి వర్ణ్యతే||14|| సమగ్రగుణసారేషు శక్త్యుత్కర్షవివర్తిషు| వ్యవహారాయ ముఖ్యత్వాద్బహ్వగ్రగ్రహణాదపి||15||

స0-యతో వీర్యస్యైవ కరణసామర్థ్యం తేన కారణేన గుర్వాదిష్వేవాష్టాసు వీర్యాఖ్యా అన్వర్థేతి-అనుగతార్థేతి, భణ్యతే| ఏవకారోఽవధారణార్థః| గుర్వాదిష్వేవ వీర్యసంజ్ఞా న తు రసవిపాకప్రభావేషు [మందసాంద్రాదిషు వా]| కింభూతేషు గుర్వాదిషు ? సమగ్రేత్యాది| సమగ్రాశ్చ తే గుణాశ్చ, తేషు సారాః-చిరకాలావస్థితయో గుర్వాదయ ఏవ| తథా చ, జాఠరాగ్నిసంయోగేనాపి న మధురాదిరసవత్ స్వభావమేతే జహతి| సర్తేః సుస్థిర ఇతి ఘఞి సారశబ్దః| తథా, అన్యేభ్యో మందసాంద్రాదిభ్యో గుణేభ్యో రసాదిభ్యో వా గుర్వాదయః శక్త్యుత్కర్షవివర్తినః| శక్తేః-సామర్థ్యస్య, ఉత్కర్షః-ఆధిక్యం, విశేషేణ వర్తో-వివర్తః,-విశేషేణ భవనం, శక్త్యుత్కర్షస్య వివర్తః, స విద్యతే యేషాం త ఏవం| కించ, గుర్వాదీనాం గుణానాం వ్యవహారాయ-వ్యవహారార్థం, ముఖ్యత్వాత్-అన్యేభ్యో గుణేభ్యో గుర్వాదయః ప్రధానభూతా ఇత్యర్థః| తథా చ, (శ్లో. 4)-"గుర్వాదయో గుణా ద్రవ్యే పృథివ్యాదౌ రసాశ్రయే|" ఇత్యుక్తం, న మధురాదయో గుణా ఇతి| తస్మాత్ గుర్వాదీనాం గుణానాం వ్యవహారముఖ్యత్వం రసాదిభ్యః| తథా, బహ్వగ్రగ్రహణాత్-బహుగ్రహణాదగ్రగ్రహణాచ్చ, బహవో ద్రవ్యరసాదయో గుర్వాదిభిర్గృహీతా భవంతి| తథా చాయుర్వేదశాస్త్రేషు రసాదిభ్యో గుర్వాదీనామగ్రే గ్రహణం దృష్టం| యథా,-వాతాదిదోషగుణనిరూపణాయాం గుర్వాదీనామేవ పూర్వం గ్రహణం, న రసాదీనాం| తథా చ, "తత్ర రూక్షో లఘుః" ఇత్యాచార్యోఽపఠద్వాయ్వాదిలక్షణే (హృ. సూ. అ. 1|11)| ఏవం గుర్వాదీనామేవాగ్రగ్రహణాత్ గుర్వాదిష్వేవ వీర్యాఖ్యాఽన్వర్థా-అనుగతార్థేతి భణ్యతే|

Adhikarana rasAdInAM viryatvABAvaH (16) · Śloka 16

అతశ్చ విపరీతత్వాత్సంభవత్యపి నైవ సా| వివక్ష్యతే రసాద్యేషు, వీర్యం గుర్వాదయో హ్యతః||16||

స0-అతః-అస్మాచ్చ కారణకదంబకాత్, విపరీతత్వాత్-వైపరిత్యేన స్థితత్వాత్, న రసాదయో వీర్యం| తథా హి,-రసస్య సారత్వం నాస్తి, జాఠరానలసంయోగవశేన రసాంతరోత్పత్తేః| గుర్వాదీనాం తు జాఠరాగ్నిసంయోగవశేనాపి నాన్యథాభావః| తథా చ న రసస్య శక్త్యుత్కర్షవివర్తిత్వం,-యతో రసస్య గుర్వాద్యాహితశక్తేరేవ స్వకర్మణి సామర్థ్యం| వ్యవహారాయ యథా గుర్వాదేర్ముఖ్యత్వం యథా చ బహ్వగ్రగ్రహణం తథా ప్రాగ్దర్శితం| ప్రభావః-సర్వాతిశాయి ద్రవ్యస్వభావః, తస్య చ క్రియానిర్వర్తనసామాన్యే సత్యపి వీర్యసంజ్ఞా పూర్వోక్తాద్ధేతోర్న ప్రవర్తతే| ఏవం విపాకకర్మణోరపి చింత్యం| తస్మాత్ రసాద్యేషు సంభవత్యపి-విద్యమానాఽపి, అసద్రూపేవ సా వీర్యసంజ్ఞా న వివక్ష్యతే-నోరరీక్రియతే| ఆదౌ భవః-ఆద్యః| దిగాదిత్వాద్యత్| రస ఆద్యో యేషాం-ప్రభావాదీనాం, త ఏవం తేషు| వీర్యమిత్యాది| హిశబ్దో యస్మాదర్థే| యత ఏవం సా-వీర్యసంజ్ఞా, సంభవత్యపి రసాదిషు వైపరీత్యాన్న వివక్ష్యతే, అతో గుర్వాదయ ఏవ వీర్యం, న రసాదయః |

