14. dvividhōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana dvividhopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅತ್ರ ತೂಪಕ್ರಮಸ್ಯ ವಿಶೇಷ ಉಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಥಾತೋ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

Adhikarana upakramasya dvaividhyam, dvaividhyanirUpaNam (1) · Śloka 1

ಅತ ಏವ ಸಹೇತುಕಮುಪದಿಶನ್ನಾಹ - - - - ಉಪಕ್ರಮ್ಯಸ್ಯ ಹಿ ದ್ವಿತ್ವಾದ್ದ್ವಿಧೈವೋಪಕ್ರಮೋ ಮತಃ| |೧|

Adhikarana bRuMhaNala~gghanayorlakShaNam (1-3) · Śloka 3

ಕಥಂ ದ್ವಿಧಾ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಏಕಃ ಸನ್ತರ್ಪಣಸ್ತತ್ರ ದ್ವಿತೀಯಶ್ಚಾಪತರ್ಪಣಃ|೧| ಬೃಂಹಣೋ ಲಙ್ಘನಶ್ಚೇತಿ ತತ್ಪರ್ಯಾಯಾವುದಾಹೃತೌ| ಬೃಂಹಣಂ ಯದ್ಬೃಹತ್ವಾಯ ಲಙ್ಘನಂ ಲಾಘವಾಯ ಯತ್||೨|| ದೇಹಸ್ಯ| ||೩||

Adhikarana la~gghanabRuMhaNe udAharati (1) · Śloka 1

| ಭವತಃ ಪ್ರಾಯೋ ಭೌಮಾಪಮಿತರಚ್ಚ ತೇ||೧||

Adhikarana snehAdInAM bRuMhaNe rUkShAdInAM ca la~gghane~antarbhAvaH (3-4) · Śloka 4

ಅಧುನಾ ಸ್ನೇಹನಾದೇಶ್ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಸ್ಯ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣಯೋರೇವಾನ್ತರ್ಭಾವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ - - - - | ಸ್ನೇಹನಂ ರೂಕ್ಷಣಂ ಕರ್ಮ ಸ್ವೇದನಂ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಚ ಯತ್||೩|| ಭೂತಾನಾಂ ತದಪಿ ದ್ವೈಧ್ಯಾದ್ದ್ವಿತಯಂ ನಾತಿವರ್ತತೇ| |೪|

Adhikarana la~gghanabhedau (4) · Śloka 4

ಇದಾನೀಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತಯೋರ್ಭೇದಾನಾಹ - - - - | ಶೋಧನಂ ಶಮನಂ ಚೇತಿ ದ್ವಿಧಾ ತತ್ರಾಪಿ ಲಙ್ಘನಮ್||೪||

Adhikarana shodhanasya lakShaNaM bhedAshca (5) · Śloka 5

ಇದಾನೀಂ ಶೋಧನಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಭೇದಂ ಚಾಧಿಕೃತ್ಯಾಹ - - - - ಯದೀರಯೇದ್ವಹಿರ್ದೋಷಾನ್ ಪಞ್ಚಧಾ ಶೋಧನಂ ಚ ತತ್| ನಿರೂಹೋ ವಮನಂ ಕಾಯಶಿರೋರೇಕೋಽಸ್ರವಿಸ್ರುತಿಃ||೫||

Adhikarana shamanasya lakShaNaM bhedAshca (6-7) · Śloka 7

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಶಮನಾಖ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಭೇದಂ ಚಾಧಿಕೃತ್ಯಾಹ - - - - ನ ಶೋಧಯತಿ ಯದ್ದೋಷಾನ್ ಸಮಾನ್ನೋದೀರಯತ್ಯಪಿ| ಸಮೀಕರೋತಿ ವಿಷಮಾನ್ ಶಮನಂ ತಚ್ಚ ಸಪ್ತಧಾ||೬|| ಪಾಚನಂ ದೀಪನಂ ಕ್ಷುತ್ತೃಡ್ವ್ಯಾಯಾಮಾತಪಮಾರುತಾಃ| |೭|

