Adhikarana dravyAdivij~jAnIyAdhyAyonavamaH (2) · Śloka 2
అథాతో ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||
अथातो द्रव्यादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM dravyameva shreShTham (1) · Śloka 1
తత్ర ద్రవ్యస్య రసాదిభ్యః ప్రాఙ్నిర్దేశః, ప్రాధాన్యాత్| ప్రాధాన్యం చ స్వయమేవ గ్రంథకృత్ ప్రతిపాదయన్నాహ ద్రవ్యమేవ రసాదీనాం శ్రేష్ఠం, తే హి తదాశ్రయాః| |1|
तत्र द्रव्यस्य रसादिभ्यः प्राङ्निर्देशः, प्राधान्यात्| प्राधान्यं च स्वयमेव ग्रन्थकृत् प्रतिपादयन्नाह द्रव्यमेव रसादीनां श्रेष्ठं, ते हि तदाश्रयाः| |१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyasya pa~jcaBUtAtmakatvam (1) · Śloka 1
| పంచభూతాత్మకం తత్తు|1|
| पञ्चभूतात्मकं तत्तु|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyotpattiprakAraH (1-2) · Śloka 2
| క్ష్మామధిష్ఠాయ జాయతే||1|| అంబుయోన్యగ్నిపవననభసాం సమవాయతః| తన్నిర్వృత్తిర్విశేషశ్చ వ్యపదేశస్తు భూయసా||2||
| क्ष्मामधिष्ठाय जायते||१|| अम्बुयोन्यग्निपवननभसां समवायतः| तन्निर्वृत्तिर्विशेषश्च व्यपदेशस्तु भूयसा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvadravyANAM sarvadharmatvam (3) · Śloka 3
తస్మాన్నైకరసం ద్రవ్యం భూతసంఘాతసంభవాత్| |3|
तस्मान्नैकरसं द्रव्यं भूतसङ्घातसम्भवात्| |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvarogANAM sarvadoShajatvam dharmatAratamyam sarvadharmatvaparihAraH (3-4) · Śloka 4
| నైకదోషాస్తతో రోగాస్తత్ర వ్యక్తో రసః స్మృతః||3|| అవ్యక్తోఽనురసః కించిదంతే వ్యక్తోఽపి చేష్యతే| |4|
| नैकदोषास्ततो रोगास्तत्र व्यक्तो रसः स्मृतः||३|| अव्यक्तोऽनुरसः किञ्चिदन्ते व्यक्तोऽपि चेष्यते| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravye gurvAdayo guNAH rase sAhacaryopacArato guNAH (4-5) · Śloka 5
| గుర్వాదయో గుణా ద్రవ్యే పృథివ్యాదౌ రసాశ్రయే||4|| రసేషు వ్యపదిశ్యంతే సాహచర్యోపచారతః| |5|
| गुर्वादयो गुणा द्रव्ये पृथिव्यादौ रसाश्रये||४|| रसेषु व्यपदिश्यन्ते साहचर्योपचारतः| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pArthivadravyalakShaNam (5-6) · Śloka 6
| తత్ర ద్రవ్యం గురుస్థూలస్థిరగంధగుణోల్బణం||5|| పార్థివం గౌరవస్థైర్యసంఘాతోపచయావహం| |6|
| तत्र द्रव्यं गुरुस्थूलस्थिरगन्धगुणोल्बणम्||५|| पार्थिवं गौरवस्थैर्यसङ्घातोपचयावहम्| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ApyadravyalakShaNam (6-7) · Śloka 7
| ద్రవశీతగురుస్నిగ్ధమందసాంద్రరసోల్బణం||6|| ఆప్యం స్నేహనవిష్యందక్లేదప్రహ్లాదబంధకృత్| |7|
| द्रवशीतगुरुस्निग्धमन्दसान्द्ररसोल्बणम्||६|| आप्यं स्नेहनविष्यन्दक्लेदप्रह्लादबन्धकृत्| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgneyadravyalakShaNam (7-8) · Śloka 8
| రూక్షతీక్ష్ణోష్ణవిశదసూక్ష్మరూపగుణోల్బణం||7|| ఆగ్నేయం దాహభావర్ణప్రకాశపచనాత్మకం| |8|
| रूक्षतीक्ष्णोष्णविशदसूक्ष्मरूपगुणोल्बणम्||७|| आग्नेयं दाहभावर्णप्रकाशपचनात्मकम्| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyavyadravyalakShaNam (8-9) · Śloka 9
| వాయవ్యం రూక్షవిశదలఘుస్పర్శగుణోల్బణం||8|| రౌక్ష్యలాఘవవైశద్యవిచారగ్లానికారకం| |9|
| वायव्यं रूक्षविशदलग़ुस्पर्शगुणोल्बणम्||८|| रौक्ष्यलाग़ववैशद्यविचारग्लानिकारकम्| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nABasadravyalakShaNam (9-10) · Śloka 10