Adhikarana dvidhaiva vIryam (17) · Śloka 17

ఉష్ణం శీతం ద్విధైవాన్యే వీర్యమాచక్షతే| |17|

స0-అన్య ఆచార్యా ఉష్ణం శీతమితి ద్విప్రకారం వీర్యమాచక్షతే| ఏవకారోఽవధారణార్థః| ద్విధైవ వీర్యం, నాష్టధేతి|

Adhikarana tatropapattiH (17-18) · Śloka 18

అపి చ| నానాత్మకమపి ద్రవ్యమగ్నిషోమౌ మహాబలౌ||17|| వ్యక్తావ్యక్తం జగదివ నాతిక్రామతి జాతుచిత్| |18|

స0-అపి చేతి నిపాతసముదాయో యుక్తిసముచ్చయే| తేఽపి సయుక్తికమేవాహురిత్యర్థః| తామేవ యుక్తిం దర్శయన్నాహ-నానాత్మకమపీత్యాది| నానాస్వభావమపి ద్రవ్యం-స్థావరజంగమాద్యం చేతనాచేతనం, అగ్నీషోమౌ మహాబలౌ-ఉత్కృష్టశక్తీ, న జాతు కదాచిదతిక్రామతి-నోల్లంఘ్య వర్తతే| అవశ్యం హి ద్రవ్యం కించిదాగ్నేయం కించిత్సౌమ్యం, అతః కించిద్ద్రవ్యముష్ణవీర్యం కించిచ్ఛీతవీర్యం| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 26|84)- "న మత్స్యాన్ పయసా సహాభ్యవహ్రియాత్| ఉభయం హ్యేతన్మధురం మధురవిపాకం శీతోష్ణత్వాత్ విరుద్ధవీర్యం, విరుద్ధవీర్యత్వాచ్ఛోణితప్రదూషణాయ|" ఇతి| అత్ర దృష్టాంతమాహ-వ్యక్తావ్యక్తమిత్యాది| వ్యక్తం చావ్యక్తం చ వ్యక్తావ్యక్తం, నానాత్మకమపి జగత్-త్రైలోక్యం కర్తృ యథా వ్యక్తం చావ్యక్తం చ నాతిక్రామతి, తథా ద్రవ్యమగ్నీషోమావిత్యర్థః| వ్యక్తం-స్థూలం, దృశ్యమిత్యర్థః| సాంఖ్యానాం తు మహదాది-వ్యక్తం, అవ్యక్తం-ప్రధానం పురుషశ్చ|

Adhikarana uShNavIryalakShaNam shItavIryalakShaNam (18-19) · Śloka 19

| తత్రోష్ణం భ్రమతృడ్గ్లానిస్వేదదాహాశుపాకితాః||18|| శమం చ వాతకఫయోః కరోతి, శిశిరం పునః| హ్లాదనం జీవనం స్తంభం ప్రసాదం రక్తపిత్తయోః||19||

స0-తత్ర-తయోరుష్ణశీతయోర్మధ్యే, ఉష్ణం-ఉష్ణవీర్యం, భ్రమాదీన్ కరోతి| ఆశుపాకితాం-శీఘ్రపాకిత్వం| శిశిరం పునః-శీతవీర్యం తు, హ్లాదనాదీన్ కరోతి|

Adhikarana vipAkasya lakShaNam (20) · Śloka 20

వీర్యాదనంతరం విపాకం లక్షయతి జాఠరేణాగ్నినా యోగాద్యదుదేతి రసాంతరం| రసానాం పరిణామాంతే స విపాక ఇతి స్మృతః||20||

