14. dvividhōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana dvividhopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અત્ર તૂપક્રમસ્ય વિશેષ ઉચ્યત ઇત્યાહ - - - - અથાતો દ્વિવિધોપક્રમણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨||

Adhikarana upakramasya dvaividhyam, dvaividhyanirUpaNam (1) · Śloka 1

અત એવ સહેતુકમુપદિશન્નાહ - - - - ઉપક્રમ્યસ્ય હિ દ્વિત્વાદ્દ્વિધૈવોપક્રમો મતઃ| |૧|

Adhikarana bRuMhaNala~gghanayorlakShaNam (1-3) · Śloka 3

કથં દ્વિધા ? ઇત્યાહ - - - - એકઃ સન્તર્પણસ્તત્ર દ્વિતીયશ્ચાપતર્પણઃ|૧| બૃંહણો લઙ્ઘનશ્ચેતિ તત્પર્યાયાવુદાહૃતૌ| બૃંહણં યદ્બૃહત્વાય લઙ્ઘનં લાઘવાય યત્||૨|| દેહસ્ય| ||૩||

Adhikarana la~gghanabRuMhaNe udAharati (1) · Śloka 1

| ભવતઃ પ્રાયો ભૌમાપમિતરચ્ચ તે||૧||

Adhikarana snehAdInAM bRuMhaNe rUkShAdInAM ca la~gghane~antarbhAvaH (3-4) · Śloka 4

અધુના સ્નેહનાદેશ્ચતુર્વિધસ્યોપક્રમસ્ય સન્તર્પણાપતર્પણયોરેવાન્તર્ભાવં દર્શયન્નાહ - - - - | સ્નેહનં રૂક્ષણં કર્મ સ્વેદનં સ્તમ્ભનં ચ યત્||૩|| ભૂતાનાં તદપિ દ્વૈધ્યાદ્દ્વિતયં નાતિવર્તતે| |૪|

Adhikarana la~gghanabhedau (4) · Śloka 4

ઇદાનીં પ્રત્યેકં તયોર્ભેદાનાહ - - - - | શોધનં શમનં ચેતિ દ્વિધા તત્રાપિ લઙ્ઘનમ્||૪||

Adhikarana shodhanasya lakShaNaM bhedAshca (5) · Śloka 5

ઇદાનીં શોધનસ્ય લક્ષણં પ્રભેદં ચાધિકૃત્યાહ - - - - યદીરયેદ્વહિર્દોષાન્ પઞ્ચધા શોધનં ચ તત્| નિરૂહો વમનં કાયશિરોરેકોઽસ્રવિસ્રુતિઃ||૫||

Adhikarana shamanasya lakShaNaM bhedAshca (6-7) · Śloka 7

સમ્પ્રતિ શમનાખ્યસ્ય લક્ષણં પ્રભેદં ચાધિકૃત્યાહ - - - - ન શોધયતિ યદ્દોષાન્ સમાન્નોદીરયત્યપિ| સમીકરોતિ વિષમાન્ શમનં તચ્ચ સપ્તધા||૬|| પાચનં દીપનં ક્ષુત્તૃડ્વ્યાયામાતપમારુતાઃ| |૭|

Adhikarana bRuMhaNaM shamanameva (7) · Śloka 7

પાચનાદીનાં દોષશમનત્વમુક્તમ્| તચ્ચ વાતે વાતપિત્તે ચ ન સમ્ભવતીત્યાહ - - - - | બૃંહણં શમનં ત્વેવ વાયોઃ પિત્તાનિલસ્ય ચ||૭||

Adhikarana bRuMhAH (8-9) · Śloka 9

ઇદાનીં બૃંહ્યનાહ - - - - બૃંહયેદ્વ્યાધિભૈષજ્યમદ્યસ્ત્રીશોકકર્શિતાન્| ભારાધ્વોરઃક્ષતક્ષીણરૂક્ષદુર્બલવાતલાન્||૮|| ગર્ભિણીસૂતિકાબાલવૃદ્ધાન્ ગ્રીષ્મેઽપરાનપિ| |૯|