Adhikarana bRuMhaNaM shamanameva (7) · Śloka 7

ಪಾಚನಾದೀನಾಂ ದೋಷಶಮನತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ತಚ್ಚ ವಾತೇ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಚ ನ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯಾಹ - - - - | ಬೃಂಹಣಂ ಶಮನಂ ತ್ವೇವ ವಾಯೋಃ ಪಿತ್ತಾನಿಲಸ್ಯ ಚ||೭||

Adhikarana bRuMhAH (8-9) · Śloka 9

ಇದಾನೀಂ ಬೃಂಹ್ಯನಾಹ - - - - ಬೃಂಹಯೇದ್ವ್ಯಾಧಿಭೈಷಜ್ಯಮದ್ಯಸ್ತ್ರೀಶೋಕಕರ್ಶಿತಾನ್| ಭಾರಾಧ್ವೋರಃಕ್ಷತಕ್ಷೀಣರೂಕ್ಷದುರ್ಬಲವಾತಲಾನ್||೮|| ಗರ್ಭಿಣೀಸೂತಿಕಾಬಾಲವೃದ್ಧಾನ್ ಗ್ರೀಷ್ಮೇಽಪರಾನಪಿ| |೯|

Adhikarana bRuMhaNAni (9-10) · Śloka 10

ಕೈರ್ಬೃಂಹಯೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಮಾಂಸಕ್ಷೀರಸಿತಾಸರ್ಪಿರ್ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಬಸ್ತಿಭಿಃ||೯|| ಸ್ವಪ್ನಶಯ್ಯಾಸುಖಾಭ್ಯಙ್ಗಸ್ನಾನನಿರ್ವೃತಿಹರ್ಷಣೈಃ| |೧೦|

Adhikarana la~gghanIyAH (10-11) · Śloka 11

ಲಙ್ಘನೀಯಾನಾಹ - - - - | ಮೇಹಾಮದೋಷಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಜ್ವರೋರುಸ್ತಮ್ಭಕುಷ್ಠಿನಃ||೧೦|| ವಿಸರ್ಪವಿದ್ರಾಧಿಪ್ಲೀಹಶಿರಃಕಣ್ಠಾಕ್ಷಿರೋಗಿಣಃ| ಸ್ಥೂಲಾಂಶ್ಚ ಲಙ್ಘಯೇನ್ನಿತ್ಯಂ ಶಿಶಿರೇ ತ್ವಪರಾನಪಿ||೧೧||

Adhikarana la~gghanabhedasya shodhanasya viShayaH, pAcanadIpanayorviShayaH, kShuttRuShorviShayaH, vyAyAmAtapamArUtAnAM viShayaH (12-15) · Śloka 15

ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಂ ಲಙ್ಘನಂ ದ್ವಿಧಾ,-ಶೋಧನಂ ಶಮನಂ ಚೇತಿ| ತತ್ರ ಶೋಧನವಿಷಯಂ ನಿರೂಪಯನ್ನಾಹ - - - - ತತ್ರ ಸಂಶೋಧನೈಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಬಲಪಿತ್ತಕಫಾಧಿಕಾನ್| ಆಮದೋಷಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿರತೀಸಾರಹೃದಾಮಯೈಃ||೧೨|| ವಿಬನ್ಧಗೌರವೋದ್ಗಾರಹೃಲ್ಲಾಸಾದಿಭಿರಾತುರಾನ್| ಮಧ್ಯಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಕಾನ್ ಪ್ರಾಯಃ ಪೂರ್ವಂ ಪಾಚನದೀಪನೈಃ||೧೩|| ಏಭಿರೇವಾಮಯೈರಾರ್ತಾನ್ ಹೀನಸ್ಥೌಲ್ಯಬಲಾದಿಕಾನ್| ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾನಿಗ್ರಹೈರ್ದೋಷೈಸ್ತ್ವಾರ್ತಾನ್ ಮಧ್ಯಬಲೈರ್ದೃಢಾನ್||೧೪|| ಸಮೀರಣಾತಪಾಯಾಸೈಃ ಕಿಮುತಾಲ್ಪಬಲೈರ್ನರಾನ್| |೧೫|

