14. dvividhōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਾਰਮ੍ਭੇਯਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਪਕ੍ਰਮੋ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੇਭਿਹਿਤਃ|

Adhikarana dvividhopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ਅਤ੍ਰ ਤੂਪਕ੍ਰਮਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸ ਉਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥਾਤੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||

ਸ੦-ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ-ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਚ ਤਦੁਪਕ੍ਰਮਣਂ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣਮ੍, ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍| ਉਪਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚ ਸਮਾਸਤੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪਠਿਤਾਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮੁਪਕ੍ਰਮਾਣਾਮਤ੍ਰੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਵਾਤ੍|

Adhikarana upakramasya dvaividhyam, dvaividhyanirUpaNam (1) · Śloka 1

ਅਤ ਏਵ ਸਹੇਤੁਕਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ - - - - ਉਪਕ੍ਰਮ੍ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਵਿਧੈਵੋਪਕ੍ਰਮੋ ਮਤਃ| |੧|

ਸ੦-ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਉਪਕ੍ਰਮ੍ਯਸ੍ਯ-ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਸ੍ਯ, ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਦ੍ਧੇਤੋਰੁਪਕ੍ਰਮੋ ਦ੍ਵਿਧੈਵ ਮਤਃ-ਇਸ੍ਟਃ| ਏਵਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਪਰਮਤਂ ਕ੍ਸਿਪਤਿ|

Adhikarana bRuMhaNala~gghanayorlakShaNam (1-3) · Śloka 3

ਕਥਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਏਕਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ਼੍ਚਾਪਤਰ੍ਪਣਃ|੧| ਬਂਹਣੋ ਲਙ੍ਘਨਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤਤ੍ਪਰ੍ਯਾਯਾਵੁਦਾਹਤੌ| ਬਂਹਣਂ ਯਦ੍ਬਹਤ੍ਵਾਯ ਲਙ੍ਘਨਂ ਲਾਘਵਾਯ ਯਤ੍||੨|| ਦੇਹਸ੍ਯ| ||੩||

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰੁਪਕ੍ਰਮਯੋਃ, ਏਕ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਰੂਪ ਉਪਕ੍ਰਮੋ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ਼੍ਚਾਪਤਰ੍ਪਣਰੂਪ ਉਪਕ੍ਰਮਃ| ਬਂਹਣੋ ਲਙ੍ਘਨਸ਼੍ਚ ਤਯੋਃ-ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਯੋਃ, ਪਰ੍ਯਾਯੌ ਤਤ੍ਪਰ੍ਯਾਯਾਵੁਦਾਹਤੌ|| ਬਂਹਣਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਯਦ੍ਦੇਹਸ੍ਯ ਬਹਤ੍ਤ੍ਵਾਯ ਭਵਤਿ| ਲਙ੍ਘਨਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਯਦ੍ਦੇਹਸ੍ਯ ਲਾਘਵਾਯ-ਲਾਘਵੋਤ੍ਪਾਦਨਾਯ, ਭਵਤਿ|

Adhikarana la~gghanabRuMhaNe udAharati (1) · Śloka 1

| ਭਵਤਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭੌਮਾਪਮਿਤਰਚ੍ਚ ਤੇ||੧||

ਸ੦-ਤਚ੍ਚ ਤਚ੍ਚ ਤੇ,-ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣੇ, ਭੌਮਾਪਮਿਤਰਚ੍ਚ ਭਵਤਃ| ਭੂਮੇਰਿਦਂ ਭੌਮਮ੍| ਅਪਾਮਿਦਮਾਪਮ੍| ਭੌਮਯੁਕ੍ਤਮਾਪਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਮ੍| ਇਤਰਤ੍-ਭੌਮਾਪਾਦਨ੍ਯਦਗ੍ਨਿਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਕਮਪਤਰ੍ਪਣਮ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ਕਿਞ੍ਹ੍ਚਿਦ੍ਭੌਮਾਪਮਪ੍ਯਪਤਰ੍ਪਣਮ੍| ਯਥਾ,-ਯਵਕਮਸੂਰਮਕੁਸ੍ਠਤਣ੍ਡੁਲੀਯਾਦਿ| ਤਥਾ, ਅਗ੍ਨਿਪਵਨੋਤ੍ਕਟਸ੍ਯ ਕਟੁਕਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦੇਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਤ੍ਵਮ੍, ਵਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਕਾਰ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍|

Adhikarana snehAdInAM bRuMhaNe rUkShAdInAM ca la~gghane~antarbhAvaH (3-4) · Śloka 4

ਅਧੁਨਾ ਸ੍ਨੇਹਨਾਦੇਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਯੋਰੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਰੂਕ੍ਸਣਂ ਕਰ੍ਮ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਚ ਯਤ੍||੩|| ਭੂਤਾਨਾਂ ਤਦਪਿ ਦ੍ਵੈਧ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਤਯਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ| |੪|

ਸ੦-ਸ੍ਨੇਹਨਾਦਿ ਯਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਕਰ੍ਮ, ਤਦਪਿ ਦ੍ਵਿਤਯਂ-ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਰੂਪਂ, ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ-ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ| ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਭੂਤਾਨਾਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਰੂਪਾਤ੍ ਦ੍ਵੈਧ੍ਯਾਤ੍-ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਕਤ੍ਵਾਤ੍|

Adhikarana la~gghanabhedau (4) · Śloka 4

ਇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤਯੋਰ੍ਭੇਦਾਨਾਹ - - - - | ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਲਙ੍ਘਨਮ੍||੪||

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤਯੋਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਯੋਰ੍ਬਂਹਣਲਙ੍ਘਨਾਪਰਪਰ੍ਯਾਯਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ, ਯਲ੍ਲਙ੍ਘਨਂ-ਅਪਤਰ੍ਪਣਮ੍, ਤਤ੍ ਦ੍ਵਿਧਾ| ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚੇਤਿ| ਇਤਿ ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥੇ, ਯਤਃ ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚ ਤਤੋ ਦ੍ਵਿਧੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana shodhanasya lakShaNaM bhedAshca (5) · Śloka 5

ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ੋਧਨਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰਭੇਦਂ ਚਾਧਿਕਤ੍ਯਾਹ - - - - ਯਦੀਰਯੇਦ੍ਵਹਿਰ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ਼ੋਧਨਂ ਚ ਤਤ੍| ਨਿਰੂਹੋ ਵਮਨਂ ਕਾਯਸ਼ਿਰੋਰੇਕੋਸ੍ਰਵਿਸ੍ਰੁਤਿਃ||੫||

