14. dvividhōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

दोषोपक्रमणीयादनन्तरं द्विविधोपक्रमणीयारम्भेऽयं सम्बन्धः| पूर्वं सामान्येनोपक्रमो दोषोपक्रमणीयेऽभिहितः|

Adhikarana dvividhopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

अत्र तूपक्रमस्य विशेष उच्यत इत्याह - - - - अथातो द्विविधोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||

स०-द्विविधं-द्विप्रकारं च तदुपक्रमणं च द्विविधोपक्रमणम्, तस्मै हितो द्विविधोपक्रमणीयः| शेषं पूर्ववत्| उपक्रमश्च समासतो द्विविधः, तन्त्रान्तरपठितानां चतुर्णामुपक्रमाणामत्रैवान्तर्भवात्|

Adhikarana upakramasya dvaividhyam, dvaividhyanirUpaNam (1) · Śloka 1

अत एव सहेतुकमुपदिशन्नाह - - - - उपक्रम्यस्य हि द्वित्वाद्द्विधैवोपक्रमो मतः| |१|

स०-हि-यस्मात्, उपक्रम्यस्य-चिकित्स्यस्य, द्वित्वाद्धेतोरुपक्रमो द्विधैव मतः-इष्टः| एवशब्दोऽवधारणं कुर्वन् परमतं क्षिपति|

Adhikarana bRuMhaNala~gghanayorlakShaNam (1-3) · Śloka 3

कथं द्विधा ? इत्याह - - - - एकः सन्तर्पणस्तत्र द्वितीयश्चापतर्पणः|१| बृंहणो लङ्घनश्चेति तत्पर्यायावुदाहृतौ| बृंहणं यद्बृहत्वाय लङ्घनं लाघवाय यत्||२|| देहस्य| ||३||

स०-तत्र-तयोर्द्वयोरुपक्रमयोः, एक सन्तर्पणरूप उपक्रमो, द्वितीयश्चापतर्पणरूप उपक्रमः| बृंहणो लङ्घनश्च तयोः-सन्तर्पणापतर्पणयोः, पर्यायौ तत्पर्यायावुदाहृतौ|| बृंहणं तदुच्यते यद्देहस्य बृहत्त्वाय भवति| लङ्घनं तदुच्यते यद्देहस्य लाघवाय-लाघवोत्पादनाय, भवति|

Adhikarana la~gghanabRuMhaNe udAharati (1) · Śloka 1

| भवतः प्रायो भौमापमितरच्च ते||१||

स०-तच्च तच्च ते,-सन्तर्पणापतर्पणे, भौमापमितरच्च भवतः| भूमेरिदं भौमम्| अपामिदमापम्| भौमयुक्तमापं सन्तर्पणम्| इतरत्-भौमापादन्यदग्निवाय्वाकाशात्मकमपतर्पणम्| प्रायोग्रहणात्किञ्ह्चिद्भौमापमप्यपतर्पणम्| यथा,-यवकमसूरमकुष्ठतण्डुलीयादि| तथा, अग्निपवनोत्कटस्य कटुकस्यापि शुण्ठीपिप्पल्यादेः सन्तर्पणत्वम्, वृष्यत्वेन सन्तर्पणकार्यदर्शनात्|

Adhikarana snehAdInAM bRuMhaNe rUkShAdInAM ca la~gghane~antarbhAvaH (3-4) · Śloka 4

अधुना स्नेहनादेश्चतुर्विधस्योपक्रमस्य सन्तर्पणापतर्पणयोरेवान्तर्भावं दर्शयन्नाह - - - - | स्नेहनं रूक्षणं कर्म स्वेदनं स्तम्भनं च यत्||३|| भूतानां तदपि द्वैध्याद्द्वितयं नातिवर्तते| |४|

स०-स्नेहनादि यच्चतुर्विधं कर्म, तदपि द्वितयं-सन्तर्पणापतर्पणरूपं, नातिवर्तते-नातिक्रामति| कुतो हेतोः ? इत्याह-भूतानां सन्तर्पणापतर्पणरूपात् द्वैध्यात्-द्विप्रकारकत्वात्|

Adhikarana la~gghanabhedau (4) · Śloka 4

इदानीं प्रत्येकं तयोर्भेदानाह - - - - | शोधनं शमनं चेति द्विधा तत्रापि लङ्घनम्||४||

स०-तत्र-तयोः सन्तर्पणापतर्पणयोर्बृंहणलङ्घनापरपर्याययोर्मध्ये, यल्लङ्घनं-अपतर्पणम्, तत् द्विधा| कथम् ? इत्याह-शोधनं शमनं चेति| इति हेत्वर्थे, यतः शोधनं शमनं च ततो द्विधेत्यर्थः|