Adhikarana la~gghanIyAn na bRuMhayet (15) · Śloka 15

| ನ ಬೃಂಹಯೇಲ್ಲಙ್ಘನೀಯಾನ್|೧೫|

Adhikarana bRuMhyAn mRudu la~gghayet (15-16) · Śloka 16

ತರ್ಹಿ ಬೃಂಹ್ಯಸ್ಯ ವಾತಲಾದೇರ್ಯದಾ ಜ್ವರಾದಿವ್ಯಾಧಿರ್ಲಙ್ಘನಸಾಧ್ಯೋ ಜಾಯತೇ, ತದಾ ಕಿಂ ಲಙ್ಘನಂ ಕಾರ್ಯಮುತ ಬೃಂಹಣಮ್ ? ಇತ್ಯತ್ರ ಸಂಶಯಃ| ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಬೃಂಹ್ಯಾಂಸ್ತು ಮೃದು ಲಙ್ಘಯೇತ್||೧೫|| ಯುಕ್ತ್ಯಾ ವಾ ದೇಶಕಾಲಾದಿಬಲತಸ್ತಾನುಪಾಚರೇತ್| |೧೬|

Adhikarana bRuMhitasya lakShaNam (16) · Śloka 16

ಬೃಂಹಿತಲಙ್ಘಿತಯೋಃ ಕಿಂ ಲಕ್ಷಣಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಬೄಂಹಿತೇ ಸ್ಯಾದ್ಬಲಂ ಪುಷ್ಟಿಸ್ತತ್ಸಾಧ್ಯಾಮಯಸಙ್ಕ್ಷಯಃ||೧೬||

Adhikarana la~gghitasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣಮಾಹ - - - - ವಿಮಲೇನ್ದ್ರಿಯತಾ ಸರ್ಗೋ ಮಲಾನಾಂ ಲಾಘವಂ ರುಚಿಃ| ಕ್ಷುತ್ತೃಟ್ಸಹೋದಯಃ ಶುದ್ಧಹೃದಯೋದ್ಗಾರಕಣ್ಠತಾ||೧೭|| ವ್ಯಾಧಿಮಾರ್ದವಮುತ್ಸಾಹಸ್ತನ್ದ್ರಾನಾಶಶ್ಚ ಲಙ್ಘಿತೇ| |೧೮|

Adhikarana atibRuMhitala~gghitayorlakShaNam (18-19) · Śloka 19

| ಅನಪೇಕ್ಷಿತಮಾತ್ರಾದಿಸೇವಿತೇ ಕುರುತಸ್ತು ತೇ||೧೮|| ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದೀನ್, ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಚ ಸೌಷಧಾಃ| |೧೯|

Adhikarana atisthaulyAdayo rogAH (19) · Śloka 19

ಅಥಾತಿಬೃಂಹಿತಲಙ್ಘಿತಯೋಃ ಕಿಂ ಲಕ್ಷಣಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ರೂಪಂ ತೈರೇವ ಚ ಜ್ಞೇಯಮತಿಬೃಂಹಿತಲಙ್ಘಿತೇ||೧೯||

Adhikarana atisthaulyAdInAmupakramaH (20-21) · Śloka 21

ತಾನೇವಾತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನಾಹ - - - - ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾಪಚೀಮೇಹಜ್ವರೋದರಭಗನ್ದರಾನ್| ಕಾಸಸನ್ನ್ಯಾಸಕೃಚ್ಛ್ರಾಮಕುಷ್ಠಾದೀನತಿದಾರುಣಾನ್||೨೦|| ಅಥೈಷಾಮತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನಾಮುಪಕ್ರಮಮಾಹ - - - - ತತ್ರ ಮೇದೋನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮನಾಶನಂ ಸರ್ವಮಿಷ್ಯತೇ| |೨೧|

Adhikarana triphalAdayashctvArH prayogAH, rasA~jjanAdayashcatvAraH prayogAH, viDa~ggAdiyogaH (21-24) · Śloka 24