స0-జాఠరేణ-ఔదర్యేణ, అగ్నినా యోగాత్-సంశ్లేషాత్, యత్ రసానాం పరిణామాంతే-జరణనిష్ఠాకాలే, రసాంతరం-రసవిశేషః, ఉదేతి-ఉపద్యతే, స విపాక ఇతి స్మృతో-మునిభిః కథితః|

Adhikarana vipAkatraividhyam (21) · Śloka 21

స్వాదుః పటుశ్చ మధురమమ్లోఽమ్లం పచ్యతే రసః| తిక్తోషణకషాయాణాం విపాకః ప్రాయశః కటుః||21||

స0-స్వాదుః-మధురో గుడాదిః, పటుః-లవణః సైంధవాదిః, మధురం [ యథా భవతి తథా ] కృత్వా పచ్యతే రస ఇతి సంబంధః| మధురమితి క్రియావిశేషణత్వాన్నపుంసకలింగం| స్వాదుఃస్వాదువిపాకో, లవణోఽపి స్వాదువిపాక ఇత్యర్థః| అమ్లో రసో-దధికాంచికాదిః, అమ్లం పచ్యతే-అమ్లవిపాకో భవతి| తిక్తోషణకషాయాణాం ప్రాయశః కటుర్విపాకో భవతి| ప్రాయశోగ్రహణం పూర్వత్రాపి యోజనీయం| తేన వ్రీహిస్థో మధురో రసోఽమ్లం పచ్యత ఇత్యుపపన్నం| తథా చోక్తం (హృ. సూ. అ. 6|10)- "స్వాదురమ్లవిపాకోఽన్యో వ్రీహిః" ఇతి| తథా, హరీతక్యా భూయస్త్వేన యః కషాయో రసః, స మధురమేవ పచ్యతే| తథా, కటుకో రసః శుంఠ్యార్ద్రకపిప్పల్యాదిస్థో మధురం పచ్యతే| తథా చోక్తం (హృ. సూ. అ. 6|153)- "కషాయా మధురా పాకే" ఇతి| తథా (హృ. సూ. అ. 6|163)- నాగరం దీపనం వృష్యం గ్రాహి హృద్యం విబంధనుత్| రుచ్యం లఘు స్వాదుపాకం " ఇతి, "తద్వదార్దకం" ఇతి| తథా (హృ. సూ. అ. 6|161)- "శ్లేష్మలా స్వాదుశీతార్ద్రా" ఇత్యారంభ యావత్ "స్వాదుపాకా" ఇతి| అత్ర కేచిదాహుః,-తిక్తకషాయయోరేవ కటువిపాకతయా పిత్తకర్తృత్వమాపద్యత ఇతి| తదేతదసత్| శీతవీర్యత్వేనైతయోః పిత్తహర్తృత్వాత్| వీర్యం హి రసవిపాకౌ విజయతే| వక్ష్యతి హి (శ్లో. 25)- "రసం విపాకస్తౌ వీర్యం" ఇతి|

Adhikarana trayANAM pAkAnAM lakShaNam (22-23) · Śloka 23

రసైరసౌ తుల్యఫలస్తత్ర ద్రవ్యం శుభాశుభం| కించిద్రసేన కురుతే కర్మ పాకేన చాపరం||22|| గుణాంతరేణ వీర్యేణ ప్రభావేణైవ కించిన| |23|

స0-రసైః-జిహ్వావైషయికైర్మధురామ్లకటుకైః, విపాకకాలోపలభ్యో మధురామ్లకటుకలక్షణో యో రసో భవతి-అసౌ, తుల్యఫలః,-తుల్యం-సదృశం, ఫలం యస్య స తుల్యఫలః| ఏతదుక్తం భవతి,-అభ్యవహృతస్య మధురరసస్య జాఠరాగ్నిసంయోగవశాత్ యత్ రసాంతరం ఫలతయా నిష్పన్నం తత్ రసైః సదృశఫలం| ఫలగ్రహణేనైతత్ప్రతిపాదయతి,-ఫలోపమమేవ వృష్యాదిలక్షణం కార్యసదృశం, న తు కుసుమోపమం దేహాహ్లాదనాదిలక్షణం కార్యమితి| ఏవమమ్లాదీనామపి వ్యాఖ్యేయం| తత్రేత్యాది| తత్ర-తేషు రసవీర్యవిపాకాదిషు మధ్యే, ద్రవ్యం కించిచ్ఛుభాశుభం-సదసత్కర్మ, రసేన కురుతే| యథా,-మధు మధురకషాయరసత్వేన పిత్తం శమయతి| కించిద్విపాకేన| యథా,-తదేవ మధు కటువిపాకతయా కఫం హంతి| కించిన్న ద్రవ్యం గుణాంతరేణ,-అన్యోన్యగుణవికృతత్వాత్ రసవిపాకతో యః స గుణాంతరో గుర్వాదిః, తేన| యథా,-అమ్లం కాంజికం కఫం శమయతి రౌక్ష్యాత్| కించిన వీర్యేణ| యథా (సంగ్రహే సూ. అ. 17)- "కషాయతిక్తం మహత్పంచమూలం వాతం జయతి, న తు పిత్తముష్ణవీర్యత్వాత్|" కించిన ద్రవ్యం ప్రభావేణైవ శుభాశుభం కర్మ కురుతే| యథా,-అమ్లోష్ణా సురా క్షీరం వర్ధయతి| నను, యత్ర ద్రవ్యాశ్రితానాం రసాదీనాం విరోధః, తత్రైషాం కార్యనిష్పత్తౌ సమశక్తిత్వం న వా ? ఇత్యాశంకానివృత్త్యర్థమాహ-

