14. dvividhōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

દોષોપક્રમણીયાદનન્તરં દ્વિવિધોપક્રમણીયારમ્ભેઽયં સમ્બન્ધઃ| પૂર્વં સામાન્યેનોપક્રમો દોષોપક્રમણીયેઽભિહિતઃ|

Adhikarana dvividhopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અત્ર તૂપક્રમસ્ય વિશેષ ઉચ્યત ઇત્યાહ - - - - અથાતો દ્વિવિધોપક્રમણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨||

સ૦-દ્વિવિધં-દ્વિપ્રકારં ચ તદુપક્રમણં ચ દ્વિવિધોપક્રમણમ્, તસ્મૈ હિતો દ્વિવિધોપક્રમણીયઃ| શેષં પૂર્વવત્| ઉપક્રમશ્ચ સમાસતો દ્વિવિધઃ, તન્ત્રાન્તરપઠિતાનાં ચતુર્ણામુપક્રમાણામત્રૈવાન્તર્ભવાત્|

Adhikarana upakramasya dvaividhyam, dvaividhyanirUpaNam (1) · Śloka 1

અત એવ સહેતુકમુપદિશન્નાહ - - - - ઉપક્રમ્યસ્ય હિ દ્વિત્વાદ્દ્વિધૈવોપક્રમો મતઃ| |૧|

સ૦-હિ-યસ્માત્, ઉપક્રમ્યસ્ય-ચિકિત્સ્યસ્ય, દ્વિત્વાદ્ધેતોરુપક્રમો દ્વિધૈવ મતઃ-ઇષ્ટઃ| એવશબ્દોઽવધારણં કુર્વન્ પરમતં ક્ષિપતિ|

Adhikarana bRuMhaNala~gghanayorlakShaNam (1-3) · Śloka 3

કથં દ્વિધા ? ઇત્યાહ - - - - એકઃ સન્તર્પણસ્તત્ર દ્વિતીયશ્ચાપતર્પણઃ|૧| બૃંહણો લઙ્ઘનશ્ચેતિ તત્પર્યાયાવુદાહૃતૌ| બૃંહણં યદ્બૃહત્વાય લઙ્ઘનં લાઘવાય યત્||૨|| દેહસ્ય| ||૩||

સ૦-તત્ર-તયોર્દ્વયોરુપક્રમયોઃ, એક સન્તર્પણરૂપ ઉપક્રમો, દ્વિતીયશ્ચાપતર્પણરૂપ ઉપક્રમઃ| બૃંહણો લઙ્ઘનશ્ચ તયોઃ-સન્તર્પણાપતર્પણયોઃ, પર્યાયૌ તત્પર્યાયાવુદાહૃતૌ|| બૃંહણં તદુચ્યતે યદ્દેહસ્ય બૃહત્ત્વાય ભવતિ| લઙ્ઘનં તદુચ્યતે યદ્દેહસ્ય લાઘવાય-લાઘવોત્પાદનાય, ભવતિ|

Adhikarana la~gghanabRuMhaNe udAharati (1) · Śloka 1

| ભવતઃ પ્રાયો ભૌમાપમિતરચ્ચ તે||૧||

સ૦-તચ્ચ તચ્ચ તે,-સન્તર્પણાપતર્પણે, ભૌમાપમિતરચ્ચ ભવતઃ| ભૂમેરિદં ભૌમમ્| અપામિદમાપમ્| ભૌમયુક્તમાપં સન્તર્પણમ્| ઇતરત્-ભૌમાપાદન્યદગ્નિવાય્વાકાશાત્મકમપતર્પણમ્| પ્રાયોગ્રહણાત્કિઞ્હ્ચિદ્ભૌમાપમપ્યપતર્પણમ્| યથા,-યવકમસૂરમકુષ્ઠતણ્ડુલીયાદિ| તથા, અગ્નિપવનોત્કટસ્ય કટુકસ્યાપિ શુણ્ઠીપિપ્પલ્યાદેઃ સન્તર્પણત્વમ્, વૃષ્યત્વેન સન્તર્પણકાર્યદર્શનાત્|

Adhikarana snehAdInAM bRuMhaNe rUkShAdInAM ca la~gghane~antarbhAvaH (3-4) · Śloka 4

અધુના સ્નેહનાદેશ્ચતુર્વિધસ્યોપક્રમસ્ય સન્તર્પણાપતર્પણયોરેવાન્તર્ભાવં દર્શયન્નાહ - - - - | સ્નેહનં રૂક્ષણં કર્મ સ્વેદનં સ્તમ્ભનં ચ યત્||૩|| ભૂતાનાં તદપિ દ્વૈધ્યાદ્દ્વિતયં નાતિવર્તતે| |૪|

સ૦-સ્નેહનાદિ યચ્ચતુર્વિધં કર્મ, તદપિ દ્વિતયં-સન્તર્પણાપતર્પણરૂપં, નાતિવર્તતે-નાતિક્રામતિ| કુતો હેતોઃ ? ઇત્યાહ-ભૂતાનાં સન્તર્પણાપતર્પણરૂપાત્ દ્વૈધ્યાત્-દ્વિપ્રકારકત્વાત્|

Adhikarana la~gghanabhedau (4) · Śloka 4

ઇદાનીં પ્રત્યેકં તયોર્ભેદાનાહ - - - - | શોધનં શમનં ચેતિ દ્વિધા તત્રાપિ લઙ્ઘનમ્||૪||

સ૦-તત્ર-તયોઃ સન્તર્પણાપતર્પણયોર્બૃંહણલઙ્ઘનાપરપર્યાયયોર્મધ્યે, યલ્લઙ્ઘનં-અપતર્પણમ્, તત્ દ્વિધા| કથમ્ ? ઇત્યાહ-શોધનં શમનં ચેતિ| ઇતિ હેત્વર્થે, યતઃ શોધનં શમનં ચ તતો દ્વિધેત્યર્થઃ|