Adhikarana shodhanasya lakShaNaM bhedAshca (5) · Śloka 5

इदानीं शोधनस्य लक्षणं प्रभेदं चाधिकृत्याह - - - - यदीरयेद्वहिर्दोषान् पञ्चधा शोधनं च तत्| निरूहो वमनं कायशिरोरेकोऽस्रविस्रुतिः||५||

स०-यदौषधं दोषान्-वातादीनन्तःस्थितान्, बहिरीरयेत्-क्षिपेत्, तच्छोधनम्| तच्च पञ्चधा,-पञ्चविधम्| तदेव पञ्चविधत्वमाह-निरूह इत्यादि| निरूहो-बस्तिः, तथा वमनम्, तथा कायविरेकः शिरोविरेकश्च, तथाऽस्रविस्रुतिः-रक्तस्रावश्च, इति पञ्चधा शोधनम्| सर्वशरीरस्य शिरःप्रभृतेरधोमलनिर्हरणं यत् स कायविरेकशब्देनोच्यते| यत्तु केवलं शिरःसंज्ञकस्य शरीरावयवस्य घ्राणेनोर्ध्वमलनिर्हरणं स शिरोविरेकः|

Adhikarana shamanasya lakShaNaM bhedAshca (6-7) · Śloka 7

सम्प्रति शमनाख्यस्य लक्षणं प्रभेदं चाधिकृत्याह - - - - न शोधयति यद्दोषान् समान्नोदीरयत्यपि| समीकरोति विषमान् शमनं तच्च सप्तधा||६|| पाचनं दीपनं क्षुत्तृड्व्यायामातपमारुताः| |७|

स०-यदौषधं दोषान्-वातादीन्, न शोधयति-नान्तःस्थितान् बहिर्निष्कासयति, तथा समान्-स्वप्रमाणस्थान्, नोदीरयति-न चोत्क्लेशयति, विषमांश्च-स्वप्रमाणाद्धीनाधिकभवावस्थितान्, समीकरोति-स्वप्रमाणस्थान् विदधाति, तच्छमनमुच्यते| तच्च सप्तधा,-सप्तप्रकारम्, पाचनादिभेदेन| पाचयतीति पाचनम्| पचतोऽग्रेः पक्तुं शक्तिमधिकां यदुत्पादयति तद्द्रव्यं क्रिया वा पाचनमुच्यते| यथा,-लङ्घनं मुस्तादि वा| दीपनं यथा,-घृतादि| तन्त्रान्तरे च दीपनपाचनयोर्लक्षणमुक्तम्| यथा,_"यदग्निकृत्पचेन्नामं दीपनं तद्यथा घृतम्| पाचनं तद्विपर्यस्तं यथा वक्ष्यामि लङ्घनम्||" इति| [क्षारपाणिनाऽप्युक्तम्-"पाचनं पाचयेद्दोषान् सामान् शमनमेव तु| दीपनं ह्यग्निकृत्त्वामं कदाचित्पाचयेन्न वा||" इति| ] क्षुत्तृट्शब्दाभ्यां क्षुतृष्णानिग्रहाविह गृहीतौ|

Adhikarana bRuMhaNaM shamanameva (7) · Śloka 7

पाचनादीनां दोषशमनत्वमुक्तम्| तच्च वाते वातपित्ते च न सम्भवतीत्याह - - - - | बृंहणं शमनं त्वेव वायोः पित्तानिलस्य च||७||

स०-तुशब्दो विशेषे| विशेषस्तु लङ्घनापेक्षया| शोधनं शमन चेति द्विधा लङ्घनमुक्तम्| बृंहणमपि शोधनं भवति| यथा,-दुग्धादिद्रव्यम्, शोधनस्वभावद्रव्यात्| तेन यथाविधेन द्रव्येण केवलस्य वातस्य पित्तयुक्तस्य वा कोप आशङ्क्यते| यथा-लङ्घनेन शोधनद्रव्येण हरीतक्यादिना| ततो बृंहणस्य विशेषार्थस्तुशब्दः कृतः| बृंहणं यच्छोधनं तन्मरुतः केवलस्य पित्तसहितस्य वा शमनम्, न तु लङ्घनशोधनवत्कोपनम्| एवकारोऽवधारणार्थः| बृंहणं शोधनरूपं वातस्य पित्तयुक्तस्य वा शमनमेवोक्तम्, न कोपनं जातुचिदित्यर्थः| लङ्घनं तूभयरूपमपि वातस्य वातपित्तयोर्वा कोपेनमेव|

