14. dvividhōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯಾದನನ್ತರಂ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯಾರಮ್ಭೇಽಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪೂರ್ವಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಪಕ್ರಮೋ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯೇಽಭಿಹಿತಃ|

Adhikarana dvividhopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅತ್ರ ತೂಪಕ್ರಮಸ್ಯ ವಿಶೇಷ ಉಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಥಾತೋ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

ಸ೦-ದ್ವಿವಿಧಂ-ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಂ ಚ ತದುಪಕ್ರಮಣಂ ಚ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣಮ್, ತಸ್ಮೈ ಹಿತೋ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್| ಉಪಕ್ರಮಶ್ಚ ಸಮಾಸತೋ ದ್ವಿವಿಧಃ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪಠಿತಾನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಮುಪಕ್ರಮಾಣಾಮತ್ರೈವಾನ್ತರ್ಭವಾತ್|

Adhikarana upakramasya dvaividhyam, dvaividhyanirUpaNam (1) · Śloka 1

ಅತ ಏವ ಸಹೇತುಕಮುಪದಿಶನ್ನಾಹ - - - - ಉಪಕ್ರಮ್ಯಸ್ಯ ಹಿ ದ್ವಿತ್ವಾದ್ದ್ವಿಧೈವೋಪಕ್ರಮೋ ಮತಃ| |೧|

ಸ೦-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಉಪಕ್ರಮ್ಯಸ್ಯ-ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಸ್ಯ, ದ್ವಿತ್ವಾದ್ಧೇತೋರುಪಕ್ರಮೋ ದ್ವಿಧೈವ ಮತಃ-ಇಷ್ಟಃ| ಏವಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣಂ ಕುರ್ವನ್ ಪರಮತಂ ಕ್ಷಿಪತಿ|

Adhikarana bRuMhaNala~gghanayorlakShaNam (1-3) · Śloka 3

ಕಥಂ ದ್ವಿಧಾ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಏಕಃ ಸನ್ತರ್ಪಣಸ್ತತ್ರ ದ್ವಿತೀಯಶ್ಚಾಪತರ್ಪಣಃ|೧| ಬೃಂಹಣೋ ಲಙ್ಘನಶ್ಚೇತಿ ತತ್ಪರ್ಯಾಯಾವುದಾಹೃತೌ| ಬೃಂಹಣಂ ಯದ್ಬೃಹತ್ವಾಯ ಲಙ್ಘನಂ ಲಾಘವಾಯ ಯತ್||೨|| ದೇಹಸ್ಯ| ||೩||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತಯೋರ್ದ್ವಯೋರುಪಕ್ರಮಯೋಃ, ಏಕ ಸನ್ತರ್ಪಣರೂಪ ಉಪಕ್ರಮೋ, ದ್ವಿತೀಯಶ್ಚಾಪತರ್ಪಣರೂಪ ಉಪಕ್ರಮಃ| ಬೃಂಹಣೋ ಲಙ್ಘನಶ್ಚ ತಯೋಃ-ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣಯೋಃ, ಪರ್ಯಾಯೌ ತತ್ಪರ್ಯಾಯಾವುದಾಹೃತೌ|| ಬೃಂಹಣಂ ತದುಚ್ಯತೇ ಯದ್ದೇಹಸ್ಯ ಬೃಹತ್ತ್ವಾಯ ಭವತಿ| ಲಙ್ಘನಂ ತದುಚ್ಯತೇ ಯದ್ದೇಹಸ್ಯ ಲಾಘವಾಯ-ಲಾಘವೋತ್ಪಾದನಾಯ, ಭವತಿ|

Adhikarana la~gghanabRuMhaNe udAharati (1) · Śloka 1

| ಭವತಃ ಪ್ರಾಯೋ ಭೌಮಾಪಮಿತರಚ್ಚ ತೇ||೧||

ಸ೦-ತಚ್ಚ ತಚ್ಚ ತೇ,-ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣೇ, ಭೌಮಾಪಮಿತರಚ್ಚ ಭವತಃ| ಭೂಮೇರಿದಂ ಭೌಮಮ್| ಅಪಾಮಿದಮಾಪಮ್| ಭೌಮಯುಕ್ತಮಾಪಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಮ್| ಇತರತ್-ಭೌಮಾಪಾದನ್ಯದಗ್ನಿವಾಯ್ವಾಕಾಶಾತ್ಮಕಮಪತರ್ಪಣಮ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾತ್ಕಿಞ್ಹ್ಚಿದ್ಭೌಮಾಪಮಪ್ಯಪತರ್ಪಣಮ್| ಯಥಾ,-ಯವಕಮಸೂರಮಕುಷ್ಠತಣ್ಡುಲೀಯಾದಿ| ತಥಾ, ಅಗ್ನಿಪವನೋತ್ಕಟಸ್ಯ ಕಟುಕಸ್ಯಾಪಿ ಶುಣ್ಠೀಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೇಃ ಸನ್ತರ್ಪಣತ್ವಮ್, ವೃಷ್ಯತ್ವೇನ ಸನ್ತರ್ಪಣಕಾರ್ಯದರ್ಶನಾತ್|

Adhikarana snehAdInAM bRuMhaNe rUkShAdInAM ca la~gghane~antarbhAvaH (3-4) · Śloka 4

ಅಧುನಾ ಸ್ನೇಹನಾದೇಶ್ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಸ್ಯ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣಯೋರೇವಾನ್ತರ್ಭಾವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ - - - - | ಸ್ನೇಹನಂ ರೂಕ್ಷಣಂ ಕರ್ಮ ಸ್ವೇದನಂ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಚ ಯತ್||೩|| ಭೂತಾನಾಂ ತದಪಿ ದ್ವೈಧ್ಯಾದ್ದ್ವಿತಯಂ ನಾತಿವರ್ತತೇ| |೪|

ಸ೦-ಸ್ನೇಹನಾದಿ ಯಚ್ಚತುರ್ವಿಧಂ ಕರ್ಮ, ತದಪಿ ದ್ವಿತಯಂ-ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣರೂಪಂ, ನಾತಿವರ್ತತೇ-ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ| ಕುತೋ ಹೇತೋಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಭೂತಾನಾಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣರೂಪಾತ್ ದ್ವೈಧ್ಯಾತ್-ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಕತ್ವಾತ್|

Adhikarana la~gghanabhedau (4) · Śloka 4

ಇದಾನೀಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತಯೋರ್ಭೇದಾನಾಹ - - - - | ಶೋಧನಂ ಶಮನಂ ಚೇತಿ ದ್ವಿಧಾ ತತ್ರಾಪಿ ಲಙ್ಘನಮ್||೪||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತಯೋಃ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣಯೋರ್ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನಾಪರಪರ್ಯಾಯಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ, ಯಲ್ಲಙ್ಘನಂ-ಅಪತರ್ಪಣಮ್, ತತ್ ದ್ವಿಧಾ| ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಶೋಧನಂ ಶಮನಂ ಚೇತಿ| ಇತಿ ಹೇತ್ವರ್ಥೇ, ಯತಃ ಶೋಧನಂ ಶಮನಂ ಚ ತತೋ ದ್ವಿಧೇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana shodhanasya lakShaNaM bhedAshca (5) · Śloka 5

ಇದಾನೀಂ ಶೋಧನಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಭೇದಂ ಚಾಧಿಕೃತ್ಯಾಹ - - - - ಯದೀರಯೇದ್ವಹಿರ್ದೋಷಾನ್ ಪಞ್ಚಧಾ ಶೋಧನಂ ಚ ತತ್| ನಿರೂಹೋ ವಮನಂ ಕಾಯಶಿರೋರೇಕೋಽಸ್ರವಿಸ್ರುತಿಃ||೫||