ਸ੦-ਯਦੌਸਧਂ ਦੋਸਾਨ੍-ਵਾਤਾਦੀਨਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤਾਨ੍, ਬਹਿਰੀਰਯੇਤ੍-ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍, ਤਚ੍ਛੋਧਨਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ,-ਪਞ੍ਚਵਿਧਮ੍| ਤਦੇਵ ਪਞ੍ਚਵਿਧਤ੍ਵਮਾਹ-ਨਿਰੂਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰੂਹੋ-ਬਸ੍ਤਿਃ, ਤਥਾ ਵਮਨਮ੍, ਤਥਾ ਕਾਯਵਿਰੇਕਃ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਕਸ਼੍ਚ, ਤਥਾਸ੍ਰਵਿਸ੍ਰੁਤਿਃ-ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ, ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ਼ੋਧਨਮ੍| ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਭਤੇਰਧੋਮਲਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਯਤ੍ ਸ ਕਾਯਵਿਰੇਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਯਤ੍ਤੁ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ਿਰਃਸਂਜ੍ਞਕਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਸ੍ਯ ਘ੍ਰਾਣੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮਲਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਸ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਕਃ|

Adhikarana shamanasya lakShaNaM bhedAshca (6-7) · Śloka 7

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼ਮਨਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰਭੇਦਂ ਚਾਧਿਕਤ੍ਯਾਹ - - - - ਨ ਸ਼ੋਧਯਤਿ ਯਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਸਮਾਨ੍ਨੋਦੀਰਯਤ੍ਯਪਿ| ਸਮੀਕਰੋਤਿ ਵਿਸਮਾਨ੍ ਸ਼ਮਨਂ ਤਚ੍ਚ ਸਪ੍ਤਧਾ||੬|| ਪਾਚਨਂ ਦੀਪਨਂ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਡ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਤਪਮਾਰੁਤਾਃ| |੭|

ਸ੦-ਯਦੌਸਧਂ ਦੋਸਾਨ੍-ਵਾਤਾਦੀਨ੍, ਨ ਸ਼ੋਧਯਤਿ-ਨਾਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ ਬਹਿਰ੍ਨਿਸ੍ਕਾਸਯਤਿ, ਤਥਾ ਸਮਾਨ੍-ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਥਾਨ੍, ਨੋਦੀਰਯਤਿ-ਨ ਚੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਤਿ, ਵਿਸਮਾਂਸ਼੍ਚ-ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਦ੍ਧੀਨਾਧਿਕਭਵਾਵਸ੍ਥਿਤਾਨ੍, ਸਮੀਕਰੋਤਿ-ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਥਾਨ੍ ਵਿਦਧਾਤਿ, ਤਚ੍ਛਮਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਚ੍ਚ ਸਪ੍ਤਧਾ,-ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਮ੍, ਪਾਚਨਾਦਿਭੇਦੇਨ| ਪਾਚਯਤੀਤਿ ਪਾਚਨਮ੍| ਪਚਤੋਗ੍ਰੇਃ ਪਕ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਧਿਕਾਂ ਯਦੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵਾ ਪਾਚਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ,-ਲਙ੍ਘਨਂ ਮੁਸ੍ਤਾਦਿ ਵਾ| ਦੀਪਨਂ ਯਥਾ,-ਘਤਾਦਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਚ ਦੀਪਨਪਾਚਨਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ,_"ਯਦਗ੍ਨਿਕਤ੍ਪਚੇਨ੍ਨਾਮਂ ਦੀਪਨਂ ਤਦ੍ਯਥਾ ਘਤਮ੍| ਪਾਚਨਂ ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਂ ਯਥਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਲਙ੍ਘਨਮ੍||" ਇਤਿ| [ਕ੍ਸਾਰਪਾਣਿਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍-"ਪਾਚਨਂ ਪਾਚਯੇਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਸਾਮਾਨ੍ ਸ਼ਮਨਮੇਵ ਤੁ| ਦੀਪਨਂ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਕਤ੍ਤ੍ਵਾਮਂ ਕਦਾਚਿਤ੍ਪਾਚਯੇਨ੍ਨ ਵਾ||" ਇਤਿ| ] ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਟ੍ਸ਼ਬ੍ਦਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸੁਤਸ੍ਣਾਨਿਗ੍ਰਹਾਵਿਹ ਗਹੀਤੌ|

Adhikarana bRuMhaNaM shamanameva (7) · Śloka 7

ਪਾਚਨਾਦੀਨਾਂ ਦੋਸਸ਼ਮਨਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਵਾਤੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਬਂਹਣਂ ਸ਼ਮਨਂ ਤ੍ਵੇਵ ਵਾਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਸ੍ਯ ਚ||੭||

ਸ੦-ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇ| ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁ ਲਙ੍ਘਨਾਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ਲਙ੍ਘਨਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਬਂਹਣਮਪਿ ਸ਼ੋਧਨਂ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ,-ਦੁਗ੍ਧਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍, ਸ਼ੋਧਨਸ੍ਵਭਾਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍| ਤੇਨ ਯਥਾਵਿਧੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਕੇਵਲਸ੍ਯ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾ ਕੋਪ ਆਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ-ਲਙ੍ਘਨੇਨ ਸ਼ੋਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਤਤੋ ਬਂਹਣਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਸ੍ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕਤਃ| ਬਂਹਣਂ ਯਚ੍ਛੋਧਨਂ ਤਨ੍ਮਰੁਤਃ ਕੇਵਲਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸਹਿਤਸ੍ਯ ਵਾ ਸ਼ਮਨਮ੍, ਨ ਤੁ ਲਙ੍ਘਨਸ਼ੋਧਨਵਤ੍ਕੋਪਨਮ੍| ਏਵਕਾਰੋਵਧਾਰਣਾਰ੍ਥਃ| ਬਂਹਣਂ ਸ਼ੋਧਨਰੂਪਂ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾ ਸ਼ਮਨਮੇਵੋਕ੍ਤਮ੍, ਨ ਕੋਪਨਂ ਜਾਤੁਚਿਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਲਙ੍ਘਨਂ ਤੂਭਯਰੂਪਮਪਿ ਵਾਤਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰ੍ਵਾ ਕੋਪੇਨਮੇਵ|

Adhikarana bRuMhAH (8-9) · Śloka 9

ਇਦਾਨੀਂ ਬਂਹ੍ਯਨਾਹ - - - - ਬਂਹਯੇਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਭੈਸਜ੍ਯਮਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼ੋਕਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਨ੍| ਭਾਰਾਧ੍ਵੋਰਃਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਰੂਕ੍ਸਦੁਰ੍ਬਲਵਾਤਲਾਨ੍||੮|| ਗਰ੍ਭਿਣੀਸੂਤਿਕਾਬਾਲਵਦ੍ਧਾਨ੍ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਪਰਾਨਪਿ| |੯|

ਸ੦-ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਨ੍ ਬਂਹਯੇਤ੍| ਏਵਂ ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਭਾਰਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਭਾਰਕ੍ਸੀਣਾਨ੍ ਬਂਹਯੇਤ੍| ਏਵਂ ਸ਼ੇਸੇਸੁ| ਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨ੍ ਬਂਹਯੇਤ੍| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਪਰਾਨਪਿ-ਅਨ੍ਯਾਨਨੁਕ੍ਤਾਨਪਿ ਬਂਹਯੇਤ੍| [ਇਤ੍ਥਂ ਚ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸਰ੍ਵਾਨਪਿ ਬਂਹਯੇਤ੍,] ਅਤਿਤਰਾਂ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਦੀਨ੍ ਬਂਹਯੇਤ੍|

