14. dvividhōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

தோஷோபக்ரமணீயாதநந்தரஂ த்விவிதோபக்ரமணீயாரம்பேऽயஂ ஸம்பந்தஃ| பூர்வஂ ஸாமாந்யேநோபக்ரமோ தோஷோபக்ரமணீயேऽபிஹிதஃ|

Adhikarana dvividhopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

அத்ர தூபக்ரமஸ்ய விஶேஷ உச்யத இத்யாஹ - - - - அதாதோ த்விவிதோபக்ரமணீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரே||௨||

ஸ௦-த்விவிதஂ-த்விப்ரகாரஂ ச ததுபக்ரமணஂ ச த்விவிதோபக்ரமணம், தஸ்மை ஹிதோ த்விவிதோபக்ரமணீயஃ| ஶேஷஂ பூர்வவத்| உபக்ரமஶ்ச ஸமாஸதோ த்விவிதஃ, தந்த்ராந்தரபடிதாநாஂ சதுர்ணாமுபக்ரமாணாமத்ரைவாந்தர்பவாத்|

Adhikarana upakramasya dvaividhyam, dvaividhyanirUpaNam (1) · Śloka 1

அத ஏவ ஸஹேதுகமுபதிஶந்நாஹ - - - - உபக்ரம்யஸ்ய ஹி த்வித்வாத்த்விதைவோபக்ரமோ மதஃ| |௧|

ஸ௦-ஹி-யஸ்மாத், உபக்ரம்யஸ்ய-சிகித்ஸ்யஸ்ய, த்வித்வாத்தேதோருபக்ரமோ த்விதைவ மதஃ-இஷ்டஃ| ஏவஶப்தோऽவதாரணஂ குர்வந் பரமதஂ க்ஷிபதி|

Adhikarana bRuMhaNala~gghanayorlakShaNam (1-3) · Śloka 3

கதஂ த்விதா ? இத்யாஹ - - - - ஏகஃ ஸந்தர்பணஸ்தத்ர த்விதீயஶ்சாபதர்பணஃ|௧| பஂஹணோ லங்கநஶ்சேதி தத்பர்யாயாவுதாஹதௌ| பஂஹணஂ யத்பஹத்வாய லங்கநஂ லாகவாய யத்||௨|| தேஹஸ்ய| ||௩||

ஸ௦-தத்ர-தயோர்த்வயோருபக்ரமயோஃ, ஏக ஸந்தர்பணரூப உபக்ரமோ, த்விதீயஶ்சாபதர்பணரூப உபக்ரமஃ| பஂஹணோ லங்கநஶ்ச தயோஃ-ஸந்தர்பணாபதர்பணயோஃ, பர்யாயௌ தத்பர்யாயாவுதாஹதௌ|| பஂஹணஂ ததுச்யதே யத்தேஹஸ்ய பஹத்த்வாய பவதி| லங்கநஂ ததுச்யதே யத்தேஹஸ்ய லாகவாய-லாகவோத்பாதநாய, பவதி|

Adhikarana la~gghanabRuMhaNe udAharati (1) · Śloka 1

| பவதஃ ப்ராயோ பௌமாபமிதரச்ச தே||௧||

ஸ௦-தச்ச தச்ச தே,-ஸந்தர்பணாபதர்பணே, பௌமாபமிதரச்ச பவதஃ| பூமேரிதஂ பௌமம்| அபாமிதமாபம்| பௌமயுக்தமாபஂ ஸந்தர்பணம்| இதரத்-பௌமாபாதந்யதக்நிவாய்வாகாஶாத்மகமபதர்பணம்| ப்ராயோக்ரஹணாத்கிஞ்ஹ்சித்பௌமாபமப்யபதர்பணம்| யதா,-யவகமஸூரமகுஷ்டதண்டுலீயாதி| ததா, அக்நிபவநோத்கடஸ்ய கடுகஸ்யாபி ஶுண்டீபிப்பல்யாதேஃ ஸந்தர்பணத்வம், வஷ்யத்வேந ஸந்தர்பணகார்யதர்ஶநாத்|

Adhikarana snehAdInAM bRuMhaNe rUkShAdInAM ca la~gghane~antarbhAvaH (3-4) · Śloka 4

அதுநா ஸ்நேஹநாதேஶ்சதுர்விதஸ்யோபக்ரமஸ்ய ஸந்தர்பணாபதர்பணயோரேவாந்தர்பாவஂ தர்ஶயந்நாஹ - - - - | ஸ்நேஹநஂ ரூக்ஷணஂ கர்ம ஸ்வேதநஂ ஸ்தம்பநஂ ச யத்||௩|| பூதாநாஂ ததபி த்வைத்யாத்த்விதயஂ நாதிவர்ததே| |௪|

ஸ௦-ஸ்நேஹநாதி யச்சதுர்விதஂ கர்ம, ததபி த்விதயஂ-ஸந்தர்பணாபதர்பணரூபஂ, நாதிவர்ததே-நாதிக்ராமதி| குதோ ஹேதோஃ ? இத்யாஹ-பூதாநாஂ ஸந்தர்பணாபதர்பணரூபாத் த்வைத்யாத்-த்விப்ரகாரகத்வாத்|

Adhikarana la~gghanabhedau (4) · Śloka 4

இதாநீஂ ப்ரத்யேகஂ தயோர்பேதாநாஹ - - - - | ஶோதநஂ ஶமநஂ சேதி த்விதா தத்ராபி லங்கநம்||௪||

ஸ௦-தத்ர-தயோஃ ஸந்தர்பணாபதர்பணயோர்பஂஹணலங்கநாபரபர்யாயயோர்மத்யே, யல்லங்கநஂ-அபதர்பணம், தத் த்விதா| கதம் ? இத்யாஹ-ஶோதநஂ ஶமநஂ சேதி| இதி ஹேத்வர்தே, யதஃ ஶோதநஂ ஶமநஂ ச ததோ த்விதேத்யர்தஃ|