ಸ೦-ಯದೌಷಧಂ ದೋಷಾನ್-ವಾತಾದೀನನ್ತಃಸ್ಥಿತಾನ್, ಬಹಿರೀರಯೇತ್-ಕ್ಷಿಪೇತ್, ತಚ್ಛೋಧನಮ್| ತಚ್ಚ ಪಞ್ಚಧಾ,-ಪಞ್ಚವಿಧಮ್| ತದೇವ ಪಞ್ಚವಿಧತ್ವಮಾಹ-ನಿರೂಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿರೂಹೋ-ಬಸ್ತಿಃ, ತಥಾ ವಮನಮ್, ತಥಾ ಕಾಯವಿರೇಕಃ ಶಿರೋವಿರೇಕಶ್ಚ, ತಥಾಽಸ್ರವಿಸ್ರುತಿಃ-ರಕ್ತಸ್ರಾವಶ್ಚ, ಇತಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಶೋಧನಮ್| ಸರ್ವಶರೀರಸ್ಯ ಶಿರಃಪ್ರಭೃತೇರಧೋಮಲನಿರ್ಹರಣಂ ಯತ್ ಸ ಕಾಯವಿರೇಕಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಯತ್ತು ಕೇವಲಂ ಶಿರಃಸಂಜ್ಞಕಸ್ಯ ಶರೀರಾವಯವಸ್ಯ ಘ್ರಾಣೇನೋರ್ಧ್ವಮಲನಿರ್ಹರಣಂ ಸ ಶಿರೋವಿರೇಕಃ|

Adhikarana shamanasya lakShaNaM bhedAshca (6-7) · Śloka 7

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಶಮನಾಖ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಭೇದಂ ಚಾಧಿಕೃತ್ಯಾಹ - - - - ನ ಶೋಧಯತಿ ಯದ್ದೋಷಾನ್ ಸಮಾನ್ನೋದೀರಯತ್ಯಪಿ| ಸಮೀಕರೋತಿ ವಿಷಮಾನ್ ಶಮನಂ ತಚ್ಚ ಸಪ್ತಧಾ||೬|| ಪಾಚನಂ ದೀಪನಂ ಕ್ಷುತ್ತೃಡ್ವ್ಯಾಯಾಮಾತಪಮಾರುತಾಃ| |೭|

ಸ೦-ಯದೌಷಧಂ ದೋಷಾನ್-ವಾತಾದೀನ್, ನ ಶೋಧಯತಿ-ನಾನ್ತಃಸ್ಥಿತಾನ್ ಬಹಿರ್ನಿಷ್ಕಾಸಯತಿ, ತಥಾ ಸಮಾನ್-ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಸ್ಥಾನ್, ನೋದೀರಯತಿ-ನ ಚೋತ್ಕ್ಲೇಶಯತಿ, ವಿಷಮಾಂಶ್ಚ-ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾದ್ಧೀನಾಧಿಕಭವಾವಸ್ಥಿತಾನ್, ಸಮೀಕರೋತಿ-ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಸ್ಥಾನ್ ವಿದಧಾತಿ, ತಚ್ಛಮನಮುಚ್ಯತೇ| ತಚ್ಚ ಸಪ್ತಧಾ,-ಸಪ್ತಪ್ರಕಾರಮ್, ಪಾಚನಾದಿಭೇದೇನ| ಪಾಚಯತೀತಿ ಪಾಚನಮ್| ಪಚತೋಽಗ್ರೇಃ ಪಕ್ತುಂ ಶಕ್ತಿಮಧಿಕಾಂ ಯದುತ್ಪಾದಯತಿ ತದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಕ್ರಿಯಾ ವಾ ಪಾಚನಮುಚ್ಯತೇ| ಯಥಾ,-ಲಙ್ಘನಂ ಮುಸ್ತಾದಿ ವಾ| ದೀಪನಂ ಯಥಾ,-ಘೃತಾದಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚ ದೀಪನಪಾಚನಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ,_"ಯದಗ್ನಿಕೃತ್ಪಚೇನ್ನಾಮಂ ದೀಪನಂ ತದ್ಯಥಾ ಘೃತಮ್| ಪಾಚನಂ ತದ್ವಿಪರ್ಯಸ್ತಂ ಯಥಾ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಙ್ಘನಮ್||" ಇತಿ| [ಕ್ಷಾರಪಾಣಿನಾಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್-"ಪಾಚನಂ ಪಾಚಯೇದ್ದೋಷಾನ್ ಸಾಮಾನ್ ಶಮನಮೇವ ತು| ದೀಪನಂ ಹ್ಯಗ್ನಿಕೃತ್ತ್ವಾಮಂ ಕದಾಚಿತ್ಪಾಚಯೇನ್ನ ವಾ||" ಇತಿ| ] ಕ್ಷುತ್ತೃಟ್ಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ಷುತೃಷ್ಣಾನಿಗ್ರಹಾವಿಹ ಗೃಹೀತೌ|

Adhikarana bRuMhaNaM shamanameva (7) · Śloka 7

ಪಾಚನಾದೀನಾಂ ದೋಷಶಮನತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ತಚ್ಚ ವಾತೇ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಚ ನ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯಾಹ - - - - | ಬೃಂಹಣಂ ಶಮನಂ ತ್ವೇವ ವಾಯೋಃ ಪಿತ್ತಾನಿಲಸ್ಯ ಚ||೭||

ಸ೦-ತುಶಬ್ದೋ ವಿಶೇಷೇ| ವಿಶೇಷಸ್ತು ಲಙ್ಘನಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ಶೋಧನಂ ಶಮನ ಚೇತಿ ದ್ವಿಧಾ ಲಙ್ಘನಮುಕ್ತಮ್| ಬೃಂಹಣಮಪಿ ಶೋಧನಂ ಭವತಿ| ಯಥಾ,-ದುಗ್ಧಾದಿದ್ರವ್ಯಮ್, ಶೋಧನಸ್ವಭಾವದ್ರವ್ಯಾತ್| ತೇನ ಯಥಾವಿಧೇನ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಕೇವಲಸ್ಯ ವಾತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಯುಕ್ತಸ್ಯ ವಾ ಕೋಪ ಆಶಙ್ಕ್ಯತೇ| ಯಥಾ-ಲಙ್ಘನೇನ ಶೋಧನದ್ರವ್ಯೇಣ ಹರೀತಕ್ಯಾದಿನಾ| ತತೋ ಬೃಂಹಣಸ್ಯ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಸ್ತುಶಬ್ದಃ ಕೃತಃ| ಬೃಂಹಣಂ ಯಚ್ಛೋಧನಂ ತನ್ಮರುತಃ ಕೇವಲಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸಹಿತಸ್ಯ ವಾ ಶಮನಮ್, ನ ತು ಲಙ್ಘನಶೋಧನವತ್ಕೋಪನಮ್| ಏವಕಾರೋಽವಧಾರಣಾರ್ಥಃ| ಬೃಂಹಣಂ ಶೋಧನರೂಪಂ ವಾತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಯುಕ್ತಸ್ಯ ವಾ ಶಮನಮೇವೋಕ್ತಮ್, ನ ಕೋಪನಂ ಜಾತುಚಿದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಲಙ್ಘನಂ ತೂಭಯರೂಪಮಪಿ ವಾತಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರ್ವಾ ಕೋಪೇನಮೇವ|

Adhikarana bRuMhAH (8-9) · Śloka 9

ಇದಾನೀಂ ಬೃಂಹ್ಯನಾಹ - - - - ಬೃಂಹಯೇದ್ವ್ಯಾಧಿಭೈಷಜ್ಯಮದ್ಯಸ್ತ್ರೀಶೋಕಕರ್ಶಿತಾನ್| ಭಾರಾಧ್ವೋರಃಕ್ಷತಕ್ಷೀಣರೂಕ್ಷದುರ್ಬಲವಾತಲಾನ್||೮|| ಗರ್ಭಿಣೀಸೂತಿಕಾಬಾಲವೃದ್ಧಾನ್ ಗ್ರೀಷ್ಮೇಽಪರಾನಪಿ| |೯|