Adhikarana bRuMhaNAni (9-10) · Śloka 10

ਕੈਰ੍ਬਂਹਯੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਮਾਂਸਕ੍ਸੀਰਸਿਤਾਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਬਸ੍ਤਿਭਿਃ||੯|| ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ਯ੍ਯਾਸੁਖਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਨਾਨਨਿਰ੍ਵਤਿਹਰ੍ਸਣੈਃ| |੧੦|

ਸ੦-ਮਾਂਸਾਦਿਭਿਰ੍ਬਂਹਯੇਤ੍ ਬਸ੍ਤਿਭਿਸ਼੍ਚ| ਕਥਮ੍ਭੂਤੈਰ੍ਬਸ੍ਤਿਭਿਃ ? ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਃ, ਨ ਤੁ ਰੂਕ੍ਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ, ਤੇਸਾਮਪਤਰ੍ਪਣਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ-ਨਿਦ੍ਰਾ| ਸ਼ਯ੍ਯਾਸੁਖਂ-ਖਟ੍ਵਾਜਨਿਤਂ ਸ਼ਰ੍ਮ| ਨਿਰ੍ਵਤਿਃ-ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਮਾਕੁਲਤ੍ਵਮ੍|

Adhikarana la~gghanIyAH (10-11) · Śloka 11

ਲਙ੍ਘਨੀਯਾਨਾਹ - - - - | ਮੇਹਾਮਦੋਸਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਜ੍ਵਰੋਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਕੁਸ੍ਠਿਨਃ||੧੦|| ਵਿਸਰ੍ਪਵਿਦ੍ਰਾਧਿਪ੍ਲੀਹਸ਼ਿਰਃਕਣ੍ਠਾਕ੍ਸਿਰੋਗਿਣਃ| ਸ੍ਥੂਲਾਂਸ਼੍ਚ ਲਙ੍ਘਯੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਤ੍ਵਪਰਾਨਪਿ||੧੧||

ਸ੦-ਮੇਹਾਦੀਨਾਮਿਨਿਰ੍ਮਤ੍ਵਰ੍ਥੀਯਃ| ਮੇਹਿਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਪੁਨਰਪਰਾਨਪਿ-ਅਨ੍ਯਾਨਪਿ, ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਤਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਂ ਤੁ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਹੇਮਨ੍ਤਵਿਧਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੋਕ੍ਤ ਏਵ| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ੀਤਮਾਤ੍ਰੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਹੇਮਨ੍ਤੇਪਿ ਲਙ੍ਘਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ|

Adhikarana la~gghanabhedasya shodhanasya viShayaH, pAcanadIpanayorviShayaH, kShuttRuShorviShayaH, vyAyAmAtapamArUtAnAM viShayaH (12-15) · Śloka 15

ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਲਙ੍ਘਨਂ ਦ੍ਵਿਧਾ,-ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਧਨਵਿਸਯਂ ਨਿਰੂਪਯਨ੍ਨਾਹ - - - - ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਃ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਬਲਪਿਤ੍ਤਕਫਾਧਿਕਾਨ੍| ਆਮਦੋਸਜ੍ਵਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰਤੀਸਾਰਹਦਾਮਯੈਃ||੧੨|| ਵਿਬਨ੍ਧਗੌਰਵੋਦ੍ਗਾਰਹਲ੍ਲਾਸਾਦਿਭਿਰਾਤੁਰਾਨ੍| ਮਧ੍ਯਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਾਚਨਦੀਪਨੈਃ||੧੩|| ਏਭਿਰੇਵਾਮਯੈਰਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਹੀਨਸ੍ਥੌਲ੍ਯਬਲਾਦਿਕਾਨ੍| ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾਨਿਗ੍ਰਹੈਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਮਧ੍ਯਬਲੈਰ੍ਦਢਾਨ੍||੧੪|| ਸਮੀਰਣਾਤਪਾਯਾਸੈਃ ਕਿਮੁਤਾਲ੍ਪਬਲੈਰ੍ਨਰਾਨ੍| |੧੫|

ਸ੦-ਲਙ੍ਘਯੇਦਿਤਿ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਲਙ੍ਘਨੀਯੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਖ੍ਯੈਰ੍ਲਙ੍ਘਨੈਃ ਸ੍ਥੈਲ੍ਯਾਦ੍ਯਧਿਕਾਨ੍ ਤਥਾ, ਆਮਦੋਸਾਦਿਭਿਰਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| ਮਧ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥੌਲ੍ਯਬਲਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨੇਭਿਰੇਵ- ਆਮਦੋਸਾਦਿਭਿਰ੍ਗਦੈਰਾਤੁਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਾਚਨਦੀਪਨੈਰ੍ਲਙ੍ਘਨਭੇਦੈਰ੍ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਨਿਯਮਸ੍ਯਾਸਰ੍ਵਵਿਸਯਤ੍ਵਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਹੀਨਸ੍ਥੌਲ੍ਯਬਲਾਦਿਕਾਂਸ੍ਤੁ ਸਤਃ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾਨਿਗ੍ਰਹੈਃ-ਬੁਭੁਕ੍ਸਾਪਿਪਾਸਾਵੇਗਵਿਧਾਰਣਾਖ੍ਯੈਰ੍ਲਙ੍ਘਨਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| ਦੋਸੈਃ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਰ੍ਮਧ੍ਯਬਲੈਰਾਰ੍ਤਾਨ੍, ਤਥਾ ਦਢਾਨ੍-ਸ਼ਕ੍ਤਾਨ੍, ਸਮੀਰਣਾਦਿਭਿਰ੍ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| ਆਯਾਸੋ-ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ| ਕਿਮੁਤ-ਕਿਂਪੁਨਃ ? ਅਲ੍ਪਬਲੈਰ੍ਦੋਸੈਰਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਸਮੀਰਣਾਦਿਭਿਰ੍ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| ਸੁਤਰਾਂ ਹੀਨਬਲੈਰਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਲਙ੍ਘਯੇਦੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana la~gghanIyAn na bRuMhayet (15) · Śloka 15

| ਨ ਬਂਹਯੇਲ੍ਲਙ੍ਘਨੀਯਾਨ੍|੧੫|

ਸ੦-ਲਙ੍ਘਨੀਯਾਨ੍-ਲਙ੍ਹ੍ਘਨਾਰ੍ਹਾਨ੍ ਮੇਹਾਮਦੋਸਾਦਿਯੁਤਾਨ੍, ਨ ਬਂਹਯੇਤ੍|

Adhikarana bRuMhyAn mRudu la~gghayet (15-16) · Śloka 16

ਤਰ੍ਹਿ ਬਂਹ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਲਾਦੇਰ੍ਯਦਾ ਜ੍ਵਰਾਦਿਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਲਙ੍ਘਨਸਾਧ੍ਯੋ ਜਾਯਤੇ, ਤਦਾ ਕਿਂ ਲਙ੍ਘਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮੁਤ ਬਂਹਣਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ| ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਬਂਹ੍ਯਾਂਸ੍ਤੁ ਮਦੁ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍||੧੫|| ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਬਲਤਸ੍ਤਾਨੁਪਾਚਰੇਤ੍| |੧੬|