Adhikarana dravyadInAM pRuthak prayojanatvaM (23-24) · Śloka 24

| యద్యద్ద్రవ్యే రసాదీనాం బలవత్త్వేన వర్తతే||23|| అభిభూయేతరాంస్తత్తత్కారణత్వం ప్రపద్యతే| విరుద్ధగుణసంయోగే భూయసాఽల్పం హి జీయతే||24||

స0-రసాదీనాం-రసవీర్యవిపాకప్రభావానాం మధ్యే, యత్-రసాదివస్తు,-రసో వా వీర్యం వా విపాకో వా ప్రభావో వా, బలవత్త్వేన-బలిష్ఠతయా, ద్రవ్యే వర్తతే-అవతిష్ఠతే, తత్-వస్తుజాతం, ఇతరాన్-అబలిష్ఠాన్, అభిభూయ-విఫలీకృత్య, కారణత్వం ప్రపద్యతే,-కర్మకరణే కారణతామాసాదయతీత్యర్థః| అత ఇదమాహ-విరుద్ధేత్యాది| హి-యస్మాత్, విరుద్ధగుణసంయోగే-సంహతీభావే సతి, యదల్పం వస్తు తత్ భూయసా-బలవతా, జీయతే-అభిభూయతే| గుణశబ్దేన చాత్ర రసాదయో గృహ్యంతే, న పారిభాశికా గుర్వాదయోఽప్రకృతత్వాత్| విరుద్ధగుణసంయోగ ఇత్యత్ర విరుద్ధగుణసమవేతద్రవ్యసంయోగ ఇతి బోధ్యం, న విరుద్ధగుణసంయోగ ఇతి| న హి గుణానాం సంయోగో వక్తుం యుజ్యతే, కిం తర్హి ? ద్రవ్యాణాం| తథా చ మునిః (చ. వి. అ. 1|28)- "సంయోగస్తు ద్వయోర్బహూనాం వా ద్రవ్యాణాం సంహతీభావః|" ఇతి| విరోధశ్చ ద్వివిధః,-స్వరూపతః కార్యతశ్చ| స్వరూపవిరోధో యథా,-గురులఘ్వోః శీతోష్ణయోశ్చ| కార్యతో యథా,-వాయౌ జేతవ్యే రూక్షోష్ణద్రవ్యసంయోగోపయోగః| అత్ర హి యో గుణానాం విరోధః, స కార్యేణ| తత్ర యదల్పం వస్తుజాతం తత్ భూయసా వస్తుజాతేనాభిభూయతే| తత్ర యథా,-క్షీరం శీతవీర్యమపి మధురరసహేతుకస్నేహగౌరవాదిభిః సహాయబాహుల్యాద్వాతశమనాఖ్యం కార్యం కరోతి, న పునః స్వకార్యం వాతప్రకోపాఖ్యం| యత్ర తు ద్రవ్యే రసాదీనాముత్కర్షాసంభవః పరస్పరం సామ్యం, తత్ర కస్య కార్యకారణత్వం ? ఇత్యాహ-

Adhikarana rasAdInAM sAmye svABAvikam balam (25) · Śloka 25

రసం విపాకస్తౌ వీర్యం ప్రభావస్తాన్యపోహతి| బలసామ్యే రసాదీనామితి నైసర్గికం బలం||25||