Adhikarana shodhanasya lakShaNaM bhedAshca (5) · Śloka 5

இதாநீஂ ஶோதநஸ்ய லக்ஷணஂ ப்ரபேதஂ சாதிகத்யாஹ - - - - யதீரயேத்வஹிர்தோஷாந் பஞ்சதா ஶோதநஂ ச தத்| நிரூஹோ வமநஂ காயஶிரோரேகோऽஸ்ரவிஸ்ருதிஃ||௫||

ஸ௦-யதௌஷதஂ தோஷாந்-வாதாதீநந்தஃஸ்திதாந், பஹிரீரயேத்-க்ஷிபேத், தச்சோதநம்| தச்ச பஞ்சதா,-பஞ்சவிதம்| ததேவ பஞ்சவிதத்வமாஹ-நிரூஹ இத்யாதி| நிரூஹோ-பஸ்திஃ, ததா வமநம், ததா காயவிரேகஃ ஶிரோவிரேகஶ்ச, ததாऽஸ்ரவிஸ்ருதிஃ-ரக்தஸ்ராவஶ்ச, இதி பஞ்சதா ஶோதநம்| ஸர்வஶரீரஸ்ய ஶிரஃப்ரபதேரதோமலநிர்ஹரணஂ யத் ஸ காயவிரேகஶப்தேநோச்யதே| யத்து கேவலஂ ஶிரஃஸஂஜ்ஞகஸ்ய ஶரீராவயவஸ்ய க்ராணேநோர்த்வமலநிர்ஹரணஂ ஸ ஶிரோவிரேகஃ|

Adhikarana shamanasya lakShaNaM bhedAshca (6-7) · Śloka 7

ஸம்ப்ரதி ஶமநாக்யஸ்ய லக்ஷணஂ ப்ரபேதஂ சாதிகத்யாஹ - - - - ந ஶோதயதி யத்தோஷாந் ஸமாந்நோதீரயத்யபி| ஸமீகரோதி விஷமாந் ஶமநஂ தச்ச ஸப்ததா||௬|| பாசநஂ தீபநஂ க்ஷுத்தட்வ்யாயாமாதபமாருதாஃ| |௭|

ஸ௦-யதௌஷதஂ தோஷாந்-வாதாதீந், ந ஶோதயதி-நாந்தஃஸ்திதாந் பஹிர்நிஷ்காஸயதி, ததா ஸமாந்-ஸ்வப்ரமாணஸ்தாந், நோதீரயதி-ந சோத்க்லேஶயதி, விஷமாஂஶ்ச-ஸ்வப்ரமாணாத்தீநாதிகபவாவஸ்திதாந், ஸமீகரோதி-ஸ்வப்ரமாணஸ்தாந் விததாதி, தச்சமநமுச்யதே| தச்ச ஸப்ததா,-ஸப்தப்ரகாரம், பாசநாதிபேதேந| பாசயதீதி பாசநம்| பசதோऽக்ரேஃ பக்துஂ ஶக்திமதிகாஂ யதுத்பாதயதி தத்த்ரவ்யஂ க்ரியா வா பாசநமுச்யதே| யதா,-லங்கநஂ முஸ்தாதி வா| தீபநஂ யதா,-கதாதி| தந்த்ராந்தரே ச தீபநபாசநயோர்லக்ஷணமுக்தம்| யதா,_"யதக்நிகத்பசேந்நாமஂ தீபநஂ தத்யதா கதம்| பாசநஂ தத்விபர்யஸ்தஂ யதா வக்ஷ்யாமி லங்கநம்||" இதி| [க்ஷாரபாணிநாऽப்யுக்தம்-"பாசநஂ பாசயேத்தோஷாந் ஸாமாந் ஶமநமேவ து| தீபநஂ ஹ்யக்நிகத்த்வாமஂ கதாசித்பாசயேந்ந வா||" இதி| ] க்ஷுத்தட்ஶப்தாப்யாஂ க்ஷுதஷ்ணாநிக்ரஹாவிஹ கஹீதௌ|

Adhikarana bRuMhaNaM shamanameva (7) · Śloka 7

பாசநாதீநாஂ தோஷஶமநத்வமுக்தம்| தச்ச வாதே வாதபித்தே ச ந ஸம்பவதீத்யாஹ - - - - | பஂஹணஂ ஶமநஂ த்வேவ வாயோஃ பித்தாநிலஸ்ய ச||௭||

ஸ௦-துஶப்தோ விஶேஷே| விஶேஷஸ்து லங்கநாபேக்ஷயா| ஶோதநஂ ஶமந சேதி த்விதா லங்கநமுக்தம்| பஂஹணமபி ஶோதநஂ பவதி| யதா,-துக்தாதித்ரவ்யம், ஶோதநஸ்வபாவத்ரவ்யாத்| தேந யதாவிதேந த்ரவ்யேண கேவலஸ்ய வாதஸ்ய பித்தயுக்தஸ்ய வா கோப ஆஶங்க்யதே| யதா-லங்கநேந ஶோதநத்ரவ்யேண ஹரீதக்யாதிநா| ததோ பஂஹணஸ்ய விஶேஷார்தஸ்துஶப்தஃ கதஃ| பஂஹணஂ யச்சோதநஂ தந்மருதஃ கேவலஸ்ய பித்தஸஹிதஸ்ய வா ஶமநம், ந து லங்கநஶோதநவத்கோபநம்| ஏவகாரோऽவதாரணார்தஃ| பஂஹணஂ ஶோதநரூபஂ வாதஸ்ய பித்தயுக்தஸ்ய வா ஶமநமேவோக்தம், ந கோபநஂ ஜாதுசிதித்யர்தஃ| லங்கநஂ தூபயரூபமபி வாதஸ்ய வாதபித்தயோர்வா கோபேநமேவ|

Adhikarana bRuMhAH (8-9) · Śloka 9

இதாநீஂ பஂஹ்யநாஹ - - - - பஂஹயேத்வ்யாதிபைஷஜ்யமத்யஸ்த்ரீஶோககர்ஶிதாந்| பாராத்வோரஃக்ஷதக்ஷீணரூக்ஷதுர்பலவாதலாந்||௮|| கர்பிணீஸூதிகாபாலவத்தாந் க்ரீஷ்மேऽபராநபி| |௯|