Adhikarana bRuMhAH (8-9) · Śloka 9

इदानीं बृंह्यनाह - - - - बृंहयेद्व्याधिभैषज्यमद्यस्त्रीशोककर्शितान्| भाराध्वोरःक्षतक्षीणरूक्षदुर्बलवातलान्||८|| गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धान् ग्रीष्मेऽपरानपि| |९|

स०-कर्शितशब्दस्य व्याध्यादिभिः प्रत्येकं सम्बन्धः| व्याधिकर्शितान् बृंहयेत्| एवं शेषेष्वपि योज्यम्| भारादिभिः क्षीणस्य प्रत्येकं सम्बन्धः| भारक्षीणान् बृंहयेत्| एवं शेषेषु| रूक्षादीन् बृंहयेत्| ग्रीष्मेऽपरानपि-अन्याननुक्तानपि बृंहयेत्| [इत्थं च ग्रीष्मे सर्वानपि बृंहयेत्,] अतितरां तु व्याधिकर्शितादीन् बृंहयेत्|

Adhikarana bRuMhaNAni (9-10) · Śloka 10

कैर्बृंहयेत् ? इत्याह - - - - | मांसक्षीरसितासर्पिर्मधुरस्निग्धबस्तिभिः||९|| स्वप्नशय्यासुखाभ्यङ्गस्नाननिर्वृतिहर्षणैः| |१०|

स०-मांसादिभिर्बृंहयेत् बस्तिभिश्च| कथम्भूतैर्बस्तिभिः ? मधुरस्निग्धैः, न तु रूक्षतीक्ष्णैः, तेषामपतर्पणस्वभावत्वात्| स्वप्नो-निद्रा| शय्यासुखं-खट्वाजनितं शर्म| निर्वृतिः-चित्तस्यामाकुलत्वम्|

Adhikarana la~gghanIyAH (10-11) · Śloka 11

लङ्घनीयानाह - - - - | मेहामदोषातिस्निग्धज्वरोरुस्तम्भकुष्ठिनः||१०|| विसर्पविद्राधिप्लीहशिरःकण्ठाक्षिरोगिणः| स्थूलांश्च लङ्घयेन्नित्यं शिशिरे त्वपरानपि||११||

स०-मेहादीनामिनिर्मत्वर्थीयः| मेहिप्रभृतीन् लङ्घयेत्| शिशिरे पुनरपरानपि-अन्यानपि, इति व्याधितानां ग्रहणम्| स्वस्थानां तु शिशिरे हेमन्तविधिर्विशेषेणोक्त एव| शिशिरशब्दः शीतमात्रोपलक्षणार्थः| तेन हेमन्तेऽपि लङ्घयेदित्यर्थ उपलभ्यते|

Adhikarana la~gghanabhedasya shodhanasya viShayaH, pAcanadIpanayorviShayaH, kShuttRuShorviShayaH, vyAyAmAtapamArUtAnAM viShayaH (12-15) · Śloka 15

पूर्वमुक्तं लङ्घनं द्विधा,-शोधनं शमनं चेति| तत्र शोधनविषयं निरूपयन्नाह - - - - तत्र संशोधनैः स्थौल्यबलपित्तकफाधिकान्| आमदोषज्वरच्छर्दिरतीसारहृदामयैः||१२|| विबन्धगौरवोद्गारहृल्लासादिभिरातुरान्| मध्यस्थौल्यादिकान् प्रायः पूर्वं पाचनदीपनैः||१३|| एभिरेवामयैरार्तान् हीनस्थौल्यबलादिकान्| क्षुत्तृष्णानिग्रहैर्दोषैस्त्वार्तान् मध्यबलैर्दृढान्||१४|| समीरणातपायासैः किमुताल्पबलैर्नरान्| |१५|

स०-लङ्घयेदिति वर्तते| तत्र-तेषु लङ्घनीयेषु मध्ये, संशोधनाख्यैर्लङ्घनैः स्थैल्याद्यधिकान् तथा, आमदोषादिभिरार्तान् लङ्घयेत्| मध्येत्यादि| तथा मध्यस्थौल्यबलपित्तकफानेभिरेव- आमदोषादिभिर्गदैरातुरान् प्रायः पूर्वं पाचनदीपनैर्लङ्घनभेदैर्लङ्घयेत्| प्रायोग्रहणं देशकालाद्यपेक्षया नियमस्यासर्वविषयत्वज्ञापनार्थम्| हीनस्थौल्यबलादिकांस्तु सतः क्षुत्तृष्णानिग्रहैः-बुभुक्षापिपासावेगविधारणाख्यैर्लङ्घनविशेषैर्लङ्घयेत्| दोषैः-वातपित्तकफैर्मध्यबलैरार्तान्, तथा दृढान्-शक्तान्, समीरणादिभिर्लङ्घयेत्| आयासो-व्यायामः| किमुत-किंपुनः ? अल्पबलैर्दोषैरार्तान् समीरणादिभिर्लङ्घयेत्| सुतरां हीनबलैरार्तान् लङ्घयेदेवेत्यर्थः|

