14. dvividhōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ദോഷോപക്രമണീയാദനന്തരം ദ്വിവിധോപക്രമണീയാരമ്ഭേऽയം സമ്ബന്ധഃ| പൂര്വം സാമാന്യേനോപക്രമോ ദോഷോപക്രമണീയേऽഭിഹിതഃ|

Adhikarana dvividhopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

അത്ര തൂപക്രമസ്യ വിശേഷ ഉച്യത ഇത്യാഹ - - - - അഥാതോ ദ്വിവിധോപക്രമണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

സ൦-ദ്വിവിധം-ദ്വിപ്രകാരം ച തദുപക്രമണം ച ദ്വിവിധോപക്രമണമ്, തസ്മൈ ഹിതോ ദ്വിവിധോപക്രമണീയഃ| ശേഷം പൂര്വവത്| ഉപക്രമശ്ച സമാസതോ ദ്വിവിധഃ, തന്ത്രാന്തരപഠിതാനാം ചതുര്ണാമുപക്രമാണാമത്രൈവാന്തര്ഭവാത്|

Adhikarana upakramasya dvaividhyam, dvaividhyanirUpaNam (1) · Śloka 1

അത ഏവ സഹേതുകമുപദിശന്നാഹ - - - - ഉപക്രമ്യസ്യ ഹി ദ്വിത്വാദ്ദ്വിധൈവോപക്രമോ മതഃ| |൧|

സ൦-ഹി-യസ്മാത്, ഉപക്രമ്യസ്യ-ചികിത്സ്യസ്യ, ദ്വിത്വാദ്ധേതോരുപക്രമോ ദ്വിധൈവ മതഃ-ഇഷ്ടഃ| ഏവശബ്ദോऽവധാരണം കുര്വന് പരമതം ക്ഷിപതി|

Adhikarana bRuMhaNala~gghanayorlakShaNam (1-3) · Śloka 3

കഥം ദ്വിധാ ? ഇത്യാഹ - - - - ഏകഃ സന്തര്പണസ്തത്ര ദ്വിതീയശ്ചാപതര്പണഃ|൧| ബൃംഹണോ ലങ്ഘനശ്ചേതി തത്പര്യായാവുദാഹൃതൌ| ബൃംഹണം യദ്ബൃഹത്വായ ലങ്ഘനം ലാഘവായ യത്||൨|| ദേഹസ്യ| ||൩||

സ൦-തത്ര-തയോര്ദ്വയോരുപക്രമയോഃ, ഏക സന്തര്പണരൂപ ഉപക്രമോ, ദ്വിതീയശ്ചാപതര്പണരൂപ ഉപക്രമഃ| ബൃംഹണോ ലങ്ഘനശ്ച തയോഃ-സന്തര്പണാപതര്പണയോഃ, പര്യായൌ തത്പര്യായാവുദാഹൃതൌ|| ബൃംഹണം തദുച്യതേ യദ്ദേഹസ്യ ബൃഹത്ത്വായ ഭവതി| ലങ്ഘനം തദുച്യതേ യദ്ദേഹസ്യ ലാഘവായ-ലാഘവോത്പാദനായ, ഭവതി|

Adhikarana la~gghanabRuMhaNe udAharati (1) · Śloka 1

| ഭവതഃ പ്രായോ ഭൌമാപമിതരച്ച തേ||൧||

സ൦-തച്ച തച്ച തേ,-സന്തര്പണാപതര്പണേ, ഭൌമാപമിതരച്ച ഭവതഃ| ഭൂമേരിദം ഭൌമമ്| അപാമിദമാപമ്| ഭൌമയുക്തമാപം സന്തര്പണമ്| ഇതരത്-ഭൌമാപാദന്യദഗ്നിവായ്വാകാശാത്മകമപതര്പണമ്| പ്രായോഗ്രഹണാത്കിഞ്ഹ്ചിദ്ഭൌമാപമപ്യപതര്പണമ്| യഥാ,-യവകമസൂരമകുഷ്ഠതണ്ഡുലീയാദി| തഥാ, അഗ്നിപവനോത്കടസ്യ കടുകസ്യാപി ശുണ്ഠീപിപ്പല്യാദേഃ സന്തര്പണത്വമ്, വൃഷ്യത്വേന സന്തര്പണകാര്യദര്ശനാത്|

Adhikarana snehAdInAM bRuMhaNe rUkShAdInAM ca la~gghane~antarbhAvaH (3-4) · Śloka 4

അധുനാ സ്നേഹനാദേശ്ചതുര്വിധസ്യോപക്രമസ്യ സന്തര്പണാപതര്പണയോരേവാന്തര്ഭാവം ദര്ശയന്നാഹ - - - - | സ്നേഹനം രൂക്ഷണം കര്മ സ്വേദനം സ്തമ്ഭനം ച യത്||൩|| ഭൂതാനാം തദപി ദ്വൈധ്യാദ്ദ്വിതയം നാതിവര്തതേ| |൪|

സ൦-സ്നേഹനാദി യച്ചതുര്വിധം കര്മ, തദപി ദ്വിതയം-സന്തര്പണാപതര്പണരൂപം, നാതിവര്തതേ-നാതിക്രാമതി| കുതോ ഹേതോഃ ? ഇത്യാഹ-ഭൂതാനാം സന്തര്പണാപതര്പണരൂപാത് ദ്വൈധ്യാത്-ദ്വിപ്രകാരകത്വാത്|

Adhikarana la~gghanabhedau (4) · Śloka 4

ഇദാനീം പ്രത്യേകം തയോര്ഭേദാനാഹ - - - - | ശോധനം ശമനം ചേതി ദ്വിധാ തത്രാപി ലങ്ഘനമ്||൪||

സ൦-തത്ര-തയോഃ സന്തര്പണാപതര്പണയോര്ബൃംഹണലങ്ഘനാപരപര്യായയോര്മധ്യേ, യല്ലങ്ഘനം-അപതര്പണമ്, തത് ദ്വിധാ| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-ശോധനം ശമനം ചേതി| ഇതി ഹേത്വര്ഥേ, യതഃ ശോധനം ശമനം ച തതോ ദ്വിധേത്യര്ഥഃ|