ஸ௦-கர்ஶிதஶப்தஸ்ய வ்யாத்யாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பந்தஃ| வ்யாதிகர்ஶிதாந் பஂஹயேத்| ஏவஂ ஶேஷேஷ்வபி யோஜ்யம்| பாராதிபிஃ க்ஷீணஸ்ய ப்ரத்யேகஂ ஸம்பந்தஃ| பாரக்ஷீணாந் பஂஹயேத்| ஏவஂ ஶேஷேஷு| ரூக்ஷாதீந் பஂஹயேத்| க்ரீஷ்மேऽபராநபி-அந்யாநநுக்தாநபி பஂஹயேத்| [இத்தஂ ச க்ரீஷ்மே ஸர்வாநபி பஂஹயேத்,] அதிதராஂ து வ்யாதிகர்ஶிதாதீந் பஂஹயேத்|

Adhikarana bRuMhaNAni (9-10) · Śloka 10

கைர்பஂஹயேத் ? இத்யாஹ - - - - | மாஂஸக்ஷீரஸிதாஸர்பிர்மதுரஸ்நிக்தபஸ்திபிஃ||௯|| ஸ்வப்நஶய்யாஸுகாப்யங்கஸ்நாநநிர்வதிஹர்ஷணைஃ| |௧௦|

ஸ௦-மாஂஸாதிபிர்பஂஹயேத் பஸ்திபிஶ்ச| கதம்பூதைர்பஸ்திபிஃ ? மதுரஸ்நிக்தைஃ, ந து ரூக்ஷதீக்ஷ்ணைஃ, தேஷாமபதர்பணஸ்வபாவத்வாத்| ஸ்வப்நோ-நித்ரா| ஶய்யாஸுகஂ-கட்வாஜநிதஂ ஶர்ம| நிர்வதிஃ-சித்தஸ்யாமாகுலத்வம்|

Adhikarana la~gghanIyAH (10-11) · Śloka 11

லங்கநீயாநாஹ - - - - | மேஹாமதோஷாதிஸ்நிக்தஜ்வரோருஸ்தம்பகுஷ்டிநஃ||௧௦|| விஸர்பவித்ராதிப்லீஹஶிரஃகண்டாக்ஷிரோகிணஃ| ஸ்தூலாஂஶ்ச லங்கயேந்நித்யஂ ஶிஶிரே த்வபராநபி||௧௧||

ஸ௦-மேஹாதீநாமிநிர்மத்வர்தீயஃ| மேஹிப்ரபதீந் லங்கயேத்| ஶிஶிரே புநரபராநபி-அந்யாநபி, இதி வ்யாதிதாநாஂ க்ரஹணம்| ஸ்வஸ்தாநாஂ து ஶிஶிரே ஹேமந்தவிதிர்விஶேஷேணோக்த ஏவ| ஶிஶிரஶப்தஃ ஶீதமாத்ரோபலக்ஷணார்தஃ| தேந ஹேமந்தேऽபி லங்கயேதித்யர்த உபலப்யதே|

Adhikarana la~gghanabhedasya shodhanasya viShayaH, pAcanadIpanayorviShayaH, kShuttRuShorviShayaH, vyAyAmAtapamArUtAnAM viShayaH (12-15) · Śloka 15

பூர்வமுக்தஂ லங்கநஂ த்விதா,-ஶோதநஂ ஶமநஂ சேதி| தத்ர ஶோதநவிஷயஂ நிரூபயந்நாஹ - - - - தத்ர ஸஂஶோதநைஃ ஸ்தௌல்யபலபித்தகபாதிகாந்| ஆமதோஷஜ்வரச்சர்திரதீஸாரஹதாமயைஃ||௧௨|| விபந்தகௌரவோத்காரஹல்லாஸாதிபிராதுராந்| மத்யஸ்தௌல்யாதிகாந் ப்ராயஃ பூர்வஂ பாசநதீபநைஃ||௧௩|| ஏபிரேவாமயைரார்தாந் ஹீநஸ்தௌல்யபலாதிகாந்| க்ஷுத்தஷ்ணாநிக்ரஹைர்தோஷைஸ்த்வார்தாந் மத்யபலைர்தடாந்||௧௪|| ஸமீரணாதபாயாஸைஃ கிமுதால்பபலைர்நராந்| |௧௫|

ஸ௦-லங்கயேதிதி வர்ததே| தத்ர-தேஷு லங்கநீயேஷு மத்யே, ஸஂஶோதநாக்யைர்லங்கநைஃ ஸ்தைல்யாத்யதிகாந் ததா, ஆமதோஷாதிபிரார்தாந் லங்கயேத்| மத்யேத்யாதி| ததா மத்யஸ்தௌல்யபலபித்தகபாநேபிரேவ- ஆமதோஷாதிபிர்கதைராதுராந் ப்ராயஃ பூர்வஂ பாசநதீபநைர்லங்கநபேதைர்லங்கயேத்| ப்ராயோக்ரஹணஂ தேஶகாலாத்யபேக்ஷயா நியமஸ்யாஸர்வவிஷயத்வஜ்ஞாபநார்தம்| ஹீநஸ்தௌல்யபலாதிகாஂஸ்து ஸதஃ க்ஷுத்தஷ்ணாநிக்ரஹைஃ-புபுக்ஷாபிபாஸாவேகவிதாரணாக்யைர்லங்கநவிஶேஷைர்லங்கயேத்| தோஷைஃ-வாதபித்தகபைர்மத்யபலைரார்தாந், ததா தடாந்-ஶக்தாந், ஸமீரணாதிபிர்லங்கயேத்| ஆயாஸோ-வ்யாயாமஃ| கிமுத-கிஂபுநஃ ? அல்பபலைர்தோஷைரார்தாந் ஸமீரணாதிபிர்லங்கயேத்| ஸுதராஂ ஹீநபலைரார்தாந் லங்கயேதேவேத்யர்தஃ|