Adhikarana la~gghanIyAn na bRuMhayet (15) · Śloka 15

| न बृंहयेल्लङ्घनीयान्|१५|

स०-लङ्घनीयान्-लङ्ह्घनार्हान् मेहामदोषादियुतान्, न बृंहयेत्|

Adhikarana bRuMhyAn mRudu la~gghayet (15-16) · Śloka 16

तर्हि बृंह्यस्य वातलादेर्यदा ज्वरादिव्याधिर्लङ्घनसाध्यो जायते, तदा किं लङ्घनं कार्यमुत बृंहणम् ? इत्यत्र संशयः| इत्याह - - - - | बृंह्यांस्तु मृदु लङ्घयेत्||१५|| युक्त्या वा देशकालादिबलतस्तानुपाचरेत्| |१६|

स०-ये पुनर्बृंह्यास्तान् लङ्घनसाध्यामयार्तान् मृदु कृत्वा लङ्घयेत्,-मृदुना लङ्घनप्रकारेणापतर्पयेदित्यर्थः| युक्त्वा वाप्रयोगेण सन्तर्पणापतर्पणव्यामिश्रलक्षणेन, देशकालादीनां बलतः-अनुरोधेन, तानुपाचरेत्-उपक्रमेत्, विनैव लङ्घनादित्यर्थः| आदिग्रहणेन सत्त्वसात्म्यादिग्रहणम्|

Adhikarana bRuMhitasya lakShaNam (16) · Śloka 16

बृंहितलङ्घितयोः किं लक्षणम् ? इत्याह - - - - | बॄंहिते स्याद्बलं पुष्टिस्तत्साध्यामयसङ्क्षयः||१६||

स०-बृंहिते सति बलं पुष्टिश्च स्यात्| तथा, बृंहणसाध्या य आमयास्तेषां सङ्क्षयो-विनाशः स्यात्|

Adhikarana la~gghitasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

सम्प्रति लङ्घितलक्षणमाह - - - - विमलेन्द्रियता सर्गो मलानां लाघवं रुचिः| क्षुत्तृट्सहोदयः शुद्धहृदयोद्गारकण्ठता||१७|| व्याधिमार्दवमुत्साहस्तन्द्रानाशश्च लङ्घिते| |१८|

स०-विमलेन्द्रियतादिस्तन्द्रानाशश्चेत्यन्तो ग्रन्थो लङ्घितलक्षणम्| विमलेन्द्रियता-करणपाटवम्| क्षुत्तृषोः सह-एककालमुदयः| शुद्धहृदयेति| हृदयं चोद्गारश्च कण्ठश्च हृदयोद्गारकण्ठम्, शुद्धं च तद्धृदयोद्गारकण्ठं च तस्य भावः हृदयोद्गारकण्ठता| विमलेन्द्रियतादीनां पदानामसमस्तानां निर्देशो दोषदेशाद्यनुरोधेनैकस्य द्वयोस्त्रिचतुराणां बहुतराणां वा सर्वेषां च लङ्ह्घितलक्षणत्वं भवेत्, न त्वेकस्य द्वयोर्बहूनां चोत्पत्तौ लङ्घितलक्षणत्वं भवेत्, मुनिरप्यनेनैव हेतुनऽसमासेनैव लक्षणं व्यधत्त| यथा (च. सू. अ. २२|३४) - "वातमूत्रपुरीषाणां विसर्गे गात्रलाघवे| हृदयोद्गारकण्ठास्यशुद्धौ तन्द्राक्लमे गते|| स्वेदे जाते रुचौ चैव क्षुत्पिपासासहोदये| कृतं लङ्घनमादेश्यं निर्व्यथे चान्तरात्मनि||" इति|

Adhikarana atibRuMhitala~gghitayorlakShaNam (18-19) · Śloka 19

| अनपेक्षितमात्रादिसेविते कुरुतस्तु ते||१८|| अतिस्थौल्यातिकार्श्यादीन्, वक्ष्यन्ते च सौषधाः| |१९|

स०-ते-बृंहणलङ्घने, अनपेक्षितमात्रादिसेविते अतिस्थौल्यातिकार्श्यादीन् कुरुतः| अनपेक्षिताश्च ते मात्रादयश्च-अनपेक्षितमात्रादयः, तैः सेविते| मात्राद्यनपेक्षया कृते इत्यर्थः| ते च-अतिस्थौल्यातिकार्श्यादयः, सौषधाः-सभेषजाः, वक्ष्यन्ते-पुरस्ताद्भणिष्यन्ते|