Adhikarana shodhanasya lakShaNaM bhedAshca (5) · Śloka 5

ഇദാനീം ശോധനസ്യ ലക്ഷണം പ്രഭേദം ചാധികൃത്യാഹ - - - - യദീരയേദ്വഹിര്ദോഷാന് പഞ്ചധാ ശോധനം ച തത്| നിരൂഹോ വമനം കായശിരോരേകോऽസ്രവിസ്രുതിഃ||൫||

സ൦-യദൌഷധം ദോഷാന്-വാതാദീനന്തഃസ്ഥിതാന്, ബഹിരീരയേത്-ക്ഷിപേത്, തച്ഛോധനമ്| തച്ച പഞ്ചധാ,-പഞ്ചവിധമ്| തദേവ പഞ്ചവിധത്വമാഹ-നിരൂഹ ഇത്യാദി| നിരൂഹോ-ബസ്തിഃ, തഥാ വമനമ്, തഥാ കായവിരേകഃ ശിരോവിരേകശ്ച, തഥാऽസ്രവിസ്രുതിഃ-രക്തസ്രാവശ്ച, ഇതി പഞ്ചധാ ശോധനമ്| സര്വശരീരസ്യ ശിരഃപ്രഭൃതേരധോമലനിര്ഹരണം യത് സ കായവിരേകശബ്ദേനോച്യതേ| യത്തു കേവലം ശിരഃസംജ്ഞകസ്യ ശരീരാവയവസ്യ ഘ്രാണേനോര്ധ്വമലനിര്ഹരണം സ ശിരോവിരേകഃ|

Adhikarana shamanasya lakShaNaM bhedAshca (6-7) · Śloka 7

സമ്പ്രതി ശമനാഖ്യസ്യ ലക്ഷണം പ്രഭേദം ചാധികൃത്യാഹ - - - - ന ശോധയതി യദ്ദോഷാന് സമാന്നോദീരയത്യപി| സമീകരോതി വിഷമാന് ശമനം തച്ച സപ്തധാ||൬|| പാചനം ദീപനം ക്ഷുത്തൃഡ്വ്യായാമാതപമാരുതാഃ| |൭|

സ൦-യദൌഷധം ദോഷാന്-വാതാദീന്, ന ശോധയതി-നാന്തഃസ്ഥിതാന് ബഹിര്നിഷ്കാസയതി, തഥാ സമാന്-സ്വപ്രമാണസ്ഥാന്, നോദീരയതി-ന ചോത്ക്ലേശയതി, വിഷമാംശ്ച-സ്വപ്രമാണാദ്ധീനാധികഭവാവസ്ഥിതാന്, സമീകരോതി-സ്വപ്രമാണസ്ഥാന് വിദധാതി, തച്ഛമനമുച്യതേ| തച്ച സപ്തധാ,-സപ്തപ്രകാരമ്, പാചനാദിഭേദേന| പാചയതീതി പാചനമ്| പചതോऽഗ്രേഃ പക്തും ശക്തിമധികാം യദുത്പാദയതി തദ്ദ്രവ്യം ക്രിയാ വാ പാചനമുച്യതേ| യഥാ,-ലങ്ഘനം മുസ്താദി വാ| ദീപനം യഥാ,-ഘൃതാദി| തന്ത്രാന്തരേ ച ദീപനപാചനയോര്ലക്ഷണമുക്തമ്| യഥാ,_"യദഗ്നികൃത്പചേന്നാമം ദീപനം തദ്യഥാ ഘൃതമ്| പാചനം തദ്വിപര്യസ്തം യഥാ വക്ഷ്യാമി ലങ്ഘനമ്||" ഇതി| [ക്ഷാരപാണിനാऽപ്യുക്തമ്-"പാചനം പാചയേദ്ദോഷാന് സാമാന് ശമനമേവ തു| ദീപനം ഹ്യഗ്നികൃത്ത്വാമം കദാചിത്പാചയേന്ന വാ||" ഇതി| ] ക്ഷുത്തൃട്ശബ്ദാഭ്യാം ക്ഷുതൃഷ്ണാനിഗ്രഹാവിഹ ഗൃഹീതൌ|

Adhikarana bRuMhaNaM shamanameva (7) · Śloka 7

പാചനാദീനാം ദോഷശമനത്വമുക്തമ്| തച്ച വാതേ വാതപിത്തേ ച ന സമ്ഭവതീത്യാഹ - - - - | ബൃംഹണം ശമനം ത്വേവ വായോഃ പിത്താനിലസ്യ ച||൭||

സ൦-തുശബ്ദോ വിശേഷേ| വിശേഷസ്തു ലങ്ഘനാപേക്ഷയാ| ശോധനം ശമന ചേതി ദ്വിധാ ലങ്ഘനമുക്തമ്| ബൃംഹണമപി ശോധനം ഭവതി| യഥാ,-ദുഗ്ധാദിദ്രവ്യമ്, ശോധനസ്വഭാവദ്രവ്യാത്| തേന യഥാവിധേന ദ്രവ്യേണ കേവലസ്യ വാതസ്യ പിത്തയുക്തസ്യ വാ കോപ ആശങ്ക്യതേ| യഥാ-ലങ്ഘനേന ശോധനദ്രവ്യേണ ഹരീതക്യാദിനാ| തതോ ബൃംഹണസ്യ വിശേഷാര്ഥസ്തുശബ്ദഃ കൃതഃ| ബൃംഹണം യച്ഛോധനം തന്മരുതഃ കേവലസ്യ പിത്തസഹിതസ്യ വാ ശമനമ്, ന തു ലങ്ഘനശോധനവത്കോപനമ്| ഏവകാരോऽവധാരണാര്ഥഃ| ബൃംഹണം ശോധനരൂപം വാതസ്യ പിത്തയുക്തസ്യ വാ ശമനമേവോക്തമ്, ന കോപനം ജാതുചിദിത്യര്ഥഃ| ലങ്ഘനം തൂഭയരൂപമപി വാതസ്യ വാതപിത്തയോര്വാ കോപേനമേവ|

Adhikarana bRuMhAH (8-9) · Śloka 9

ഇദാനീം ബൃംഹ്യനാഹ - - - - ബൃംഹയേദ്വ്യാധിഭൈഷജ്യമദ്യസ്ത്രീശോകകര്ശിതാന്| ഭാരാധ്വോരഃക്ഷതക്ഷീണരൂക്ഷദുര്ബലവാതലാന്||൮|| ഗര്ഭിണീസൂതികാബാലവൃദ്ധാന് ഗ്രീഷ്മേऽപരാനപി| |൯|