Adhikarana la~gghanIyAn na bRuMhayet (15) · Śloka 15

| ந பஂஹயேல்லங்கநீயாந்|௧௫|

ஸ௦-லங்கநீயாந்-லங்ஹ்கநார்ஹாந் மேஹாமதோஷாதியுதாந், ந பஂஹயேத்|

Adhikarana bRuMhyAn mRudu la~gghayet (15-16) · Śloka 16

தர்ஹி பஂஹ்யஸ்ய வாதலாதேர்யதா ஜ்வராதிவ்யாதிர்லங்கநஸாத்யோ ஜாயதே, ததா கிஂ லங்கநஂ கார்யமுத பஂஹணம் ? இத்யத்ர ஸஂஶயஃ| இத்யாஹ - - - - | பஂஹ்யாஂஸ்து மது லங்கயேத்||௧௫|| யுக்த்யா வா தேஶகாலாதிபலதஸ்தாநுபாசரேத்| |௧௬|

ஸ௦-யே புநர்பஂஹ்யாஸ்தாந் லங்கநஸாத்யாமயார்தாந் மது கத்வா லங்கயேத்,-மதுநா லங்கநப்ரகாரேணாபதர்பயேதித்யர்தஃ| யுக்த்வா வாப்ரயோகேண ஸந்தர்பணாபதர்பணவ்யாமிஶ்ரலக்ஷணேந, தேஶகாலாதீநாஂ பலதஃ-அநுரோதேந, தாநுபாசரேத்-உபக்ரமேத், விநைவ லங்கநாதித்யர்தஃ| ஆதிக்ரஹணேந ஸத்த்வஸாத்ம்யாதிக்ரஹணம்|

Adhikarana bRuMhitasya lakShaNam (16) · Śloka 16

பஂஹிதலங்கிதயோஃ கிஂ லக்ஷணம் ? இத்யாஹ - - - - | பஂஹிதே ஸ்யாத்பலஂ புஷ்டிஸ்தத்ஸாத்யாமயஸங்க்ஷயஃ||௧௬||

ஸ௦-பஂஹிதே ஸதி பலஂ புஷ்டிஶ்ச ஸ்யாத்| ததா, பஂஹணஸாத்யா ய ஆமயாஸ்தேஷாஂ ஸங்க்ஷயோ-விநாஶஃ ஸ்யாத்|

Adhikarana la~gghitasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

ஸம்ப்ரதி லங்கிதலக்ஷணமாஹ - - - - விமலேந்த்ரியதா ஸர்கோ மலாநாஂ லாகவஂ ருசிஃ| க்ஷுத்தட்ஸஹோதயஃ ஶுத்தஹதயோத்காரகண்டதா||௧௭|| வ்யாதிமார்தவமுத்ஸாஹஸ்தந்த்ராநாஶஶ்ச லங்கிதே| |௧௮|

ஸ௦-விமலேந்த்ரியதாதிஸ்தந்த்ராநாஶஶ்சேத்யந்தோ க்ரந்தோ லங்கிதலக்ஷணம்| விமலேந்த்ரியதா-கரணபாடவம்| க்ஷுத்தஷோஃ ஸஹ-ஏககாலமுதயஃ| ஶுத்தஹதயேதி| ஹதயஂ சோத்காரஶ்ச கண்டஶ்ச ஹதயோத்காரகண்டம், ஶுத்தஂ ச தத்ததயோத்காரகண்டஂ ச தஸ்ய பாவஃ ஹதயோத்காரகண்டதா| விமலேந்த்ரியதாதீநாஂ பதாநாமஸமஸ்தாநாஂ நிர்தேஶோ தோஷதேஶாத்யநுரோதேநைகஸ்ய த்வயோஸ்த்ரிசதுராணாஂ பஹுதராணாஂ வா ஸர்வேஷாஂ ச லங்ஹ்கிதலக்ஷணத்வஂ பவேத், ந த்வேகஸ்ய த்வயோர்பஹூநாஂ சோத்பத்தௌ லங்கிதலக்ஷணத்வஂ பவேத், முநிரப்யநேநைவ ஹேதுநऽஸமாஸேநைவ லக்ஷணஂ வ்யதத்த| யதா (ச. ஸூ. அ. ௨௨|௩௪) - "வாதமூத்ரபுரீஷாணாஂ விஸர்கே காத்ரலாகவே| ஹதயோத்காரகண்டாஸ்யஶுத்தௌ தந்த்ராக்லமே கதே|| ஸ்வேதே ஜாதே ருசௌ சைவ க்ஷுத்பிபாஸாஸஹோதயே| கதஂ லங்கநமாதேஶ்யஂ நிர்வ்யதே சாந்தராத்மநி||" இதி|

Adhikarana atibRuMhitala~gghitayorlakShaNam (18-19) · Śloka 19

| அநபேக்ஷிதமாத்ராதிஸேவிதே குருதஸ்து தே||௧௮|| அதிஸ்தௌல்யாதிகார்ஶ்யாதீந், வக்ஷ்யந்தே ச ஸௌஷதாஃ| |௧௯|

ஸ௦-தே-பஂஹணலங்கநே, அநபேக்ஷிதமாத்ராதிஸேவிதே அதிஸ்தௌல்யாதிகார்ஶ்யாதீந் குருதஃ| அநபேக்ஷிதாஶ்ச தே மாத்ராதயஶ்ச-அநபேக்ஷிதமாத்ராதயஃ, தைஃ ஸேவிதே| மாத்ராத்யநபேக்ஷயா கதே இத்யர்தஃ| தே ச-அதிஸ்தௌல்யாதிகார்ஶ்யாதயஃ, ஸௌஷதாஃ-ஸபேஷஜாஃ, வக்ஷ்யந்தே-புரஸ்தாத்பணிஷ்யந்தே|

Adhikarana atisthaulyAdayo rogAH (19) · Śloka 19

அதாதிபஂஹிதலங்கிதயோஃ கிஂ லக்ஷணம் ? இத்யாஹ - - - - | ரூபஂ தைரேவ ச ஜ்ஞேயமதிபஂஹிதலங்கிதே||௧௯||