Adhikarana shodhanasya lakShaNaM bhedAshca (5) · Śloka 5

ઇદાનીં શોધનસ્ય લક્ષણં પ્રભેદં ચાધિકૃત્યાહ - - - - યદીરયેદ્વહિર્દોષાન્ પઞ્ચધા શોધનં ચ તત્| નિરૂહો વમનં કાયશિરોરેકોઽસ્રવિસ્રુતિઃ||૫||

સ૦-યદૌષધં દોષાન્-વાતાદીનન્તઃસ્થિતાન્, બહિરીરયેત્-ક્ષિપેત્, તચ્છોધનમ્| તચ્ચ પઞ્ચધા,-પઞ્ચવિધમ્| તદેવ પઞ્ચવિધત્વમાહ-નિરૂહ ઇત્યાદિ| નિરૂહો-બસ્તિઃ, તથા વમનમ્, તથા કાયવિરેકઃ શિરોવિરેકશ્ચ, તથાઽસ્રવિસ્રુતિઃ-રક્તસ્રાવશ્ચ, ઇતિ પઞ્ચધા શોધનમ્| સર્વશરીરસ્ય શિરઃપ્રભૃતેરધોમલનિર્હરણં યત્ સ કાયવિરેકશબ્દેનોચ્યતે| યત્તુ કેવલં શિરઃસંજ્ઞકસ્ય શરીરાવયવસ્ય ઘ્રાણેનોર્ધ્વમલનિર્હરણં સ શિરોવિરેકઃ|

Adhikarana shamanasya lakShaNaM bhedAshca (6-7) · Śloka 7

સમ્પ્રતિ શમનાખ્યસ્ય લક્ષણં પ્રભેદં ચાધિકૃત્યાહ - - - - ન શોધયતિ યદ્દોષાન્ સમાન્નોદીરયત્યપિ| સમીકરોતિ વિષમાન્ શમનં તચ્ચ સપ્તધા||૬|| પાચનં દીપનં ક્ષુત્તૃડ્વ્યાયામાતપમારુતાઃ| |૭|

સ૦-યદૌષધં દોષાન્-વાતાદીન્, ન શોધયતિ-નાન્તઃસ્થિતાન્ બહિર્નિષ્કાસયતિ, તથા સમાન્-સ્વપ્રમાણસ્થાન્, નોદીરયતિ-ન ચોત્ક્લેશયતિ, વિષમાંશ્ચ-સ્વપ્રમાણાદ્ધીનાધિકભવાવસ્થિતાન્, સમીકરોતિ-સ્વપ્રમાણસ્થાન્ વિદધાતિ, તચ્છમનમુચ્યતે| તચ્ચ સપ્તધા,-સપ્તપ્રકારમ્, પાચનાદિભેદેન| પાચયતીતિ પાચનમ્| પચતોઽગ્રેઃ પક્તું શક્તિમધિકાં યદુત્પાદયતિ તદ્દ્રવ્યં ક્રિયા વા પાચનમુચ્યતે| યથા,-લઙ્ઘનં મુસ્તાદિ વા| દીપનં યથા,-ઘૃતાદિ| તન્ત્રાન્તરે ચ દીપનપાચનયોર્લક્ષણમુક્તમ્| યથા,_"યદગ્નિકૃત્પચેન્નામં દીપનં તદ્યથા ઘૃતમ્| પાચનં તદ્વિપર્યસ્તં યથા વક્ષ્યામિ લઙ્ઘનમ્||" ઇતિ| [ક્ષારપાણિનાઽપ્યુક્તમ્-"પાચનં પાચયેદ્દોષાન્ સામાન્ શમનમેવ તુ| દીપનં હ્યગ્નિકૃત્ત્વામં કદાચિત્પાચયેન્ન વા||" ઇતિ| ] ક્ષુત્તૃટ્શબ્દાભ્યાં ક્ષુતૃષ્ણાનિગ્રહાવિહ ગૃહીતૌ|

Adhikarana bRuMhaNaM shamanameva (7) · Śloka 7

પાચનાદીનાં દોષશમનત્વમુક્તમ્| તચ્ચ વાતે વાતપિત્તે ચ ન સમ્ભવતીત્યાહ - - - - | બૃંહણં શમનં ત્વેવ વાયોઃ પિત્તાનિલસ્ય ચ||૭||

સ૦-તુશબ્દો વિશેષે| વિશેષસ્તુ લઙ્ઘનાપેક્ષયા| શોધનં શમન ચેતિ દ્વિધા લઙ્ઘનમુક્તમ્| બૃંહણમપિ શોધનં ભવતિ| યથા,-દુગ્ધાદિદ્રવ્યમ્, શોધનસ્વભાવદ્રવ્યાત્| તેન યથાવિધેન દ્રવ્યેણ કેવલસ્ય વાતસ્ય પિત્તયુક્તસ્ય વા કોપ આશઙ્ક્યતે| યથા-લઙ્ઘનેન શોધનદ્રવ્યેણ હરીતક્યાદિના| તતો બૃંહણસ્ય વિશેષાર્થસ્તુશબ્દઃ કૃતઃ| બૃંહણં યચ્છોધનં તન્મરુતઃ કેવલસ્ય પિત્તસહિતસ્ય વા શમનમ્, ન તુ લઙ્ઘનશોધનવત્કોપનમ્| એવકારોઽવધારણાર્થઃ| બૃંહણં શોધનરૂપં વાતસ્ય પિત્તયુક્તસ્ય વા શમનમેવોક્તમ્, ન કોપનં જાતુચિદિત્યર્થઃ| લઙ્ઘનં તૂભયરૂપમપિ વાતસ્ય વાતપિત્તયોર્વા કોપેનમેવ|

Adhikarana bRuMhAH (8-9) · Śloka 9

ઇદાનીં બૃંહ્યનાહ - - - - બૃંહયેદ્વ્યાધિભૈષજ્યમદ્યસ્ત્રીશોકકર્શિતાન્| ભારાધ્વોરઃક્ષતક્ષીણરૂક્ષદુર્બલવાતલાન્||૮|| ગર્ભિણીસૂતિકાબાલવૃદ્ધાન્ ગ્રીષ્મેઽપરાનપિ| |૯|