സ൦-കര്ശിതശബ്ദസ്യ വ്യാധ്യാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ| വ്യാധികര്ശിതാന് ബൃംഹയേത്| ഏവം ശേഷേഷ്വപി യോജ്യമ്| ഭാരാദിഭിഃ ക്ഷീണസ്യ പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ| ഭാരക്ഷീണാന് ബൃംഹയേത്| ഏവം ശേഷേഷു| രൂക്ഷാദീന് ബൃംഹയേത്| ഗ്രീഷ്മേऽപരാനപി-അന്യാനനുക്താനപി ബൃംഹയേത്| [ഇത്ഥം ച ഗ്രീഷ്മേ സര്വാനപി ബൃംഹയേത്,] അതിതരാം തു വ്യാധികര്ശിതാദീന് ബൃംഹയേത്|

Adhikarana bRuMhaNAni (9-10) · Śloka 10

കൈര്ബൃംഹയേത് ? ഇത്യാഹ - - - - | മാംസക്ഷീരസിതാസര്പിര്മധുരസ്നിഗ്ധബസ്തിഭിഃ||൯|| സ്വപ്നശയ്യാസുഖാഭ്യങ്ഗസ്നാനനിര്വൃതിഹര്ഷണൈഃ| |൧൦|

സ൦-മാംസാദിഭിര്ബൃംഹയേത് ബസ്തിഭിശ്ച| കഥമ്ഭൂതൈര്ബസ്തിഭിഃ ? മധുരസ്നിഗ്ധൈഃ, ന തു രൂക്ഷതീക്ഷ്ണൈഃ, തേഷാമപതര്പണസ്വഭാവത്വാത്| സ്വപ്നോ-നിദ്രാ| ശയ്യാസുഖം-ഖട്വാജനിതം ശര്മ| നിര്വൃതിഃ-ചിത്തസ്യാമാകുലത്വമ്|

Adhikarana la~gghanIyAH (10-11) · Śloka 11

ലങ്ഘനീയാനാഹ - - - - | മേഹാമദോഷാതിസ്നിഗ്ധജ്വരോരുസ്തമ്ഭകുഷ്ഠിനഃ||൧൦|| വിസര്പവിദ്രാധിപ്ലീഹശിരഃകണ്ഠാക്ഷിരോഗിണഃ| സ്ഥൂലാംശ്ച ലങ്ഘയേന്നിത്യം ശിശിരേ ത്വപരാനപി||൧൧||

സ൦-മേഹാദീനാമിനിര്മത്വര്ഥീയഃ| മേഹിപ്രഭൃതീന് ലങ്ഘയേത്| ശിശിരേ പുനരപരാനപി-അന്യാനപി, ഇതി വ്യാധിതാനാം ഗ്രഹണമ്| സ്വസ്ഥാനാം തു ശിശിരേ ഹേമന്തവിധിര്വിശേഷേണോക്ത ഏവ| ശിശിരശബ്ദഃ ശീതമാത്രോപലക്ഷണാര്ഥഃ| തേന ഹേമന്തേऽപി ലങ്ഘയേദിത്യര്ഥ ഉപലഭ്യതേ|

Adhikarana la~gghanabhedasya shodhanasya viShayaH, pAcanadIpanayorviShayaH, kShuttRuShorviShayaH, vyAyAmAtapamArUtAnAM viShayaH (12-15) · Śloka 15

പൂര്വമുക്തം ലങ്ഘനം ദ്വിധാ,-ശോധനം ശമനം ചേതി| തത്ര ശോധനവിഷയം നിരൂപയന്നാഹ - - - - തത്ര സംശോധനൈഃ സ്ഥൌല്യബലപിത്തകഫാധികാന്| ആമദോഷജ്വരച്ഛര്ദിരതീസാരഹൃദാമയൈഃ||൧൨|| വിബന്ധഗൌരവോദ്ഗാരഹൃല്ലാസാദിഭിരാതുരാന്| മധ്യസ്ഥൌല്യാദികാന് പ്രായഃ പൂര്വം പാചനദീപനൈഃ||൧൩|| ഏഭിരേവാമയൈരാര്താന് ഹീനസ്ഥൌല്യബലാദികാന്| ക്ഷുത്തൃഷ്ണാനിഗ്രഹൈര്ദോഷൈസ്ത്വാര്താന് മധ്യബലൈര്ദൃഢാന്||൧൪|| സമീരണാതപായാസൈഃ കിമുതാല്പബലൈര്നരാന്| |൧൫|

സ൦-ലങ്ഘയേദിതി വര്തതേ| തത്ര-തേഷു ലങ്ഘനീയേഷു മധ്യേ, സംശോധനാഖ്യൈര്ലങ്ഘനൈഃ സ്ഥൈല്യാദ്യധികാന് തഥാ, ആമദോഷാദിഭിരാര്താന് ലങ്ഘയേത്| മധ്യേത്യാദി| തഥാ മധ്യസ്ഥൌല്യബലപിത്തകഫാനേഭിരേവ- ആമദോഷാദിഭിര്ഗദൈരാതുരാന് പ്രായഃ പൂര്വം പാചനദീപനൈര്ലങ്ഘനഭേദൈര്ലങ്ഘയേത്| പ്രായോഗ്രഹണം ദേശകാലാദ്യപേക്ഷയാ നിയമസ്യാസര്വവിഷയത്വജ്ഞാപനാര്ഥമ്| ഹീനസ്ഥൌല്യബലാദികാംസ്തു സതഃ ക്ഷുത്തൃഷ്ണാനിഗ്രഹൈഃ-ബുഭുക്ഷാപിപാസാവേഗവിധാരണാഖ്യൈര്ലങ്ഘനവിശേഷൈര്ലങ്ഘയേത്| ദോഷൈഃ-വാതപിത്തകഫൈര്മധ്യബലൈരാര്താന്, തഥാ ദൃഢാന്-ശക്താന്, സമീരണാദിഭിര്ലങ്ഘയേത്| ആയാസോ-വ്യായാമഃ| കിമുത-കിംപുനഃ ? അല്പബലൈര്ദോഷൈരാര്താന് സമീരണാദിഭിര്ലങ്ഘയേത്| സുതരാം ഹീനബലൈരാര്താന് ലങ്ഘയേദേവേത്യര്ഥഃ|