ஸ௦-அதிபஂஹிதஶ்சாதிலங்கிதஶ்சேத்யேகவத்பாவஃ| அதிபஂஹிதேऽதிலங்கிதே ச தைரேவ-அதிஸ்தௌல்யாதிபிஃ, ததாऽதிகார்ஶ்யாதிபிஶ்ச, ரூபஂ-பஂஹணலங்கநாதியோகலக்ஷணஂ வேத்யம்| சஶப்தஃ ஸமுச்யயே|

Adhikarana atisthaulyAdInAmupakramaH (20-21) · Śloka 21

தாநேவாதிஸ்தௌல்யாதீநாஹ - - - - அதிஸ்தௌல்யாபசீமேஹஜ்வரோதரபகந்தராந்| காஸஸந்ந்யாஸகச்ச்ராமகுஷ்டாதீநதிதாருணாந்||௨௦|| அதைஷாமதிஸ்தௌல்யாதீநாமுபக்ரமமாஹ - - - - தத்ர மேதோநிலஶ்லேஷ்மநாஶநஂ ஸர்வமிஷ்யதே| |௨௧|

ஸ௦-அதிபஂஹிதமதிஸ்தௌல்யாதீந் குருதே| 'அதிபஂஹிதஂ குருதே' இத்யநுபாத்தேநாபி ப்ரகதத்வாதத்ர கர்தபதேந க்ரியாபதேந ச ஸம்பந்தஃ கார்யஃ| அத ஏவ ததபேக்ஷயாऽதிஸ்தௌல்யாதீநாஂ த்விதீயா| அதவா யோக்யதயைவாநுபாத்தேநாபி ஸம்பந்தஃ க்ரியாதிநா பவத்யேவ, ஸுகவிலக்ஷணஸ்யைவஂஸ்திதத்வாத்| ததா ச பகவதோ வ்யாஸஸ்ய-"யஶ்ச நிம்பஂ பரஶுநா யஶ்சைநஂ மதுஸர்பிஷா| யஶ்சைநஂ கந்தமால்யேந ஸர்வஸ்ய கடுரேவ ஸஃ||" இதி| அத்ர ஹி சேதஸேகாலங்கரணக்ரியாபேக்ஷயா நிம்பாதீநாஂ த்விதீயாऽர்தஸம்பந்தஶ்ச| ஸ௦-தத்ர-தேஷ்வதிஸ்தௌல்யாதிஷு, மேதோநிலஶ்லேஷ்மநாஶநஂ ஸர்வஂ-அந்நபாநௌஷதமிஷ்யதே|

Adhikarana triphalAdayashctvArH prayogAH, rasA~jjanAdayashcatvAraH prayogAH, viDa~ggAdiyogaH (21-24) · Śloka 24

கிஂ தத் ? இதி ப்ரூதே - - - - | குலத்தஜூர்நஶ்யாமாகயவமுத்கமதூதகம்||௨௧|| மஸ்துதண்டாஹதாரிஷ்டசிந்தாஶோதநஜாகரம்| மதுநா த்ரிபலாஂ லிஹ்யாத்குடூசீமபயாஂ தநம்||௨௨|| ரஸாஞ்ஜநஸ்ய மஹதஃ பஞ்சமூலஸ்ய குக்குலோஃ| ஶிலாஜதுப்ரயோகஶ்ச ஸாக்நிமந்தரஸோ ஹிதஃ||௨௩|| விடட்கஂ நாகரஂ க்ஷாரஃ காலலோஹரஜோ மது| யவாமலகசூர்ணஂ ச யோகோऽஸ்தௌல்யதோஷஜித்||௨௪||

ஸ௦-குலத்தாதிகஂ ஸ்தூலாயேஷ்யதே| ஜூர்ணஃ-தணதாந்யவிஶேஷோ தக்ஷிணாபதே ஜோந்தலக இதி ப்ரஸித்தஃ| தண்டாஹதஂ-மதிதம்| த்ரிபலாதீநாமந்யதமஂ மதுநா லிஹ்யாத்| ததா, ரஸாஞ்ஜநாதேஶ்ச ப்ரயோகோऽக்நிமந்தரஸஸஹிதோ ஹிதஃ, அதிஸ்தூலாயேதி ப்ரகதேந யோஜ்யம்| விடங்காதியோகஃ ஸர்வஸமபாகோऽதிஸ்தௌல்யதோஷஜித்|

Adhikarana vyoShAdiyogaH (25-28) · Śloka 28

வ்யோஷகட்வீவராஶிக்ருவிடங்காதிவிஷாஸ்திராஃ| ஹிட்குஸௌவர்சலாஜாஜீயவாநீதாந்யசித்ரகாஃ||௨௫|| நிஶே பஹத்யௌ ஹபுஷா பாடா மூலஂ ச கேம்புகாத்| ஏஷாஂ சூர்ணஂ மது கதஂ தைலஂ ச ஸதஶாஂஶகம்||௨௬|| ஸக்துபிஃ ஷோடஶகுணைர்யுக்தஂ பீதஂ நிஹந்தி தத்| அதிஸ்தௌல்யாதிகாந் ஸர்வாந் ரோகாநாந்யாஂஶ்ச தத்த்விதாந்||௨௭|| ஹத்ரோககாமலாஶ்வித்ரஶ்வாஸகாஸகலக்ரஹாந்| புத்திமேதாஸ்மதிகரஂ ஸந்நஸ்யாக்நேஶ்ச தீபநம்||௨௮||