ਸ੦-ਯੇ ਪੁਨਰ੍ਬਂਹ੍ਯਾਸ੍ਤਾਨ੍ ਲਙ੍ਘਨਸਾਧ੍ਯਾਮਯਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਮਦੁ ਕਤ੍ਵਾ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍,-ਮਦੁਨਾ ਲਙ੍ਘਨਪ੍ਰਕਾਰੇਣਾਪਤਰ੍ਪਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਾਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣੇਨ, ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦੀਨਾਂ ਬਲਤਃ-ਅਨੁਰੋਧੇਨ, ਤਾਨੁਪਾਚਰੇਤ੍-ਉਪਕ੍ਰਮੇਤ੍, ਵਿਨੈਵ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਹਣਮ੍|

Adhikarana bRuMhitasya lakShaNam (16) · Śloka 16

ਬਂਹਿਤਲਙ੍ਘਿਤਯੋਃ ਕਿਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਬਂਹਿਤੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਬਲਂ ਪੁਸ੍ਟਿਸ੍ਤਤ੍ਸਾਧ੍ਯਾਮਯਸਙ੍ਕ੍ਸਯਃ||੧੬||

ਸ੦-ਬਂਹਿਤੇ ਸਤਿ ਬਲਂ ਪੁਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਬਂਹਣਸਾਧ੍ਯਾ ਯ ਆਮਯਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸਯੋ-ਵਿਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana la~gghitasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਲਙ੍ਘਿਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ - - - - ਵਿਮਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾ ਸਰ੍ਗੋ ਮਲਾਨਾਂ ਲਾਘਵਂ ਰੁਚਿਃ| ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਟ੍ਸਹੋਦਯਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਹਦਯੋਦ੍ਗਾਰਕਣ੍ਠਤਾ||੧੭|| ਵ੍ਯਾਧਿਮਾਰ੍ਦਵਮੁਤ੍ਸਾਹਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਲਙ੍ਘਿਤੇ| |੧੮|

ਸ੦-ਵਿਮਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾਦਿਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਨ੍ਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਲਙ੍ਘਿਤਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਵਿਮਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾ-ਕਰਣਪਾਟਵਮ੍| ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸੋਃ ਸਹ-ਏਕਕਾਲਮੁਦਯਃ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਹਦਯੇਤਿ| ਹਦਯਂ ਚੋਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਚ ਕਣ੍ਠਸ਼੍ਚ ਹਦਯੋਦ੍ਗਾਰਕਣ੍ਠਮ੍, ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਚ ਤਦ੍ਧਦਯੋਦ੍ਗਾਰਕਣ੍ਠਂ ਚ ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਃ ਹਦਯੋਦ੍ਗਾਰਕਣ੍ਠਤਾ| ਵਿਮਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾਦੀਨਾਂ ਪਦਾਨਾਮਸਮਸ੍ਤਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਦੋਸਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯਨੁਰੋਧੇਨੈਕਸ੍ਯ ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤ੍ਰਿਚਤੁਰਾਣਾਂ ਬਹੁਤਰਾਣਾਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਚ ਲਙ੍ਹ੍ਘਿਤਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਂ ਭਵੇਤ੍, ਨ ਤ੍ਵੇਕਸ੍ਯ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਬਹੂਨਾਂ ਚੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਲਙ੍ਘਿਤਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਂ ਭਵੇਤ੍, ਮੁਨਿਰਪ੍ਯਨੇਨੈਵ ਹੇਤੁਨਸਮਾਸੇਨੈਵ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਯਧਤ੍ਤ| ਯਥਾ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੨|੩੪) - "ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਂ ਵਿਸਰ੍ਗੇ ਗਾਤ੍ਰਲਾਘਵੇ| ਹਦਯੋਦ੍ਗਾਰਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਕ੍ਲਮੇ ਗਤੇ|| ਸ੍ਵੇਦੇ ਜਾਤੇ ਰੁਚੌ ਚੈਵ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਸਹੋਦਯੇ| ਕਤਂ ਲਙ੍ਘਨਮਾਦੇਸ਼੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਥੇ ਚਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਿ||" ਇਤਿ|

Adhikarana atibRuMhitala~gghitayorlakShaNam (18-19) · Śloka 19

| ਅਨਪੇਕ੍ਸਿਤਮਾਤ੍ਰਾਦਿਸੇਵਿਤੇ ਕੁਰੁਤਸ੍ਤੁ ਤੇ||੧੮|| ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦੀਨ੍, ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ਸੌਸਧਾਃ| |੧੯|

ਸ੦-ਤੇ-ਬਂਹਣਲਙ੍ਘਨੇ, ਅਨਪੇਕ੍ਸਿਤਮਾਤ੍ਰਾਦਿਸੇਵਿਤੇ ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦੀਨ੍ ਕੁਰੁਤਃ| ਅਨਪੇਕ੍ਸਿਤਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾਦਯਸ਼੍ਚ-ਅਨਪੇਕ੍ਸਿਤਮਾਤ੍ਰਾਦਯਃ, ਤੈਃ ਸੇਵਿਤੇ| ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਯਨਪੇਕ੍ਸਯਾ ਕਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇ ਚ-ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦਯਃ, ਸੌਸਧਾਃ-ਸਭੇਸਜਾਃ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ-ਪੁਰਸ੍ਤਾਦ੍ਭਣਿਸ੍ਯਨ੍ਤੇ|

Adhikarana atisthaulyAdayo rogAH (19) · Śloka 19

ਅਥਾਤਿਬਂਹਿਤਲਙ੍ਘਿਤਯੋਃ ਕਿਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਰੂਪਂ ਤੈਰੇਵ ਚ ਜ੍ਞੇਯਮਤਿਬਂਹਿਤਲਙ੍ਘਿਤੇ||੧੯||

ਸ੦-ਅਤਿਬਂਹਿਤਸ਼੍ਚਾਤਿਲਙ੍ਘਿਤਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯੇਕਵਦ੍ਭਾਵਃ| ਅਤਿਬਂਹਿਤੇਤਿਲਙ੍ਘਿਤੇ ਚ ਤੈਰੇਵ-ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ, ਤਥਾਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ, ਰੂਪਂ-ਬਂਹਣਲਙ੍ਘਨਾਤਿਯੋਗਲਕ੍ਸਣਂ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਚਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮੁਚ੍ਯਯੇ|