સ૦-કર્શિતશબ્દસ્ય વ્યાધ્યાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ| વ્યાધિકર્શિતાન્ બૃંહયેત્| એવં શેષેષ્વપિ યોજ્યમ્| ભારાદિભિઃ ક્ષીણસ્ય પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ| ભારક્ષીણાન્ બૃંહયેત્| એવં શેષેષુ| રૂક્ષાદીન્ બૃંહયેત્| ગ્રીષ્મેઽપરાનપિ-અન્યાનનુક્તાનપિ બૃંહયેત્| [ઇત્થં ચ ગ્રીષ્મે સર્વાનપિ બૃંહયેત્,] અતિતરાં તુ વ્યાધિકર્શિતાદીન્ બૃંહયેત્|

Adhikarana bRuMhaNAni (9-10) · Śloka 10

કૈર્બૃંહયેત્ ? ઇત્યાહ - - - - | માંસક્ષીરસિતાસર્પિર્મધુરસ્નિગ્ધબસ્તિભિઃ||૯|| સ્વપ્નશય્યાસુખાભ્યઙ્ગસ્નાનનિર્વૃતિહર્ષણૈઃ| |૧૦|

સ૦-માંસાદિભિર્બૃંહયેત્ બસ્તિભિશ્ચ| કથમ્ભૂતૈર્બસ્તિભિઃ ? મધુરસ્નિગ્ધૈઃ, ન તુ રૂક્ષતીક્ષ્ણૈઃ, તેષામપતર્પણસ્વભાવત્વાત્| સ્વપ્નો-નિદ્રા| શય્યાસુખં-ખટ્વાજનિતં શર્મ| નિર્વૃતિઃ-ચિત્તસ્યામાકુલત્વમ્|

Adhikarana la~gghanIyAH (10-11) · Śloka 11

લઙ્ઘનીયાનાહ - - - - | મેહામદોષાતિસ્નિગ્ધજ્વરોરુસ્તમ્ભકુષ્ઠિનઃ||૧૦|| વિસર્પવિદ્રાધિપ્લીહશિરઃકણ્ઠાક્ષિરોગિણઃ| સ્થૂલાંશ્ચ લઙ્ઘયેન્નિત્યં શિશિરે ત્વપરાનપિ||૧૧||

સ૦-મેહાદીનામિનિર્મત્વર્થીયઃ| મેહિપ્રભૃતીન્ લઙ્ઘયેત્| શિશિરે પુનરપરાનપિ-અન્યાનપિ, ઇતિ વ્યાધિતાનાં ગ્રહણમ્| સ્વસ્થાનાં તુ શિશિરે હેમન્તવિધિર્વિશેષેણોક્ત એવ| શિશિરશબ્દઃ શીતમાત્રોપલક્ષણાર્થઃ| તેન હેમન્તેઽપિ લઙ્ઘયેદિત્યર્થ ઉપલભ્યતે|

Adhikarana la~gghanabhedasya shodhanasya viShayaH, pAcanadIpanayorviShayaH, kShuttRuShorviShayaH, vyAyAmAtapamArUtAnAM viShayaH (12-15) · Śloka 15

પૂર્વમુક્તં લઙ્ઘનં દ્વિધા,-શોધનં શમનં ચેતિ| તત્ર શોધનવિષયં નિરૂપયન્નાહ - - - - તત્ર સંશોધનૈઃ સ્થૌલ્યબલપિત્તકફાધિકાન્| આમદોષજ્વરચ્છર્દિરતીસારહૃદામયૈઃ||૧૨|| વિબન્ધગૌરવોદ્ગારહૃલ્લાસાદિભિરાતુરાન્| મધ્યસ્થૌલ્યાદિકાન્ પ્રાયઃ પૂર્વં પાચનદીપનૈઃ||૧૩|| એભિરેવામયૈરાર્તાન્ હીનસ્થૌલ્યબલાદિકાન્| ક્ષુત્તૃષ્ણાનિગ્રહૈર્દોષૈસ્ત્વાર્તાન્ મધ્યબલૈર્દૃઢાન્||૧૪|| સમીરણાતપાયાસૈઃ કિમુતાલ્પબલૈર્નરાન્| |૧૫|

સ૦-લઙ્ઘયેદિતિ વર્તતે| તત્ર-તેષુ લઙ્ઘનીયેષુ મધ્યે, સંશોધનાખ્યૈર્લઙ્ઘનૈઃ સ્થૈલ્યાદ્યધિકાન્ તથા, આમદોષાદિભિરાર્તાન્ લઙ્ઘયેત્| મધ્યેત્યાદિ| તથા મધ્યસ્થૌલ્યબલપિત્તકફાનેભિરેવ- આમદોષાદિભિર્ગદૈરાતુરાન્ પ્રાયઃ પૂર્વં પાચનદીપનૈર્લઙ્ઘનભેદૈર્લઙ્ઘયેત્| પ્રાયોગ્રહણં દેશકાલાદ્યપેક્ષયા નિયમસ્યાસર્વવિષયત્વજ્ઞાપનાર્થમ્| હીનસ્થૌલ્યબલાદિકાંસ્તુ સતઃ ક્ષુત્તૃષ્ણાનિગ્રહૈઃ-બુભુક્ષાપિપાસાવેગવિધારણાખ્યૈર્લઙ્ઘનવિશેષૈર્લઙ્ઘયેત્| દોષૈઃ-વાતપિત્તકફૈર્મધ્યબલૈરાર્તાન્, તથા દૃઢાન્-શક્તાન્, સમીરણાદિભિર્લઙ્ઘયેત્| આયાસો-વ્યાયામઃ| કિમુત-કિંપુનઃ ? અલ્પબલૈર્દોષૈરાર્તાન્ સમીરણાદિભિર્લઙ્ઘયેત્| સુતરાં હીનબલૈરાર્તાન્ લઙ્ઘયેદેવેત્યર્થઃ|