| నాభసం సూక్ష్మవిశదలఘుశబ్దగుణోల్బణం||9|| సౌషిర్యలాఘవకరం| |10|
| नाभसं सूक्ष्मविशदलघुशब्दगुणोल्बणम्||९|| सौषिर्यलाघवकरम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvadravyamauShadham (10) · Śloka 10
జగత్యేవమనౌషధం| న కించిద్విద్యతే ద్రవ్యం వశాన్నానార్థయోగయోః||10||
जगत्येवमनौषधम्| न किञ्चिद्विद्यते द्रव्यं वशान्नानार्थयोगयोः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnipavanotkaTaM dravyamUrdhvagam bhUmitoyaguNAdhikamadhogAmi (11-12) · Śloka 12
ద్రవ్యమూర్ధ్వగమం తత్ర ప్రాయోఽగ్నిపవనోత్కటం| అధోగామి చ భూయిష్ఠం భూమితోయగుణాధికం||11|| ఇతి ద్రవ్యం రసాన్ భేదైరుత్తరత్రోపదేక్ష్యతే| |12|
द्रव्यमूर्ध्वगमं तत्र प्रायोऽग्निपवनोत्कटम्| अधोगामि च भूयिष्ठं भूमितोयगुणाधिकम्||११|| इति द्रव्यम् रसान् भेदैरुत्तरत्रोपदेक्ष्यते| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vIryasya carcAprastAvaH (12-13) · Śloka 13
| వీర్యం పునర్వదంత్యేకే గురు స్నిగ్ధం హిమం మృదు||12|| లఘు రూక్షోష్ణతీక్ష్ణం చ తదేవం మతమష్టధా| |13|
| वीर्यं पुनर्वदन्त्येके गुरु स्निग्धं हिमं मृदु||१२|| लघु रूक्षोष्णतीक्ष्णं च तदेवं मतमष्टधा| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana carakamate sarvaM vIryavadeva (13-14) · Śloka 14
చరకాచార్యః పునరేవం వక్తి | చరకస్త్వాహ వీర్యం తత్ క్రియతే యేన యా క్రియా||13|| నావీర్యం కురుతే కించిత్సర్వా వీర్యకృతా హి సా| |14|
चरकाचार्यः पुनरेवं वक्ति | चरकस्त्वाह वीर्यं तत् क्रियते येन या क्रिया||१३|| नावीर्यं कुरुते किञ्चित्सर्वा वीर्यकृता हि सा| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gurvAdiShvevAShTasu vIryAkhyA (14-15) · Śloka 15
| గుర్వాదిష్వేవ వీర్యాఖ్యా తేనాన్వర్థేతి వర్ణ్యతే||14|| సమగ్రగుణసారేషు శక్త్యుత్కర్షవివర్తిషు| వ్యవహారాయ ముఖ్యత్వాద్బహ్వగ్రగ్రహణాదపి||15||
| गुर्वादिष्वेव वीर्याख्या तेनान्वर्थेति वर्ण्यते||१४|| समग्रगुणसारेषु शक्त्युत्कर्षविवर्तिषु| व्यवहाराय मुख्यत्वाद्बह्वग्रग्रहणादपि||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM viryatvABAvaH (16) · Śloka 16
అతశ్చ విపరీతత్వాత్సంభవత్యపి నైవ సా| వివక్ష్యతే రసాద్యేషు, వీర్యం గుర్వాదయో హ్యతః||16||
अतश्च विपरीतत्वात्सम्भवत्यपि नैव सा| विवक्ष्यते रसाद्येषु, वीर्यं गुर्वादयो ह्यतः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvidhaiva vIryam (17) · Śloka 17
ఉష్ణం శీతం ద్విధైవాన్యే వీర్యమాచక్షతే| |17|
उष्णं शीतं द्विधैवान्ये वीर्यमाचक्षते| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatropapattiH (17-18) · Śloka 18
అపి చ| నానాత్మకమపి ద్రవ్యమగ్నిషోమౌ మహాబలౌ||17|| వ్యక్తావ్యక్తం జగదివ నాతిక్రామతి జాతుచిత్| |18|
अपि च| नानात्मकमपि द्रव्यमग्निषोमौ महाबलौ||१७|| व्यक्ताव्यक्तं जगदिव नातिक्रामति जातुचित्| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNavIryalakShaNam shItavIryalakShaNam (18-19) · Śloka 19
| తత్రోష్ణం భ్రమతృడ్గ్లానిస్వేదదాహాశుపాకితాః||18|| శమం చ వాతకఫయోః కరోతి, శిశిరం పునః| హ్లాదనం జీవనం స్తంభం ప్రసాదం రక్తపిత్తయోః||19||