ஸ௦-வ்யோஷாதீநி த்ரவ்யாணி சதுர்விஂஶதிஃ பரஸ்பரஸமபாகாநீத்யேகோ பாகஃ, தத்ஸமோ மதுநோ த்விதீயோ பாகஃ, கதஸ்ய ததீயஃ, தைலஸ்ய சதுர்தஃ, ஏஷாஂ ஸர்வேஷாஂ மிஶ்ரீபூதாநாஂ ஷோடஶகுணா யவஸக்தவஃ| ததேதத்பீதமதிஸ்தௌல்யாதிகாந் பூர்வோக்தாந் ஸர்வாந் ரோகாந்நிஹந்தி| அந்யாஂஶ்ச ததா விதாந் ரோகாந்-பஂஹணோத்தாநித்யர்தஃ| ததா, ஹத்ரோகாதீந் நிஹந்தி| ததா, புத்த்யாதிகரஂ ஸந்நஸ்ய-மந்தஸ்யாக்நேர்தீபநஂ ச|

Adhikarana atikArshyAdayo rogAH (29-31) · Śloka 31

ஸாம்ப்ரதமதிலங்கநோத்தாந் ரோகாந் ஸௌஷதாநாஹ - - - - அதிகார்ஶ்யஂ ப்ரமஃ காஸஸ்தஷ்ணாதிக்யமரோசகஃ| ஸ்நேஹாக்நிநித்ராதக்ஶ்ரோத்ரஶுக்ரௌஜஃக்ஷுத்ஸ்வரக்ஷயஃ||௨௯|| பஸ்திஹந்மூர்தஜங்கோருத்ரிகபார்ஶ்வருஜா ஜ்வரஃ| ப்ரலாபோர்த்வாநிலக்லாநிச்சர்திபர்வாஸ்திபேதநம்||௩௦|| வர்சோமூத்ரக்ரஹாத்யாஶ்ச ஜாயந்தேऽதிவிலங்கநாத்| |௩௧|

ஸ௦-அதிகார்ஶ்யாதயோऽதிலங்கநாஜ்ஜாயந்தே| ஸ்நேஹாதீநாஂ க்ஷயஶப்தேந ஸமாஸஃ, பஸ்த்யாதீநாஂ ச ருஜாஶப்தேந| மூத்ரக்ரஹாத்யாஶ்சேத்யாத்யஶப்தேந நாநாவிதாநாஂ வாதரோகாணாஂ க்ரஹணம்|

Adhikarana sthaulyApekShayA kArshyaM varam (31) · Śloka 31

யத்யபி கார்ஶ்யாக்யோऽயஂ மஹாந் தோஷஃ, ததா~பி ஸ்தௌல்யமபேக்ஷ்ய வர ஏவேதி ப்ரதிபாதயந்நாஹ - - - - | கார்ஶ்யமேவ வரஂ ஸ்தௌல்யாத்|௩௧|

ஸ௦-அத்ர சாதிகார்ஶ்யமேவ வரமதிஸ்தௌல்யாதிதி வேத்யம், ந கார்ஶ்யமாத்ரஂ ஸ்தௌல்யமாத்ரஂ வா| யஸ்மாததிஸ்தூலாதிகஶாவேவ லங்கநபஂஹணாப்யாமுபக்ரம்யாவத்ர விவக்ஷிதௌ, ந ஸ்தூலகஶௌ ஸாமாந்யேந|

Adhikarana tatra kAraNam (31-32) · Śloka 32

கார்ஶ்யமேவ ஸ்தௌல்யாத் குதோ வரம் ? இத்யாஹ - - - - | ந ஹி ஸ்தூலஸ்ய பேஷஜம்||௩௧|| பஂஹணஂ லங்கநஂ வாऽலமதிமேதோக்நிவாதஜித்| |௩௨|

ஸ௦-யஸ்மாத் ஸ்தூலஸ்ய பேஷஜஂ பஂஹணஂ நாலஂ-ந ஸமர்தம், ந ச லங்கநஂ ஸமர்தம்| யஸ்மாத்ஸ்தூலஸ்ய பேஷஜமதிமேதோக்நிவாதஜித்| யந்மேதஃக்ஷபணஂ ததக்நிநாஶகத்வாதஹச்ச| ஸ்தூலஸ்ய ஹி பஂஹணேந மேதோऽதிதராமுபசீயதே, லங்கநேந ச மேதஃக்ஷபணஂ பவதி, கிந்த்வக்நிபவநாவஸ்யோபசீயதே| யஸ்மாத் பஂஹணஂ-மாஂஸக்ஷீராதி, யச்ச லங்கநஂ-கோத்ரவஶ்யாமாகாதி, தத்பூர்வஸ்மாத்தேதோஃ ஸ்தூலஸ்ய ந பேஷஜம்|

Adhikarana dvitIyaM kAraNam (32-33) · Śloka 33

| மதுரஸ்நிக்தஸௌஹித்யைர்யத்ஸௌக்யேந ச நஶ்யதி||௩௨|| க்ரஶிமா ஸ்தவிமாऽத்யந்தவிபரீதநிஷேவணைஃ| |௩௩|