ಸ೦-ಕರ್ಶಿತಶಬ್ದಸ್ಯ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವ್ಯಾಧಿಕರ್ಶಿತಾನ್ ಬೃಂಹಯೇತ್| ಏವಂ ಶೇಷೇಷ್ವಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಭಾರಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಭಾರಕ್ಷೀಣಾನ್ ಬೃಂಹಯೇತ್| ಏವಂ ಶೇಷೇಷು| ರೂಕ್ಷಾದೀನ್ ಬೃಂಹಯೇತ್| ಗ್ರೀಷ್ಮೇಽಪರಾನಪಿ-ಅನ್ಯಾನನುಕ್ತಾನಪಿ ಬೃಂಹಯೇತ್| [ಇತ್ಥಂ ಚ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸರ್ವಾನಪಿ ಬೃಂಹಯೇತ್,] ಅತಿತರಾಂ ತು ವ್ಯಾಧಿಕರ್ಶಿತಾದೀನ್ ಬೃಂಹಯೇತ್|

Adhikarana bRuMhaNAni (9-10) · Śloka 10

ಕೈರ್ಬೃಂಹಯೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಮಾಂಸಕ್ಷೀರಸಿತಾಸರ್ಪಿರ್ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಬಸ್ತಿಭಿಃ||೯|| ಸ್ವಪ್ನಶಯ್ಯಾಸುಖಾಭ್ಯಙ್ಗಸ್ನಾನನಿರ್ವೃತಿಹರ್ಷಣೈಃ| |೧೦|

ಸ೦-ಮಾಂಸಾದಿಭಿರ್ಬೃಂಹಯೇತ್ ಬಸ್ತಿಭಿಶ್ಚ| ಕಥಮ್ಭೂತೈರ್ಬಸ್ತಿಭಿಃ ? ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧೈಃ, ನ ತು ರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ, ತೇಷಾಮಪತರ್ಪಣಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್| ಸ್ವಪ್ನೋ-ನಿದ್ರಾ| ಶಯ್ಯಾಸುಖಂ-ಖಟ್ವಾಜನಿತಂ ಶರ್ಮ| ನಿರ್ವೃತಿಃ-ಚಿತ್ತಸ್ಯಾಮಾಕುಲತ್ವಮ್|

Adhikarana la~gghanIyAH (10-11) · Śloka 11

ಲಙ್ಘನೀಯಾನಾಹ - - - - | ಮೇಹಾಮದೋಷಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಜ್ವರೋರುಸ್ತಮ್ಭಕುಷ್ಠಿನಃ||೧೦|| ವಿಸರ್ಪವಿದ್ರಾಧಿಪ್ಲೀಹಶಿರಃಕಣ್ಠಾಕ್ಷಿರೋಗಿಣಃ| ಸ್ಥೂಲಾಂಶ್ಚ ಲಙ್ಘಯೇನ್ನಿತ್ಯಂ ಶಿಶಿರೇ ತ್ವಪರಾನಪಿ||೧೧||

ಸ೦-ಮೇಹಾದೀನಾಮಿನಿರ್ಮತ್ವರ್ಥೀಯಃ| ಮೇಹಿಪ್ರಭೃತೀನ್ ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಶಿಶಿರೇ ಪುನರಪರಾನಪಿ-ಅನ್ಯಾನಪಿ, ಇತಿ ವ್ಯಾಧಿತಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಂ ತು ಶಿಶಿರೇ ಹೇಮನ್ತವಿಧಿರ್ವಿಶೇಷೇಣೋಕ್ತ ಏವ| ಶಿಶಿರಶಬ್ದಃ ಶೀತಮಾತ್ರೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಃ| ತೇನ ಹೇಮನ್ತೇಽಪಿ ಲಙ್ಘಯೇದಿತ್ಯರ್ಥ ಉಪಲಭ್ಯತೇ|

Adhikarana la~gghanabhedasya shodhanasya viShayaH, pAcanadIpanayorviShayaH, kShuttRuShorviShayaH, vyAyAmAtapamArUtAnAM viShayaH (12-15) · Śloka 15

ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಂ ಲಙ್ಘನಂ ದ್ವಿಧಾ,-ಶೋಧನಂ ಶಮನಂ ಚೇತಿ| ತತ್ರ ಶೋಧನವಿಷಯಂ ನಿರೂಪಯನ್ನಾಹ - - - - ತತ್ರ ಸಂಶೋಧನೈಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಬಲಪಿತ್ತಕಫಾಧಿಕಾನ್| ಆಮದೋಷಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿರತೀಸಾರಹೃದಾಮಯೈಃ||೧೨|| ವಿಬನ್ಧಗೌರವೋದ್ಗಾರಹೃಲ್ಲಾಸಾದಿಭಿರಾತುರಾನ್| ಮಧ್ಯಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಕಾನ್ ಪ್ರಾಯಃ ಪೂರ್ವಂ ಪಾಚನದೀಪನೈಃ||೧೩|| ಏಭಿರೇವಾಮಯೈರಾರ್ತಾನ್ ಹೀನಸ್ಥೌಲ್ಯಬಲಾದಿಕಾನ್| ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾನಿಗ್ರಹೈರ್ದೋಷೈಸ್ತ್ವಾರ್ತಾನ್ ಮಧ್ಯಬಲೈರ್ದೃಢಾನ್||೧೪|| ಸಮೀರಣಾತಪಾಯಾಸೈಃ ಕಿಮುತಾಲ್ಪಬಲೈರ್ನರಾನ್| |೧೫|

ಸ೦-ಲಙ್ಘಯೇದಿತಿ ವರ್ತತೇ| ತತ್ರ-ತೇಷು ಲಙ್ಘನೀಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಸಂಶೋಧನಾಖ್ಯೈರ್ಲಙ್ಘನೈಃ ಸ್ಥೈಲ್ಯಾದ್ಯಧಿಕಾನ್ ತಥಾ, ಆಮದೋಷಾದಿಭಿರಾರ್ತಾನ್ ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಮಧ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಮಧ್ಯಸ್ಥೌಲ್ಯಬಲಪಿತ್ತಕಫಾನೇಭಿರೇವ- ಆಮದೋಷಾದಿಭಿರ್ಗದೈರಾತುರಾನ್ ಪ್ರಾಯಃ ಪೂರ್ವಂ ಪಾಚನದೀಪನೈರ್ಲಙ್ಘನಭೇದೈರ್ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ದೇಶಕಾಲಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ನಿಯಮಸ್ಯಾಸರ್ವವಿಷಯತ್ವಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಹೀನಸ್ಥೌಲ್ಯಬಲಾದಿಕಾಂಸ್ತು ಸತಃ ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾನಿಗ್ರಹೈಃ-ಬುಭುಕ್ಷಾಪಿಪಾಸಾವೇಗವಿಧಾರಣಾಖ್ಯೈರ್ಲಙ್ಘನವಿಶೇಷೈರ್ಲಙ್ಘಯೇತ್| ದೋಷೈಃ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈರ್ಮಧ್ಯಬಲೈರಾರ್ತಾನ್, ತಥಾ ದೃಢಾನ್-ಶಕ್ತಾನ್, ಸಮೀರಣಾದಿಭಿರ್ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಆಯಾಸೋ-ವ್ಯಾಯಾಮಃ| ಕಿಮುತ-ಕಿಂಪುನಃ ? ಅಲ್ಪಬಲೈರ್ದೋಷೈರಾರ್ತಾನ್ ಸಮೀರಣಾದಿಭಿರ್ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಸುತರಾಂ ಹೀನಬಲೈರಾರ್ತಾನ್ ಲಙ್ಘಯೇದೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana la~gghanIyAn na bRuMhayet (15) · Śloka 15

| ನ ಬೃಂಹಯೇಲ್ಲಙ್ಘನೀಯಾನ್|೧೫|

ಸ೦-ಲಙ್ಘನೀಯಾನ್-ಲಙ್ಹ್ಘನಾರ್ಹಾನ್ ಮೇಹಾಮದೋಷಾದಿಯುತಾನ್, ನ ಬೃಂಹಯೇತ್|

Adhikarana bRuMhyAn mRudu la~gghayet (15-16) · Śloka 16

ತರ್ಹಿ ಬೃಂಹ್ಯಸ್ಯ ವಾತಲಾದೇರ್ಯದಾ ಜ್ವರಾದಿವ್ಯಾಧಿರ್ಲಙ್ಘನಸಾಧ್ಯೋ ಜಾಯತೇ, ತದಾ ಕಿಂ ಲಙ್ಘನಂ ಕಾರ್ಯಮುತ ಬೃಂಹಣಮ್ ? ಇತ್ಯತ್ರ ಸಂಶಯಃ| ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಬೃಂಹ್ಯಾಂಸ್ತು ಮೃದು ಲಙ್ಘಯೇತ್||೧೫|| ಯುಕ್ತ್ಯಾ ವಾ ದೇಶಕಾಲಾದಿಬಲತಸ್ತಾನುಪಾಚರೇತ್| |೧೬|