ಕಿಂ ತತ್ ? ಇತಿ ಬ್ರೂತೇ - - - - | ಕುಲತ್ಥಜೂರ್ನಶ್ಯಾಮಾಕಯವಮುದ್ಗಮಧೂದಕಮ್||೨೧|| ಮಸ್ತುದಣ್ಡಾಹತಾರಿಷ್ಟಚಿನ್ತಾಶೋಧನಜಾಗರಮ್| ಮಧುನಾ ತ್ರಿಫಲಾಂ ಲಿಹ್ಯಾದ್ಗುಡೂಚೀಮಭಯಾಂ ಧನಮ್||೨೨|| ರಸಾಞ್ಜನಸ್ಯ ಮಹತಃ ಪಞ್ಚಮೂಲಸ್ಯ ಗುಗ್ಗುಲೋಃ| ಶಿಲಾಜತುಪ್ರಯೋಗಶ್ಚ ಸಾಗ್ನಿಮನ್ಥರಸೋ ಹಿತಃ||೨೩|| ವಿಡಡ್ಗಂ ನಾಗರಂ ಕ್ಷಾರಃ ಕಾಲಲೋಹರಜೋ ಮಧು| ಯವಾಮಲಕಚೂರ್ಣಂ ಚ ಯೋಗೋಽಸ್ಥೌಲ್ಯದೋಷಜಿತ್||೨೪||

Adhikarana vyoShAdiyogaH (25-28) · Śloka 28

ವ್ಯೋಷಕಟ್ವೀವರಾಶಿಗ್ರುವಿಡಙ್ಗಾತಿವಿಷಾಸ್ಥಿರಾಃ| ಹಿಡ್ಗುಸೌವರ್ಚಲಾಜಾಜೀಯವಾನೀಧಾನ್ಯಚಿತ್ರಕಾಃ||೨೫|| ನಿಶೇ ಬೃಹತ್ಯೌ ಹಪುಷಾ ಪಾಠಾ ಮೂಲಂ ಚ ಕೇಮ್ಬುಕಾತ್| ಏಷಾಂ ಚೂರ್ಣಂ ಮಧು ಘೃತಂ ತೈಲಂ ಚ ಸದೃಶಾಂಶಕಮ್||೨೬|| ಸಕ್ತುಭಿಃ ಷೋಡಶಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಂ ಪೀತಂ ನಿಹನ್ತಿ ತತ್| ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಕಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ರೋಗಾನಾನ್ಯಾಂಶ್ಚ ತದ್ದ್ವಿಧಾನ್||೨೭|| ಹೃದ್ರೋಗಕಾಮಲಾಶ್ವಿತ್ರಶ್ವಾಸಕಾಸಗಲಗ್ರಹಾನ್| ಬುದ್ಧಿಮೇಧಾಸ್ಮೃತಿಕರಂ ಸನ್ನಸ್ಯಾಗ್ನೇಶ್ಚ ದೀಪನಮ್||೨೮||

Adhikarana atikArshyAdayo rogAH (29-31) · Śloka 31

ಸಾಮ್ಪ್ರತಮತಿಲಙ್ಘನೋತ್ಥಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಸೌಷಧಾನಾಹ - - - - ಅತಿಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಭ್ರಮಃ ಕಾಸಸ್ತೃಷ್ಣಾಧಿಕ್ಯಮರೋಚಕಃ| ಸ್ನೇಹಾಗ್ನಿನಿದ್ರಾದೃಕ್ಶ್ರೋತ್ರಶುಕ್ರೌಜಃಕ್ಷುತ್ಸ್ವರಕ್ಷಯಃ||೨೯|| ಬಸ್ತಿಹೃನ್ಮೂರ್ಧಜಙ್ಘೋರುತ್ರಿಕಪಾರ್ಶ್ವರುಜಾ ಜ್ವರಃ| ಪ್ರಲಾಪೋರ್ಧ್ವಾನಿಲಗ್ಲಾನಿಚ್ಛರ್ದಿಪರ್ವಾಸ್ಥಿಭೇದನಮ್||೩೦|| ವರ್ಚೋಮೂತ್ರಗ್ರಹಾದ್ಯಾಶ್ಚ ಜಾಯನ್ತೇಽತಿವಿಲಙ್ಘನಾತ್| |೩೧|