Adhikarana la~gghanIyAn na bRuMhayet (15) · Śloka 15

| ന ബൃംഹയേല്ലങ്ഘനീയാന്|൧൫|

സ൦-ലങ്ഘനീയാന്-ലങ്ഹ്ഘനാര്ഹാന് മേഹാമദോഷാദിയുതാന്, ന ബൃംഹയേത്|

Adhikarana bRuMhyAn mRudu la~gghayet (15-16) · Śloka 16

തര്ഹി ബൃംഹ്യസ്യ വാതലാദേര്യദാ ജ്വരാദിവ്യാധിര്ലങ്ഘനസാധ്യോ ജായതേ, തദാ കിം ലങ്ഘനം കാര്യമുത ബൃംഹണമ് ? ഇത്യത്ര സംശയഃ| ഇത്യാഹ - - - - | ബൃംഹ്യാംസ്തു മൃദു ലങ്ഘയേത്||൧൫|| യുക്ത്യാ വാ ദേശകാലാദിബലതസ്താനുപാചരേത്| |൧൬|

സ൦-യേ പുനര്ബൃംഹ്യാസ്താന് ലങ്ഘനസാധ്യാമയാര്താന് മൃദു കൃത്വാ ലങ്ഘയേത്,-മൃദുനാ ലങ്ഘനപ്രകാരേണാപതര്പയേദിത്യര്ഥഃ| യുക്ത്വാ വാപ്രയോഗേണ സന്തര്പണാപതര്പണവ്യാമിശ്രലക്ഷണേന, ദേശകാലാദീനാം ബലതഃ-അനുരോധേന, താനുപാചരേത്-ഉപക്രമേത്, വിനൈവ ലങ്ഘനാദിത്യര്ഥഃ| ആദിഗ്രഹണേന സത്ത്വസാത്മ്യാദിഗ്രഹണമ്|

Adhikarana bRuMhitasya lakShaNam (16) · Śloka 16

ബൃംഹിതലങ്ഘിതയോഃ കിം ലക്ഷണമ് ? ഇത്യാഹ - - - - | ബൃൗംഹിതേ സ്യാദ്ബലം പുഷ്ടിസ്തത്സാധ്യാമയസങ്ക്ഷയഃ||൧൬||

സ൦-ബൃംഹിതേ സതി ബലം പുഷ്ടിശ്ച സ്യാത്| തഥാ, ബൃംഹണസാധ്യാ യ ആമയാസ്തേഷാം സങ്ക്ഷയോ-വിനാശഃ സ്യാത്|

Adhikarana la~gghitasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

സമ്പ്രതി ലങ്ഘിതലക്ഷണമാഹ - - - - വിമലേന്ദ്രിയതാ സര്ഗോ മലാനാം ലാഘവം രുചിഃ| ക്ഷുത്തൃട്സഹോദയഃ ശുദ്ധഹൃദയോദ്ഗാരകണ്ഠതാ||൧൭|| വ്യാധിമാര്ദവമുത്സാഹസ്തന്ദ്രാനാശശ്ച ലങ്ഘിതേ| |൧൮|

സ൦-വിമലേന്ദ്രിയതാദിസ്തന്ദ്രാനാശശ്ചേത്യന്തോ ഗ്രന്ഥോ ലങ്ഘിതലക്ഷണമ്| വിമലേന്ദ്രിയതാ-കരണപാടവമ്| ക്ഷുത്തൃഷോഃ സഹ-ഏകകാലമുദയഃ| ശുദ്ധഹൃദയേതി| ഹൃദയം ചോദ്ഗാരശ്ച കണ്ഠശ്ച ഹൃദയോദ്ഗാരകണ്ഠമ്, ശുദ്ധം ച തദ്ധൃദയോദ്ഗാരകണ്ഠം ച തസ്യ ഭാവഃ ഹൃദയോദ്ഗാരകണ്ഠതാ| വിമലേന്ദ്രിയതാദീനാം പദാനാമസമസ്താനാം നിര്ദേശോ ദോഷദേശാദ്യനുരോധേനൈകസ്യ ദ്വയോസ്ത്രിചതുരാണാം ബഹുതരാണാം വാ സര്വേഷാം ച ലങ്ഹ്ഘിതലക്ഷണത്വം ഭവേത്, ന ത്വേകസ്യ ദ്വയോര്ബഹൂനാം ചോത്പത്തൌ ലങ്ഘിതലക്ഷണത്വം ഭവേത്, മുനിരപ്യനേനൈവ ഹേതുനऽസമാസേനൈവ ലക്ഷണം വ്യധത്ത| യഥാ (ച. സൂ. അ. ൨൨|൩൪) - "വാതമൂത്രപുരീഷാണാം വിസര്ഗേ ഗാത്രലാഘവേ| ഹൃദയോദ്ഗാരകണ്ഠാസ്യശുദ്ധൌ തന്ദ്രാക്ലമേ ഗതേ|| സ്വേദേ ജാതേ രുചൌ ചൈവ ക്ഷുത്പിപാസാസഹോദയേ| കൃതം ലങ്ഘനമാദേശ്യം നിര്വ്യഥേ ചാന്തരാത്മനി||" ഇതി|

Adhikarana atibRuMhitala~gghitayorlakShaNam (18-19) · Śloka 19

| അനപേക്ഷിതമാത്രാദിസേവിതേ കുരുതസ്തു തേ||൧൮|| അതിസ്ഥൌല്യാതികാര്ശ്യാദീന്, വക്ഷ്യന്തേ ച സൌഷധാഃ| |൧൯|

സ൦-തേ-ബൃംഹണലങ്ഘനേ, അനപേക്ഷിതമാത്രാദിസേവിതേ അതിസ്ഥൌല്യാതികാര്ശ്യാദീന് കുരുതഃ| അനപേക്ഷിതാശ്ച തേ മാത്രാദയശ്ച-അനപേക്ഷിതമാത്രാദയഃ, തൈഃ സേവിതേ| മാത്രാദ്യനപേക്ഷയാ കൃതേ ഇത്യര്ഥഃ| തേ ച-അതിസ്ഥൌല്യാതികാര്ശ്യാദയഃ, സൌഷധാഃ-സഭേഷജാഃ, വക്ഷ്യന്തേ-പുരസ്താദ്ഭണിഷ്യന്തേ|