Adhikarana atisthaulyAdayo rogAH (19) · Śloka 19

अथातिबृंहितलङ्घितयोः किं लक्षणम् ? इत्याह - - - - | रूपं तैरेव च ज्ञेयमतिबृंहितलङ्घिते||१९||

स०-अतिबृंहितश्चातिलङ्घितश्चेत्येकवद्भावः| अतिबृंहितेऽतिलङ्घिते च तैरेव-अतिस्थौल्यादिभिः, तथाऽतिकार्श्यादिभिश्च, रूपं-बृंहणलङ्घनातियोगलक्षणं वेद्यम्| चशब्दः समुच्यये|

Adhikarana atisthaulyAdInAmupakramaH (20-21) · Śloka 21

तानेवातिस्थौल्यादीनाह - - - - अतिस्थौल्यापचीमेहज्वरोदरभगन्दरान्| काससन्न्यासकृच्छ्रामकुष्ठादीनतिदारुणान्||२०|| अथैषामतिस्थौल्यादीनामुपक्रममाह - - - - तत्र मेदोनिलश्लेष्मनाशनं सर्वमिष्यते| |२१|

स०-अतिबृंहितमतिस्थौल्यादीन् कुरुते| 'अतिबृंहितं कुरुते' इत्यनुपात्तेनापि प्रकृतत्वादत्र कर्तृपदेन क्रियापदेन च सम्बन्धः कार्यः| अत एव तदपेक्षयाऽतिस्थौल्यादीनां द्वितीया| अथवा योग्यतयैवानुपात्तेनापि सम्बन्धः क्रियादिना भवत्येव, सुकविलक्षणस्यैवंस्थितत्वात्| तथा च भगवतो व्यासस्य-"यश्च निम्बं परशुना यश्चैनं मधुसर्पिषा| यश्चैनं गन्धमाल्येन सर्वस्य कटुरेव सः||" इति| अत्र हि छेदसेकालङ्करणक्रियापेक्षया निम्बादीनां द्वितीयाऽर्थसम्बन्धश्च| स०-तत्र-तेष्वतिस्थौल्यादिषु, मेदोनिलश्लेष्मनाशनं सर्वं-अन्नपानौषधमिष्यते|

Adhikarana triphalAdayashctvArH prayogAH, rasA~jjanAdayashcatvAraH prayogAH, viDa~ggAdiyogaH (21-24) · Śloka 24

किं तत् ? इति ब्रूते - - - - | कुलत्थजूर्नश्यामाकयवमुद्गमधूदकम्||२१|| मस्तुदण्डाहतारिष्टचिन्ताशोधनजागरम्| मधुना त्रिफलां लिह्याद्गुडूचीमभयां धनम्||२२|| रसाञ्जनस्य महतः पञ्चमूलस्य गुग्गुलोः| शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसो हितः||२३|| विडड्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु| यवामलकचूर्णं च योगोऽस्थौल्यदोषजित्||२४||

स०-कुलत्थादिकं स्थूलायेष्यते| जूर्णः-तृणधान्यविशेषो दक्षिणापथे जोन्धलक इति प्रसिद्धः| दण्डाहतं-मथितम्| त्रिफलादीनामन्यतमं मधुना लिह्यात्| तथा, रसाञ्जनादेश्च प्रयोगोऽग्निमन्थरससहितो हितः, अतिस्थूलायेति प्रकृतेन योज्यम्| विडङ्गादियोगः सर्वसमभागोऽतिस्थौल्यदोषजित्|

Adhikarana vyoShAdiyogaH (25-28) · Śloka 28

व्योषकट्वीवराशिग्रुविडङ्गातिविषास्थिराः| हिड्गुसौवर्चलाजाजीयवानीधान्यचित्रकाः||२५|| निशे बृहत्यौ हपुषा पाठा मूलं च केम्बुकात्| एषां चूर्णं मधु घृतं तैलं च सदृशांशकम्||२६|| सक्तुभिः षोडशगुणैर्युक्तं पीतं निहन्ति तत्| अतिस्थौल्यादिकान् सर्वान् रोगानान्यांश्च तद्द्विधान्||२७|| हृद्रोगकामलाश्वित्रश्वासकासगलग्रहान्| बुद्धिमेधास्मृतिकरं सन्नस्याग्नेश्च दीपनम्||२८||