ಸ೦-ಯೇ ಪುನರ್ಬೃಂಹ್ಯಾಸ್ತಾನ್ ಲಙ್ಘನಸಾಧ್ಯಾಮಯಾರ್ತಾನ್ ಮೃದು ಕೃತ್ವಾ ಲಙ್ಘಯೇತ್,-ಮೃದುನಾ ಲಙ್ಘನಪ್ರಕಾರೇಣಾಪತರ್ಪಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯುಕ್ತ್ವಾ ವಾಪ್ರಯೋಗೇಣ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣೇನ, ದೇಶಕಾಲಾದೀನಾಂ ಬಲತಃ-ಅನುರೋಧೇನ, ತಾನುಪಾಚರೇತ್-ಉಪಕ್ರಮೇತ್, ವಿನೈವ ಲಙ್ಘನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಸತ್ತ್ವಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿಗ್ರಹಣಮ್|

Adhikarana bRuMhitasya lakShaNam (16) · Śloka 16

ಬೃಂಹಿತಲಙ್ಘಿತಯೋಃ ಕಿಂ ಲಕ್ಷಣಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಬೄಂಹಿತೇ ಸ್ಯಾದ್ಬಲಂ ಪುಷ್ಟಿಸ್ತತ್ಸಾಧ್ಯಾಮಯಸಙ್ಕ್ಷಯಃ||೧೬||

ಸ೦-ಬೃಂಹಿತೇ ಸತಿ ಬಲಂ ಪುಷ್ಟಿಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಬೃಂಹಣಸಾಧ್ಯಾ ಯ ಆಮಯಾಸ್ತೇಷಾಂ ಸಙ್ಕ್ಷಯೋ-ವಿನಾಶಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana la~gghitasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣಮಾಹ - - - - ವಿಮಲೇನ್ದ್ರಿಯತಾ ಸರ್ಗೋ ಮಲಾನಾಂ ಲಾಘವಂ ರುಚಿಃ| ಕ್ಷುತ್ತೃಟ್ಸಹೋದಯಃ ಶುದ್ಧಹೃದಯೋದ್ಗಾರಕಣ್ಠತಾ||೧೭|| ವ್ಯಾಧಿಮಾರ್ದವಮುತ್ಸಾಹಸ್ತನ್ದ್ರಾನಾಶಶ್ಚ ಲಙ್ಘಿತೇ| |೧೮|

ಸ೦-ವಿಮಲೇನ್ದ್ರಿಯತಾದಿಸ್ತನ್ದ್ರಾನಾಶಶ್ಚೇತ್ಯನ್ತೋ ಗ್ರನ್ಥೋ ಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣಮ್| ವಿಮಲೇನ್ದ್ರಿಯತಾ-ಕರಣಪಾಟವಮ್| ಕ್ಷುತ್ತೃಷೋಃ ಸಹ-ಏಕಕಾಲಮುದಯಃ| ಶುದ್ಧಹೃದಯೇತಿ| ಹೃದಯಂ ಚೋದ್ಗಾರಶ್ಚ ಕಣ್ಠಶ್ಚ ಹೃದಯೋದ್ಗಾರಕಣ್ಠಮ್, ಶುದ್ಧಂ ಚ ತದ್ಧೃದಯೋದ್ಗಾರಕಣ್ಠಂ ಚ ತಸ್ಯ ಭಾವಃ ಹೃದಯೋದ್ಗಾರಕಣ್ಠತಾ| ವಿಮಲೇನ್ದ್ರಿಯತಾದೀನಾಂ ಪದಾನಾಮಸಮಸ್ತಾನಾಂ ನಿರ್ದೇಶೋ ದೋಷದೇಶಾದ್ಯನುರೋಧೇನೈಕಸ್ಯ ದ್ವಯೋಸ್ತ್ರಿಚತುರಾಣಾಂ ಬಹುತರಾಣಾಂ ವಾ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಲಙ್ಹ್ಘಿತಲಕ್ಷಣತ್ವಂ ಭವೇತ್, ನ ತ್ವೇಕಸ್ಯ ದ್ವಯೋರ್ಬಹೂನಾಂ ಚೋತ್ಪತ್ತೌ ಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣತ್ವಂ ಭವೇತ್, ಮುನಿರಪ್ಯನೇನೈವ ಹೇತುನಽಸಮಾಸೇನೈವ ಲಕ್ಷಣಂ ವ್ಯಧತ್ತ| ಯಥಾ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೨|೩೪) - "ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ ವಿಸರ್ಗೇ ಗಾತ್ರಲಾಘವೇ| ಹೃದಯೋದ್ಗಾರಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶುದ್ಧೌ ತನ್ದ್ರಾಕ್ಲಮೇ ಗತೇ|| ಸ್ವೇದೇ ಜಾತೇ ರುಚೌ ಚೈವ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಸಹೋದಯೇ| ಕೃತಂ ಲಙ್ಘನಮಾದೇಶ್ಯಂ ನಿರ್ವ್ಯಥೇ ಚಾನ್ತರಾತ್ಮನಿ||" ಇತಿ|

Adhikarana atibRuMhitala~gghitayorlakShaNam (18-19) · Śloka 19

| ಅನಪೇಕ್ಷಿತಮಾತ್ರಾದಿಸೇವಿತೇ ಕುರುತಸ್ತು ತೇ||೧೮|| ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದೀನ್, ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಚ ಸೌಷಧಾಃ| |೧೯|

ಸ೦-ತೇ-ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನೇ, ಅನಪೇಕ್ಷಿತಮಾತ್ರಾದಿಸೇವಿತೇ ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದೀನ್ ಕುರುತಃ| ಅನಪೇಕ್ಷಿತಾಶ್ಚ ತೇ ಮಾತ್ರಾದಯಶ್ಚ-ಅನಪೇಕ್ಷಿತಮಾತ್ರಾದಯಃ, ತೈಃ ಸೇವಿತೇ| ಮಾತ್ರಾದ್ಯನಪೇಕ್ಷಯಾ ಕೃತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇ ಚ-ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದಯಃ, ಸೌಷಧಾಃ-ಸಭೇಷಜಾಃ, ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ-ಪುರಸ್ತಾದ್ಭಣಿಷ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana atisthaulyAdayo rogAH (19) · Śloka 19

ಅಥಾತಿಬೃಂಹಿತಲಙ್ಘಿತಯೋಃ ಕಿಂ ಲಕ್ಷಣಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ರೂಪಂ ತೈರೇವ ಚ ಜ್ಞೇಯಮತಿಬೃಂಹಿತಲಙ್ಘಿತೇ||೧೯||