Adhikarana bRuMhaNAni (9-10) · Śloka 10

કૈર્બૃંહયેત્ ? ઇત્યાહ - - - - | માંસક્ષીરસિતાસર્પિર્મધુરસ્નિગ્ધબસ્તિભિઃ||૯|| સ્વપ્નશય્યાસુખાભ્યઙ્ગસ્નાનનિર્વૃતિહર્ષણૈઃ| |૧૦|

Adhikarana la~gghanIyAH (10-11) · Śloka 11

લઙ્ઘનીયાનાહ - - - - | મેહામદોષાતિસ્નિગ્ધજ્વરોરુસ્તમ્ભકુષ્ઠિનઃ||૧૦|| વિસર્પવિદ્રાધિપ્લીહશિરઃકણ્ઠાક્ષિરોગિણઃ| સ્થૂલાંશ્ચ લઙ્ઘયેન્નિત્યં શિશિરે ત્વપરાનપિ||૧૧||

Adhikarana la~gghanabhedasya shodhanasya viShayaH, pAcanadIpanayorviShayaH, kShuttRuShorviShayaH, vyAyAmAtapamArUtAnAM viShayaH (12-15) · Śloka 15

પૂર્વમુક્તં લઙ્ઘનં દ્વિધા,-શોધનં શમનં ચેતિ| તત્ર શોધનવિષયં નિરૂપયન્નાહ - - - - તત્ર સંશોધનૈઃ સ્થૌલ્યબલપિત્તકફાધિકાન્| આમદોષજ્વરચ્છર્દિરતીસારહૃદામયૈઃ||૧૨|| વિબન્ધગૌરવોદ્ગારહૃલ્લાસાદિભિરાતુરાન્| મધ્યસ્થૌલ્યાદિકાન્ પ્રાયઃ પૂર્વં પાચનદીપનૈઃ||૧૩|| એભિરેવામયૈરાર્તાન્ હીનસ્થૌલ્યબલાદિકાન્| ક્ષુત્તૃષ્ણાનિગ્રહૈર્દોષૈસ્ત્વાર્તાન્ મધ્યબલૈર્દૃઢાન્||૧૪|| સમીરણાતપાયાસૈઃ કિમુતાલ્પબલૈર્નરાન્| |૧૫|

Adhikarana la~gghanIyAn na bRuMhayet (15) · Śloka 15

| ન બૃંહયેલ્લઙ્ઘનીયાન્|૧૫|

Adhikarana bRuMhyAn mRudu la~gghayet (15-16) · Śloka 16

તર્હિ બૃંહ્યસ્ય વાતલાદેર્યદા જ્વરાદિવ્યાધિર્લઙ્ઘનસાધ્યો જાયતે, તદા કિં લઙ્ઘનં કાર્યમુત બૃંહણમ્ ? ઇત્યત્ર સંશયઃ| ઇત્યાહ - - - - | બૃંહ્યાંસ્તુ મૃદુ લઙ્ઘયેત્||૧૫|| યુક્ત્યા વા દેશકાલાદિબલતસ્તાનુપાચરેત્| |૧૬|

Adhikarana bRuMhitasya lakShaNam (16) · Śloka 16

બૃંહિતલઙ્ઘિતયોઃ કિં લક્ષણમ્ ? ઇત્યાહ - - - - | બૄંહિતે સ્યાદ્બલં પુષ્ટિસ્તત્સાધ્યામયસઙ્ક્ષયઃ||૧૬||

Adhikarana la~gghitasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

સમ્પ્રતિ લઙ્ઘિતલક્ષણમાહ - - - - વિમલેન્દ્રિયતા સર્ગો મલાનાં લાઘવં રુચિઃ| ક્ષુત્તૃટ્સહોદયઃ શુદ્ધહૃદયોદ્ગારકણ્ઠતા||૧૭|| વ્યાધિમાર્દવમુત્સાહસ્તન્દ્રાનાશશ્ચ લઙ્ઘિતે| |૧૮|