Adhikarana atisthaulyAdInAmupakramaH (20-21) · Śloka 21

ਤਾਨੇਵਾਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦੀਨਾਹ - - - - ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਪਚੀਮੇਹਜ੍ਵਰੋਦਰਭਗਨ੍ਦਰਾਨ੍| ਕਾਸਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਕਚ੍ਛ੍ਰਾਮਕੁਸ੍ਠਾਦੀਨਤਿਦਾਰੁਣਾਨ੍||੨੦|| ਅਥੈਸਾਮਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦੀਨਾਮੁਪਕ੍ਰਮਮਾਹ - - - - ਤਤ੍ਰ ਮੇਦੋਨਿਲਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਾਸ਼ਨਂ ਸਰ੍ਵਮਿਸ੍ਯਤੇ| |੨੧|

ਸ੦-ਅਤਿਬਂਹਿਤਮਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ| 'ਅਤਿਬਂਹਿਤਂ ਕੁਰੁਤੇ' ਇਤ੍ਯਨੁਪਾਤ੍ਤੇਨਾਪਿ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤਪਦੇਨ ਕ੍ਰਿਯਾਪਦੇਨ ਚ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਅਤ ਏਵ ਤਦਪੇਕ੍ਸਯਾਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ| ਅਥਵਾ ਯੋਗ੍ਯਤਯੈਵਾਨੁਪਾਤ੍ਤੇਨਾਪਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕ੍ਰਿਯਾਦਿਨਾ ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਸੁਕਵਿਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯੈਵਂਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਭਗਵਤੋ ਵ੍ਯਾਸਸ੍ਯ-"ਯਸ਼੍ਚ ਨਿਮ੍ਬਂ ਪਰਸ਼ੁਨਾ ਯਸ਼੍ਚੈਨਂ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸਾ| ਯਸ਼੍ਚੈਨਂ ਗਨ੍ਧਮਾਲ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਕਟੁਰੇਵ ਸਃ||" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਛੇਦਸੇਕਾਲਙ੍ਕਰਣਕ੍ਰਿਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਨਿਮ੍ਬਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਰ੍ਥਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚ| ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸ੍ਵਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਸੁ, ਮੇਦੋਨਿਲਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਾਸ਼ਨਂ ਸਰ੍ਵਂ-ਅਨ੍ਨਪਾਨੌਸਧਮਿਸ੍ਯਤੇ|

Adhikarana triphalAdayashctvArH prayogAH, rasA~jjanAdayashcatvAraH prayogAH, viDa~ggAdiyogaH (21-24) · Śloka 24

ਕਿਂ ਤਤ੍ ? ਇਤਿ ਬ੍ਰੂਤੇ - - - - | ਕੁਲਤ੍ਥਜੂਰ੍ਨਸ਼੍ਯਾਮਾਕਯਵਮੁਦ੍ਗਮਧੂਦਕਮ੍||੨੧|| ਮਸ੍ਤੁਦਣ੍ਡਾਹਤਾਰਿਸ੍ਟਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ੋਧਨਜਾਗਰਮ੍| ਮਧੁਨਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਲਿਹ੍ਯਾਦ੍ਗੁਡੂਚੀਮਭਯਾਂ ਧਨਮ੍||੨੨|| ਰਸਾਞ੍ਜਨਸ੍ਯ ਮਹਤਃ ਪਞ੍ਚਮੂਲਸ੍ਯ ਗੁਗ੍ਗੁਲੋਃ| ਸ਼ਿਲਾਜਤੁਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ਚ ਸਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਰਸੋ ਹਿਤਃ||੨੩|| ਵਿਡਡ੍ਗਂ ਨਾਗਰਂ ਕ੍ਸਾਰਃ ਕਾਲਲੋਹਰਜੋ ਮਧੁ| ਯਵਾਮਲਕਚੂਰ੍ਣਂ ਚ ਯੋਗੋਸ੍ਥੌਲ੍ਯਦੋਸਜਿਤ੍||੨੪||

ਸ੦-ਕੁਲਤ੍ਥਾਦਿਕਂ ਸ੍ਥੂਲਾਯੇਸ੍ਯਤੇ| ਜੂਰ੍ਣਃ-ਤਣਧਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੋ ਦਕ੍ਸਿਣਾਪਥੇ ਜੋਨ੍ਧਲਕ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਦਣ੍ਡਾਹਤਂ-ਮਥਿਤਮ੍| ਤ੍ਰਿਫਲਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਂ ਮਧੁਨਾ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਰਸਾਞ੍ਜਨਾਦੇਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਗੋਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਰਸਸਹਿਤੋ ਹਿਤਃ, ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਾਯੇਤਿ ਪ੍ਰਕਤੇਨ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਵਿਡਙ੍ਗਾਦਿਯੋਗਃ ਸਰ੍ਵਸਮਭਾਗੋਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਦੋਸਜਿਤ੍|

Adhikarana vyoShAdiyogaH (25-28) · Śloka 28

ਵ੍ਯੋਸਕਟ੍ਵੀਵਰਾਸ਼ਿਗ੍ਰੁਵਿਡਙ੍ਗਾਤਿਵਿਸਾਸ੍ਥਿਰਾਃ| ਹਿਡ੍ਗੁਸੌਵਰ੍ਚਲਾਜਾਜੀਯਵਾਨੀਧਾਨ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਾਃ||੨੫|| ਨਿਸ਼ੇ ਬਹਤ੍ਯੌ ਹਪੁਸਾ ਪਾਠਾ ਮੂਲਂ ਚ ਕੇਮ੍ਬੁਕਾਤ੍| ਏਸਾਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਮਧੁ ਘਤਂ ਤੈਲਂ ਚ ਸਦਸ਼ਾਂਸ਼ਕਮ੍||੨੬|| ਸਕ੍ਤੁਭਿਃ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪੀਤਂ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਤਤ੍| ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਾਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਧਾਨ੍||੨੭|| ਹਦ੍ਰੋਗਕਾਮਲਾਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਗਲਗ੍ਰਹਾਨ੍| ਬੁਦ੍ਧਿਮੇਧਾਸ੍ਮਤਿਕਰਂ ਸਨ੍ਨਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਦੀਪਨਮ੍||੨੮||

ਸ੦-ਵ੍ਯੋਸਾਦੀਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਪਰਸ੍ਪਰਸਮਭਾਗਾਨੀਤ੍ਯੇਕੋ ਭਾਗਃ, ਤਤ੍ਸਮੋ ਮਧੁਨੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਭਾਗਃ, ਘਤਸ੍ਯ ਤਤੀਯਃ, ਤੈਲਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਥਃ, ਏਸਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤਾਨਾਂ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਾ ਯਵਸਕ੍ਤਵਃ| ਤਦੇਤਤ੍ਪੀਤਮਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਵਿਧਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍-ਬਂਹਣੋਤ੍ਥਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਹਦ੍ਰੋਗਾਦੀਨ੍ ਨਿਹਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਕਰਂ ਸਨ੍ਨਸ੍ਯ-ਮਨ੍ਦਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਦੀਪਨਂ ਚ|