स०-व्योषादीनि द्रव्याणि चतुर्विंशतिः परस्परसमभागानीत्येको भागः, तत्समो मधुनो द्वितीयो भागः, घृतस्य तृतीयः, तैलस्य चतुर्थः, एषां सर्वेषां मिश्रीभूतानां षोडशगुणा यवसक्तवः| तदेतत्पीतमतिस्थौल्यादिकान् पूर्वोक्तान् सर्वान् रोगान्निहन्ति| अन्यांश्च तथा विधान् रोगान्-बृंहणोत्थानित्यर्थः| तथा, हृद्रोगादीन् निहन्ति| तथा, बुद्ध्यादिकरं सन्नस्य-मन्दस्याग्नेर्दीपनं च|

Adhikarana atikArshyAdayo rogAH (29-31) · Śloka 31

साम्प्रतमतिलङ्घनोत्थान् रोगान् सौषधानाह - - - - अतिकार्श्यं भ्रमः कासस्तृष्णाधिक्यमरोचकः| स्नेहाग्निनिद्रादृक्श्रोत्रशुक्रौजःक्षुत्स्वरक्षयः||२९|| बस्तिहृन्मूर्धजङ्घोरुत्रिकपार्श्वरुजा ज्वरः| प्रलापोर्ध्वानिलग्लानिच्छर्दिपर्वास्थिभेदनम्||३०|| वर्चोमूत्रग्रहाद्याश्च जायन्तेऽतिविलङ्घनात्| |३१|

स०-अतिकार्श्यादयोऽतिलङ्घनाज्जायन्ते| स्नेहादीनां क्षयशब्देन समासः, बस्त्यादीनां च रुजाशब्देन| मूत्रग्रहाद्याश्चेत्याद्यशब्देन नानाविधानां वातरोगाणां ग्रहणम्|

Adhikarana sthaulyApekShayA kArshyaM varam (31) · Śloka 31

यद्यपि कार्श्याख्योऽयं महान् दोषः, तथा~पि स्थौल्यमपेक्ष्य वर एवेति प्रतिपादयन्नाह - - - - | कार्श्यमेव वरं स्थौल्यात्|३१|

स०-अत्र चातिकार्श्यमेव वरमतिस्थौल्यादिति वेद्यम्, न कार्श्यमात्रं स्थौल्यमात्रं वा| यस्मादतिस्थूलातिकृशावेव लङ्घनबृंहणाभ्यामुपक्रम्यावत्र विवक्षितौ, न स्थूलकृशौ सामान्येन|

Adhikarana tatra kAraNam (31-32) · Śloka 32

कार्श्यमेव स्थौल्यात् कुतो वरम् ? इत्याह - - - - | न हि स्थूलस्य भेषजम्||३१|| बृंहणं लङ्घनं वाऽलमतिमेदोग्निवातजित्| |३२|

स०-यस्मात् स्थूलस्य भेषजं बृंहणं नालं-न समर्थम्, न च लङ्घनं समर्थम्| यस्मात्स्थूलस्य भेषजमतिमेदोग्निवातजित्| यन्मेदःक्षपणं तदग्निनाशकृद्वातहृच्च| स्थूलस्य हि बृंहणेन मेदोऽतितरामुपचीयते, लङ्घनेन च मेदःक्षपणं भवति, किन्त्वग्निपवनावस्योपचीयते| यस्मात् बृंहणं-मांसक्षीरादि, यच्च लङ्घनं-कोद्रवश्यामाकादि, तत्पूर्वस्माद्धेतोः स्थूलस्य न भेषजम्|

Adhikarana dvitIyaM kAraNam (32-33) · Śloka 33

| मधुरस्निग्धसौहित्यैर्यत्सौख्येन च नश्यति||३२|| क्रशिमा स्थविमाऽत्यन्तविपरीतनिषेवणैः| |३३|