Adhikarana sthaulyApekShayA kArshyaM varam (31) · Śloka 31

ಯದ್ಯಪಿ ಕಾರ್ಶ್ಯಾಖ್ಯೋಽಯಂ ಮಹಾನ್ ದೋಷಃ, ತಥಾ~ಪಿ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ವರ ಏವೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ - - - - | ಕಾರ್ಶ್ಯಮೇವ ವರಂ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾತ್|೩೧|

Adhikarana tatra kAraNam (31-32) · Śloka 32

ಕಾರ್ಶ್ಯಮೇವ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾತ್ ಕುತೋ ವರಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ನ ಹಿ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಭೇಷಜಮ್||೩೧|| ಬೃಂಹಣಂ ಲಙ್ಘನಂ ವಾಽಲಮತಿಮೇದೋಗ್ನಿವಾತಜಿತ್| |೩೨|

Adhikarana dvitIyaM kAraNam (32-33) · Śloka 33

| ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಸೌಹಿತ್ಯೈರ್ಯತ್ಸೌಖ್ಯೇನ ಚ ನಶ್ಯತಿ||೩೨|| ಕ್ರಶಿಮಾ ಸ್ಥವಿಮಾಽತ್ಯನ್ತವಿಪರೀತನಿಷೇವಣೈಃ| |೩೩|

Adhikarana kArshyasya pradhAnauShadham (33) · Śloka 33

ಅಥ ಕೃಶೇ ಕೀದೃಶಂ ಭೇಷಜಂ ಯೋಜ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಯೋಜಯೇದ್ಧೃಂಹಣಂ ತತ್ರ ಸರ್ವಂ ಪಾನಾನ್ನಭೇಷಜಮ್||೩೩||

Adhikarana kArshyasya pradhAnatarauShadham (34-35) · Śloka 35

ಅಚಿನ್ತಯಾ ಹರ್ಷಣೇನ ಧ್ರುವಂ ಸನ್ತರ್ಪಣೇನ ಚ| ಸ್ವಪ್ನಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಚ ಕೃಶೋ ವರಾಹ ಇವ ಪುಷ್ಯತಿ||೩೪|| ನ ಹಿ ಮಾಂಸಸಮಂ ಕಿಞ್ಚಿದನ್ಯದ್ದೇಹಬೃಹತ್ತ್ವಕೃತ್| ಮಾಂಸಾದಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸೇನ ಸಮ್ಭೃತತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷತಃ||೩೫||

Adhikarana sthUlakRushayoH samAsenopakramaH, sthUlakRushayoryavagodhUmaM hitam (36) · Śloka 36

ಏವಂ ವಿಸ್ತರೇಣ ಸ್ಥೂಲಕೃಶಯೋರುಪಕ್ರಮಮುಕ್ತ್ವಾ ಸಮಾಸೇನಾಹ - - - - ಗುರು ಚಾತರ್ಪಣಂ ಸ್ಥೂಲೇ ವಿಪರೀತಂ ಹಿತಂ ಕೃಶೇ| ಯವಗೋಧೂಮಮುಭಯೋಸ್ತದ್ಯೋಗ್ಯಾಹಿತಕಲ್ಪನಮ್||೩೬||

Adhikarana bahavo~apyupakrama dvitvAnnAtiricyante (14) · Śloka 14

ನನು, ಅತೀಸಾರಜ್ವರಗುಲ್ಮಾದೀನಾಮನೇಕರೂಪತ್ವಾದನನ್ತಾ ಏವೋಪಕ್ರಮಾಃ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ| ತತ್ಕಥಮುಕ್ತಮ್ ? "ಉಪಕ್ರಮ್ಯಸ್ಯ ಹಿ ದ್ವಿತ್ವಾದ್ಧಿಧೈವೋಪಕ್ರಮೋ ಮತಃ| " ಇತಿ| ಅತ ಆಹ - - - - ದೋಷಗತ್ಯಾಽತಿರಿಚ್ಯನ್ತೇ ಗ್ರಾಹಿಭೇದ್ಯಾದಿಭೇದತಃ| ಉಪಕ್ರಮಾ ನ ತೇ ದ್ವಿತ್ವಾದ್ಭಿನ್ನಾ ಅಪಿ ಗದಾ ಇವ||೩೭|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋ ನಾಮ ಚತುರ್ದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೪||