Adhikarana atikArshyAdayo rogAH (29-31) · Śloka 31

ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਤਿਲਙ੍ਘਨੋਤ੍ਥਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਸੌਸਧਾਨਾਹ - - - - ਅਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਭ੍ਰਮਃ ਕਾਸਸ੍ਤਸ੍ਣਾਧਿਕ੍ਯਮਰੋਚਕਃ| ਸ੍ਨੇਹਾਗ੍ਨਿਨਿਦ੍ਰਾਦਕ੍ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਃਕ੍ਸੁਤ੍ਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਃ||੨੯|| ਬਸ੍ਤਿਹਨ੍ਮੂਰ੍ਧਜਙ੍ਘੋਰੁਤ੍ਰਿਕਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਜਾ ਜ੍ਵਰਃ| ਪ੍ਰਲਾਪੋਰ੍ਧ੍ਵਾਨਿਲਗ੍ਲਾਨਿਚ੍ਛਰ੍ਦਿਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਭੇਦਨਮ੍||੩੦|| ਵਰ੍ਚੋਮੂਤ੍ਰਗ੍ਰਹਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇਤਿਵਿਲਙ੍ਘਨਾਤ੍| |੩੧|

ਸ੦-ਅਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦਯੋਤਿਲਙ੍ਘਨਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਸਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਮਾਸਃ, ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚ ਰੁਜਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ| ਮੂਤ੍ਰਗ੍ਰਹਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਾਨਾਵਿਧਾਨਾਂ ਵਾਤਰੋਗਾਣਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍|

Adhikarana sthaulyApekShayA kArshyaM varam (31) · Śloka 31

ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਖ੍ਯੋਯਂ ਮਹਾਨ੍ ਦੋਸਃ, ਤਥਾ~ਪਿ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਵਰ ਏਵੇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮੇਵ ਵਰਂ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਤ੍|੩੧|

ਸ੦-ਅਤ੍ਰ ਚਾਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮੇਵ ਵਰਮਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍, ਨ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮਾਤ੍ਰਂ ਵਾ| ਯਸ੍ਮਾਦਤਿਸ੍ਥੂਲਾਤਿਕਸ਼ਾਵੇਵ ਲਙ੍ਘਨਬਂਹਣਾਭ੍ਯਾਮੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯਾਵਤ੍ਰ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤੌ, ਨ ਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ੌ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ|

Adhikarana tatra kAraNam (31-32) · Śloka 32

ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮੇਵ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਤੋ ਵਰਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਨ ਹਿ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਭੇਸਜਮ੍||੩੧|| ਬਂਹਣਂ ਲਙ੍ਘਨਂ ਵਾਲਮਤਿਮੇਦੋਗ੍ਨਿਵਾਤਜਿਤ੍| |੩੨|

ਸ੦-ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਭੇਸਜਂ ਬਂਹਣਂ ਨਾਲਂ-ਨ ਸਮਰ੍ਥਮ੍, ਨ ਚ ਲਙ੍ਘਨਂ ਸਮਰ੍ਥਮ੍| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਭੇਸਜਮਤਿਮੇਦੋਗ੍ਨਿਵਾਤਜਿਤ੍| ਯਨ੍ਮੇਦਃਕ੍ਸਪਣਂ ਤਦਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ਕਦ੍ਵਾਤਹਚ੍ਚ| ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਹਿ ਬਂਹਣੇਨ ਮੇਦੋਤਿਤਰਾਮੁਪਚੀਯਤੇ, ਲਙ੍ਘਨੇਨ ਚ ਮੇਦਃਕ੍ਸਪਣਂ ਭਵਤਿ, ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਪਵਨਾਵਸ੍ਯੋਪਚੀਯਤੇ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਬਂਹਣਂ-ਮਾਂਸਕ੍ਸੀਰਾਦਿ, ਯਚ੍ਚ ਲਙ੍ਘਨਂ-ਕੋਦ੍ਰਵਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾਦਿ, ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਃ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਨ ਭੇਸਜਮ੍|

Adhikarana dvitIyaM kAraNam (32-33) · Śloka 33

| ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸੌਹਿਤ੍ਯੈਰ੍ਯਤ੍ਸੌਖ੍ਯੇਨ ਚ ਨਸ਼੍ਯਤਿ||੩੨|| ਕ੍ਰਸ਼ਿਮਾ ਸ੍ਥਵਿਮਾਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰੀਤਨਿਸੇਵਣੈਃ| |੩੩|

ਸ੦-ਯਤ੍-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਕ੍ਰਸ਼ਿਮਾ ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਪ੍ਤਿਭਿਃ ਸੌਖ੍ਯੇਨ-ਅਨਾਯਾਸੇਨ ਚ, ਨਸ਼੍ਯਤਿ-ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦ੍ਵਰਮ੍| ਯਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਵਿਮਾ-ਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਂ, ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰੀਤਨਿਸੇਵਣੈਃ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਚ ਤਾਨਿ ਨਿਸੇਵਣਾਨਿ ਚਾਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰੀਤਨਿਸੇਵਣਾਨਿ ਤੈਃ,-ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਪ੍ਰਾਯੈਃ ਰੂਕ੍ਸੈਰਨ੍ਨਪਾਨੌਸਧਸੇਵਨੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਯੋਸ਼੍ਚ ਯਦਿ ਬਂਹਣਸਾਦ੍ਯਸ੍ਤੁਲ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਾਰ੍ਹਿ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਵਿਰੋਧਾਤ੍ਤਥਾ ਸੁਖੇਨ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਯਥਾ ਕਸ਼ਸ੍ਯ| ਲਙ੍ਘਨਸਾਧ੍ਯੋਪਿ ਵਿਸੂਚਿਕਾਦਿਰ੍ਯਾਦਿ ਚੈਤਯੋਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸੋਪਿ ਕਸ਼ਸ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਪਸ਼ਮਂ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਦੁਃਖੇਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਤਥਾ ਹਿ-ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨੋਪਕ੍ਰਮਃ ਸ੍ਵੇਦਃ, ਸ ਚ ਤਾਵਨ੍ਨ ਘਟਤੇ| "ਨ ਸ੍ਵੇਦਯੇਦਤਿਸ੍ਥੂਲਮ੍" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੭|੨੧) ਇਤਿ ਨਿਸੇਧਾਤ੍| ਅਥੈਨਂ ਲਙ੍ਘਯਤਿ ਤਦਾ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ. ਅ. ੨੪) - "ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਮੇਦੋਰੁਦੇਸੁ ਵਾਯੁਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਚਰਨ੍ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਂ ਕ੍ਸੁਤਸੌ ਸ੍ਤਸ੍ਤਤੋਧਿਕਮ੍| ਸ੍ਥੂਲਂ ਕੋਟਰਵਦ੍ਦਦ੍ਧੌ ਦਹਤੋਗ੍ਨ੍ਯਨਿਲੌ ਚ ਤੌ||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਨ੍ਯਾਯਾਦ੍ਵਾਤਸਖੇਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਵਨਸ੍ਯੇਵਾਸ੍ਯ ਮਹਤਿ ਵ੍ਯਾਪਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਅਥ ਬਂਹਣੋਪਕ੍ਰਮਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇਸ੍ਯ ਤਦਾਮਦੋਸੋ ਵਰ੍ਧੇਤ| ਕਸ਼ਸ੍ਯ ਤ੍ਵਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸੂਚਿਕਾਦਿਃ ਸੁਖੇਨੋਪਕ੍ਰਮ੍ਯਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮੇਵ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦ੍ਵਰਮ੍| ਕ੍ਰਸ਼ਿਮੇਤਿ ਕਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਪਥ੍ਵਾਦਿਪਾਠਾਦਿਮਨਿਚ੍, ਰਤੋ ਹਲਾਦੇਰਿਤਿ ਰੇਫਾਦੇਸ਼ਃ| ਸ੍ਥਵਿਮੇਤਿ ਦਢਾਦੇਰਾਕਤਿਗਣਤ੍ਵਾਦਿਮਨਿਜਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਸਤਿ ਸ੍ਥੂਲਦੂਰੇਤਿ ਯਣਾਦਿਪਰਸ੍ਯ ਲੋਪਃ, ਕਾਰਸ੍ਯ ਚ ਗੁਣਃ|