| तत्रोष्णं भ्रमतृड्ग्लानिस्वेददाहाशुपाकिताः||१८|| शमं च वातकफयोः करोति, शिशिरं पुनः| ह्लादनं जीवनं स्तम्भं प्रसादं रक्तपित्तयोः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vipAkasya lakShaNam (20) · Śloka 20
వీర్యాదనంతరం విపాకం లక్షయతి జాఠరేణాగ్నినా యోగాద్యదుదేతి రసాంతరం| రసానాం పరిణామాంతే స విపాక ఇతి స్మృతః||20||
वीर्यादनन्तरं विपाकं लक्षयति जाठरेणाग्निना योगाद्यदुदेति रसान्तरम्| रसानां परिणामान्ते स विपाक इति स्मृतः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vipAkatraividhyam (21) · Śloka 21
స్వాదుః పటుశ్చ మధురమమ్లోఽమ్లం పచ్యతే రసః| తిక్తోషణకషాయాణాం విపాకః ప్రాయశః కటుః||21||
स्वादुः पटुश्च मधुरमम्लोऽम्लं पच्यते रसः| तिक्तोषणकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayANAM pAkAnAM lakShaNam (22-23) · Śloka 23
రసైరసౌ తుల్యఫలస్తత్ర ద్రవ్యం శుభాశుభం| కించిద్రసేన కురుతే కర్మ పాకేన చాపరం||22|| గుణాంతరేణ వీర్యేణ ప్రభావేణైవ కించిన| |23|
रसैरसौ तुल्यफलस्तत्र द्रव्यं शुभाशुभम्| किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्||२२|| गुणान्तरेण वीर्येण प्रभावेणैव किञ्चिन| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyadInAM pRuthak prayojanatvaM (23-24) · Śloka 24
| యద్యద్ద్రవ్యే రసాదీనాం బలవత్త్వేన వర్తతే||23|| అభిభూయేతరాంస్తత్తత్కారణత్వం ప్రపద్యతే| విరుద్ధగుణసంయోగే భూయసాఽల్పం హి జీయతే||24||
| यद्यद्द्रव्ये रसादीनां बलवत्त्वेन वर्तते||२३|| अभिभूयेतरांस्तत्तत्कारणत्वं प्रपद्यते| विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाऽल्पं हि जीयते||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM sAmye svABAvikam balam (25) · Śloka 25
రసం విపాకస్తౌ వీర్యం ప్రభావస్తాన్యపోహతి| బలసామ్యే రసాదీనామితి నైసర్గికం బలం||25||
रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्यपोहति| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praBAvasya lakShaNam (26) · Śloka 26
రసాదిసామ్యే యత్ కర్మ విశిష్టం తత్ ప్రభావజం| |26|
रसादिसाम्ये यत् कर्म विशिष्टं तत् प्रभावजम्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praBavodAharaNam (26-27) · Śloka 27
| దంతీ రసాద్యైస్తుల్యాఽపి చిత్రకస్య విరేచనీ||26|| మధుకస్య చ మృద్వీకా, ఘృతం క్షీరస్య దీపనం| |27|
| दन्ती रसाद्यैस्तुल्याऽपि चित्रकस्य विरेचनी||२६|| मधुकस्य च मृद्वीका, घृतं क्षीरस्य दीपनम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyabhedena karmaNo bhedaH (27-28) · Śloka 28
| ఇతి సామాన్యతః కర్మ ద్రవ్యాదీనాం, పునశ్చ తత్||27|| విచిత్రప్రత్యయారబ్ధద్రవ్యభేదేన భిద్యతే| |28|
| इति सामान्यतः कर्म द्रव्यादीनां, पुनश्च तत्||२७|| विचित्रप्रत्ययारब्धद्रव्यभेदेन भिद्यते| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udAharaNArthaM granthakRudvacaH (9) · Śloka 1
ఏతదుదాహరణార్థం గ్రంథకృదాహ స్వాదుర్గురుశ్చ గోధూమో వాతజిద్వాతకృద్యవః||28|| ఉష్ణా మత్స్యాః పయః శీతం కటుః సింహో న శూకరః| 281/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయో నామ నవమోఽధ్యాయః||1||
एतदुदाहरणार्थं ग्रन्थकृदाह स्वादुर्गुरुश्च गोधूमो वातजिद्वातकृद्यवः||२८|| उष्णा मत्स्याः पयः शीतं कटुः सिंहो न शूकरः| २८१/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यादिविज्ञानीयो नाम नवमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon