Adhikarana dvividhopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2
ਅਤ੍ਰ ਤੂਪਕ੍ਰਮਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸ ਉਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥਾਤੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||
अत्र तूपक्रमस्य विशेष उच्यत इत्याह - - - - अथातो द्विविधोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upakramasya dvaividhyam, dvaividhyanirUpaNam (1) · Śloka 1
ਅਤ ਏਵ ਸਹੇਤੁਕਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ - - - - ਉਪਕ੍ਰਮ੍ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਵਿਧੈਵੋਪਕ੍ਰਮੋ ਮਤਃ| |੧|
अत एव सहेतुकमुपदिशन्नाह - - - - उपक्रम्यस्य हि द्वित्वाद्द्विधैवोपक्रमो मतः| |१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhaNala~gghanayorlakShaNam (1-3) · Śloka 3
ਕਥਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਏਕਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ਼੍ਚਾਪਤਰ੍ਪਣਃ|੧| ਬਂਹਣੋ ਲਙ੍ਘਨਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤਤ੍ਪਰ੍ਯਾਯਾਵੁਦਾਹਤੌ| ਬਂਹਣਂ ਯਦ੍ਬਹਤ੍ਵਾਯ ਲਙ੍ਘਨਂ ਲਾਘਵਾਯ ਯਤ੍||੨|| ਦੇਹਸ੍ਯ| ||੩||
कथं द्विधा ? इत्याह - - - - एकः सन्तर्पणस्तत्र द्वितीयश्चापतर्पणः|१| बृंहणो लङ्घनश्चेति तत्पर्यायावुदाहृतौ| बृंहणं यद्बृहत्वाय लङ्घनं लाघवाय यत्||२|| देहस्य| ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana la~gghanabRuMhaNe udAharati (1) · Śloka 1
| ਭਵਤਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭੌਮਾਪਮਿਤਰਚ੍ਚ ਤੇ||੧||
| भवतः प्रायो भौमापमितरच्च ते||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehAdInAM bRuMhaNe rUkShAdInAM ca la~gghane~antarbhAvaH (3-4) · Śloka 4
ਅਧੁਨਾ ਸ੍ਨੇਹਨਾਦੇਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਯੋਰੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਰੂਕ੍ਸਣਂ ਕਰ੍ਮ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਚ ਯਤ੍||੩|| ਭੂਤਾਨਾਂ ਤਦਪਿ ਦ੍ਵੈਧ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਤਯਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ| |੪|
अधुना स्नेहनादेश्चतुर्विधस्योपक्रमस्य सन्तर्पणापतर्पणयोरेवान्तर्भावं दर्शयन्नाह - - - - | स्नेहनं रूक्षणं कर्म स्वेदनं स्तम्भनं च यत्||३|| भूतानां तदपि द्वैध्याद्द्वितयं नातिवर्तते| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana la~gghanabhedau (4) · Śloka 4
ਇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤਯੋਰ੍ਭੇਦਾਨਾਹ - - - - | ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਲਙ੍ਘਨਮ੍||੪||
इदानीं प्रत्येकं तयोर्भेदानाह - - - - | शोधनं शमनं चेति द्विधा तत्रापि लङ्घनम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shodhanasya lakShaNaM bhedAshca (5) · Śloka 5