Adhikarana kArshyasya pradhAnauShadham (33) · Śloka 33

ਅਥ ਕਸ਼ੇ ਕੀਦਸ਼ਂ ਭੇਸਜਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਯੋਜਯੇਦ੍ਧਂਹਣਂ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਂ ਪਾਨਾਨ੍ਨਭੇਸਜਮ੍||੩੩||

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਕਸ਼ੇ, ਬਂਹਣਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪਾਨਾਨ੍ਨੌਸਧਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|

Adhikarana kArshyasya pradhAnatarauShadham (34-35) · Śloka 35

ਅਚਿਨ੍ਤਯਾ ਹਰ੍ਸਣੇਨ ਧ੍ਰੁਵਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੇਨ ਚ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ਕਸ਼ੋ ਵਰਾਹ ਇਵ ਪੁਸ੍ਯਤਿ||੩੪|| ਨ ਹਿ ਮਾਂਸਸਮਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨ੍ਯਦ੍ਦੇਹਬਹਤ੍ਤ੍ਵਕਤ੍| ਮਾਂਸਾਦਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸੇਨ ਸਮ੍ਭਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੩੫||

ਸ੦-ਅਚਿਨ੍ਤਯਾ-ਚੇਤਸਃ ਸ਼ੋਕਕਾਰ੍ਯਾਦ੍ਯਨਾਕੁਲਤ੍ਵੇਨ, ਤਥਾ ਹਰ੍ਸਣੇਨ-ਚਿਤ੍ਤਤੁਸ੍ਟ੍ਯਾ, ਤਥਾ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੇਨ-ਆਹਾਰਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਨਾ ਬਂਹਣੇਨ, ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍-ਅਤਿਨਿਦ੍ਰਾਸੇਵਨੇਨ, ਕਸ਼ਃ ਪੁਸ੍ਯਤਿ-ਸਰ੍ਵੋਪਚਿਤਧਾਤੁਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਕ ਇਵ ? ਵਰਾਹ ਏਵ,-ਸ਼ੂਕਰੋ ਯਥਾ| ਅਨ੍ਯੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪੁਸ੍ਟਿਹੇਤੁਭ੍ਯਃ ਕਸ਼ਵਿਸਯੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਏਵ ਪ੍ਰਧਾਨ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਵਰਾਹੋ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਤ੍ਵੇਨੋਪਨ੍ਯਸ੍ਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤਾ| ਤਥਾ ਹਿ-ਵਰਾਹਸ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮਨ੍ਤਰੇਣ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਥਾਵਿਧੋਭ੍ਯਵਹਾਰਾਦਿਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਯਥਾਸੌ ਪੁਸ੍ਟੋਤਿਮੇਦੁਰੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਾਤਿਕਸ਼ਯੋਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਮੁਨਿਨਾਭ੍ਯਧਾਯਿ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੧|੯) - "ਮੇਦੋਮਾਂਸਾਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚਲਸ੍ਫਿਗੁਦਰਸ੍ਤਨਃ| ਅਯਥੋਪਚ੍ਚਯੋਤ੍ਸਾਹੋ ਨਰੋਤਿਸ੍ਥੂਲ ਉਚ੍ਯਤੇ||" ਤਥਾ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੧|੧੪)- "ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ੍ਫਿਗੁਦਰਗ੍ਰੀਵੋ ਧਮਨੀਜਾਲਸਨ੍ਤਤਃ| ਤ੍ਵਗਸ੍ਥਿਸ਼ੇਸੋਤਿਕਸ਼ਃ ਸ੍ਥੂਲਪਰ੍ਵਾ ਨਰੋ ਮਤਃ||" ਇਤਿ| ਸ੦-ਮਾਂਸੇਨ ਸਮਮਪਰਂ ਦੇਹਬਹਤ੍ਤ੍ਵਕਰਂ ਨ ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ| ਸਰ੍ਵਬਹਤ੍ਤ੍ਵਕਰੇਭ੍ਯੋ ਮਾਂਸਮਤਿਬਂਹਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਾਂਸਾਦਮਾਂਸਂ ਦੇਹਬਹਤ੍ਤ੍ਵਕਤ੍| ਕੁਤਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਮਾਂਸੇਨ ਸਮ੍ਭਤਤ੍ਵਾਤ੍,-ਪੁਸ੍ਟਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍|

Adhikarana sthUlakRushayoH samAsenopakramaH, sthUlakRushayoryavagodhUmaM hitam (36) · Śloka 36

ਏਵਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਯੋਰੁਪਕ੍ਰਮਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਮਾਸੇਨਾਹ - - - - ਗੁਰੁ ਚਾਤਰ੍ਪਣਂ ਸ੍ਥੂਲੇ ਵਿਪਰੀਤਂ ਹਿਤਂ ਕਸ਼ੇ| ਯਵਗੋਧੂਮਮੁਭਯੋਸ੍ਤਦ੍ਯੋਗ੍ਯਾਹਿਤਕਲ੍ਪਨਮ੍||੩੬||