ಸ೦-ಅತಿಬೃಂಹಿತಶ್ಚಾತಿಲಙ್ಘಿತಶ್ಚೇತ್ಯೇಕವದ್ಭಾವಃ| ಅತಿಬೃಂಹಿತೇಽತಿಲಙ್ಘಿತೇ ಚ ತೈರೇವ-ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಭಿಃ, ತಥಾಽತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದಿಭಿಶ್ಚ, ರೂಪಂ-ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನಾತಿಯೋಗಲಕ್ಷಣಂ ವೇದ್ಯಮ್| ಚಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಯಯೇ|

Adhikarana atisthaulyAdInAmupakramaH (20-21) · Śloka 21

ತಾನೇವಾತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನಾಹ - - - - ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾಪಚೀಮೇಹಜ್ವರೋದರಭಗನ್ದರಾನ್| ಕಾಸಸನ್ನ್ಯಾಸಕೃಚ್ಛ್ರಾಮಕುಷ್ಠಾದೀನತಿದಾರುಣಾನ್||೨೦|| ಅಥೈಷಾಮತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನಾಮುಪಕ್ರಮಮಾಹ - - - - ತತ್ರ ಮೇದೋನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮನಾಶನಂ ಸರ್ವಮಿಷ್ಯತೇ| |೨೧|

ಸ೦-ಅತಿಬೃಂಹಿತಮತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನ್ ಕುರುತೇ| 'ಅತಿಬೃಂಹಿತಂ ಕುರುತೇ' ಇತ್ಯನುಪಾತ್ತೇನಾಪಿ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದತ್ರ ಕರ್ತೃಪದೇನ ಕ್ರಿಯಾಪದೇನ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಅತ ಏವ ತದಪೇಕ್ಷಯಾಽತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನಾಂ ದ್ವಿತೀಯಾ| ಅಥವಾ ಯೋಗ್ಯತಯೈವಾನುಪಾತ್ತೇನಾಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಕ್ರಿಯಾದಿನಾ ಭವತ್ಯೇವ, ಸುಕವಿಲಕ್ಷಣಸ್ಯೈವಂಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚ ಭಗವತೋ ವ್ಯಾಸಸ್ಯ-"ಯಶ್ಚ ನಿಮ್ಬಂ ಪರಶುನಾ ಯಶ್ಚೈನಂ ಮಧುಸರ್ಪಿಷಾ| ಯಶ್ಚೈನಂ ಗನ್ಧಮಾಲ್ಯೇನ ಸರ್ವಸ್ಯ ಕಟುರೇವ ಸಃ||" ಇತಿ| ಅತ್ರ ಹಿ ಛೇದಸೇಕಾಲಙ್ಕರಣಕ್ರಿಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ನಿಮ್ಬಾದೀನಾಂ ದ್ವಿತೀಯಾಽರ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಶ್ಚ| ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷ್ವತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಷು, ಮೇದೋನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮನಾಶನಂ ಸರ್ವಂ-ಅನ್ನಪಾನೌಷಧಮಿಷ್ಯತೇ|

Adhikarana triphalAdayashctvArH prayogAH, rasA~jjanAdayashcatvAraH prayogAH, viDa~ggAdiyogaH (21-24) · Śloka 24

ಕಿಂ ತತ್ ? ಇತಿ ಬ್ರೂತೇ - - - - | ಕುಲತ್ಥಜೂರ್ನಶ್ಯಾಮಾಕಯವಮುದ್ಗಮಧೂದಕಮ್||೨೧|| ಮಸ್ತುದಣ್ಡಾಹತಾರಿಷ್ಟಚಿನ್ತಾಶೋಧನಜಾಗರಮ್| ಮಧುನಾ ತ್ರಿಫಲಾಂ ಲಿಹ್ಯಾದ್ಗುಡೂಚೀಮಭಯಾಂ ಧನಮ್||೨೨|| ರಸಾಞ್ಜನಸ್ಯ ಮಹತಃ ಪಞ್ಚಮೂಲಸ್ಯ ಗುಗ್ಗುಲೋಃ| ಶಿಲಾಜತುಪ್ರಯೋಗಶ್ಚ ಸಾಗ್ನಿಮನ್ಥರಸೋ ಹಿತಃ||೨೩|| ವಿಡಡ್ಗಂ ನಾಗರಂ ಕ್ಷಾರಃ ಕಾಲಲೋಹರಜೋ ಮಧು| ಯವಾಮಲಕಚೂರ್ಣಂ ಚ ಯೋಗೋಽಸ್ಥೌಲ್ಯದೋಷಜಿತ್||೨೪||

ಸ೦-ಕುಲತ್ಥಾದಿಕಂ ಸ್ಥೂಲಾಯೇಷ್ಯತೇ| ಜೂರ್ಣಃ-ತೃಣಧಾನ್ಯವಿಶೇಷೋ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥೇ ಜೋನ್ಧಲಕ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ದಣ್ಡಾಹತಂ-ಮಥಿತಮ್| ತ್ರಿಫಲಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಂ ಮಧುನಾ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ರಸಾಞ್ಜನಾದೇಶ್ಚ ಪ್ರಯೋಗೋಽಗ್ನಿಮನ್ಥರಸಸಹಿತೋ ಹಿತಃ, ಅತಿಸ್ಥೂಲಾಯೇತಿ ಪ್ರಕೃತೇನ ಯೋಜ್ಯಮ್| ವಿಡಙ್ಗಾದಿಯೋಗಃ ಸರ್ವಸಮಭಾಗೋಽತಿಸ್ಥೌಲ್ಯದೋಷಜಿತ್|

Adhikarana vyoShAdiyogaH (25-28) · Śloka 28

ವ್ಯೋಷಕಟ್ವೀವರಾಶಿಗ್ರುವಿಡಙ್ಗಾತಿವಿಷಾಸ್ಥಿರಾಃ| ಹಿಡ್ಗುಸೌವರ್ಚಲಾಜಾಜೀಯವಾನೀಧಾನ್ಯಚಿತ್ರಕಾಃ||೨೫|| ನಿಶೇ ಬೃಹತ್ಯೌ ಹಪುಷಾ ಪಾಠಾ ಮೂಲಂ ಚ ಕೇಮ್ಬುಕಾತ್| ಏಷಾಂ ಚೂರ್ಣಂ ಮಧು ಘೃತಂ ತೈಲಂ ಚ ಸದೃಶಾಂಶಕಮ್||೨೬|| ಸಕ್ತುಭಿಃ ಷೋಡಶಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಂ ಪೀತಂ ನಿಹನ್ತಿ ತತ್| ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಕಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ರೋಗಾನಾನ್ಯಾಂಶ್ಚ ತದ್ದ್ವಿಧಾನ್||೨೭|| ಹೃದ್ರೋಗಕಾಮಲಾಶ್ವಿತ್ರಶ್ವಾಸಕಾಸಗಲಗ್ರಹಾನ್| ಬುದ್ಧಿಮೇಧಾಸ್ಮೃತಿಕರಂ ಸನ್ನಸ್ಯಾಗ್ನೇಶ್ಚ ದೀಪನಮ್||೨೮||

ಸ೦-ವ್ಯೋಷಾದೀನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಃ ಪರಸ್ಪರಸಮಭಾಗಾನೀತ್ಯೇಕೋ ಭಾಗಃ, ತತ್ಸಮೋ ಮಧುನೋ ದ್ವಿತೀಯೋ ಭಾಗಃ, ಘೃತಸ್ಯ ತೃತೀಯಃ, ತೈಲಸ್ಯ ಚತುರ್ಥಃ, ಏಷಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮಿಶ್ರೀಭೂತಾನಾಂ ಷೋಡಶಗುಣಾ ಯವಸಕ್ತವಃ| ತದೇತತ್ಪೀತಮತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಕಾನ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ರೋಗಾನ್ನಿಹನ್ತಿ| ಅನ್ಯಾಂಶ್ಚ ತಥಾ ವಿಧಾನ್ ರೋಗಾನ್-ಬೃಂಹಣೋತ್ಥಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಹೃದ್ರೋಗಾದೀನ್ ನಿಹನ್ತಿ| ತಥಾ, ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಕರಂ ಸನ್ನಸ್ಯ-ಮನ್ದಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ದೀಪನಂ ಚ|