स०-यत्-यस्मात्, क्रशिमा मधुरस्निग्धतृप्तिभिः सौख्येन-अनायासेन च, नश्यति-शाम्यति, तस्मात्कार्श्यं स्थौल्याद्वरम्| यतश्च स्थविमा-स्थूलत्वं, अत्यन्तविपरीतनिषेवणैः शाम्यति| अत्यन्तं विपरीतानि च तानि निषेवणानि चात्यन्तविपरीतनिषेवणानि तैः,-तिक्तकटुकषायप्रायैः रूक्षैरन्नपानौषधसेवनैरित्यर्थः| स्थूलकृशयोश्च यदि बृंहणसाद्यस्तुल्यो व्याधिः स्यात्, तार्हि स्थूलस्योपक्रमविरोधात्तथा सुखेन न शाम्यति यथा कृशस्य| लङ्घनसाध्योऽपि विसूचिकादिर्यादि चैतयोः स्यात्, सोऽपि कृशस्य शीघ्रमुपशमं गच्छति| स्थूलस्य तु विरुद्धोपक्रमत्वात् दुःखेन शाम्यति| तथा हि-अत्र प्रधानोपक्रमः स्वेदः, स च तावन्न घटते| "न स्वेदयेदतिस्थूलम्" (हृ. सू. अ. १७|२१) इति निषेधात्| अथैनं लङ्घयति तदा (सङ्ग्रहे सू. अ. २४) - "स्रोतःसु मेदोरुदेषु वायुः कोष्ठे विशेषतः| चरन् प्रज्वलयत्यग्निं क्षुतृषौ स्तस्ततोऽधिकम्| स्थूलं कोटरवद्दृद्धौ दहतोऽग्न्यनिलौ च तौ||" इत्यादि न्यायाद्वातसखेनाग्निना वनस्येवास्य महति व्यापदुत्पद्यते| अथ बृंहणोपक्रमः क्रियतेऽस्य तदाऽऽमदोषो वर्धेत| कृशस्य त्वविरुद्धोपक्रमत्वाद्विसूचिकादिः सुखेनोपक्रम्यः| तस्मात्कार्श्यमेव स्थौल्याद्वरम्| क्रशिमेति कृशशब्दात्पृथ्वादिपाठादिमनिच्, रऋतो हलादेरिति रेफादेशः| स्थविमेति दृढादेराकृतिगणत्वादिमनिजिति केचित्| तस्मिंश्च सति स्थूलदूरेति यणादिपरस्य लोपः, ऋकारस्य च गुणः|

Adhikarana kArshyasya pradhAnauShadham (33) · Śloka 33

अथ कृशे कीदृशं भेषजं योज्यम् ? इत्याह - - - - | योजयेद्धृंहणं तत्र सर्वं पानान्नभेषजम्||३३||

स०-तत्र-कृशे, बृंहणं सर्वं पानान्नौषधं योज्यम्|

Adhikarana kArshyasya pradhAnatarauShadham (34-35) · Śloka 35

अचिन्तया हर्षणेन ध्रुवं सन्तर्पणेन च| स्वप्नप्रसङ्गाच्च कृशो वराह इव पुष्यति||३४|| न हि मांससमं किञ्चिदन्यद्देहबृहत्त्वकृत्| मांसादमांसं मांसेन सम्भृतत्वाद्विशेषतः||३५||

स०-अचिन्तया-चेतसः शोककार्याद्यनाकुलत्वेन, तथा हर्षणेन-चित्ततुष्ट्या, तथा सन्तर्पणेन-आहारविशेषादिना बृंहणेन, तथा स्वप्नप्रसङ्गात्-अतिनिद्रासेवनेन, कृशः पुष्यति-सर्वोपचितधातुः सम्पद्यते| क इव ? वराह एव,-शूकरो यथा| अन्येभ्यश्च पुष्टिहेतुभ्यः कृशविषये स्वप्न एव प्रधान इति दर्शयितुं वराहो दृष्टान्तत्वेनोपन्यस्तो ग्रन्थकृता| तथा हि-वराहस्य स्वप्नमन्तरेण न कश्चित्तथाविधोऽभ्यवहारादिरुपलभ्यते, यथाऽसौ पुष्टोऽतिमेदुरो दृश्यते| अतिस्थूलातिकृशयोश्च लक्षणं मुनिनाऽभ्यधायि (च. सू. अ. २१|९) - "मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः| अयथोपच्चयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते||" तथा (च. सू. अ. २१|१४)- "शुष्कस्फिगुदरग्रीवो धमनीजालसन्ततः| त्वगस्थिशेषोऽतिकृशः स्थूलपर्वा नरो मतः||" इति| स०-मांसेन सममपरं देहबृहत्त्वकरं न च विद्यते| सर्वबृहत्त्वकरेभ्यो मांसमतिबृंहणमित्यर्थः| विशेषेण मांसादमांसं देहबृहत्त्वकृत्| कुतः ? इत्याह-मांसेन सम्भृतत्वात्,-पुष्टत्त्वात्|

Adhikarana sthUlakRushayoH samAsenopakramaH, sthUlakRushayoryavagodhUmaM hitam (36) · Śloka 36

एवं विस्तरेण स्थूलकृशयोरुपक्रममुक्त्वा समासेनाह - - - - गुरु चातर्पणं स्थूले विपरीतं हितं कृशे| यवगोधूममुभयोस्तद्योग्याहितकल्पनम्||३६||

