14. dvividhōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

దోషోపక్రమణీయాదనంతరం ద్వివిధోపక్రమణీయారంభేఽయం సంబంధః| పూర్వం సామాన్యేనోపక్రమో దోషోపక్రమణీయేఽభిహితః|

Adhikarana dvividhopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

అత్ర తూపక్రమస్య విశేష ఉచ్యత ఇత్యాహ - - - - అథాతో ద్వివిధోపక్రమణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||

స0-ద్వివిధం-ద్విప్రకారం చ తదుపక్రమణం చ ద్వివిధోపక్రమణం, తస్మై హితో ద్వివిధోపక్రమణీయః| శేషం పూర్వవత్| ఉపక్రమశ్చ సమాసతో ద్వివిధః, తంత్రాంతరపఠితానాం చతుర్ణాముపక్రమాణామత్రైవాంతర్భవాత్|

Adhikarana upakramasya dvaividhyam, dvaividhyanirUpaNam (1) · Śloka 1

అత ఏవ సహేతుకముపదిశన్నాహ - - - - ఉపక్రమ్యస్య హి ద్విత్వాద్ద్విధైవోపక్రమో మతః| |1|

స0-హి-యస్మాత్, ఉపక్రమ్యస్య-చికిత్స్యస్య, ద్విత్వాద్ధేతోరుపక్రమో ద్విధైవ మతః-ఇష్టః| ఏవశబ్దోఽవధారణం కుర్వన్ పరమతం క్షిపతి|

Adhikarana bRuMhaNala~gghanayorlakShaNam (1-3) · Śloka 3

కథం ద్విధా ? ఇత్యాహ - - - - ఏకః సంతర్పణస్తత్ర ద్వితీయశ్చాపతర్పణః|1| బృంహణో లంఘనశ్చేతి తత్పర్యాయావుదాహృతౌ| బృంహణం యద్బృహత్వాయ లంఘనం లాఘవాయ యత్||2|| దేహస్య| ||3||

స0-తత్ర-తయోర్ద్వయోరుపక్రమయోః, ఏక సంతర్పణరూప ఉపక్రమో, ద్వితీయశ్చాపతర్పణరూప ఉపక్రమః| బృంహణో లంఘనశ్చ తయోః-సంతర్పణాపతర్పణయోః, పర్యాయౌ తత్పర్యాయావుదాహృతౌ|| బృంహణం తదుచ్యతే యద్దేహస్య బృహత్త్వాయ భవతి| లంఘనం తదుచ్యతే యద్దేహస్య లాఘవాయ-లాఘవోత్పాదనాయ, భవతి|

Adhikarana la~gghanabRuMhaNe udAharati (1) · Śloka 1

| భవతః ప్రాయో భౌమాపమితరచ్చ తే||1||

స0-తచ్చ తచ్చ తే,-సంతర్పణాపతర్పణే, భౌమాపమితరచ్చ భవతః| భూమేరిదం భౌమం| అపామిదమాపం| భౌమయుక్తమాపం సంతర్పణం| ఇతరత్-భౌమాపాదన్యదగ్నివాయ్వాకాశాత్మకమపతర్పణం| ప్రాయోగ్రహణాత్కిఞ్హ్చిద్భౌమాపమప్యపతర్పణం| యథా,-యవకమసూరమకుష్ఠతండులీయాది| తథా, అగ్నిపవనోత్కటస్య కటుకస్యాపి శుంఠీపిప్పల్యాదేః సంతర్పణత్వం, వృష్యత్వేన సంతర్పణకార్యదర్శనాత్|

Adhikarana snehAdInAM bRuMhaNe rUkShAdInAM ca la~gghane~antarbhAvaH (3-4) · Śloka 4

అధునా స్నేహనాదేశ్చతుర్విధస్యోపక్రమస్య సంతర్పణాపతర్పణయోరేవాంతర్భావం దర్శయన్నాహ - - - - | స్నేహనం రూక్షణం కర్మ స్వేదనం స్తంభనం చ యత్||3|| భూతానాం తదపి ద్వైధ్యాద్ద్వితయం నాతివర్తతే| |4|

స0-స్నేహనాది యచ్చతుర్విధం కర్మ, తదపి ద్వితయం-సంతర్పణాపతర్పణరూపం, నాతివర్తతే-నాతిక్రామతి| కుతో హేతోః ? ఇత్యాహ-భూతానాం సంతర్పణాపతర్పణరూపాత్ ద్వైధ్యాత్-ద్విప్రకారకత్వాత్|