Adhikarana la~gghanIyAn na bRuMhayet (15) · Śloka 15

| ન બૃંહયેલ્લઙ્ઘનીયાન્|૧૫|

સ૦-લઙ્ઘનીયાન્-લઙ્હ્ઘનાર્હાન્ મેહામદોષાદિયુતાન્, ન બૃંહયેત્|

Adhikarana bRuMhyAn mRudu la~gghayet (15-16) · Śloka 16

તર્હિ બૃંહ્યસ્ય વાતલાદેર્યદા જ્વરાદિવ્યાધિર્લઙ્ઘનસાધ્યો જાયતે, તદા કિં લઙ્ઘનં કાર્યમુત બૃંહણમ્ ? ઇત્યત્ર સંશયઃ| ઇત્યાહ - - - - | બૃંહ્યાંસ્તુ મૃદુ લઙ્ઘયેત્||૧૫|| યુક્ત્યા વા દેશકાલાદિબલતસ્તાનુપાચરેત્| |૧૬|

સ૦-યે પુનર્બૃંહ્યાસ્તાન્ લઙ્ઘનસાધ્યામયાર્તાન્ મૃદુ કૃત્વા લઙ્ઘયેત્,-મૃદુના લઙ્ઘનપ્રકારેણાપતર્પયેદિત્યર્થઃ| યુક્ત્વા વાપ્રયોગેણ સન્તર્પણાપતર્પણવ્યામિશ્રલક્ષણેન, દેશકાલાદીનાં બલતઃ-અનુરોધેન, તાનુપાચરેત્-ઉપક્રમેત્, વિનૈવ લઙ્ઘનાદિત્યર્થઃ| આદિગ્રહણેન સત્ત્વસાત્મ્યાદિગ્રહણમ્|

Adhikarana bRuMhitasya lakShaNam (16) · Śloka 16

બૃંહિતલઙ્ઘિતયોઃ કિં લક્ષણમ્ ? ઇત્યાહ - - - - | બૄંહિતે સ્યાદ્બલં પુષ્ટિસ્તત્સાધ્યામયસઙ્ક્ષયઃ||૧૬||

સ૦-બૃંહિતે સતિ બલં પુષ્ટિશ્ચ સ્યાત્| તથા, બૃંહણસાધ્યા ય આમયાસ્તેષાં સઙ્ક્ષયો-વિનાશઃ સ્યાત્|

Adhikarana la~gghitasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

સમ્પ્રતિ લઙ્ઘિતલક્ષણમાહ - - - - વિમલેન્દ્રિયતા સર્ગો મલાનાં લાઘવં રુચિઃ| ક્ષુત્તૃટ્સહોદયઃ શુદ્ધહૃદયોદ્ગારકણ્ઠતા||૧૭|| વ્યાધિમાર્દવમુત્સાહસ્તન્દ્રાનાશશ્ચ લઙ્ઘિતે| |૧૮|

સ૦-વિમલેન્દ્રિયતાદિસ્તન્દ્રાનાશશ્ચેત્યન્તો ગ્રન્થો લઙ્ઘિતલક્ષણમ્| વિમલેન્દ્રિયતા-કરણપાટવમ્| ક્ષુત્તૃષોઃ સહ-એકકાલમુદયઃ| શુદ્ધહૃદયેતિ| હૃદયં ચોદ્ગારશ્ચ કણ્ઠશ્ચ હૃદયોદ્ગારકણ્ઠમ્, શુદ્ધં ચ તદ્ધૃદયોદ્ગારકણ્ઠં ચ તસ્ય ભાવઃ હૃદયોદ્ગારકણ્ઠતા| વિમલેન્દ્રિયતાદીનાં પદાનામસમસ્તાનાં નિર્દેશો દોષદેશાદ્યનુરોધેનૈકસ્ય દ્વયોસ્ત્રિચતુરાણાં બહુતરાણાં વા સર્વેષાં ચ લઙ્હ્ઘિતલક્ષણત્વં ભવેત્, ન ત્વેકસ્ય દ્વયોર્બહૂનાં ચોત્પત્તૌ લઙ્ઘિતલક્ષણત્વં ભવેત્, મુનિરપ્યનેનૈવ હેતુનઽસમાસેનૈવ લક્ષણં વ્યધત્ત| યથા (ચ. સૂ. અ. ૨૨|૩૪) - "વાતમૂત્રપુરીષાણાં વિસર્ગે ગાત્રલાઘવે| હૃદયોદ્ગારકણ્ઠાસ્યશુદ્ધૌ તન્દ્રાક્લમે ગતે|| સ્વેદે જાતે રુચૌ ચૈવ ક્ષુત્પિપાસાસહોદયે| કૃતં લઙ્ઘનમાદેશ્યં નિર્વ્યથે ચાન્તરાત્મનિ||" ઇતિ|

Adhikarana atibRuMhitala~gghitayorlakShaNam (18-19) · Śloka 19

| અનપેક્ષિતમાત્રાદિસેવિતે કુરુતસ્તુ તે||૧૮|| અતિસ્થૌલ્યાતિકાર્શ્યાદીન્, વક્ષ્યન્તે ચ સૌષધાઃ| |૧૯|

સ૦-તે-બૃંહણલઙ્ઘને, અનપેક્ષિતમાત્રાદિસેવિતે અતિસ્થૌલ્યાતિકાર્શ્યાદીન્ કુરુતઃ| અનપેક્ષિતાશ્ચ તે માત્રાદયશ્ચ-અનપેક્ષિતમાત્રાદયઃ, તૈઃ સેવિતે| માત્રાદ્યનપેક્ષયા કૃતે ઇત્યર્થઃ| તે ચ-અતિસ્થૌલ્યાતિકાર્શ્યાદયઃ, સૌષધાઃ-સભેષજાઃ, વક્ષ્યન્તે-પુરસ્તાદ્ભણિષ્યન્તે|