ஸ௦-யத்-யஸ்மாத், க்ரஶிமா மதுரஸ்நிக்ததப்திபிஃ ஸௌக்யேந-அநாயாஸேந ச, நஶ்யதி-ஶாம்யதி, தஸ்மாத்கார்ஶ்யஂ ஸ்தௌல்யாத்வரம்| யதஶ்ச ஸ்தவிமா-ஸ்தூலத்வஂ, அத்யந்தவிபரீதநிஷேவணைஃ ஶாம்யதி| அத்யந்தஂ விபரீதாநி ச தாநி நிஷேவணாநி சாத்யந்தவிபரீதநிஷேவணாநி தைஃ,-திக்தகடுகஷாயப்ராயைஃ ரூக்ஷைரந்நபாநௌஷதஸேவநைரித்யர்தஃ| ஸ்தூலகஶயோஶ்ச யதி பஂஹணஸாத்யஸ்துல்யோ வ்யாதிஃ ஸ்யாத், தார்ஹி ஸ்தூலஸ்யோபக்ரமவிரோதாத்ததா ஸுகேந ந ஶாம்யதி யதா கஶஸ்ய| லங்கநஸாத்யோऽபி விஸூசிகாதிர்யாதி சைதயோஃ ஸ்யாத், ஸோऽபி கஶஸ்ய ஶீக்ரமுபஶமஂ கச்சதி| ஸ்தூலஸ்ய து விருத்தோபக்ரமத்வாத் துஃகேந ஶாம்யதி| ததா ஹி-அத்ர ப்ரதாநோபக்ரமஃ ஸ்வேதஃ, ஸ ச தாவந்ந கடதே| "ந ஸ்வேதயேததிஸ்தூலம்" (ஹ. ஸூ. அ. ௧௭|௨௧) இதி நிஷேதாத்| அதைநஂ லங்கயதி ததா (ஸங்க்ரஹே ஸூ. அ. ௨௪) - "ஸ்ரோதஃஸு மேதோருதேஷு வாயுஃ கோஷ்டே விஶேஷதஃ| சரந் ப்ரஜ்வலயத்யக்நிஂ க்ஷுதஷௌ ஸ்தஸ்ததோऽதிகம்| ஸ்தூலஂ கோடரவத்தத்தௌ தஹதோऽக்ந்யநிலௌ ச தௌ||" இத்யாதி ந்யாயாத்வாதஸகேநாக்நிநா வநஸ்யேவாஸ்ய மஹதி வ்யாபதுத்பத்யதே| அத பஂஹணோபக்ரமஃ க்ரியதேऽஸ்ய ததாऽऽமதோஷோ வர்தேத| கஶஸ்ய த்வவிருத்தோபக்ரமத்வாத்விஸூசிகாதிஃ ஸுகேநோபக்ரம்யஃ| தஸ்மாத்கார்ஶ்யமேவ ஸ்தௌல்யாத்வரம்| க்ரஶிமேதி கஶஶப்தாத்பத்வாதிபாடாதிமநிச், ரதோ ஹலாதேரிதி ரேபாதேஶஃ| ஸ்தவிமேதி தடாதேராகதிகணத்வாதிமநிஜிதி கேசித்| தஸ்மிஂஶ்ச ஸதி ஸ்தூலதூரேதி யணாதிபரஸ்ய லோபஃ, காரஸ்ய ச குணஃ|

Adhikarana kArshyasya pradhAnauShadham (33) · Śloka 33

அத கஶே கீதஶஂ பேஷஜஂ யோஜ்யம் ? இத்யாஹ - - - - | யோஜயேத்தஂஹணஂ தத்ர ஸர்வஂ பாநாந்நபேஷஜம்||௩௩||

ஸ௦-தத்ர-கஶே, பஂஹணஂ ஸர்வஂ பாநாந்நௌஷதஂ யோஜ்யம்|

Adhikarana kArshyasya pradhAnatarauShadham (34-35) · Śloka 35

அசிந்தயா ஹர்ஷணேந த்ருவஂ ஸந்தர்பணேந ச| ஸ்வப்நப்ரஸங்காச்ச கஶோ வராஹ இவ புஷ்யதி||௩௪|| ந ஹி மாஂஸஸமஂ கிஞ்சிதந்யத்தேஹபஹத்த்வகத்| மாஂஸாதமாஂஸஂ மாஂஸேந ஸம்பதத்வாத்விஶேஷதஃ||௩௫||

ஸ௦-அசிந்தயா-சேதஸஃ ஶோககார்யாத்யநாகுலத்வேந, ததா ஹர்ஷணேந-சித்ததுஷ்ட்யா, ததா ஸந்தர்பணேந-ஆஹாரவிஶேஷாதிநா பஂஹணேந, ததா ஸ்வப்நப்ரஸங்காத்-அதிநித்ராஸேவநேந, கஶஃ புஷ்யதி-ஸர்வோபசிததாதுஃ ஸம்பத்யதே| க இவ ? வராஹ ஏவ,-ஶூகரோ யதா| அந்யேப்யஶ்ச புஷ்டிஹேதுப்யஃ கஶவிஷயே ஸ்வப்ந ஏவ ப்ரதாந இதி தர்ஶயிதுஂ வராஹோ தஷ்டாந்தத்வேநோபந்யஸ்தோ க்ரந்தகதா| ததா ஹி-வராஹஸ்ய ஸ்வப்நமந்தரேண ந கஶ்சித்ததாவிதோऽப்யவஹாராதிருபலப்யதே, யதாऽஸௌ புஷ்டோऽதிமேதுரோ தஶ்யதே| அதிஸ்தூலாதிகஶயோஶ்ச லக்ஷணஂ முநிநாऽப்யதாயி (ச. ஸூ. அ. ௨௧|௯) - "மேதோமாஂஸாதிவத்தத்வாச்சலஸ்பிகுதரஸ்தநஃ| அயதோபச்சயோத்ஸாஹோ நரோऽதிஸ்தூல உச்யதே||" ததா (ச. ஸூ. அ. ௨௧|௧௪)- "ஶுஷ்கஸ்பிகுதரக்ரீவோ தமநீஜாலஸந்ததஃ| த்வகஸ்திஶேஷோऽதிகஶஃ ஸ்தூலபர்வா நரோ மதஃ||" இதி| ஸ௦-மாஂஸேந ஸமமபரஂ தேஹபஹத்த்வகரஂ ந ச வித்யதே| ஸர்வபஹத்த்வகரேப்யோ மாஂஸமதிபஂஹணமித்யர்தஃ| விஶேஷேண மாஂஸாதமாஂஸஂ தேஹபஹத்த்வகத்| குதஃ ? இத்யாஹ-மாஂஸேந ஸம்பதத்வாத்,-புஷ்டத்த்வாத்|

Adhikarana sthUlakRushayoH samAsenopakramaH, sthUlakRushayoryavagodhUmaM hitam (36) · Śloka 36

ஏவஂ விஸ்தரேண ஸ்தூலகஶயோருபக்ரமமுக்த்வா ஸமாஸேநாஹ - - - - குரு சாதர்பணஂ ஸ்தூலே விபரீதஂ ஹிதஂ கஶே| யவகோதூமமுபயோஸ்தத்யோக்யாஹிதகல்பநம்||௩௬||