Adhikarana atikArshyAdayo rogAH (29-31) · Śloka 31

ಸಾಮ್ಪ್ರತಮತಿಲಙ್ಘನೋತ್ಥಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಸೌಷಧಾನಾಹ - - - - ಅತಿಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಭ್ರಮಃ ಕಾಸಸ್ತೃಷ್ಣಾಧಿಕ್ಯಮರೋಚಕಃ| ಸ್ನೇಹಾಗ್ನಿನಿದ್ರಾದೃಕ್ಶ್ರೋತ್ರಶುಕ್ರೌಜಃಕ್ಷುತ್ಸ್ವರಕ್ಷಯಃ||೨೯|| ಬಸ್ತಿಹೃನ್ಮೂರ್ಧಜಙ್ಘೋರುತ್ರಿಕಪಾರ್ಶ್ವರುಜಾ ಜ್ವರಃ| ಪ್ರಲಾಪೋರ್ಧ್ವಾನಿಲಗ್ಲಾನಿಚ್ಛರ್ದಿಪರ್ವಾಸ್ಥಿಭೇದನಮ್||೩೦|| ವರ್ಚೋಮೂತ್ರಗ್ರಹಾದ್ಯಾಶ್ಚ ಜಾಯನ್ತೇಽತಿವಿಲಙ್ಘನಾತ್| |೩೧|

ಸ೦-ಅತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದಯೋಽತಿಲಙ್ಘನಾಜ್ಜಾಯನ್ತೇ| ಸ್ನೇಹಾದೀನಾಂ ಕ್ಷಯಶಬ್ದೇನ ಸಮಾಸಃ, ಬಸ್ತ್ಯಾದೀನಾಂ ಚ ರುಜಾಶಬ್ದೇನ| ಮೂತ್ರಗ್ರಹಾದ್ಯಾಶ್ಚೇತ್ಯಾದ್ಯಶಬ್ದೇನ ನಾನಾವಿಧಾನಾಂ ವಾತರೋಗಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್|

Adhikarana sthaulyApekShayA kArshyaM varam (31) · Śloka 31

ಯದ್ಯಪಿ ಕಾರ್ಶ್ಯಾಖ್ಯೋಽಯಂ ಮಹಾನ್ ದೋಷಃ, ತಥಾ~ಪಿ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ವರ ಏವೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ - - - - | ಕಾರ್ಶ್ಯಮೇವ ವರಂ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾತ್|೩೧|

ಸ೦-ಅತ್ರ ಚಾತಿಕಾರ್ಶ್ಯಮೇವ ವರಮತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿತಿ ವೇದ್ಯಮ್, ನ ಕಾರ್ಶ್ಯಮಾತ್ರಂ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮಾತ್ರಂ ವಾ| ಯಸ್ಮಾದತಿಸ್ಥೂಲಾತಿಕೃಶಾವೇವ ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣಾಭ್ಯಾಮುಪಕ್ರಮ್ಯಾವತ್ರ ವಿವಕ್ಷಿತೌ, ನ ಸ್ಥೂಲಕೃಶೌ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ|

Adhikarana tatra kAraNam (31-32) · Śloka 32

ಕಾರ್ಶ್ಯಮೇವ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾತ್ ಕುತೋ ವರಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ನ ಹಿ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಭೇಷಜಮ್||೩೧|| ಬೃಂಹಣಂ ಲಙ್ಘನಂ ವಾಽಲಮತಿಮೇದೋಗ್ನಿವಾತಜಿತ್| |೩೨|

ಸ೦-ಯಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಭೇಷಜಂ ಬೃಂಹಣಂ ನಾಲಂ-ನ ಸಮರ್ಥಮ್, ನ ಚ ಲಙ್ಘನಂ ಸಮರ್ಥಮ್| ಯಸ್ಮಾತ್ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಭೇಷಜಮತಿಮೇದೋಗ್ನಿವಾತಜಿತ್| ಯನ್ಮೇದಃಕ್ಷಪಣಂ ತದಗ್ನಿನಾಶಕೃದ್ವಾತಹೃಚ್ಚ| ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಹಿ ಬೃಂಹಣೇನ ಮೇದೋಽತಿತರಾಮುಪಚೀಯತೇ, ಲಙ್ಘನೇನ ಚ ಮೇದಃಕ್ಷಪಣಂ ಭವತಿ, ಕಿನ್ತ್ವಗ್ನಿಪವನಾವಸ್ಯೋಪಚೀಯತೇ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಬೃಂಹಣಂ-ಮಾಂಸಕ್ಷೀರಾದಿ, ಯಚ್ಚ ಲಙ್ಘನಂ-ಕೋದ್ರವಶ್ಯಾಮಾಕಾದಿ, ತತ್ಪೂರ್ವಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ನ ಭೇಷಜಮ್|

Adhikarana dvitIyaM kAraNam (32-33) · Śloka 33

| ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಸೌಹಿತ್ಯೈರ್ಯತ್ಸೌಖ್ಯೇನ ಚ ನಶ್ಯತಿ||೩೨|| ಕ್ರಶಿಮಾ ಸ್ಥವಿಮಾಽತ್ಯನ್ತವಿಪರೀತನಿಷೇವಣೈಃ| |೩೩|

ಸ೦-ಯತ್-ಯಸ್ಮಾತ್, ಕ್ರಶಿಮಾ ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧತೃಪ್ತಿಭಿಃ ಸೌಖ್ಯೇನ-ಅನಾಯಾಸೇನ ಚ, ನಶ್ಯತಿ-ಶಾಮ್ಯತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾದ್ವರಮ್| ಯತಶ್ಚ ಸ್ಥವಿಮಾ-ಸ್ಥೂಲತ್ವಂ, ಅತ್ಯನ್ತವಿಪರೀತನಿಷೇವಣೈಃ ಶಾಮ್ಯತಿ| ಅತ್ಯನ್ತಂ ವಿಪರೀತಾನಿ ಚ ತಾನಿ ನಿಷೇವಣಾನಿ ಚಾತ್ಯನ್ತವಿಪರೀತನಿಷೇವಣಾನಿ ತೈಃ,-ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಪ್ರಾಯೈಃ ರೂಕ್ಷೈರನ್ನಪಾನೌಷಧಸೇವನೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ಥೂಲಕೃಶಯೋಶ್ಚ ಯದಿ ಬೃಂಹಣಸಾದ್ಯಸ್ತುಲ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ತಾರ್ಹಿ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯೋಪಕ್ರಮವಿರೋಧಾತ್ತಥಾ ಸುಖೇನ ನ ಶಾಮ್ಯತಿ ಯಥಾ ಕೃಶಸ್ಯ| ಲಙ್ಘನಸಾಧ್ಯೋಽಪಿ ವಿಸೂಚಿಕಾದಿರ್ಯಾದಿ ಚೈತಯೋಃ ಸ್ಯಾತ್, ಸೋಽಪಿ ಕೃಶಸ್ಯ ಶೀಘ್ರಮುಪಶಮಂ ಗಚ್ಛತಿ| ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ತು ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾತ್ ದುಃಖೇನ ಶಾಮ್ಯತಿ| ತಥಾ ಹಿ-ಅತ್ರ ಪ್ರಧಾನೋಪಕ್ರಮಃ ಸ್ವೇದಃ, ಸ ಚ ತಾವನ್ನ ಘಟತೇ| "ನ ಸ್ವೇದಯೇದತಿಸ್ಥೂಲಮ್" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೭|೨೧) ಇತಿ ನಿಷೇಧಾತ್| ಅಥೈನಂ ಲಙ್ಘಯತಿ ತದಾ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ. ೨೪) - "ಸ್ರೋತಃಸು ಮೇದೋರುದೇಷು ವಾಯುಃ ಕೋಷ್ಠೇ ವಿಶೇಷತಃ| ಚರನ್ ಪ್ರಜ್ವಲಯತ್ಯಗ್ನಿಂ ಕ್ಷುತೃಷೌ ಸ್ತಸ್ತತೋಽಧಿಕಮ್| ಸ್ಥೂಲಂ ಕೋಟರವದ್ದೃದ್ಧೌ ದಹತೋಽಗ್ನ್ಯನಿಲೌ ಚ ತೌ||" ಇತ್ಯಾದಿ ನ್ಯಾಯಾದ್ವಾತಸಖೇನಾಗ್ನಿನಾ ವನಸ್ಯೇವಾಸ್ಯ ಮಹತಿ ವ್ಯಾಪದುತ್ಪದ್ಯತೇ| ಅಥ ಬೃಂಹಣೋಪಕ್ರಮಃ ಕ್ರಿಯತೇಽಸ್ಯ ತದಾಽಽಮದೋಷೋ ವರ್ಧೇತ| ಕೃಶಸ್ಯ ತ್ವವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾದ್ವಿಸೂಚಿಕಾದಿಃ ಸುಖೇನೋಪಕ್ರಮ್ಯಃ| ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರ್ಶ್ಯಮೇವ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾದ್ವರಮ್| ಕ್ರಶಿಮೇತಿ ಕೃಶಶಬ್ದಾತ್ಪೃಥ್ವಾದಿಪಾಠಾದಿಮನಿಚ್, ರಋತೋ ಹಲಾದೇರಿತಿ ರೇಫಾದೇಶಃ| ಸ್ಥವಿಮೇತಿ ದೃಢಾದೇರಾಕೃತಿಗಣತ್ವಾದಿಮನಿಜಿತಿ ಕೇಚಿತ್| ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಸತಿ ಸ್ಥೂಲದೂರೇತಿ ಯಣಾದಿಪರಸ್ಯ ಲೋಪಃ, ಋಕಾರಸ್ಯ ಚ ಗುಣಃ|