Adhikarana atisthaulyAdayo rogAH (19) · Śloka 19

અથાતિબૃંહિતલઙ્ઘિતયોઃ કિં લક્ષણમ્ ? ઇત્યાહ - - - - | રૂપં તૈરેવ ચ જ્ઞેયમતિબૃંહિતલઙ્ઘિતે||૧૯||

સ૦-અતિબૃંહિતશ્ચાતિલઙ્ઘિતશ્ચેત્યેકવદ્ભાવઃ| અતિબૃંહિતેઽતિલઙ્ઘિતે ચ તૈરેવ-અતિસ્થૌલ્યાદિભિઃ, તથાઽતિકાર્શ્યાદિભિશ્ચ, રૂપં-બૃંહણલઙ્ઘનાતિયોગલક્ષણં વેદ્યમ્| ચશબ્દઃ સમુચ્યયે|

Adhikarana atisthaulyAdInAmupakramaH (20-21) · Śloka 21

તાનેવાતિસ્થૌલ્યાદીનાહ - - - - અતિસ્થૌલ્યાપચીમેહજ્વરોદરભગન્દરાન્| કાસસન્ન્યાસકૃચ્છ્રામકુષ્ઠાદીનતિદારુણાન્||૨૦|| અથૈષામતિસ્થૌલ્યાદીનામુપક્રમમાહ - - - - તત્ર મેદોનિલશ્લેષ્મનાશનં સર્વમિષ્યતે| |૨૧|

સ૦-અતિબૃંહિતમતિસ્થૌલ્યાદીન્ કુરુતે| 'અતિબૃંહિતં કુરુતે' ઇત્યનુપાત્તેનાપિ પ્રકૃતત્વાદત્ર કર્તૃપદેન ક્રિયાપદેન ચ સમ્બન્ધઃ કાર્યઃ| અત એવ તદપેક્ષયાઽતિસ્થૌલ્યાદીનાં દ્વિતીયા| અથવા યોગ્યતયૈવાનુપાત્તેનાપિ સમ્બન્ધઃ ક્રિયાદિના ભવત્યેવ, સુકવિલક્ષણસ્યૈવંસ્થિતત્વાત્| તથા ચ ભગવતો વ્યાસસ્ય-"યશ્ચ નિમ્બં પરશુના યશ્ચૈનં મધુસર્પિષા| યશ્ચૈનં ગન્ધમાલ્યેન સર્વસ્ય કટુરેવ સઃ||" ઇતિ| અત્ર હિ છેદસેકાલઙ્કરણક્રિયાપેક્ષયા નિમ્બાદીનાં દ્વિતીયાઽર્થસમ્બન્ધશ્ચ| સ૦-તત્ર-તેષ્વતિસ્થૌલ્યાદિષુ, મેદોનિલશ્લેષ્મનાશનં સર્વં-અન્નપાનૌષધમિષ્યતે|

Adhikarana triphalAdayashctvArH prayogAH, rasA~jjanAdayashcatvAraH prayogAH, viDa~ggAdiyogaH (21-24) · Śloka 24

કિં તત્ ? ઇતિ બ્રૂતે - - - - | કુલત્થજૂર્નશ્યામાકયવમુદ્ગમધૂદકમ્||૨૧|| મસ્તુદણ્ડાહતારિષ્ટચિન્તાશોધનજાગરમ્| મધુના ત્રિફલાં લિહ્યાદ્ગુડૂચીમભયાં ધનમ્||૨૨|| રસાઞ્જનસ્ય મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય ગુગ્ગુલોઃ| શિલાજતુપ્રયોગશ્ચ સાગ્નિમન્થરસો હિતઃ||૨૩|| વિડડ્ગં નાગરં ક્ષારઃ કાલલોહરજો મધુ| યવામલકચૂર્ણં ચ યોગોઽસ્થૌલ્યદોષજિત્||૨૪||

સ૦-કુલત્થાદિકં સ્થૂલાયેષ્યતે| જૂર્ણઃ-તૃણધાન્યવિશેષો દક્ષિણાપથે જોન્ધલક ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| દણ્ડાહતં-મથિતમ્| ત્રિફલાદીનામન્યતમં મધુના લિહ્યાત્| તથા, રસાઞ્જનાદેશ્ચ પ્રયોગોઽગ્નિમન્થરસસહિતો હિતઃ, અતિસ્થૂલાયેતિ પ્રકૃતેન યોજ્યમ્| વિડઙ્ગાદિયોગઃ સર્વસમભાગોઽતિસ્થૌલ્યદોષજિત્|

Adhikarana vyoShAdiyogaH (25-28) · Śloka 28

વ્યોષકટ્વીવરાશિગ્રુવિડઙ્ગાતિવિષાસ્થિરાઃ| હિડ્ગુસૌવર્ચલાજાજીયવાનીધાન્યચિત્રકાઃ||૨૫|| નિશે બૃહત્યૌ હપુષા પાઠા મૂલં ચ કેમ્બુકાત્| એષાં ચૂર્ણં મધુ ઘૃતં તૈલં ચ સદૃશાંશકમ્||૨૬|| સક્તુભિઃ ષોડશગુણૈર્યુક્તં પીતં નિહન્તિ તત્| અતિસ્થૌલ્યાદિકાન્ સર્વાન્ રોગાનાન્યાંશ્ચ તદ્દ્વિધાન્||૨૭|| હૃદ્રોગકામલાશ્વિત્રશ્વાસકાસગલગ્રહાન્| બુદ્ધિમેધાસ્મૃતિકરં સન્નસ્યાગ્નેશ્ચ દીપનમ્||૨૮||