ਸ੦-ਯਦ੍ਗੁਰੁ ਯਚ੍ਚਾਪਤਰ੍ਪਣਂ, ਤਤ੍ਸਮਾਸੇਨ ਸ੍ਥੂਲੇ ਹਿਤਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਸ਼ਾਲੂਕਾਦਿ| ਏਤਾਦ੍ਧਿ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੇਦਃ ਕ੍ਸਪਯਤਿ, ਗੌਰਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਜਰਾਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਯਦਤੋ ਵਿਪਰੀਤਂ-ਲਘੁ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਚ, ਤਦਤਿਕਸ਼ੇ ਹਿਤਂ ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕੈਣੇਯਸ਼ਸ਼ਲਾਵਕਪਿਞ੍ਜਲਾਦਿਕਮ੍| ਅਤਿਕਸ਼ਸ੍ਯ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਰਪਿ ਕਸ਼ੋ ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਪਿ ਤਸ੍ਯ ਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨਪਾਨੌਸਧਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤਤੋਗ੍ਨਿਸਾਦੋਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ| ਤਥਾਸ੍ਯ ਲਘੁ ਅਪਤਰ੍ਪਣਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤਦ੍ਭੂਯਃ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਯਾਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲਘੁ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਚ ਯਤ੍ਤਤ੍ਕਸ਼ਾਯ ਹਿਤਮ੍| ਗੁਰੁ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਲ੍ਲਘੁ ਚ ਯਦਤਰ੍ਪਣਂ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਕੋਰਦੂਸਾਦਿਕਂ, ਤਥਾਨ੍ਯਦਪਿ ਯਨ੍ਨ ਗੁਰੁ ਨ ਚ ਲਘੁ ਮੇਦੋਘ੍ਨਂ ਜਾਗਰਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਚਿਨ੍ਤਾਦਿਕਂ, ਤਚ੍ਚ ਸ੍ਥੂਲੇ ਹਿਤਮਿਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਉਭਯੋਃ-ਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਯੋਰ੍ਯਵਗੋਧੂਮਂ ਹਿਤਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਯਵਯੋਗਧੂਮਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਤਦ੍ਯੋਗ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਯੋਃ-ਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਯੋਃ, ਯੋਗ੍ਯਾ-ਉਚਿਤਾ, ਆਹਿਤਾ-ਕਤਾ, ਕਲ੍ਪਨਾ-ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿਨੋਪਯੋਗੋਪਾਯੋ ਵਾ, ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਵਗੋਧੂਮੇ, ਤਦੇਵਮ੍| ਯਵਾਃ ਸ੍ਥੂਲੇ ਹਿਤਾਃ, ਗੋਧੂਮਾਃ ਕਸ਼ੇ, ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| 'ਹਿਤਯੋਗੇ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ" ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਥੂਲੇ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨ ਚਤੁਰ੍ਥੀ| ਅਨ੍ਯੇਪਿ ਹ੍ਯੇਵਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ ਰੁਦ੍ਰਟਸ੍ਯ (ਕਾਵ੍ਯਾਲਙ੍ਕਾਰੇ ਅ. ੫|੧੪ ਟੀ.) - "ਸਾਮਾਜਾ ਧੀਮਤਾਂ ਹਿਤਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਥਾਸ੍ਯੈਵ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੬|੨੯) - "ਵਿਲੇਪਿ ਗ੍ਰਾਹਿਣੀ ਹਦ੍ਯਾ ਤਸ੍ਣਾਘ੍ਨੀ ਦੀਪਨੀ ਹਿਤਾ| ਵ੍ਰਣਾਕ੍ਸਿਰੋਗਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਨੇਹਪਾਯਿਨਾਮ੍||" ਇਤਿ|

Adhikarana bahavo~apyupakrama dvitvAnnAtiricyante (14) · Śloka 14

ਨਨੁ, ਅਤੀਸਾਰਜ੍ਵਰਗੁਲ੍ਮਾਦੀਨਾਮਨੇਕਰੂਪਤ੍ਵਾਦਨਨ੍ਤਾ ਏਵੋਪਕ੍ਰਮਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ| ਤਤ੍ਕਥਮੁਕ੍ਤਮ੍ ? "ਉਪਕ੍ਰਮ੍ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਦ੍ਧਿਧੈਵੋਪਕ੍ਰਮੋ ਮਤਃ| " ਇਤਿ| ਅਤ ਆਹ - - - - ਦੋਸਗਤ੍ਯਾਤਿਰਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗ੍ਰਾਹਿਭੇਦ੍ਯਾਦਿਭੇਦਤਃ| ਉਪਕ੍ਰਮਾ ਨ ਤੇ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਾ ਅਪਿ ਗਦਾ ਇਵ||੩੭|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੪||

ਸ੦-ਦੋਸਾਣਾਂ-ਪਥਗ੍ਰੂਪਾਣਾਂ ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦਿਤਰਤਮਭੇਦੇਨਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਯਾਤਾਨਾਂ ਯਾ ਗਤਿਃ, ਤਥਾ ਤੇਸਾਮੇਵ ਸ੍ਥਾਨਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਾ ਯਾ ਗਤਿਃ, ਤਥਾ ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਲਕ੍ਸਣਾ ਯਾ ਗਤਿਃ, ਤਥਾ ਸ਼ਾਖਾਕੋਸ੍ਠਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣਾ ਚ ਯਾ ਗਤਿਃ, ਤਯਾ| ਅਤਿਰਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ-ਬਹਵੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਾਃ| ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਗ੍ਰਾਹਿਭੇਦ੍ਯਾਦਿਭੇਦਤਃ,-ਗ੍ਰਾਹੀ ਚ ਭੇਦੀ ਚ ਗ੍ਰਾਹਿਭੇਦਿਨੌ, ਤਾਵਾਦੀ ਯੇਸਾਂ-ਰੋਗਾਨੁਰੋਧਾਨ੍ਨਾਨਾਵਿਧਾਨਾਮੁਪਕ੍ਰਮਾਣਾਂ, ਤੇ ਗ੍ਰਾਹਿਭੇਦ੍ਯਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਂ ਭੇਦੋ-ਵਿਸ਼ੇਸੋ, ਗ੍ਰਾਹਿਭੇਦ੍ਯਾਦਿਭੇਦਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤਿਰਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ-ਅਨਨ੍ਤਾਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਤ੍-ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਰੂਪਾਤ੍, ਨ ਤੇਤਿਰਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਰੂਪਤ੍ਵਮਪਤਰ੍ਪਣਰੂਪਤ੍ਵਂ ਵਾ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਨ ਤੇਸਾਮੁਪਕ੍ਰਮਾਣਾਂ ਰੂਪਾਨ੍ਤਰਂ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਥਮਿਵ ਨਾਤਿਰਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਭਿਨ੍ਨਾ ਅਪਿ ਗਦਾ ਇਵ| ਯਥਾ,-ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਵਸ਼ਾਨ੍ਨਾਨਾਵਿਧਾ ਅਪਿ ਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਬਂਹਣਲਙ੍ਘਨਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ [ਸਾਮਤ੍ਵਂ ਨਿਰਾਮਤ੍ਵਂ ਵਾ ] ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ, ਯਥੋਪਕ੍ਰਮਾ ਅਪੀਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਾਧ੍ਯਾਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੧੪||