Adhikarana kArshyasya pradhAnauShadham (33) · Śloka 33

ಅಥ ಕೃಶೇ ಕೀದೃಶಂ ಭೇಷಜಂ ಯೋಜ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಯೋಜಯೇದ್ಧೃಂಹಣಂ ತತ್ರ ಸರ್ವಂ ಪಾನಾನ್ನಭೇಷಜಮ್||೩೩||

ಸ೦-ತತ್ರ-ಕೃಶೇ, ಬೃಂಹಣಂ ಸರ್ವಂ ಪಾನಾನ್ನೌಷಧಂ ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana kArshyasya pradhAnatarauShadham (34-35) · Śloka 35

ಅಚಿನ್ತಯಾ ಹರ್ಷಣೇನ ಧ್ರುವಂ ಸನ್ತರ್ಪಣೇನ ಚ| ಸ್ವಪ್ನಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಚ ಕೃಶೋ ವರಾಹ ಇವ ಪುಷ್ಯತಿ||೩೪|| ನ ಹಿ ಮಾಂಸಸಮಂ ಕಿಞ್ಚಿದನ್ಯದ್ದೇಹಬೃಹತ್ತ್ವಕೃತ್| ಮಾಂಸಾದಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸೇನ ಸಮ್ಭೃತತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷತಃ||೩೫||

ಸ೦-ಅಚಿನ್ತಯಾ-ಚೇತಸಃ ಶೋಕಕಾರ್ಯಾದ್ಯನಾಕುಲತ್ವೇನ, ತಥಾ ಹರ್ಷಣೇನ-ಚಿತ್ತತುಷ್ಟ್ಯಾ, ತಥಾ ಸನ್ತರ್ಪಣೇನ-ಆಹಾರವಿಶೇಷಾದಿನಾ ಬೃಂಹಣೇನ, ತಥಾ ಸ್ವಪ್ನಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್-ಅತಿನಿದ್ರಾಸೇವನೇನ, ಕೃಶಃ ಪುಷ್ಯತಿ-ಸರ್ವೋಪಚಿತಧಾತುಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಕ ಇವ ? ವರಾಹ ಏವ,-ಶೂಕರೋ ಯಥಾ| ಅನ್ಯೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪುಷ್ಟಿಹೇತುಭ್ಯಃ ಕೃಶವಿಷಯೇ ಸ್ವಪ್ನ ಏವ ಪ್ರಧಾನ ಇತಿ ದರ್ಶಯಿತುಂ ವರಾಹೋ ದೃಷ್ಟಾನ್ತತ್ವೇನೋಪನ್ಯಸ್ತೋ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾ| ತಥಾ ಹಿ-ವರಾಹಸ್ಯ ಸ್ವಪ್ನಮನ್ತರೇಣ ನ ಕಶ್ಚಿತ್ತಥಾವಿಧೋಽಭ್ಯವಹಾರಾದಿರುಪಲಭ್ಯತೇ, ಯಥಾಽಸೌ ಪುಷ್ಟೋಽತಿಮೇದುರೋ ದೃಶ್ಯತೇ| ಅತಿಸ್ಥೂಲಾತಿಕೃಶಯೋಶ್ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ಮುನಿನಾಽಭ್ಯಧಾಯಿ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೧|೯) - "ಮೇದೋಮಾಂಸಾತಿವೃದ್ಧತ್ವಾಚ್ಚಲಸ್ಫಿಗುದರಸ್ತನಃ| ಅಯಥೋಪಚ್ಚಯೋತ್ಸಾಹೋ ನರೋಽತಿಸ್ಥೂಲ ಉಚ್ಯತೇ||" ತಥಾ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೧|೧೪)- "ಶುಷ್ಕಸ್ಫಿಗುದರಗ್ರೀವೋ ಧಮನೀಜಾಲಸನ್ತತಃ| ತ್ವಗಸ್ಥಿಶೇಷೋಽತಿಕೃಶಃ ಸ್ಥೂಲಪರ್ವಾ ನರೋ ಮತಃ||" ಇತಿ| ಸ೦-ಮಾಂಸೇನ ಸಮಮಪರಂ ದೇಹಬೃಹತ್ತ್ವಕರಂ ನ ಚ ವಿದ್ಯತೇ| ಸರ್ವಬೃಹತ್ತ್ವಕರೇಭ್ಯೋ ಮಾಂಸಮತಿಬೃಂಹಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಶೇಷೇಣ ಮಾಂಸಾದಮಾಂಸಂ ದೇಹಬೃಹತ್ತ್ವಕೃತ್| ಕುತಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಮಾಂಸೇನ ಸಮ್ಭೃತತ್ವಾತ್,-ಪುಷ್ಟತ್ತ್ವಾತ್|

Adhikarana sthUlakRushayoH samAsenopakramaH, sthUlakRushayoryavagodhUmaM hitam (36) · Śloka 36

ಏವಂ ವಿಸ್ತರೇಣ ಸ್ಥೂಲಕೃಶಯೋರುಪಕ್ರಮಮುಕ್ತ್ವಾ ಸಮಾಸೇನಾಹ - - - - ಗುರು ಚಾತರ್ಪಣಂ ಸ್ಥೂಲೇ ವಿಪರೀತಂ ಹಿತಂ ಕೃಶೇ| ಯವಗೋಧೂಮಮುಭಯೋಸ್ತದ್ಯೋಗ್ಯಾಹಿತಕಲ್ಪನಮ್||೩೬||