સ૦-વ્યોષાદીનિ દ્રવ્યાણિ ચતુર્વિંશતિઃ પરસ્પરસમભાગાનીત્યેકો ભાગઃ, તત્સમો મધુનો દ્વિતીયો ભાગઃ, ઘૃતસ્ય તૃતીયઃ, તૈલસ્ય ચતુર્થઃ, એષાં સર્વેષાં મિશ્રીભૂતાનાં ષોડશગુણા યવસક્તવઃ| તદેતત્પીતમતિસ્થૌલ્યાદિકાન્ પૂર્વોક્તાન્ સર્વાન્ રોગાન્નિહન્તિ| અન્યાંશ્ચ તથા વિધાન્ રોગાન્-બૃંહણોત્થાનિત્યર્થઃ| તથા, હૃદ્રોગાદીન્ નિહન્તિ| તથા, બુદ્ધ્યાદિકરં સન્નસ્ય-મન્દસ્યાગ્નેર્દીપનં ચ|

Adhikarana atikArshyAdayo rogAH (29-31) · Śloka 31

સામ્પ્રતમતિલઙ્ઘનોત્થાન્ રોગાન્ સૌષધાનાહ - - - - અતિકાર્શ્યં ભ્રમઃ કાસસ્તૃષ્ણાધિક્યમરોચકઃ| સ્નેહાગ્નિનિદ્રાદૃક્શ્રોત્રશુક્રૌજઃક્ષુત્સ્વરક્ષયઃ||૨૯|| બસ્તિહૃન્મૂર્ધજઙ્ઘોરુત્રિકપાર્શ્વરુજા જ્વરઃ| પ્રલાપોર્ધ્વાનિલગ્લાનિચ્છર્દિપર્વાસ્થિભેદનમ્||૩૦|| વર્ચોમૂત્રગ્રહાદ્યાશ્ચ જાયન્તેઽતિવિલઙ્ઘનાત્| |૩૧|

સ૦-અતિકાર્શ્યાદયોઽતિલઙ્ઘનાજ્જાયન્તે| સ્નેહાદીનાં ક્ષયશબ્દેન સમાસઃ, બસ્ત્યાદીનાં ચ રુજાશબ્દેન| મૂત્રગ્રહાદ્યાશ્ચેત્યાદ્યશબ્દેન નાનાવિધાનાં વાતરોગાણાં ગ્રહણમ્|

Adhikarana sthaulyApekShayA kArshyaM varam (31) · Śloka 31

યદ્યપિ કાર્શ્યાખ્યોઽયં મહાન્ દોષઃ, તથા~પિ સ્થૌલ્યમપેક્ષ્ય વર એવેતિ પ્રતિપાદયન્નાહ - - - - | કાર્શ્યમેવ વરં સ્થૌલ્યાત્|૩૧|

સ૦-અત્ર ચાતિકાર્શ્યમેવ વરમતિસ્થૌલ્યાદિતિ વેદ્યમ્, ન કાર્શ્યમાત્રં સ્થૌલ્યમાત્રં વા| યસ્માદતિસ્થૂલાતિકૃશાવેવ લઙ્ઘનબૃંહણાભ્યામુપક્રમ્યાવત્ર વિવક્ષિતૌ, ન સ્થૂલકૃશૌ સામાન્યેન|

Adhikarana tatra kAraNam (31-32) · Śloka 32

કાર્શ્યમેવ સ્થૌલ્યાત્ કુતો વરમ્ ? ઇત્યાહ - - - - | ન હિ સ્થૂલસ્ય ભેષજમ્||૩૧|| બૃંહણં લઙ્ઘનં વાઽલમતિમેદોગ્નિવાતજિત્| |૩૨|

સ૦-યસ્માત્ સ્થૂલસ્ય ભેષજં બૃંહણં નાલં-ન સમર્થમ્, ન ચ લઙ્ઘનં સમર્થમ્| યસ્માત્સ્થૂલસ્ય ભેષજમતિમેદોગ્નિવાતજિત્| યન્મેદઃક્ષપણં તદગ્નિનાશકૃદ્વાતહૃચ્ચ| સ્થૂલસ્ય હિ બૃંહણેન મેદોઽતિતરામુપચીયતે, લઙ્ઘનેન ચ મેદઃક્ષપણં ભવતિ, કિન્ત્વગ્નિપવનાવસ્યોપચીયતે| યસ્માત્ બૃંહણં-માંસક્ષીરાદિ, યચ્ચ લઙ્ઘનં-કોદ્રવશ્યામાકાદિ, તત્પૂર્વસ્માદ્ધેતોઃ સ્થૂલસ્ય ન ભેષજમ્|

Adhikarana dvitIyaM kAraNam (32-33) · Śloka 33

| મધુરસ્નિગ્ધસૌહિત્યૈર્યત્સૌખ્યેન ચ નશ્યતિ||૩૨|| ક્રશિમા સ્થવિમાઽત્યન્તવિપરીતનિષેવણૈઃ| |૩૩|