Adhikarana atisthaulyAdayo rogAH (19) · Śloka 19

അഥാതിബൃംഹിതലങ്ഘിതയോഃ കിം ലക്ഷണമ് ? ഇത്യാഹ - - - - | രൂപം തൈരേവ ച ജ്ഞേയമതിബൃംഹിതലങ്ഘിതേ||൧൯||

സ൦-അതിബൃംഹിതശ്ചാതിലങ്ഘിതശ്ചേത്യേകവദ്ഭാവഃ| അതിബൃംഹിതേऽതിലങ്ഘിതേ ച തൈരേവ-അതിസ്ഥൌല്യാദിഭിഃ, തഥാऽതികാര്ശ്യാദിഭിശ്ച, രൂപം-ബൃംഹണലങ്ഘനാതിയോഗലക്ഷണം വേദ്യമ്| ചശബ്ദഃ സമുച്യയേ|

Adhikarana atisthaulyAdInAmupakramaH (20-21) · Śloka 21

താനേവാതിസ്ഥൌല്യാദീനാഹ - - - - അതിസ്ഥൌല്യാപചീമേഹജ്വരോദരഭഗന്ദരാന്| കാസസന്ന്യാസകൃച്ഛ്രാമകുഷ്ഠാദീനതിദാരുണാന്||൨൦|| അഥൈഷാമതിസ്ഥൌല്യാദീനാമുപക്രമമാഹ - - - - തത്ര മേദോനിലശ്ലേഷ്മനാശനം സര്വമിഷ്യതേ| |൨൧|

സ൦-അതിബൃംഹിതമതിസ്ഥൌല്യാദീന് കുരുതേ| 'അതിബൃംഹിതം കുരുതേ' ഇത്യനുപാത്തേനാപി പ്രകൃതത്വാദത്ര കര്തൃപദേന ക്രിയാപദേന ച സമ്ബന്ധഃ കാര്യഃ| അത ഏവ തദപേക്ഷയാऽതിസ്ഥൌല്യാദീനാം ദ്വിതീയാ| അഥവാ യോഗ്യതയൈവാനുപാത്തേനാപി സമ്ബന്ധഃ ക്രിയാദിനാ ഭവത്യേവ, സുകവിലക്ഷണസ്യൈവംസ്ഥിതത്വാത്| തഥാ ച ഭഗവതോ വ്യാസസ്യ-"യശ്ച നിമ്ബം പരശുനാ യശ്ചൈനം മധുസര്പിഷാ| യശ്ചൈനം ഗന്ധമാല്യേന സര്വസ്യ കടുരേവ സഃ||" ഇതി| അത്ര ഹി ഛേദസേകാലങ്കരണക്രിയാപേക്ഷയാ നിമ്ബാദീനാം ദ്വിതീയാऽര്ഥസമ്ബന്ധശ്ച| സ൦-തത്ര-തേഷ്വതിസ്ഥൌല്യാദിഷു, മേദോനിലശ്ലേഷ്മനാശനം സര്വം-അന്നപാനൌഷധമിഷ്യതേ|

Adhikarana triphalAdayashctvArH prayogAH, rasA~jjanAdayashcatvAraH prayogAH, viDa~ggAdiyogaH (21-24) · Śloka 24

കിം തത് ? ഇതി ബ്രൂതേ - - - - | കുലത്ഥജൂര്നശ്യാമാകയവമുദ്ഗമധൂദകമ്||൨൧|| മസ്തുദണ്ഡാഹതാരിഷ്ടചിന്താശോധനജാഗരമ്| മധുനാ ത്രിഫലാം ലിഹ്യാദ്ഗുഡൂചീമഭയാം ധനമ്||൨൨|| രസാഞ്ജനസ്യ മഹതഃ പഞ്ചമൂലസ്യ ഗുഗ്ഗുലോഃ| ശിലാജതുപ്രയോഗശ്ച സാഗ്നിമന്ഥരസോ ഹിതഃ||൨൩|| വിഡഡ്ഗം നാഗരം ക്ഷാരഃ കാലലോഹരജോ മധു| യവാമലകചൂര്ണം ച യോഗോऽസ്ഥൌല്യദോഷജിത്||൨൪||

സ൦-കുലത്ഥാദികം സ്ഥൂലായേഷ്യതേ| ജൂര്ണഃ-തൃണധാന്യവിശേഷോ ദക്ഷിണാപഥേ ജോന്ധലക ഇതി പ്രസിദ്ധഃ| ദണ്ഡാഹതം-മഥിതമ്| ത്രിഫലാദീനാമന്യതമം മധുനാ ലിഹ്യാത്| തഥാ, രസാഞ്ജനാദേശ്ച പ്രയോഗോऽഗ്നിമന്ഥരസസഹിതോ ഹിതഃ, അതിസ്ഥൂലായേതി പ്രകൃതേന യോജ്യമ്| വിഡങ്ഗാദിയോഗഃ സര്വസമഭാഗോऽതിസ്ഥൌല്യദോഷജിത്|

Adhikarana vyoShAdiyogaH (25-28) · Śloka 28

വ്യോഷകട്വീവരാശിഗ്രുവിഡങ്ഗാതിവിഷാസ്ഥിരാഃ| ഹിഡ്ഗുസൌവര്ചലാജാജീയവാനീധാന്യചിത്രകാഃ||൨൫|| നിശേ ബൃഹത്യൌ ഹപുഷാ പാഠാ മൂലം ച കേമ്ബുകാത്| ഏഷാം ചൂര്ണം മധു ഘൃതം തൈലം ച സദൃശാംശകമ്||൨൬|| സക്തുഭിഃ ഷോഡശഗുണൈര്യുക്തം പീതം നിഹന്തി തത്| അതിസ്ഥൌല്യാദികാന് സര്വാന് രോഗാനാന്യാംശ്ച തദ്ദ്വിധാന്||൨൭|| ഹൃദ്രോഗകാമലാശ്വിത്രശ്വാസകാസഗലഗ്രഹാന്| ബുദ്ധിമേധാസ്മൃതികരം സന്നസ്യാഗ്നേശ്ച ദീപനമ്||൨൮||