Adhikarana atibRuMhitala~gghitayorlakShaNam (18-19) · Śloka 19

| અનપેક્ષિતમાત્રાદિસેવિતે કુરુતસ્તુ તે||૧૮|| અતિસ્થૌલ્યાતિકાર્શ્યાદીન્, વક્ષ્યન્તે ચ સૌષધાઃ| |૧૯|

Adhikarana atisthaulyAdayo rogAH (19) · Śloka 19

અથાતિબૃંહિતલઙ્ઘિતયોઃ કિં લક્ષણમ્ ? ઇત્યાહ - - - - | રૂપં તૈરેવ ચ જ્ઞેયમતિબૃંહિતલઙ્ઘિતે||૧૯||

Adhikarana atisthaulyAdInAmupakramaH (20-21) · Śloka 21

તાનેવાતિસ્થૌલ્યાદીનાહ - - - - અતિસ્થૌલ્યાપચીમેહજ્વરોદરભગન્દરાન્| કાસસન્ન્યાસકૃચ્છ્રામકુષ્ઠાદીનતિદારુણાન્||૨૦|| અથૈષામતિસ્થૌલ્યાદીનામુપક્રમમાહ - - - - તત્ર મેદોનિલશ્લેષ્મનાશનં સર્વમિષ્યતે| |૨૧|

Adhikarana triphalAdayashctvArH prayogAH, rasA~jjanAdayashcatvAraH prayogAH, viDa~ggAdiyogaH (21-24) · Śloka 24

કિં તત્ ? ઇતિ બ્રૂતે - - - - | કુલત્થજૂર્નશ્યામાકયવમુદ્ગમધૂદકમ્||૨૧|| મસ્તુદણ્ડાહતારિષ્ટચિન્તાશોધનજાગરમ્| મધુના ત્રિફલાં લિહ્યાદ્ગુડૂચીમભયાં ધનમ્||૨૨|| રસાઞ્જનસ્ય મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય ગુગ્ગુલોઃ| શિલાજતુપ્રયોગશ્ચ સાગ્નિમન્થરસો હિતઃ||૨૩|| વિડડ્ગં નાગરં ક્ષારઃ કાલલોહરજો મધુ| યવામલકચૂર્ણં ચ યોગોઽસ્થૌલ્યદોષજિત્||૨૪||

Adhikarana vyoShAdiyogaH (25-28) · Śloka 28

વ્યોષકટ્વીવરાશિગ્રુવિડઙ્ગાતિવિષાસ્થિરાઃ| હિડ્ગુસૌવર્ચલાજાજીયવાનીધાન્યચિત્રકાઃ||૨૫|| નિશે બૃહત્યૌ હપુષા પાઠા મૂલં ચ કેમ્બુકાત્| એષાં ચૂર્ણં મધુ ઘૃતં તૈલં ચ સદૃશાંશકમ્||૨૬|| સક્તુભિઃ ષોડશગુણૈર્યુક્તં પીતં નિહન્તિ તત્| અતિસ્થૌલ્યાદિકાન્ સર્વાન્ રોગાનાન્યાંશ્ચ તદ્દ્વિધાન્||૨૭|| હૃદ્રોગકામલાશ્વિત્રશ્વાસકાસગલગ્રહાન્| બુદ્ધિમેધાસ્મૃતિકરં સન્નસ્યાગ્નેશ્ચ દીપનમ્||૨૮||