સ૦-યત્-યસ્માત્, ક્રશિમા મધુરસ્નિગ્ધતૃપ્તિભિઃ સૌખ્યેન-અનાયાસેન ચ, નશ્યતિ-શામ્યતિ, તસ્માત્કાર્શ્યં સ્થૌલ્યાદ્વરમ્| યતશ્ચ સ્થવિમા-સ્થૂલત્વં, અત્યન્તવિપરીતનિષેવણૈઃ શામ્યતિ| અત્યન્તં વિપરીતાનિ ચ તાનિ નિષેવણાનિ ચાત્યન્તવિપરીતનિષેવણાનિ તૈઃ,-તિક્તકટુકષાયપ્રાયૈઃ રૂક્ષૈરન્નપાનૌષધસેવનૈરિત્યર્થઃ| સ્થૂલકૃશયોશ્ચ યદિ બૃંહણસાદ્યસ્તુલ્યો વ્યાધિઃ સ્યાત્, તાર્હિ સ્થૂલસ્યોપક્રમવિરોધાત્તથા સુખેન ન શામ્યતિ યથા કૃશસ્ય| લઙ્ઘનસાધ્યોઽપિ વિસૂચિકાદિર્યાદિ ચૈતયોઃ સ્યાત્, સોઽપિ કૃશસ્ય શીઘ્રમુપશમં ગચ્છતિ| સ્થૂલસ્ય તુ વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્ દુઃખેન શામ્યતિ| તથા હિ-અત્ર પ્રધાનોપક્રમઃ સ્વેદઃ, સ ચ તાવન્ન ઘટતે| "ન સ્વેદયેદતિસ્થૂલમ્" (હૃ. સૂ. અ. ૧૭|૨૧) ઇતિ નિષેધાત્| અથૈનં લઙ્ઘયતિ તદા (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૨૪) - "સ્રોતઃસુ મેદોરુદેષુ વાયુઃ કોષ્ઠે વિશેષતઃ| ચરન્ પ્રજ્વલયત્યગ્નિં ક્ષુતૃષૌ સ્તસ્તતોઽધિકમ્| સ્થૂલં કોટરવદ્દૃદ્ધૌ દહતોઽગ્ન્યનિલૌ ચ તૌ||" ઇત્યાદિ ન્યાયાદ્વાતસખેનાગ્નિના વનસ્યેવાસ્ય મહતિ વ્યાપદુત્પદ્યતે| અથ બૃંહણોપક્રમઃ ક્રિયતેઽસ્ય તદાઽઽમદોષો વર્ધેત| કૃશસ્ય ત્વવિરુદ્ધોપક્રમત્વાદ્વિસૂચિકાદિઃ સુખેનોપક્રમ્યઃ| તસ્માત્કાર્શ્યમેવ સ્થૌલ્યાદ્વરમ્| ક્રશિમેતિ કૃશશબ્દાત્પૃથ્વાદિપાઠાદિમનિચ્, રઋતો હલાદેરિતિ રેફાદેશઃ| સ્થવિમેતિ દૃઢાદેરાકૃતિગણત્વાદિમનિજિતિ કેચિત્| તસ્મિંશ્ચ સતિ સ્થૂલદૂરેતિ યણાદિપરસ્ય લોપઃ, ઋકારસ્ય ચ ગુણઃ|

Adhikarana kArshyasya pradhAnauShadham (33) · Śloka 33

અથ કૃશે કીદૃશં ભેષજં યોજ્યમ્ ? ઇત્યાહ - - - - | યોજયેદ્ધૃંહણં તત્ર સર્વં પાનાન્નભેષજમ્||૩૩||

સ૦-તત્ર-કૃશે, બૃંહણં સર્વં પાનાન્નૌષધં યોજ્યમ્|

Adhikarana kArshyasya pradhAnatarauShadham (34-35) · Śloka 35

અચિન્તયા હર્ષણેન ધ્રુવં સન્તર્પણેન ચ| સ્વપ્નપ્રસઙ્ગાચ્ચ કૃશો વરાહ ઇવ પુષ્યતિ||૩૪|| ન હિ માંસસમં કિઞ્ચિદન્યદ્દેહબૃહત્ત્વકૃત્| માંસાદમાંસં માંસેન સમ્ભૃતત્વાદ્વિશેષતઃ||૩૫||

સ૦-અચિન્તયા-ચેતસઃ શોકકાર્યાદ્યનાકુલત્વેન, તથા હર્ષણેન-ચિત્તતુષ્ટ્યા, તથા સન્તર્પણેન-આહારવિશેષાદિના બૃંહણેન, તથા સ્વપ્નપ્રસઙ્ગાત્-અતિનિદ્રાસેવનેન, કૃશઃ પુષ્યતિ-સર્વોપચિતધાતુઃ સમ્પદ્યતે| ક ઇવ ? વરાહ એવ,-શૂકરો યથા| અન્યેભ્યશ્ચ પુષ્ટિહેતુભ્યઃ કૃશવિષયે સ્વપ્ન એવ પ્રધાન ઇતિ દર્શયિતું વરાહો દૃષ્ટાન્તત્વેનોપન્યસ્તો ગ્રન્થકૃતા| તથા હિ-વરાહસ્ય સ્વપ્નમન્તરેણ ન કશ્ચિત્તથાવિધોઽભ્યવહારાદિરુપલભ્યતે, યથાઽસૌ પુષ્ટોઽતિમેદુરો દૃશ્યતે| અતિસ્થૂલાતિકૃશયોશ્ચ લક્ષણં મુનિનાઽભ્યધાયિ (ચ. સૂ. અ. ૨૧|૯) - "મેદોમાંસાતિવૃદ્ધત્વાચ્ચલસ્ફિગુદરસ્તનઃ| અયથોપચ્ચયોત્સાહો નરોઽતિસ્થૂલ ઉચ્યતે||" તથા (ચ. સૂ. અ. ૨૧|૧૪)- "શુષ્કસ્ફિગુદરગ્રીવો ધમનીજાલસન્તતઃ| ત્વગસ્થિશેષોઽતિકૃશઃ સ્થૂલપર્વા નરો મતઃ||" ઇતિ| સ૦-માંસેન સમમપરં દેહબૃહત્ત્વકરં ન ચ વિદ્યતે| સર્વબૃહત્ત્વકરેભ્યો માંસમતિબૃંહણમિત્યર્થઃ| વિશેષેણ માંસાદમાંસં દેહબૃહત્ત્વકૃત્| કુતઃ ? ઇત્યાહ-માંસેન સમ્ભૃતત્વાત્,-પુષ્ટત્ત્વાત્|

Adhikarana sthUlakRushayoH samAsenopakramaH, sthUlakRushayoryavagodhUmaM hitam (36) · Śloka 36

એવં વિસ્તરેણ સ્થૂલકૃશયોરુપક્રમમુક્ત્વા સમાસેનાહ - - - - ગુરુ ચાતર્પણં સ્થૂલે વિપરીતં હિતં કૃશે| યવગોધૂમમુભયોસ્તદ્યોગ્યાહિતકલ્પનમ્||૩૬||