സ൦-വ്യോഷാദീനി ദ്രവ്യാണി ചതുര്വിംശതിഃ പരസ്പരസമഭാഗാനീത്യേകോ ഭാഗഃ, തത്സമോ മധുനോ ദ്വിതീയോ ഭാഗഃ, ഘൃതസ്യ തൃതീയഃ, തൈലസ്യ ചതുര്ഥഃ, ഏഷാം സര്വേഷാം മിശ്രീഭൂതാനാം ഷോഡശഗുണാ യവസക്തവഃ| തദേതത്പീതമതിസ്ഥൌല്യാദികാന് പൂര്വോക്താന് സര്വാന് രോഗാന്നിഹന്തി| അന്യാംശ്ച തഥാ വിധാന് രോഗാന്-ബൃംഹണോത്ഥാനിത്യര്ഥഃ| തഥാ, ഹൃദ്രോഗാദീന് നിഹന്തി| തഥാ, ബുദ്ധ്യാദികരം സന്നസ്യ-മന്ദസ്യാഗ്നേര്ദീപനം ച|

Adhikarana atikArshyAdayo rogAH (29-31) · Śloka 31

സാമ്പ്രതമതിലങ്ഘനോത്ഥാന് രോഗാന് സൌഷധാനാഹ - - - - അതികാര്ശ്യം ഭ്രമഃ കാസസ്തൃഷ്ണാധിക്യമരോചകഃ| സ്നേഹാഗ്നിനിദ്രാദൃക്ശ്രോത്രശുക്രൌജഃക്ഷുത്സ്വരക്ഷയഃ||൨൯|| ബസ്തിഹൃന്മൂര്ധജങ്ഘോരുത്രികപാര്ശ്വരുജാ ജ്വരഃ| പ്രലാപോര്ധ്വാനിലഗ്ലാനിച്ഛര്ദിപര്വാസ്ഥിഭേദനമ്||൩൦|| വര്ചോമൂത്രഗ്രഹാദ്യാശ്ച ജായന്തേऽതിവിലങ്ഘനാത്| |൩൧|

സ൦-അതികാര്ശ്യാദയോऽതിലങ്ഘനാജ്ജായന്തേ| സ്നേഹാദീനാം ക്ഷയശബ്ദേന സമാസഃ, ബസ്ത്യാദീനാം ച രുജാശബ്ദേന| മൂത്രഗ്രഹാദ്യാശ്ചേത്യാദ്യശബ്ദേന നാനാവിധാനാം വാതരോഗാണാം ഗ്രഹണമ്|

Adhikarana sthaulyApekShayA kArshyaM varam (31) · Śloka 31

യദ്യപി കാര്ശ്യാഖ്യോऽയം മഹാന് ദോഷഃ, തഥാ~പി സ്ഥൌല്യമപേക്ഷ്യ വര ഏവേതി പ്രതിപാദയന്നാഹ - - - - | കാര്ശ്യമേവ വരം സ്ഥൌല്യാത്|൩൧|

സ൦-അത്ര ചാതികാര്ശ്യമേവ വരമതിസ്ഥൌല്യാദിതി വേദ്യമ്, ന കാര്ശ്യമാത്രം സ്ഥൌല്യമാത്രം വാ| യസ്മാദതിസ്ഥൂലാതികൃശാവേവ ലങ്ഘനബൃംഹണാഭ്യാമുപക്രമ്യാവത്ര വിവക്ഷിതൌ, ന സ്ഥൂലകൃശൌ സാമാന്യേന|

Adhikarana tatra kAraNam (31-32) · Śloka 32

കാര്ശ്യമേവ സ്ഥൌല്യാത് കുതോ വരമ് ? ഇത്യാഹ - - - - | ന ഹി സ്ഥൂലസ്യ ഭേഷജമ്||൩൧|| ബൃംഹണം ലങ്ഘനം വാऽലമതിമേദോഗ്നിവാതജിത്| |൩൨|

സ൦-യസ്മാത് സ്ഥൂലസ്യ ഭേഷജം ബൃംഹണം നാലം-ന സമര്ഥമ്, ന ച ലങ്ഘനം സമര്ഥമ്| യസ്മാത്സ്ഥൂലസ്യ ഭേഷജമതിമേദോഗ്നിവാതജിത്| യന്മേദഃക്ഷപണം തദഗ്നിനാശകൃദ്വാതഹൃച്ച| സ്ഥൂലസ്യ ഹി ബൃംഹണേന മേദോऽതിതരാമുപചീയതേ, ലങ്ഘനേന ച മേദഃക്ഷപണം ഭവതി, കിന്ത്വഗ്നിപവനാവസ്യോപചീയതേ| യസ്മാത് ബൃംഹണം-മാംസക്ഷീരാദി, യച്ച ലങ്ഘനം-കോദ്രവശ്യാമാകാദി, തത്പൂര്വസ്മാദ്ധേതോഃ സ്ഥൂലസ്യ ന ഭേഷജമ്|

Adhikarana dvitIyaM kAraNam (32-33) · Śloka 33

| മധുരസ്നിഗ്ധസൌഹിത്യൈര്യത്സൌഖ്യേന ച നശ്യതി||൩൨|| ക്രശിമാ സ്ഥവിമാऽത്യന്തവിപരീതനിഷേവണൈഃ| |൩൩|