ಸ೦-ಯದ್ಗುರು ಯಚ್ಚಾಪತರ್ಪಣಂ, ತತ್ಸಮಾಸೇನ ಸ್ಥೂಲೇ ಹಿತಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಶಾಲೂಕಾದಿ| ಏತಾದ್ಧಿ ರೌಕ್ಷ್ಯಾನ್ಮೇದಃ ಕ್ಷಪಯತಿ, ಗೌರವಾಚ್ಚ ಶೀಘ್ರಂ ಜರಾಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ| ಯದತೋ ವಿಪರೀತಂ-ಲಘು ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಚ, ತದತಿಕೃಶೇ ಹಿತಂ ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕೈಣೇಯಶಶಲಾವಕಪಿಞ್ಜಲಾದಿಕಮ್| ಅತಿಕೃಶಸ್ಯ ಹ್ಯಗ್ನಿರಪಿ ಕೃಶೋ ಭವತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ಯಪಿ ತಸ್ಯ ಗುರ್ವನ್ನಪಾನೌಷಧಮುಪಯುಜ್ಯತೇ, ತತೋಽಗ್ನಿಸಾದೋಽಸ್ಯ ಜಾಯತೇ| ತಥಾಽಸ್ಯ ಲಘು ಅಪತರ್ಪಣಮುಪಯುಜ್ಯತೇ, ತದ್ಭೂಯಃ ಕಾರ್ಶ್ಯಾಯಾಸ್ಯ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾಲ್ಲಘು ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಚ ಯತ್ತತ್ಕೃಶಾಯ ಹಿತಮ್| ಗುರು ಚೇತ್ಯತ್ರ ಚಶಬ್ದಾಲ್ಲಘು ಚ ಯದತರ್ಪಣಂ ಶ್ಯಾಮಾಕಕೋರದೂಷಾದಿಕಂ, ತಥಾಽನ್ಯದಪಿ ಯನ್ನ ಗುರು ನ ಚ ಲಘು ಮೇದೋಘ್ನಂ ಜಾಗರವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮಚಿನ್ತಾದಿಕಂ, ತಚ್ಚ ಸ್ಥೂಲೇ ಹಿತಮಿತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ಉಭಯೋಃ-ಸ್ಥೂಲಕೃಶಯೋರ್ಯವಗೋಧೂಮಂ ಹಿತಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಯವಯೋಗಧೂಮಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ತದ್ಯೋಗ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಯೋಃ-ಸ್ಥೂಲಕೃಶಯೋಃ, ಯೋಗ್ಯಾ-ಉಚಿತಾ, ಆಹಿತಾ-ಕೃತಾ, ಕಲ್ಪನಾ-ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾದಿನೋಪಯೋಗೋಽಪಾಯೋ ವಾ, ಯಸ್ಮಿನ್ ಯವಗೋಧೂಮೇ, ತದೇವಮ್| ಯವಾಃ ಸ್ಥೂಲೇ ಹಿತಾಃ, ಗೋಧೂಮಾಃ ಕೃಶೇ, ಇತ್ಯರ್ಥಃ| 'ಹಿತಯೋಗೇ ಚತುರ್ಥೀ ವಕ್ತವ್ಯಾ" ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವಾತ್ ಸ್ಥೂಲೇ ಹಿತಮಿತ್ಯತ್ರ ನ ಚತುರ್ಥೀ| ಅನ್ಯೇಽಪಿ ಹ್ಯೇವಂ ಪ್ರಯೋಗಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ| ಯಥಾ ರುದ್ರಟಸ್ಯ (ಕಾವ್ಯಾಲಙ್ಕಾರೇ ಅ. ೫|೧೪ ಟೀ.) - "ಸಾಮಾಜಾ ಧೀಮತಾಂ ಹಿತಮ್|" ಇತಿ| ತಥಾಽಸ್ಯೈವ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೬|೨೯) - "ವಿಲೇಪಿ ಗ್ರಾಹಿಣೀ ಹೃದ್ಯಾ ತೃಷ್ಣಾಘ್ನೀ ದೀಪನೀ ಹಿತಾ| ವ್ರಣಾಕ್ಷಿರೋಗಸಂಶುದ್ಧದುರ್ಬಲಸ್ನೇಹಪಾಯಿನಾಮ್||" ಇತಿ|

Adhikarana bahavo~apyupakrama dvitvAnnAtiricyante (14) · Śloka 14

ನನು, ಅತೀಸಾರಜ್ವರಗುಲ್ಮಾದೀನಾಮನೇಕರೂಪತ್ವಾದನನ್ತಾ ಏವೋಪಕ್ರಮಾಃ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ| ತತ್ಕಥಮುಕ್ತಮ್ ? "ಉಪಕ್ರಮ್ಯಸ್ಯ ಹಿ ದ್ವಿತ್ವಾದ್ಧಿಧೈವೋಪಕ್ರಮೋ ಮತಃ| " ಇತಿ| ಅತ ಆಹ - - - - ದೋಷಗತ್ಯಾಽತಿರಿಚ್ಯನ್ತೇ ಗ್ರಾಹಿಭೇದ್ಯಾದಿಭೇದತಃ| ಉಪಕ್ರಮಾ ನ ತೇ ದ್ವಿತ್ವಾದ್ಭಿನ್ನಾ ಅಪಿ ಗದಾ ಇವ||೩೭|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋ ನಾಮ ಚತುರ್ದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೪||

ಸ೦-ದೋಷಾಣಾಂ-ಪೃಥಗ್ರೂಪಾಣಾಂ ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಾದಿತರತಮಭೇದೇನಾಽಽನನ್ತ್ಯಂ ಯಾತಾನಾಂ ಯಾ ಗತಿಃ, ತಥಾ ತೇಷಾಮೇವ ಸ್ಥಾನವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಾ ಯಾ ಗತಿಃ, ತಥಾ ತಿರ್ಯಗೂರ್ಧ್ವಾಧೋಲಕ್ಷಣಾ ಯಾ ಗತಿಃ, ತಥಾ ಶಾಖಾಕೋಷ್ಠಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಲಕ್ಷಣಾ ಚ ಯಾ ಗತಿಃ, ತಯಾ| ಅತಿರಿಚ್ಯನ್ತೇ-ಬಹವೋ ಭವನ್ತ್ಯುಪಕ್ರಮಾಃ| ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಗ್ರಾಹಿಭೇದ್ಯಾದಿಭೇದತಃ,-ಗ್ರಾಹೀ ಚ ಭೇದೀ ಚ ಗ್ರಾಹಿಭೇದಿನೌ, ತಾವಾದೀ ಯೇಷಾಂ-ರೋಗಾನುರೋಧಾನ್ನಾನಾವಿಧಾನಾಮುಪಕ್ರಮಾಣಾಂ, ತೇ ಗ್ರಾಹಿಭೇದ್ಯಾದಯಃ, ತೇಷಾಂ ಭೇದೋ-ವಿಶೇಷೋ, ಗ್ರಾಹಿಭೇದ್ಯಾದಿಭೇದಃ, ತಸ್ಮಾತ್| ಯದ್ಯಪ್ಯತಿರಿಚ್ಯನ್ತೇ-ಅನನ್ತಾಃ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಪಿ ದ್ವಿತ್ವಾತ್-ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣರೂಪಾತ್, ನ ತೇಽತಿರಿಚ್ಯನ್ತೇ| ಸನ್ತರ್ಪಣರೂಪತ್ವಮಪತರ್ಪಣರೂಪತ್ವಂ ವಾ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ನ ತೇಷಾಮುಪಕ್ರಮಾಣಾಂ ರೂಪಾನ್ತರಂ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಮಿವ ನಾತಿರಿಚ್ಯನ್ತೇ? ಇತ್ಯಾಹ-ಭಿನ್ನಾ ಅಪಿ ಗದಾ ಇವ| ಯಥಾ,-ವಾತಾದಿದೋಷವಶಾನ್ನಾನಾವಿಧಾ ಅಪಿ ಜ್ವರಾದಯೋ ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನಸಾಧ್ಯತ್ವಂ [ಸಾಮತ್ವಂ ನಿರಾಮತ್ವಂ ವಾ ] ನಾತಿವರ್ತನ್ತೇ, ಯಥೋಪಕ್ರಮಾ ಅಪೀತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯಾಧ್ಯಾಯಶ್ಚತುರ್ದಶಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೪||