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ੋਧਨਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰਭੇਦਂ ਚਾਧਿਕਤ੍ਯਾਹ - - - - ਯਦੀਰਯੇਦ੍ਵਹਿਰ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ਼ੋਧਨਂ ਚ ਤਤ੍| ਨਿਰੂਹੋ ਵਮਨਂ ਕਾਯਸ਼ਿਰੋਰੇਕੋਸ੍ਰਵਿਸ੍ਰੁਤਿਃ||੫||
इदानीं शोधनस्य लक्षणं प्रभेदं चाधिकृत्याह - - - - यदीरयेद्वहिर्दोषान् पञ्चधा शोधनं च तत्| निरूहो वमनं कायशिरोरेकोऽस्रविस्रुतिः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shamanasya lakShaNaM bhedAshca (6-7) · Śloka 7
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼ਮਨਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰਭੇਦਂ ਚਾਧਿਕਤ੍ਯਾਹ - - - - ਨ ਸ਼ੋਧਯਤਿ ਯਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਸਮਾਨ੍ਨੋਦੀਰਯਤ੍ਯਪਿ| ਸਮੀਕਰੋਤਿ ਵਿਸਮਾਨ੍ ਸ਼ਮਨਂ ਤਚ੍ਚ ਸਪ੍ਤਧਾ||੬|| ਪਾਚਨਂ ਦੀਪਨਂ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਡ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਤਪਮਾਰੁਤਾਃ| |੭|
सम्प्रति शमनाख्यस्य लक्षणं प्रभेदं चाधिकृत्याह - - - - न शोधयति यद्दोषान् समान्नोदीरयत्यपि| समीकरोति विषमान् शमनं तच्च सप्तधा||६|| पाचनं दीपनं क्षुत्तृड्व्यायामातपमारुताः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhaNaM shamanameva (7) · Śloka 7
ਪਾਚਨਾਦੀਨਾਂ ਦੋਸਸ਼ਮਨਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਵਾਤੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਬਂਹਣਂ ਸ਼ਮਨਂ ਤ੍ਵੇਵ ਵਾਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਸ੍ਯ ਚ||੭||
पाचनादीनां दोषशमनत्वमुक्तम्| तच्च वाते वातपित्ते च न सम्भवतीत्याह - - - - | बृंहणं शमनं त्वेव वायोः पित्तानिलस्य च||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhAH (8-9) · Śloka 9
ਇਦਾਨੀਂ ਬਂਹ੍ਯਨਾਹ - - - - ਬਂਹਯੇਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਭੈਸਜ੍ਯਮਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼ੋਕਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਨ੍| ਭਾਰਾਧ੍ਵੋਰਃਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਰੂਕ੍ਸਦੁਰ੍ਬਲਵਾਤਲਾਨ੍||੮|| ਗਰ੍ਭਿਣੀਸੂਤਿਕਾਬਾਲਵਦ੍ਧਾਨ੍ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਪਰਾਨਪਿ| |੯|
इदानीं बृंह्यनाह - - - - बृंहयेद्व्याधिभैषज्यमद्यस्त्रीशोककर्शितान्| भाराध्वोरःक्षतक्षीणरूक्षदुर्बलवातलान्||८|| गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धान् ग्रीष्मेऽपरानपि| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhaNAni (9-10) · Śloka 10
ਕੈਰ੍ਬਂਹਯੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਮਾਂਸਕ੍ਸੀਰਸਿਤਾਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਬਸ੍ਤਿਭਿਃ||੯|| ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ਯ੍ਯਾਸੁਖਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਨਾਨਨਿਰ੍ਵਤਿਹਰ੍ਸਣੈਃ| |੧੦|
कैर्बृंहयेत् ? इत्याह - - - - | मांसक्षीरसितासर्पिर्मधुरस्निग्धबस्तिभिः||९|| स्वप्नशय्यासुखाभ्यङ्गस्नाननिर्वृतिहर्षणैः| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana la~gghanIyAH (10-11) · Śloka 11
ਲਙ੍ਘਨੀਯਾਨਾਹ - - - - | ਮੇਹਾਮਦੋਸਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਜ੍ਵਰੋਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਕੁਸ੍ਠਿਨਃ||੧੦|| ਵਿਸਰ੍ਪਵਿਦ੍ਰਾਧਿਪ੍ਲੀਹਸ਼ਿਰਃਕਣ੍ਠਾਕ੍ਸਿਰੋਗਿਣਃ| ਸ੍ਥੂਲਾਂਸ਼੍ਚ ਲਙ੍ਘਯੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਤ੍ਵਪਰਾਨਪਿ||੧੧||
लङ्घनीयानाह - - - - | मेहामदोषातिस्निग्धज्वरोरुस्तम्भकुष्ठिनः||१०|| विसर्पविद्राधिप्लीहशिरःकण्ठाक्षिरोगिणः| स्थूलांश्च लङ्घयेन्नित्यं शिशिरे त्वपरानपि||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana la~gghanabhedasya shodhanasya viShayaH, pAcanadIpanayorviShayaH, kShuttRuShorviShayaH, vyAyAmAtapamArUtAnAM viShayaH (12-15) · Śloka 15
ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਲਙ੍ਘਨਂ ਦ੍ਵਿਧਾ,-ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਧਨਵਿਸਯਂ ਨਿਰੂਪਯਨ੍ਨਾਹ - - - - ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਃ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਬਲਪਿਤ੍ਤਕਫਾਧਿਕਾਨ੍| ਆਮਦੋਸਜ੍ਵਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰਤੀਸਾਰਹਦਾਮਯੈਃ||੧੨|| ਵਿਬਨ੍ਧਗੌਰਵੋਦ੍ਗਾਰਹਲ੍ਲਾਸਾਦਿਭਿਰਾਤੁਰਾਨ੍| ਮਧ੍ਯਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਾਚਨਦੀਪਨੈਃ||੧੩|| ਏਭਿਰੇਵਾਮਯੈਰਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਹੀਨਸ੍ਥੌਲ੍ਯਬਲਾਦਿਕਾਨ੍| ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾਨਿਗ੍ਰਹੈਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਮਧ੍ਯਬਲੈਰ੍ਦਢਾਨ੍||੧੪|| ਸਮੀਰਣਾਤਪਾਯਾਸੈਃ ਕਿਮੁਤਾਲ੍ਪਬਲੈਰ੍ਨਰਾਨ੍| |੧੫|
पूर्वमुक्तं लङ्घनं द्विधा,-शोधनं शमनं चेति| तत्र शोधनविषयं निरूपयन्नाह - - - - तत्र संशोधनैः स्थौल्यबलपित्तकफाधिकान्| आमदोषज्वरच्छर्दिरतीसारहृदामयैः||१२|| विबन्धगौरवोद्गारहृल्लासादिभिरातुरान्| मध्यस्थौल्यादिकान् प्रायः पूर्वं पाचनदीपनैः||१३|| एभिरेवामयैरार्तान् हीनस्थौल्यबलादिकान्| क्षुत्तृष्णानिग्रहैर्दोषैस्त्वार्तान् मध्यबलैर्दृढान्||१४|| समीरणातपायासैः किमुताल्पबलैर्नरान्| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana la~gghanIyAn na bRuMhayet (15) · Śloka 15
| ਨ ਬਂਹਯੇਲ੍ਲਙ੍ਘਨੀਯਾਨ੍|੧੫|
| न बृंहयेल्लङ्घनीयान्|१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhyAn mRudu la~gghayet (15-16) · Śloka 16
ਤਰ੍ਹਿ ਬਂਹ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਲਾਦੇਰ੍ਯਦਾ ਜ੍ਵਰਾਦਿਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਲਙ੍ਘਨਸਾਧ੍ਯੋ ਜਾਯਤੇ, ਤਦਾ ਕਿਂ ਲਙ੍ਘਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮੁਤ ਬਂਹਣਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ| ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਬਂਹ੍ਯਾਂਸ੍ਤੁ ਮਦੁ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍||੧੫|| ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਬਲਤਸ੍ਤਾਨੁਪਾਚਰੇਤ੍| |੧੬|
तर्हि बृंह्यस्य वातलादेर्यदा ज्वरादिव्याधिर्लङ्घनसाध्यो जायते, तदा किं लङ्घनं कार्यमुत बृंहणम् ? इत्यत्र संशयः| इत्याह - - - - | बृंह्यांस्तु मृदु लङ्घयेत्||१५|| युक्त्या वा देशकालादिबलतस्तानुपाचरेत्| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhitasya lakShaNam (16) · Śloka 16
ਬਂਹਿਤਲਙ੍ਘਿਤਯੋਃ ਕਿਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਬਂਹਿਤੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਬਲਂ ਪੁਸ੍ਟਿਸ੍ਤਤ੍ਸਾਧ੍ਯਾਮਯਸਙ੍ਕ੍ਸਯਃ||੧੬||
बृंहितलङ्घितयोः किं लक्षणम् ? इत्याह - - - - | बॄंहिते स्याद्बलं पुष्टिस्तत्साध्यामयसङ्क्षयः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana la~gghitasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਲਙ੍ਘਿਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ - - - - ਵਿਮਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾ ਸਰ੍ਗੋ ਮਲਾਨਾਂ ਲਾਘਵਂ ਰੁਚਿਃ| ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਟ੍ਸਹੋਦਯਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਹਦਯੋਦ੍ਗਾਰਕਣ੍ਠਤਾ||੧੭|| ਵ੍ਯਾਧਿਮਾਰ੍ਦਵਮੁਤ੍ਸਾਹਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਲਙ੍ਘਿਤੇ| |੧੮|
सम्प्रति लङ्घितलक्षणमाह - - - - विमलेन्द्रियता सर्गो मलानां लाघवं रुचिः| क्षुत्तृट्सहोदयः शुद्धहृदयोद्गारकण्ठता||१७|| व्याधिमार्दवमुत्साहस्तन्द्रानाशश्च लङ्घिते| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atibRuMhitala~gghitayorlakShaNam (18-19) · Śloka 19
| ਅਨਪੇਕ੍ਸਿਤਮਾਤ੍ਰਾਦਿਸੇਵਿਤੇ ਕੁਰੁਤਸ੍ਤੁ ਤੇ||੧੮|| ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦੀਨ੍, ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ਸੌਸਧਾਃ| |੧੯|
| अनपेक्षितमात्रादिसेविते कुरुतस्तु ते||१८|| अतिस्थौल्यातिकार्श्यादीन्, वक्ष्यन्ते च सौषधाः| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atisthaulyAdayo rogAH (19) · Śloka 19
ਅਥਾਤਿਬਂਹਿਤਲਙ੍ਘਿਤਯੋਃ ਕਿਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਰੂਪਂ ਤੈਰੇਵ ਚ ਜ੍ਞੇਯਮਤਿਬਂਹਿਤਲਙ੍ਘਿਤੇ||੧੯||
अथातिबृंहितलङ्घितयोः किं लक्षणम् ? इत्याह - - - - | रूपं तैरेव च ज्ञेयमतिबृंहितलङ्घिते||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atisthaulyAdInAmupakramaH (20-21) · Śloka 21
ਤਾਨੇਵਾਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦੀਨਾਹ - - - - ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਪਚੀਮੇਹਜ੍ਵਰੋਦਰਭਗਨ੍ਦਰਾਨ੍| ਕਾਸਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਕਚ੍ਛ੍ਰਾਮਕੁਸ੍ਠਾਦੀਨਤਿਦਾਰੁਣਾਨ੍||੨੦|| ਅਥੈਸਾਮਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦੀਨਾਮੁਪਕ੍ਰਮਮਾਹ - - - - ਤਤ੍ਰ ਮੇਦੋਨਿਲਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਾਸ਼ਨਂ ਸਰ੍ਵਮਿਸ੍ਯਤੇ| |੨੧|
तानेवातिस्थौल्यादीनाह - - - - अतिस्थौल्यापचीमेहज्वरोदरभगन्दरान्| काससन्न्यासकृच्छ्रामकुष्ठादीनतिदारुणान्||२०|| अथैषामतिस्थौल्यादीनामुपक्रममाह - - - - तत्र मेदोनिलश्लेष्मनाशनं सर्वमिष्यते| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana triphalAdayashctvArH prayogAH, rasA~jjanAdayashcatvAraH prayogAH, viDa~ggAdiyogaH (21-24) · Śloka 24
ਕਿਂ ਤਤ੍ ? ਇਤਿ ਬ੍ਰੂਤੇ - - - - | ਕੁਲਤ੍ਥਜੂਰ੍ਨਸ਼੍ਯਾਮਾਕਯਵਮੁਦ੍ਗਮਧੂਦਕਮ੍||੨੧|| ਮਸ੍ਤੁਦਣ੍ਡਾਹਤਾਰਿਸ੍ਟਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ੋਧਨਜਾਗਰਮ੍| ਮਧੁਨਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਲਿਹ੍ਯਾਦ੍ਗੁਡੂਚੀਮਭਯਾਂ ਧਨਮ੍||੨੨|| ਰਸਾਞ੍ਜਨਸ੍ਯ ਮਹਤਃ ਪਞ੍ਚਮੂਲਸ੍ਯ ਗੁਗ੍ਗੁਲੋਃ| ਸ਼ਿਲਾਜਤੁਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ਚ ਸਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਰਸੋ ਹਿਤਃ||੨੩|| ਵਿਡਡ੍ਗਂ ਨਾਗਰਂ ਕ੍ਸਾਰਃ ਕਾਲਲੋਹਰਜੋ ਮਧੁ| ਯਵਾਮਲਕਚੂਰ੍ਣਂ ਚ ਯੋਗੋਸ੍ਥੌਲ੍ਯਦੋਸਜਿਤ੍||੨੪||
किं तत् ? इति ब्रूते - - - - | कुलत्थजूर्नश्यामाकयवमुद्गमधूदकम्||२१|| मस्तुदण्डाहतारिष्टचिन्ताशोधनजागरम्| मधुना त्रिफलां लिह्याद्गुडूचीमभयां धनम्||२२|| रसाञ्जनस्य महतः पञ्चमूलस्य गुग्गुलोः| शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसो हितः||२३|| विडड्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु| यवामलकचूर्णं च योगोऽस्थौल्यदोषजित्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyoShAdiyogaH (25-28) · Śloka 28
ਵ੍ਯੋਸਕਟ੍ਵੀਵਰਾਸ਼ਿਗ੍ਰੁਵਿਡਙ੍ਗਾਤਿਵਿਸਾਸ੍ਥਿਰਾਃ| ਹਿਡ੍ਗੁਸੌਵਰ੍ਚਲਾਜਾਜੀਯਵਾਨੀਧਾਨ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਾਃ||੨੫|| ਨਿਸ਼ੇ ਬਹਤ੍ਯੌ ਹਪੁਸਾ ਪਾਠਾ ਮੂਲਂ ਚ ਕੇਮ੍ਬੁਕਾਤ੍| ਏਸਾਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਮਧੁ ਘਤਂ ਤੈਲਂ ਚ ਸਦਸ਼ਾਂਸ਼ਕਮ੍||੨੬|| ਸਕ੍ਤੁਭਿਃ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪੀਤਂ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਤਤ੍| ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਾਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਧਾਨ੍||੨੭|| ਹਦ੍ਰੋਗਕਾਮਲਾਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਗਲਗ੍ਰਹਾਨ੍| ਬੁਦ੍ਧਿਮੇਧਾਸ੍ਮਤਿਕਰਂ ਸਨ੍ਨਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਦੀਪਨਮ੍||੨੮||
व्योषकट्वीवराशिग्रुविडङ्गातिविषास्थिराः| हिड्गुसौवर्चलाजाजीयवानीधान्यचित्रकाः||२५|| निशे बृहत्यौ हपुषा पाठा मूलं च केम्बुकात्| एषां चूर्णं मधु घृतं तैलं च सदृशांशकम्||२६|| सक्तुभिः षोडशगुणैर्युक्तं पीतं निहन्ति तत्| अतिस्थौल्यादिकान् सर्वान् रोगानान्यांश्च तद्द्विधान्||२७|| हृद्रोगकामलाश्वित्रश्वासकासगलग्रहान्| बुद्धिमेधास्मृतिकरं सन्नस्याग्नेश्च दीपनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atikArshyAdayo rogAH (29-31) · Śloka 31
ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਤਿਲਙ੍ਘਨੋਤ੍ਥਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਸੌਸਧਾਨਾਹ - - - - ਅਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਭ੍ਰਮਃ ਕਾਸਸ੍ਤਸ੍ਣਾਧਿਕ੍ਯਮਰੋਚਕਃ| ਸ੍ਨੇਹਾਗ੍ਨਿਨਿਦ੍ਰਾਦਕ੍ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਃਕ੍ਸੁਤ੍ਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਃ||੨੯|| ਬਸ੍ਤਿਹਨ੍ਮੂਰ੍ਧਜਙ੍ਘੋਰੁਤ੍ਰਿਕਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਜਾ ਜ੍ਵਰਃ| ਪ੍ਰਲਾਪੋਰ੍ਧ੍ਵਾਨਿਲਗ੍ਲਾਨਿਚ੍ਛਰ੍ਦਿਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਭੇਦਨਮ੍||੩੦|| ਵਰ੍ਚੋਮੂਤ੍ਰਗ੍ਰਹਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇਤਿਵਿਲਙ੍ਘਨਾਤ੍| |੩੧|
साम्प्रतमतिलङ्घनोत्थान् रोगान् सौषधानाह - - - - अतिकार्श्यं भ्रमः कासस्तृष्णाधिक्यमरोचकः| स्नेहाग्निनिद्रादृक्श्रोत्रशुक्रौजःक्षुत्स्वरक्षयः||२९|| बस्तिहृन्मूर्धजङ्घोरुत्रिकपार्श्वरुजा ज्वरः| प्रलापोर्ध्वानिलग्लानिच्छर्दिपर्वास्थिभेदनम्||३०|| वर्चोमूत्रग्रहाद्याश्च जायन्तेऽतिविलङ्घनात्| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sthaulyApekShayA kArshyaM varam (31) · Śloka 31
ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਖ੍ਯੋਯਂ ਮਹਾਨ੍ ਦੋਸਃ, ਤਥਾ~ਪਿ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਵਰ ਏਵੇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮੇਵ ਵਰਂ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਤ੍|੩੧|
यद्यपि कार्श्याख्योऽयं महान् दोषः, तथा~पि स्थौल्यमपेक्ष्य वर एवेति प्रतिपादयन्नाह - - - - | कार्श्यमेव वरं स्थौल्यात्|३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra kAraNam (31-32) · Śloka 32
ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮੇਵ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਤੋ ਵਰਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਨ ਹਿ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਭੇਸਜਮ੍||੩੧|| ਬਂਹਣਂ ਲਙ੍ਘਨਂ ਵਾਲਮਤਿਮੇਦੋਗ੍ਨਿਵਾਤਜਿਤ੍| |੩੨|
कार्श्यमेव स्थौल्यात् कुतो वरम् ? इत्याह - - - - | न हि स्थूलस्य भेषजम्||३१|| बृंहणं लङ्घनं वाऽलमतिमेदोग्निवातजित्| |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvitIyaM kAraNam (32-33) · Śloka 33
| ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸੌਹਿਤ੍ਯੈਰ੍ਯਤ੍ਸੌਖ੍ਯੇਨ ਚ ਨਸ਼੍ਯਤਿ||੩੨|| ਕ੍ਰਸ਼ਿਮਾ ਸ੍ਥਵਿਮਾਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰੀਤਨਿਸੇਵਣੈਃ| |੩੩|
| मधुरस्निग्धसौहित्यैर्यत्सौख्येन च नश्यति||३२|| क्रशिमा स्थविमाऽत्यन्तविपरीतनिषेवणैः| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kArshyasya pradhAnauShadham (33) · Śloka 33
ਅਥ ਕਸ਼ੇ ਕੀਦਸ਼ਂ ਭੇਸਜਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਯੋਜਯੇਦ੍ਧਂਹਣਂ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਂ ਪਾਨਾਨ੍ਨਭੇਸਜਮ੍||੩੩||
अथ कृशे कीदृशं भेषजं योज्यम् ? इत्याह - - - - | योजयेद्धृंहणं तत्र सर्वं पानान्नभेषजम्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kArshyasya pradhAnatarauShadham (34-35) · Śloka 35
ਅਚਿਨ੍ਤਯਾ ਹਰ੍ਸਣੇਨ ਧ੍ਰੁਵਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੇਨ ਚ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ਕਸ਼ੋ ਵਰਾਹ ਇਵ ਪੁਸ੍ਯਤਿ||੩੪|| ਨ ਹਿ ਮਾਂਸਸਮਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨ੍ਯਦ੍ਦੇਹਬਹਤ੍ਤ੍ਵਕਤ੍| ਮਾਂਸਾਦਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸੇਨ ਸਮ੍ਭਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੩੫||
अचिन्तया हर्षणेन ध्रुवं सन्तर्पणेन च| स्वप्नप्रसङ्गाच्च कृशो वराह इव पुष्यति||३४|| न हि मांससमं किञ्चिदन्यद्देहबृहत्त्वकृत्| मांसादमांसं मांसेन सम्भृतत्वाद्विशेषतः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sthUlakRushayoH samAsenopakramaH, sthUlakRushayoryavagodhUmaM hitam (36) · Śloka 36
ਏਵਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਯੋਰੁਪਕ੍ਰਮਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਮਾਸੇਨਾਹ - - - - ਗੁਰੁ ਚਾਤਰ੍ਪਣਂ ਸ੍ਥੂਲੇ ਵਿਪਰੀਤਂ ਹਿਤਂ ਕਸ਼ੇ| ਯਵਗੋਧੂਮਮੁਭਯੋਸ੍ਤਦ੍ਯੋਗ੍ਯਾਹਿਤਕਲ੍ਪਨਮ੍||੩੬||
एवं विस्तरेण स्थूलकृशयोरुपक्रममुक्त्वा समासेनाह - - - - गुरु चातर्पणं स्थूले विपरीतं हितं कृशे| यवगोधूममुभयोस्तद्योग्याहितकल्पनम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahavo~apyupakrama dvitvAnnAtiricyante (14) · Śloka 14
ਨਨੁ, ਅਤੀਸਾਰਜ੍ਵਰਗੁਲ੍ਮਾਦੀਨਾਮਨੇਕਰੂਪਤ੍ਵਾਦਨਨ੍ਤਾ ਏਵੋਪਕ੍ਰਮਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ| ਤਤ੍ਕਥਮੁਕ੍ਤਮ੍ ? "ਉਪਕ੍ਰਮ੍ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਦ੍ਧਿਧੈਵੋਪਕ੍ਰਮੋ ਮਤਃ| " ਇਤਿ| ਅਤ ਆਹ - - - - ਦੋਸਗਤ੍ਯਾਤਿਰਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗ੍ਰਾਹਿਭੇਦ੍ਯਾਦਿਭੇਦਤਃ| ਉਪਕ੍ਰਮਾ ਨ ਤੇ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਾ ਅਪਿ ਗਦਾ ਇਵ||੩੭|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੪||
ननु, अतीसारज्वरगुल्मादीनामनेकरूपत्वादनन्ता एवोपक्रमाः प्राप्ताः| तत्कथमुक्तम् ? "उपक्रम्यस्य हि द्वित्वाद्धिधैवोपक्रमो मतः| " इति| अत आह - - - - दोषगत्याऽतिरिच्यन्ते ग्राहिभेद्यादिभेदतः| उपक्रमा न ते द्वित्वाद्भिन्ना अपि गदा इव||३७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने द्विविधोपक्रमणीयो नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
🔊 Audio coming soon