സ൦-യത്-യസ്മാത്, ക്രശിമാ മധുരസ്നിഗ്ധതൃപ്തിഭിഃ സൌഖ്യേന-അനായാസേന ച, നശ്യതി-ശാമ്യതി, തസ്മാത്കാര്ശ്യം സ്ഥൌല്യാദ്വരമ്| യതശ്ച സ്ഥവിമാ-സ്ഥൂലത്വം, അത്യന്തവിപരീതനിഷേവണൈഃ ശാമ്യതി| അത്യന്തം വിപരീതാനി ച താനി നിഷേവണാനി ചാത്യന്തവിപരീതനിഷേവണാനി തൈഃ,-തിക്തകടുകഷായപ്രായൈഃ രൂക്ഷൈരന്നപാനൌഷധസേവനൈരിത്യര്ഥഃ| സ്ഥൂലകൃശയോശ്ച യദി ബൃംഹണസാദ്യസ്തുല്യോ വ്യാധിഃ സ്യാത്, താര്ഹി സ്ഥൂലസ്യോപക്രമവിരോധാത്തഥാ സുഖേന ന ശാമ്യതി യഥാ കൃശസ്യ| ലങ്ഘനസാധ്യോऽപി വിസൂചികാദിര്യാദി ചൈതയോഃ സ്യാത്, സോऽപി കൃശസ്യ ശീഘ്രമുപശമം ഗച്ഛതി| സ്ഥൂലസ്യ തു വിരുദ്ധോപക്രമത്വാത് ദുഃഖേന ശാമ്യതി| തഥാ ഹി-അത്ര പ്രധാനോപക്രമഃ സ്വേദഃ, സ ച താവന്ന ഘടതേ| "ന സ്വേദയേദതിസ്ഥൂലമ്" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൭|൨൧) ഇതി നിഷേധാത്| അഥൈനം ലങ്ഘയതി തദാ (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൨൪) - "സ്രോതഃസു മേദോരുദേഷു വായുഃ കോഷ്ഠേ വിശേഷതഃ| ചരന് പ്രജ്വലയത്യഗ്നിം ക്ഷുതൃഷൌ സ്തസ്തതോऽധികമ്| സ്ഥൂലം കോടരവദ്ദൃദ്ധൌ ദഹതോऽഗ്ന്യനിലൌ ച തൌ||" ഇത്യാദി ന്യായാദ്വാതസഖേനാഗ്നിനാ വനസ്യേവാസ്യ മഹതി വ്യാപദുത്പദ്യതേ| അഥ ബൃംഹണോപക്രമഃ ക്രിയതേऽസ്യ തദാऽऽമദോഷോ വര്ധേത| കൃശസ്യ ത്വവിരുദ്ധോപക്രമത്വാദ്വിസൂചികാദിഃ സുഖേനോപക്രമ്യഃ| തസ്മാത്കാര്ശ്യമേവ സ്ഥൌല്യാദ്വരമ്| ക്രശിമേതി കൃശശബ്ദാത്പൃഥ്വാദിപാഠാദിമനിച്, രഋതോ ഹലാദേരിതി രേഫാദേശഃ| സ്ഥവിമേതി ദൃഢാദേരാകൃതിഗണത്വാദിമനിജിതി കേചിത്| തസ്മിംശ്ച സതി സ്ഥൂലദൂരേതി യണാദിപരസ്യ ലോപഃ, ഋകാരസ്യ ച ഗുണഃ|

Adhikarana kArshyasya pradhAnauShadham (33) · Śloka 33

അഥ കൃശേ കീദൃശം ഭേഷജം യോജ്യമ് ? ഇത്യാഹ - - - - | യോജയേദ്ധൃംഹണം തത്ര സര്വം പാനാന്നഭേഷജമ്||൩൩||

സ൦-തത്ര-കൃശേ, ബൃംഹണം സര്വം പാനാന്നൌഷധം യോജ്യമ്|

Adhikarana kArshyasya pradhAnatarauShadham (34-35) · Śloka 35

അചിന്തയാ ഹര്ഷണേന ധ്രുവം സന്തര്പണേന ച| സ്വപ്നപ്രസങ്ഗാച്ച കൃശോ വരാഹ ഇവ പുഷ്യതി||൩൪|| ന ഹി മാംസസമം കിഞ്ചിദന്യദ്ദേഹബൃഹത്ത്വകൃത്| മാംസാദമാംസം മാംസേന സമ്ഭൃതത്വാദ്വിശേഷതഃ||൩൫||

സ൦-അചിന്തയാ-ചേതസഃ ശോകകാര്യാദ്യനാകുലത്വേന, തഥാ ഹര്ഷണേന-ചിത്തതുഷ്ട്യാ, തഥാ സന്തര്പണേന-ആഹാരവിശേഷാദിനാ ബൃംഹണേന, തഥാ സ്വപ്നപ്രസങ്ഗാത്-അതിനിദ്രാസേവനേന, കൃശഃ പുഷ്യതി-സര്വോപചിതധാതുഃ സമ്പദ്യതേ| ക ഇവ ? വരാഹ ഏവ,-ശൂകരോ യഥാ| അന്യേഭ്യശ്ച പുഷ്ടിഹേതുഭ്യഃ കൃശവിഷയേ സ്വപ്ന ഏവ പ്രധാന ഇതി ദര്ശയിതും വരാഹോ ദൃഷ്ടാന്തത്വേനോപന്യസ്തോ ഗ്രന്ഥകൃതാ| തഥാ ഹി-വരാഹസ്യ സ്വപ്നമന്തരേണ ന കശ്ചിത്തഥാവിധോऽഭ്യവഹാരാദിരുപലഭ്യതേ, യഥാऽസൌ പുഷ്ടോऽതിമേദുരോ ദൃശ്യതേ| അതിസ്ഥൂലാതികൃശയോശ്ച ലക്ഷണം മുനിനാऽഭ്യധായി (ച. സൂ. അ. ൨൧|൯) - "മേദോമാംസാതിവൃദ്ധത്വാച്ചലസ്ഫിഗുദരസ്തനഃ| അയഥോപച്ചയോത്സാഹോ നരോऽതിസ്ഥൂല ഉച്യതേ||" തഥാ (ച. സൂ. അ. ൨൧|൧൪)- "ശുഷ്കസ്ഫിഗുദരഗ്രീവോ ധമനീജാലസന്തതഃ| ത്വഗസ്ഥിശേഷോऽതികൃശഃ സ്ഥൂലപര്വാ നരോ മതഃ||" ഇതി| സ൦-മാംസേന സമമപരം ദേഹബൃഹത്ത്വകരം ന ച വിദ്യതേ| സര്വബൃഹത്ത്വകരേഭ്യോ മാംസമതിബൃംഹണമിത്യര്ഥഃ| വിശേഷേണ മാംസാദമാംസം ദേഹബൃഹത്ത്വകൃത്| കുതഃ ? ഇത്യാഹ-മാംസേന സമ്ഭൃതത്വാത്,-പുഷ്ടത്ത്വാത്|

Adhikarana sthUlakRushayoH samAsenopakramaH, sthUlakRushayoryavagodhUmaM hitam (36) · Śloka 36

ഏവം വിസ്തരേണ സ്ഥൂലകൃശയോരുപക്രമമുക്ത്വാ സമാസേനാഹ - - - - ഗുരു ചാതര്പണം സ്ഥൂലേ വിപരീതം ഹിതം കൃശേ| യവഗോധൂമമുഭയോസ്തദ്യോഗ്യാഹിതകല്പനമ്||൩൬||