ஸ௦-யத்குரு யச்சாபதர்பணஂ, தத்ஸமாஸேந ஸ்தூலே ஹிதஂ மாக்ஷிகஶாலூகாதி| ஏதாத்தி ரௌக்ஷ்யாந்மேதஃ க்ஷபயதி, கௌரவாச்ச ஶீக்ரஂ ஜராஂ ந கச்சதி| யததோ விபரீதஂ-லகு ஸந்தர்பணஂ ச, தததிகஶே ஹிதஂ ஶாலிஷஷ்டிகைணேயஶஶலாவகபிஞ்ஜலாதிகம்| அதிகஶஸ்ய ஹ்யக்நிரபி கஶோ பவதி| தஸ்மாத்யபி தஸ்ய குர்வந்நபாநௌஷதமுபயுஜ்யதே, ததோऽக்நிஸாதோऽஸ்ய ஜாயதே| ததாऽஸ்ய லகு அபதர்பணமுபயுஜ்யதே, தத்பூயஃ கார்ஶ்யாயாஸ்ய ஸ்யாத்| தஸ்மால்லகு ஸந்தர்பணஂ ச யத்தத்கஶாய ஹிதம்| குரு சேத்யத்ர சஶப்தால்லகு ச யததர்பணஂ ஶ்யாமாககோரதூஷாதிகஂ, ததாऽந்யதபி யந்ந குரு ந ச லகு மேதோக்நஂ ஜாகரவ்யவாயவ்யாயாமசிந்தாதிகஂ, தச்ச ஸ்தூலே ஹிதமிதி கம்யதே| உபயோஃ-ஸ்தூலகஶயோர்யவகோதூமஂ ஹிதம்| கிம்பூதஂ யவயோகதூமம் ? இத்யாஹ-தத்யோக்யேத்யாதி| தயோஃ-ஸ்தூலகஶயோஃ, யோக்யா-உசிதா, ஆஹிதா-கதா, கல்பநா-ஸஂயோகஸஂஸ்காராதிநோபயோகோऽபாயோ வா, யஸ்மிந் யவகோதூமே, ததேவம்| யவாஃ ஸ்தூலே ஹிதாஃ, கோதூமாஃ கஶே, இத்யர்தஃ| 'ஹிதயோகே சதுர்தீ வக்தவ்யா" இத்யஸ்ய ப்ராயிகத்வாத் ஸ்தூலே ஹிதமித்யத்ர ந சதுர்தீ| அந்யேऽபி ஹ்யேவஂ ப்ரயோகா தஶ்யந்தே| யதா ருத்ரடஸ்ய (காவ்யாலங்காரே அ. ௫|௧௪ டீ.) - "ஸாமாஜா தீமதாஂ ஹிதம்|" இதி| ததாऽஸ்யைவ (ஹ. ஸூ. அ. ௬|௨௯) - "விலேபி க்ராஹிணீ ஹத்யா தஷ்ணாக்நீ தீபநீ ஹிதா| வ்ரணாக்ஷிரோகஸஂஶுத்ததுர்பலஸ்நேஹபாயிநாம்||" இதி|

Adhikarana bahavo~apyupakrama dvitvAnnAtiricyante (14) · Śloka 14

நநு, அதீஸாரஜ்வரகுல்மாதீநாமநேகரூபத்வாதநந்தா ஏவோபக்ரமாஃ ப்ராப்தாஃ| தத்கதமுக்தம் ? "உபக்ரம்யஸ்ய ஹி த்வித்வாத்திதைவோபக்ரமோ மதஃ| " இதி| அத ஆஹ - - - - தோஷகத்யாऽதிரிச்யந்தே க்ராஹிபேத்யாதிபேததஃ| உபக்ரமா ந தே த்வித்வாத்பிந்நா அபி கதா இவ||௩௭|| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே த்விவிதோபக்ரமணீயோ நாம சதுர்தஶோऽத்யாயஃ||௧௪||

ஸ௦-தோஷாணாஂ-பதக்ரூபாணாஂ ஸஂஸர்கஸந்நிபாதாதிதரதமபேதேநாऽऽநந்த்யஂ யாதாநாஂ யா கதிஃ, ததா தேஷாமேவ ஸ்தாநவத்திக்ஷயலக்ஷணா யா கதிஃ, ததா திர்யகூர்த்வாதோலக்ஷணா யா கதிஃ, ததா ஶாகாகோஷ்டாஸ்திஸந்திலக்ஷணா ச யா கதிஃ, தயா| அதிரிச்யந்தே-பஹவோ பவந்த்யுபக்ரமாஃ| கதம் ? இத்யாஹ-க்ராஹிபேத்யாதிபேததஃ,-க்ராஹீ ச பேதீ ச க்ராஹிபேதிநௌ, தாவாதீ யேஷாஂ-ரோகாநுரோதாந்நாநாவிதாநாமுபக்ரமாணாஂ, தே க்ராஹிபேத்யாதயஃ, தேஷாஂ பேதோ-விஶேஷோ, க்ராஹிபேத்யாதிபேதஃ, தஸ்மாத்| யத்யப்யதிரிச்யந்தே-அநந்தாஃ ஸம்பத்யந்தே, ததாऽபி த்வித்வாத்-ஸந்தர்பணாபதர்பணரூபாத், ந தேऽதிரிச்யந்தே| ஸந்தர்பணரூபத்வமபதர்பணரூபத்வஂ வா வர்ஜயித்வா ந தேஷாமுபக்ரமாணாஂ ரூபாந்தரஂ ஸம்பவதீத்யர்தஃ| கதமிவ நாதிரிச்யந்தே? இத்யாஹ-பிந்நா அபி கதா இவ| யதா,-வாதாதிதோஷவஶாந்நாநாவிதா அபி ஜ்வராதயோ பஂஹணலங்கநஸாத்யத்வஂ [ஸாமத்வஂ நிராமத்வஂ வா ] நாதிவர்தந்தே, யதோபக்ரமா அபீதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே த்விவிதோபக்ரமணீயாத்யாயஶ்சதுர்தஶஃ ஸமாப்தஃ|| ௧௪||