સ૦-યદ્ગુરુ યચ્ચાપતર્પણં, તત્સમાસેન સ્થૂલે હિતં માક્ષિકશાલૂકાદિ| એતાદ્ધિ રૌક્ષ્યાન્મેદઃ ક્ષપયતિ, ગૌરવાચ્ચ શીઘ્રં જરાં ન ગચ્છતિ| યદતો વિપરીતં-લઘુ સન્તર્પણં ચ, તદતિકૃશે હિતં શાલિષષ્ટિકૈણેયશશલાવકપિઞ્જલાદિકમ્| અતિકૃશસ્ય હ્યગ્નિરપિ કૃશો ભવતિ| તસ્માદ્યપિ તસ્ય ગુર્વન્નપાનૌષધમુપયુજ્યતે, તતોઽગ્નિસાદોઽસ્ય જાયતે| તથાઽસ્ય લઘુ અપતર્પણમુપયુજ્યતે, તદ્ભૂયઃ કાર્શ્યાયાસ્ય સ્યાત્| તસ્માલ્લઘુ સન્તર્પણં ચ યત્તત્કૃશાય હિતમ્| ગુરુ ચેત્યત્ર ચશબ્દાલ્લઘુ ચ યદતર્પણં શ્યામાકકોરદૂષાદિકં, તથાઽન્યદપિ યન્ન ગુરુ ન ચ લઘુ મેદોઘ્નં જાગરવ્યવાયવ્યાયામચિન્તાદિકં, તચ્ચ સ્થૂલે હિતમિતિ ગમ્યતે| ઉભયોઃ-સ્થૂલકૃશયોર્યવગોધૂમં હિતમ્| કિમ્ભૂતં યવયોગધૂમમ્ ? ઇત્યાહ-તદ્યોગ્યેત્યાદિ| તયોઃ-સ્થૂલકૃશયોઃ, યોગ્યા-ઉચિતા, આહિતા-કૃતા, કલ્પના-સંયોગસંસ્કારાદિનોપયોગોઽપાયો વા, યસ્મિન્ યવગોધૂમે, તદેવમ્| યવાઃ સ્થૂલે હિતાઃ, ગોધૂમાઃ કૃશે, ઇત્યર્થઃ| 'હિતયોગે ચતુર્થી વક્તવ્યા" ઇત્યસ્ય પ્રાયિકત્વાત્ સ્થૂલે હિતમિત્યત્ર ન ચતુર્થી| અન્યેઽપિ હ્યેવં પ્રયોગા દૃશ્યન્તે| યથા રુદ્રટસ્ય (કાવ્યાલઙ્કારે અ. ૫|૧૪ ટી.) - "સામાજા ધીમતાં હિતમ્|" ઇતિ| તથાઽસ્યૈવ (હૃ. સૂ. અ. ૬|૨૯) - "વિલેપિ ગ્રાહિણી હૃદ્યા તૃષ્ણાઘ્ની દીપની હિતા| વ્રણાક્ષિરોગસંશુદ્ધદુર્બલસ્નેહપાયિનામ્||" ઇતિ|

Adhikarana bahavo~apyupakrama dvitvAnnAtiricyante (14) · Śloka 14

નનુ, અતીસારજ્વરગુલ્માદીનામનેકરૂપત્વાદનન્તા એવોપક્રમાઃ પ્રાપ્તાઃ| તત્કથમુક્તમ્ ? "ઉપક્રમ્યસ્ય હિ દ્વિત્વાદ્ધિધૈવોપક્રમો મતઃ| " ઇતિ| અત આહ - - - - દોષગત્યાઽતિરિચ્યન્તે ગ્રાહિભેદ્યાદિભેદતઃ| ઉપક્રમા ન તે દ્વિત્વાદ્ભિન્ના અપિ ગદા ઇવ||૩૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વિવિધોપક્રમણીયો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||

સ૦-દોષાણાં-પૃથગ્રૂપાણાં સંસર્ગસન્નિપાતાદિતરતમભેદેનાઽઽનન્ત્યં યાતાનાં યા ગતિઃ, તથા તેષામેવ સ્થાનવૃદ્ધિક્ષયલક્ષણા યા ગતિઃ, તથા તિર્યગૂર્ધ્વાધોલક્ષણા યા ગતિઃ, તથા શાખાકોષ્ઠાસ્થિસન્ધિલક્ષણા ચ યા ગતિઃ, તયા| અતિરિચ્યન્તે-બહવો ભવન્ત્યુપક્રમાઃ| કથમ્ ? ઇત્યાહ-ગ્રાહિભેદ્યાદિભેદતઃ,-ગ્રાહી ચ ભેદી ચ ગ્રાહિભેદિનૌ, તાવાદી યેષાં-રોગાનુરોધાન્નાનાવિધાનામુપક્રમાણાં, તે ગ્રાહિભેદ્યાદયઃ, તેષાં ભેદો-વિશેષો, ગ્રાહિભેદ્યાદિભેદઃ, તસ્માત્| યદ્યપ્યતિરિચ્યન્તે-અનન્તાઃ સમ્પદ્યન્તે, તથાઽપિ દ્વિત્વાત્-સન્તર્પણાપતર્પણરૂપાત્, ન તેઽતિરિચ્યન્તે| સન્તર્પણરૂપત્વમપતર્પણરૂપત્વં વા વર્જયિત્વા ન તેષામુપક્રમાણાં રૂપાન્તરં સમ્ભવતીત્યર્થઃ| કથમિવ નાતિરિચ્યન્તે? ઇત્યાહ-ભિન્ના અપિ ગદા ઇવ| યથા,-વાતાદિદોષવશાન્નાનાવિધા અપિ જ્વરાદયો બૃંહણલઙ્ઘનસાધ્યત્વં [સામત્વં નિરામત્વં વા ] નાતિવર્તન્તે, યથોપક્રમા અપીતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વિવિધોપક્રમણીયાધ્યાયશ્ચતુર્દશઃ સમાપ્તઃ|| ૧૪||