స0-రసం-మధురాదిషడ్విధం, విపాకః కర్తా అపోహతి-కార్యకరణే కుంఠయతి| యథా,-మధురో మధుని రసః కటునా విపాకేనాభిభూయతే, అత ఏవ పవనశమనాఖ్యం కార్యం మధురరసహేతుకం న కరోతి, అపి తు వాతప్రకోపనాఖ్యం కటువిపాకహేతుకమేవ కరోతి| తౌ-రసవిపాకౌ, వీర్యం కర్తృభూతమపోహతి| యథా,-మహిషామిషే స్థితౌ మధురరసవిపాకావుష్ణవీర్యాఖ్యం కర్తృ అభిభవతి, అత ఏవ తన్మాంసం పిత్తాదిదూషణం, అన్యథా స్వాదురసవిపాకిత్వాత్ పిత్తశమకమేవ స్యాత్| ప్రభావస్తు త్రీణ్యపి రసాదీని విజయతే| యథా,-అమ్లరసవిపాకోష్ణవీర్యా సురా క్షీరం జనయతి| బలసామ్యే ఇతి-ఈదృశం, రసాదీనాం నైసర్గికం బలం,-స్వాభావికీ శక్తిః| ఏతదుక్తం భవతి,-రసం సమబలమపి విపాకోఽపోహతి, రసవిపాకౌ చ సమబలావపి వీర్యం స్వభావాదపోహతి, ఏతాని చ సమబలాన్యపి ప్రభావోఽపోహతీతి| నను, ద్రవ్యరసవిపాకవీర్యాణి కర్మానుమానేన యథాస్వరూపాణ్యేవావగచ్ఛామః| ప్రభావస్య తు న జ్ఞాయతే కీదృశం కర్మ ? ఇత్యత ఆహ-

Adhikarana praBAvasya lakShaNam (26) · Śloka 26

రసాదిసామ్యే యత్ కర్మ విశిష్టం తత్ ప్రభావజం| |26|

స0-ద్వయోర్ద్రవ్యయో రసాదీనాం-రసవీర్యవిపాకానాం సామ్యే సతి, యదేకం ద్రవ్యమన్యత్కర్మ కురుతే, అన్యత్పునరన్యద్విశిష్టం కర్మ, తత్ ప్రభావజం-ప్రభావాజ్జాతమితి జ్ఞేయం| అయమస్య ద్రవ్యస్య ప్రభావ ఇతి విశిష్టకర్మకరణాన్నిశ్చీయత ఇత్యర్థః| నను, ప్రభావః క ఉచ్యతే ? ఇతి చేత్ బ్రూమః| రసవీర్యవిపాకాదిగుణాతిశాయీ ద్రవ్యస్య స్వభావో యః, స ప్రభావః| ఉక్తం చ-"రసవీర్యవిపాకాదిగుణాతిశయవానలం| ద్రవ్యస్వభావో నిర్దిష్టో యః ప్రభావః స కీర్తితః||" ఇతి| అత్ర నిదర్శనార్థమాహ-

Adhikarana praBavodAharaNam (26-27) · Śloka 27

| దంతీ రసాద్యైస్తుల్యాఽపి చిత్రకస్య విరేచనీ||26|| మధుకస్య చ మృద్వీకా, ఘృతం క్షీరస్య దీపనం| |27|

స0-చిత్రకస్య రసవీర్యవిపాకైస్తుల్యాఽపి దంతి రసాదిభ్యోఽతిశాయిద్రవ్యస్వభావయోగాద్విరేచనీ, న చిత్రకః, చిత్రకత్వాత్| మధుకస్య చ మృద్వీకా తుల్యాఽపి రసాదిభ్యోఽతిశాయిద్రవ్యస్వభావయోగాత్ మృద్వీకా విరేచనీ, న మధుకం| ఘృతం క్షీరస్య రసాదిభిస్తుల్యమపి ఘృతం దీపనం, న పునః క్షీరం| అన్యే ప్రభావలక్షణమన్యథాఽఽహ-ప్రతివస్తు స్వసంజ్ఞాప్రవృత్తినిమిత్తలక్షణో యో ధర్మస్త్వతలాదిప్రత్యయప్రతీతిసమధిగమ్యః స ప్రభావః| తంత్రాంతరే చోక్తం-"వస్తూనాం యః స్వసంజ్ఞాయాః ప్రవృత్తౌ కారణే స్మృతః| త్వతలాదిప్రబోధ్యశ్చ ప్రభావ ఇతి స స్మృతః||" ఇతి| ఏవం చ దంతీత్వాద్దంత్యా విరేచనకారిత్వం ప్రభావః, చిత్రకస్య చిత్రకత్వాదవిరేచనకారిత్వం ప్రభావః, ఏవం మృద్వీకాత్వాన్మృద్వీకాయా విరేచనకారిత్వం ప్రభావః, ఇత్యాది సకలపదార్థేషు బోధ్యం| సామాన్యవిశేషాభ్యాం యతః సకలం వ్యాప్తం, అతో గ్రంథకార ఇదమాహ-

Adhikarana dravyabhedena karmaNo bhedaH (27-28) · Śloka 28

| ఇతి సామాన్యతః కర్మ ద్రవ్యాదీనాం, పునశ్చ తత్||27|| విచిత్రప్రత్యయారబ్ధద్రవ్యభేదేన భిద్యతే| |28|

స0-ఇతి-ప్రకారే, అనేన ప్రకారేణ ద్రవ్యరసవీర్యాదీనాం సామాన్యేన కర్మ వ్యాఖ్యాతం, న విశేషేణ| యైరేవ మహాభూతై రసవీర్యాదయో ద్రవ్యాశ్రితా ఆరబ్ధాః, తైరేవ తథాభూతైస్తదాశ్రయమపి ద్రవ్యం| అతః సామాన్యతః కర్మ ద్రవ్యాదీనాముక్తం| సాంప్రతం విశిష్టం కర్మ ప్రతిద్రవ్యం వక్తుమిదమాహ-పునశ్చ తదితి| తత్-సామాన్యోక్తం కర్మ ద్రవ్యరసాదీనాం సంబంధి, పునర్భిద్యతే-విశిష్యతే| కేన ? ఇత్యాహ-విచిత్రేత్యాది| విచిత్రాశ్చ తే ప్రత్యయాశ్చ విచిత్రప్రత్యయాః,-నానాకారసన్నివేశవిశేషయుక్తాని మహాభూతాని, ప్రతిసత్త్వం ప్రాక్తనశుభాశుభకర్మప్రేరితో విచిత్రో మహాభూతపరిణామ ఇత్యర్థః| విచిత్రప్రత్యయారబ్ధం చ తద్ద్రవ్యం చ, తస్య భేదో-విశేషః, తేన విచిత్రప్రత్యయారబ్ధద్రవ్యభేదేన, తత్-సామాన్యోక్తం కర్మ ద్రవ్యాదీనాం, భిద్యతే-నానాత్వేన సంపద్యతే| ద్రవ్యాశ్రితత్వాద్రసాదీనామపి యత్కర్మ తదపి ద్రవ్యభేదేన భిద్యతే| నను, సర్వమపి దేశకాలాదివశాద్విచిత్రప్రత్యయారబ్ధం, పరస్పరవైలక్షణ్యాద్ద్రవ్యాణాం| పరస్పరవైలక్షణ్యే చైషాం విచిత్రప్రత్యయారబ్ధత్వమేవ కారణం| యద్వశాదన్యదిదం ద్రవ్యమితి రూపరసవీర్యవిపాకాదిభిన్నముత్పద్యతే, తథా ప్రతిభాసతే చ| తత్కిన్ను ? "విచిత్రప్రత్యయారబ్ధద్రవ్యభేదేన భిద్యతే|" ఇతి| అత్రాచక్ష్మహే| సత్యమేతత్, కింతు విశిష్టద్రవ్యస్య సంగ్రహార్థం విచిత్రప్రత్యయారబ్ధమితి విశేషణం శాస్త్రకృతా కృతం| యస్య భేదేన ద్రవ్యే రసవీర్యాదీనాం యత్సామాన్యోక్తం కర్మ తద్భిద్యతే| యస్మిన్ ద్రవ్యే రసాదీనామన్యాని మహాభూతాన్యారంభకాణి ద్రవ్యస్య చారంభకాణ్యపరాణి, తద్ద్రవ్యం విచిత్రప్రత్యయారబ్ధం| తదేవం ద్రవ్యాణాం ద్వైవిధ్యం| యతః కానిచిద్ద్రవ్యాణి యైరేవ మహాభూతైర్యథావిధై రసాదయ ఆరబ్ధాః, తైరేవ తథావిధైర్మహాభూతైస్తదాశ్రయాణ్యపి ద్రవ్యాణ్యారబ్ధాని| తాని రసాదిసమానప్రత్యయారబ్ధాన్యుచ్యంతే| తాని చ యథాయథం తత్కర్మ రసాద్యనుగుణం సామాన్యాత్ కుర్వతే| యథా,-క్షీరేక్షుశర్కరాదీని| కానిచిత్పునస్తదాశ్రితరసాదిసమారంభకమహాభూతాన్యన్యాని తదాశ్రయద్రవ్యారంభకాణ్యన్యాని చ మహాభూతాని, తైరారబ్ధాని తాని విచిత్రప్రత్యయారబ్ధాని ద్రవ్యాణి| ఏతదుక్తం భవతి,-రసాదీనామారంభకాణ్యన్యాని ద్రవ్యస్య చారంభకాణ్యన్యథాభూతాని మహాభూతాని, నోభయత్రైకరూపాణీతి| తాని చ యథాయథం రసాద్యనుగుణం కర్మ న కుర్వంతి, భిన్నత్వాద్ధేతుభావస్య| తథా హి,-రసాదీనామారంభేఽన్యో హేతురన్యశ్చ తదాశ్రయద్రవ్యారంభ ఇతి| యథా,-మకుష్ఠయవమత్స్యసింహాదీని| ఏతాని హి యథారసం న వీర్యవిపాకకర్మ కుర్వంతి, విచిత్రప్రత్యయారబ్ధత్వాత్| ఇత్థం యాని రసాదిసమానప్రత్యయారబ్ధాని ద్రవ్యాణి బహూన్యపి తేషాం రసోపదేశేన కర్మ నిర్దేష్టుం శక్యతే| అత ఏవ హేతోః షణ్ణాం రసానాం యో గుణనిర్దేశః, తస్య సార్థకత్వం| రసోపదేశమంతరేణ హి బహుతరాణాం ద్రవ్యాణాం సమానరూపాణాం క్షీరేక్ష్వాదీనాం కర్మ వక్తుం సుఖేన శక్యతే| యాని తు విచిత్రప్రత్యయారబ్ధాని ద్రవ్యాణి తేషాం ప్రతిద్రవ్యం కర్మోపదేశం వినా యథాయథం కర్మ వక్తుం న శక్యతే|

Adhikarana udAharaNArthaM granthakRudvacaH (9) · Śloka 1

ఏతదుదాహరణార్థం గ్రంథకృదాహ స్వాదుర్గురుశ్చ గోధూమో వాతజిద్వాతకృద్యవః||28|| ఉష్ణా మత్స్యాః పయః శీతం కటుః సింహో న శూకరః| 281/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయో నామ నవమోఽధ్యాయః||1||

స0-స్వాదురసోపేతో గురుగుణయుక్తక్తశ్చ గోధూమో మధురరసోపదిష్టం వాతజిత్త్వం యత్ కర్మ తత్ కరోతి, సమానప్రత్యయారబ్ధత్వాత్| యవస్తు స్వాదురసోపేతో గురుగుణయుక్తక్తశ్చ గోధూమో మధురరసోపదిష్టం యద్వాతజిత్త్వం కర్మ తన్న కరోతి, అపి తు వాతకృత్త్వమేవ కరోతి, విచిత్రప్రత్యయారబ్ధత్వాత్| మత్స్యః స్వాదురసోపేతో గురుగుణోపేతశ్చ న మధురరసోపదిష్టః శీతవీర్యః, కిం తర్హి ? ఉష్ణవీర్యః, విచిత్రప్రత్యయారబ్ధత్వాత్| క్షీరం చ స్వాదురసోపేతం గురుగుణయుక్తం చ మధురరసోపదిష్టం శీతవీర్యం, సమానప్రత్యయారబ్ధత్వాత్| స్వాదురసయుక్తో గురుగుణయుక్తశ్చ సింహో న యథారసం మధురవిపాకః, కిం తర్హి ? కటుకో విపాకే, విచిత్రప్రత్యయారబ్ధత్వాత్| శూకరో మధురరసయుక్తో గురుగుణోపేతశ్చ యథారసం మధురవిపాక ఏవ, సమానప్రత్యయారబ్ధత్వాత్| ఏవం యాని సమానప్రత్యయారబ్ధాని ద్రవ్యాణి తేషాం రసోపదేశేనైవ గుణా నిర్దిష్టా భవంతి| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 23|48)- "శీతం వీర్యేణ యద్ద్రవ్యం మధురం రసపాకయోః| తయోరమ్లం యదుష్ణం చ యచ్చోక్తం కటుకం తయోః|| తేషాం రసోపదేశేన నిర్దిష్టో గుణసంగ్రహః| వీర్యతోఽవిపరీతానాం పాకతశ్చోపదేక్ష్యతే|| యథా పయో యథా సర్పిర్యథా వా చవ్యచిత్రకౌ| ఏవమాదీని చాన్యాని నిర్దిశేద్రసతో భిషక్||" ఇతి| బాహుల్యేన చ రసాదిసమానప్రత్యయారబ్ధాన్యేవ ద్రవ్యాణీతి చేతసి కృత్వాఽఽచార్యోఽవోచత్| యథా (శ్లో.4)- "గుర్వాదయో గుణా ద్రవ్యే పృథివ్యాదౌ రసాశ్రయే| రసేషు వ్యపదిశ్యంతే సాహచర్యోపచారతః||" ఇతి| అత ఏవ చ బహుతరాణి ద్రవ్యాణి రసాదిసమానప్రత్యయారబ్ధాని, అతో రసోపదేశవ్యాప్త్యా తాని నిర్దేష్టుం శక్యంతే, నాన్యథా| విచిత్రప్రత్యయారబ్ధాని పునః కతిపయాన్యేవ ద్రవ్యాణి, తాని ప్రతిద్రవ్యమేవోపదిశ్యంతే| మునినాఽప్యయమర్థో యుక్త్యవోక్తః| యథా (చ. సూ. అ. 23|59)- "మధురం కించిదుష్ణం స్యాత్కషాయం తిక్తమేవ చ| యథా మహత్పంచమూలం యథా చానూపమామిషం|| లవణం సైంధవం నోష్ణమమ్లమామలకం యథా| అర్కగురుగుడూచీనాం తిక్తానాం చోష్ణముచ్యతే|| కించిదమ్లరసం గ్రాహి కించిదమ్ల భినత్తి చ| యథా కపిత్థం సంగ్రాహి భేది చామలకం యథా|| పిప్పలీనాగరం వృష్యం కటు చావృష్యముచ్యతే| కషాయః స్తంభనః శీతః సోఽభయాయా మతోఽన్యథా| తస్మాద్రసోపదేశేన న సర్వం ద్రవ్యమాదిశేత్|" ఇతి| యే చ రససంయోగా వక్ష్యమాణాస్తే రసాదిసమానప్రత్యయారబ్ధైర్మధురామ్లలవణతిక్తకటుకషాయరూపైర్మిథః కల్పనీయాః, న తు విచిత్రప్రత్యయారబ్ధైర్మధురామ్లలవణతిక్తకటుకషాయరూపైః| యస్మాత్తేషాం న యథాశాస్త్రనిరూపితా రసవీర్యవిపాకాదయో విద్యంతే, విచిత్రప్రత్యయారబ్ధవాత్| [అతో రసోపదేశవ్యాప్త్యా తైర్ద్రవ్యైస్తే రససంయోగాః కల్పయితుం న యుజ్యంతే|] అయం రససంయోగభేద ఏవంగుణోఽయమేవంగుణః, ఏవంగుణత్వాచ్చాముష్మిన్విషయే యోజ్య ఏతస్మిన్విషయే చాయమితి నిర్దేష్టుం న శక్యతే, అనిర్జ్ఞాతస్వరూపత్వాత్| న హి విచిత్రప్రత్యయారబ్ధైర్యే రససంయోగాః క్రియంతే, తేషాం స్వరూపం కథమప్యవధారయితుం శక్యతే| అపి చ, సమానప్రత్యయారబ్ధైర్యే సంయోగాః కల్ప్యంతే, తేషాం సంయోగినాం వీర్యతి యో విరోధః శీతోష్ణలక్షణః, స న దోషాయ| యే తు విచిత్రప్రత్యయారబ్ధైః సంయోగాః కల్ప్యంతే, తేషాం సంయోగినాం యః శీతోష్ణలక్షణో విరోధః, స దోషాయేతి వేద్యం| అన్యథా రసాలాపానకాదీనామనేకద్రవ్యకృతానామనభ్యవహార ఏవ ప్రాప్నుయాత్| తథా, త్రయస్త్రింశద్వర్గా యే వక్ష్యమాణాస్తేషు యదయౌగికం తజ్జహ్యాత్ యౌగికం త్వనుక్తమపి యుంజ్యాదితి యద్వక్ష్యతే తత్ర రసాదిసమానప్రత్యయారబ్ధమేవ యోజ్యం, న విచిత్రప్రత్యయారబ్ధం| తస్య రసవీర్యవిపాకానాం నిశ్చయస్య కర్తుమశక్యత్వాత్| తస్మాదిత్యాది| యత ఏవం విచిత్రప్రత్యయారబ్ధం విచిత్రరూపం, తస్మాద్రసోపదేశేన న తత్సర్వం ద్రవ్యమాదిశేత్, అపి తు రసాదిసమానప్రత్యయారబ్ధమేవ ద్రవ్యం రసోపదేశేన నిర్దిశేదితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయాధ్యాయో నవమః సమాప్తః|| 9||