स०-यद्गुरु यच्चापतर्पणं, तत्समासेन स्थूले हितं माक्षिकशालूकादि| एताद्धि रौक्ष्यान्मेदः क्षपयति, गौरवाच्च शीघ्रं जरां न गच्छति| यदतो विपरीतं-लघु सन्तर्पणं च, तदतिकृशे हितं शालिषष्टिकैणेयशशलावकपिञ्जलादिकम्| अतिकृशस्य ह्यग्निरपि कृशो भवति| तस्माद्यपि तस्य गुर्वन्नपानौषधमुपयुज्यते, ततोऽग्निसादोऽस्य जायते| तथाऽस्य लघु अपतर्पणमुपयुज्यते, तद्भूयः कार्श्यायास्य स्यात्| तस्माल्लघु सन्तर्पणं च यत्तत्कृशाय हितम्| गुरु चेत्यत्र चशब्दाल्लघु च यदतर्पणं श्यामाककोरदूषादिकं, तथाऽन्यदपि यन्न गुरु न च लघु मेदोघ्नं जागरव्यवायव्यायामचिन्तादिकं, तच्च स्थूले हितमिति गम्यते| उभयोः-स्थूलकृशयोर्यवगोधूमं हितम्| किम्भूतं यवयोगधूमम् ? इत्याह-तद्योग्येत्यादि| तयोः-स्थूलकृशयोः, योग्या-उचिता, आहिता-कृता, कल्पना-संयोगसंस्कारादिनोपयोगोऽपायो वा, यस्मिन् यवगोधूमे, तदेवम्| यवाः स्थूले हिताः, गोधूमाः कृशे, इत्यर्थः| 'हितयोगे चतुर्थी वक्तव्या" इत्यस्य प्रायिकत्वात् स्थूले हितमित्यत्र न चतुर्थी| अन्येऽपि ह्येवं प्रयोगा दृश्यन्ते| यथा रुद्रटस्य (काव्यालङ्कारे अ. ५|१४ टी.) - "सामाजा धीमतां हितम्|" इति| तथाऽस्यैव (हृ. सू. अ. ६|२९) - "विलेपि ग्राहिणी हृद्या तृष्णाघ्नी दीपनी हिता| व्रणाक्षिरोगसंशुद्धदुर्बलस्नेहपायिनाम्||" इति|

Adhikarana bahavo~apyupakrama dvitvAnnAtiricyante (14) · Śloka 14

ननु, अतीसारज्वरगुल्मादीनामनेकरूपत्वादनन्ता एवोपक्रमाः प्राप्ताः| तत्कथमुक्तम् ? "उपक्रम्यस्य हि द्वित्वाद्धिधैवोपक्रमो मतः| " इति| अत आह - - - - दोषगत्याऽतिरिच्यन्ते ग्राहिभेद्यादिभेदतः| उपक्रमा न ते द्वित्वाद्भिन्ना अपि गदा इव||३७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने द्विविधोपक्रमणीयो नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||

स०-दोषाणां-पृथग्रूपाणां संसर्गसन्निपातादितरतमभेदेनाऽऽनन्त्यं यातानां या गतिः, तथा तेषामेव स्थानवृद्धिक्षयलक्षणा या गतिः, तथा तिर्यगूर्ध्वाधोलक्षणा या गतिः, तथा शाखाकोष्ठास्थिसन्धिलक्षणा च या गतिः, तया| अतिरिच्यन्ते-बहवो भवन्त्युपक्रमाः| कथम् ? इत्याह-ग्राहिभेद्यादिभेदतः,-ग्राही च भेदी च ग्राहिभेदिनौ, तावादी येषां-रोगानुरोधान्नानाविधानामुपक्रमाणां, ते ग्राहिभेद्यादयः, तेषां भेदो-विशेषो, ग्राहिभेद्यादिभेदः, तस्मात्| यद्यप्यतिरिच्यन्ते-अनन्ताः सम्पद्यन्ते, तथाऽपि द्वित्वात्-सन्तर्पणापतर्पणरूपात्, न तेऽतिरिच्यन्ते| सन्तर्पणरूपत्वमपतर्पणरूपत्वं वा वर्जयित्वा न तेषामुपक्रमाणां रूपान्तरं सम्भवतीत्यर्थः| कथमिव नातिरिच्यन्ते? इत्याह-भिन्ना अपि गदा इव| यथा,-वातादिदोषवशान्नानाविधा अपि ज्वरादयो बृंहणलङ्घनसाध्यत्वं [सामत्वं निरामत्वं वा ] नातिवर्तन्ते, यथोपक्रमा अपीति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां सूत्रस्थाने द्विविधोपक्रमणीयाध्यायश्चतुर्दशः समाप्तः|| १४||