സ൦-യദ്ഗുരു യച്ചാപതര്പണം, തത്സമാസേന സ്ഥൂലേ ഹിതം മാക്ഷികശാലൂകാദി| ഏതാദ്ധി രൌക്ഷ്യാന്മേദഃ ക്ഷപയതി, ഗൌരവാച്ച ശീഘ്രം ജരാം ന ഗച്ഛതി| യദതോ വിപരീതം-ലഘു സന്തര്പണം ച, തദതികൃശേ ഹിതം ശാലിഷഷ്ടികൈണേയശശലാവകപിഞ്ജലാദികമ്| അതികൃശസ്യ ഹ്യഗ്നിരപി കൃശോ ഭവതി| തസ്മാദ്യപി തസ്യ ഗുര്വന്നപാനൌഷധമുപയുജ്യതേ, തതോऽഗ്നിസാദോऽസ്യ ജായതേ| തഥാऽസ്യ ലഘു അപതര്പണമുപയുജ്യതേ, തദ്ഭൂയഃ കാര്ശ്യായാസ്യ സ്യാത്| തസ്മാല്ലഘു സന്തര്പണം ച യത്തത്കൃശായ ഹിതമ്| ഗുരു ചേത്യത്ര ചശബ്ദാല്ലഘു ച യദതര്പണം ശ്യാമാകകോരദൂഷാദികം, തഥാऽന്യദപി യന്ന ഗുരു ന ച ലഘു മേദോഘ്നം ജാഗരവ്യവായവ്യായാമചിന്താദികം, തച്ച സ്ഥൂലേ ഹിതമിതി ഗമ്യതേ| ഉഭയോഃ-സ്ഥൂലകൃശയോര്യവഗോധൂമം ഹിതമ്| കിമ്ഭൂതം യവയോഗധൂമമ് ? ഇത്യാഹ-തദ്യോഗ്യേത്യാദി| തയോഃ-സ്ഥൂലകൃശയോഃ, യോഗ്യാ-ഉചിതാ, ആഹിതാ-കൃതാ, കല്പനാ-സംയോഗസംസ്കാരാദിനോപയോഗോऽപായോ വാ, യസ്മിന് യവഗോധൂമേ, തദേവമ്| യവാഃ സ്ഥൂലേ ഹിതാഃ, ഗോധൂമാഃ കൃശേ, ഇത്യര്ഥഃ| 'ഹിതയോഗേ ചതുര്ഥീ വക്തവ്യാ" ഇത്യസ്യ പ്രായികത്വാത് സ്ഥൂലേ ഹിതമിത്യത്ര ന ചതുര്ഥീ| അന്യേऽപി ഹ്യേവം പ്രയോഗാ ദൃശ്യന്തേ| യഥാ രുദ്രടസ്യ (കാവ്യാലങ്കാരേ അ. ൫|൧൪ ടീ.) - "സാമാജാ ധീമതാം ഹിതമ്|" ഇതി| തഥാऽസ്യൈവ (ഹൃ. സൂ. അ. ൬|൨൯) - "വിലേപി ഗ്രാഹിണീ ഹൃദ്യാ തൃഷ്ണാഘ്നീ ദീപനീ ഹിതാ| വ്രണാക്ഷിരോഗസംശുദ്ധദുര്ബലസ്നേഹപായിനാമ്||" ഇതി|

Adhikarana bahavo~apyupakrama dvitvAnnAtiricyante (14) · Śloka 14

നനു, അതീസാരജ്വരഗുല്മാദീനാമനേകരൂപത്വാദനന്താ ഏവോപക്രമാഃ പ്രാപ്താഃ| തത്കഥമുക്തമ് ? "ഉപക്രമ്യസ്യ ഹി ദ്വിത്വാദ്ധിധൈവോപക്രമോ മതഃ| " ഇതി| അത ആഹ - - - - ദോഷഗത്യാऽതിരിച്യന്തേ ഗ്രാഹിഭേദ്യാദിഭേദതഃ| ഉപക്രമാ ന തേ ദ്വിത്വാദ്ഭിന്നാ അപി ഗദാ ഇവ||൩൭|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്വിവിധോപക്രമണീയോ നാമ ചതുര്ദശോऽധ്യായഃ||൧൪||

സ൦-ദോഷാണാം-പൃഥഗ്രൂപാണാം സംസര്ഗസന്നിപാതാദിതരതമഭേദേനാऽऽനന്ത്യം യാതാനാം യാ ഗതിഃ, തഥാ തേഷാമേവ സ്ഥാനവൃദ്ധിക്ഷയലക്ഷണാ യാ ഗതിഃ, തഥാ തിര്യഗൂര്ധ്വാധോലക്ഷണാ യാ ഗതിഃ, തഥാ ശാഖാകോഷ്ഠാസ്ഥിസന്ധിലക്ഷണാ ച യാ ഗതിഃ, തയാ| അതിരിച്യന്തേ-ബഹവോ ഭവന്ത്യുപക്രമാഃ| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-ഗ്രാഹിഭേദ്യാദിഭേദതഃ,-ഗ്രാഹീ ച ഭേദീ ച ഗ്രാഹിഭേദിനൌ, താവാദീ യേഷാം-രോഗാനുരോധാന്നാനാവിധാനാമുപക്രമാണാം, തേ ഗ്രാഹിഭേദ്യാദയഃ, തേഷാം ഭേദോ-വിശേഷോ, ഗ്രാഹിഭേദ്യാദിഭേദഃ, തസ്മാത്| യദ്യപ്യതിരിച്യന്തേ-അനന്താഃ സമ്പദ്യന്തേ, തഥാऽപി ദ്വിത്വാത്-സന്തര്പണാപതര്പണരൂപാത്, ന തേऽതിരിച്യന്തേ| സന്തര്പണരൂപത്വമപതര്പണരൂപത്വം വാ വര്ജയിത്വാ ന തേഷാമുപക്രമാണാം രൂപാന്തരം സമ്ഭവതീത്യര്ഥഃ| കഥമിവ നാതിരിച്യന്തേ? ഇത്യാഹ-ഭിന്നാ അപി ഗദാ ഇവ| യഥാ,-വാതാദിദോഷവശാന്നാനാവിധാ അപി ജ്വരാദയോ ബൃംഹണലങ്ഘനസാധ്യത്വം [സാമത്വം നിരാമത്വം വാ ] നാതിവര്തന്തേ, യഥോപക്രമാ അപീതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്വിവിധോപക്രമണീയാധ്യായശ്ചതുര്ദശഃ സമാപ്തഃ|| ൧൪||