Adhikarana atikArshyAdayo rogAH (29-31) · Śloka 31

સામ્પ્રતમતિલઙ્ઘનોત્થાન્ રોગાન્ સૌષધાનાહ - - - - અતિકાર્શ્યં ભ્રમઃ કાસસ્તૃષ્ણાધિક્યમરોચકઃ| સ્નેહાગ્નિનિદ્રાદૃક્શ્રોત્રશુક્રૌજઃક્ષુત્સ્વરક્ષયઃ||૨૯|| બસ્તિહૃન્મૂર્ધજઙ્ઘોરુત્રિકપાર્શ્વરુજા જ્વરઃ| પ્રલાપોર્ધ્વાનિલગ્લાનિચ્છર્દિપર્વાસ્થિભેદનમ્||૩૦|| વર્ચોમૂત્રગ્રહાદ્યાશ્ચ જાયન્તેઽતિવિલઙ્ઘનાત્| |૩૧|

Adhikarana sthaulyApekShayA kArshyaM varam (31) · Śloka 31

યદ્યપિ કાર્શ્યાખ્યોઽયં મહાન્ દોષઃ, તથા~પિ સ્થૌલ્યમપેક્ષ્ય વર એવેતિ પ્રતિપાદયન્નાહ - - - - | કાર્શ્યમેવ વરં સ્થૌલ્યાત્|૩૧|

Adhikarana tatra kAraNam (31-32) · Śloka 32

કાર્શ્યમેવ સ્થૌલ્યાત્ કુતો વરમ્ ? ઇત્યાહ - - - - | ન હિ સ્થૂલસ્ય ભેષજમ્||૩૧|| બૃંહણં લઙ્ઘનં વાઽલમતિમેદોગ્નિવાતજિત્| |૩૨|

Adhikarana dvitIyaM kAraNam (32-33) · Śloka 33

| મધુરસ્નિગ્ધસૌહિત્યૈર્યત્સૌખ્યેન ચ નશ્યતિ||૩૨|| ક્રશિમા સ્થવિમાઽત્યન્તવિપરીતનિષેવણૈઃ| |૩૩|

Adhikarana kArshyasya pradhAnauShadham (33) · Śloka 33

અથ કૃશે કીદૃશં ભેષજં યોજ્યમ્ ? ઇત્યાહ - - - - | યોજયેદ્ધૃંહણં તત્ર સર્વં પાનાન્નભેષજમ્||૩૩||

Adhikarana kArshyasya pradhAnatarauShadham (34-35) · Śloka 35

અચિન્તયા હર્ષણેન ધ્રુવં સન્તર્પણેન ચ| સ્વપ્નપ્રસઙ્ગાચ્ચ કૃશો વરાહ ઇવ પુષ્યતિ||૩૪|| ન હિ માંસસમં કિઞ્ચિદન્યદ્દેહબૃહત્ત્વકૃત્| માંસાદમાંસં માંસેન સમ્ભૃતત્વાદ્વિશેષતઃ||૩૫||

Adhikarana sthUlakRushayoH samAsenopakramaH, sthUlakRushayoryavagodhUmaM hitam (36) · Śloka 36

એવં વિસ્તરેણ સ્થૂલકૃશયોરુપક્રમમુક્ત્વા સમાસેનાહ - - - - ગુરુ ચાતર્પણં સ્થૂલે વિપરીતં હિતં કૃશે| યવગોધૂમમુભયોસ્તદ્યોગ્યાહિતકલ્પનમ્||૩૬||

Adhikarana bahavo~apyupakrama dvitvAnnAtiricyante (14) · Śloka 14

નનુ, અતીસારજ્વરગુલ્માદીનામનેકરૂપત્વાદનન્તા એવોપક્રમાઃ પ્રાપ્તાઃ| તત્કથમુક્તમ્ ? "ઉપક્રમ્યસ્ય હિ દ્વિત્વાદ્ધિધૈવોપક્રમો મતઃ| " ઇતિ| અત આહ - - - - દોષગત્યાઽતિરિચ્યન્તે ગ્રાહિભેદ્યાદિભેદતઃ| ઉપક્રમા ન તે દ્વિત્વાદ્ભિન્ના અપિ ગદા ઇવ||૩૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વિવિધોપક્રમણીયો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||