Adhikarana la~gghanabhedau (4) · Śloka 4

ఇదానీం ప్రత్యేకం తయోర్భేదానాహ - - - - | శోధనం శమనం చేతి ద్విధా తత్రాపి లంఘనం||4||

స0-తత్ర-తయోః సంతర్పణాపతర్పణయోర్బృంహణలంఘనాపరపర్యాయయోర్మధ్యే, యల్లంఘనం-అపతర్పణం, తత్ ద్విధా| కథం ? ఇత్యాహ-శోధనం శమనం చేతి| ఇతి హేత్వర్థే, యతః శోధనం శమనం చ తతో ద్విధేత్యర్థః|

Adhikarana shodhanasya lakShaNaM bhedAshca (5) · Śloka 5

ఇదానీం శోధనస్య లక్షణం ప్రభేదం చాధికృత్యాహ - - - - యదీరయేద్వహిర్దోషాన్ పంచధా శోధనం చ తత్| నిరూహో వమనం కాయశిరోరేకోఽస్రవిస్రుతిః||5||

స0-యదౌషధం దోషాన్-వాతాదీనంతఃస్థితాన్, బహిరీరయేత్-క్షిపేత్, తచ్ఛోధనం| తచ్చ పంచధా,-పంచవిధం| తదేవ పంచవిధత్వమాహ-నిరూహ ఇత్యాది| నిరూహో-బస్తిః, తథా వమనం, తథా కాయవిరేకః శిరోవిరేకశ్చ, తథాఽస్రవిస్రుతిః-రక్తస్రావశ్చ, ఇతి పంచధా శోధనం| సర్వశరీరస్య శిరఃప్రభృతేరధోమలనిర్హరణం యత్ స కాయవిరేకశబ్దేనోచ్యతే| యత్తు కేవలం శిరఃసంజ్ఞకస్య శరీరావయవస్య ఘ్రాణేనోర్ధ్వమలనిర్హరణం స శిరోవిరేకః|

Adhikarana shamanasya lakShaNaM bhedAshca (6-7) · Śloka 7

సంప్రతి శమనాఖ్యస్య లక్షణం ప్రభేదం చాధికృత్యాహ - - - - న శోధయతి యద్దోషాన్ సమాన్నోదీరయత్యపి| సమీకరోతి విషమాన్ శమనం తచ్చ సప్తధా||6|| పాచనం దీపనం క్షుత్తృడ్వ్యాయామాతపమారుతాః| |7|

స0-యదౌషధం దోషాన్-వాతాదీన్, న శోధయతి-నాంతఃస్థితాన్ బహిర్నిష్కాసయతి, తథా సమాన్-స్వప్రమాణస్థాన్, నోదీరయతి-న చోత్క్లేశయతి, విషమాంశ్చ-స్వప్రమాణాద్ధీనాధికభవావస్థితాన్, సమీకరోతి-స్వప్రమాణస్థాన్ విదధాతి, తచ్ఛమనముచ్యతే| తచ్చ సప్తధా,-సప్తప్రకారం, పాచనాదిభేదేన| పాచయతీతి పాచనం| పచతోఽగ్రేః పక్తుం శక్తిమధికాం యదుత్పాదయతి తద్ద్రవ్యం క్రియా వా పాచనముచ్యతే| యథా,-లంఘనం ముస్తాది వా| దీపనం యథా,-ఘృతాది| తంత్రాంతరే చ దీపనపాచనయోర్లక్షణముక్తం| యథా,_"యదగ్నికృత్పచేన్నామం దీపనం తద్యథా ఘృతం| పాచనం తద్విపర్యస్తం యథా వక్ష్యామి లంఘనం||" ఇతి| [క్షారపాణినాఽప్యుక్తం-"పాచనం పాచయేద్దోషాన్ సామాన్ శమనమేవ తు| దీపనం హ్యగ్నికృత్త్వామం కదాచిత్పాచయేన్న వా||" ఇతి| ] క్షుత్తృట్శబ్దాభ్యాం క్షుతృష్ణానిగ్రహావిహ గృహీతౌ|

Adhikarana bRuMhaNaM shamanameva (7) · Śloka 7

పాచనాదీనాం దోషశమనత్వముక్తం| తచ్చ వాతే వాతపిత్తే చ న సంభవతీత్యాహ - - - - | బృంహణం శమనం త్వేవ వాయోః పిత్తానిలస్య చ||7||

స0-తుశబ్దో విశేషే| విశేషస్తు లంఘనాపేక్షయా| శోధనం శమన చేతి ద్విధా లంఘనముక్తం| బృంహణమపి శోధనం భవతి| యథా,-దుగ్ధాదిద్రవ్యం, శోధనస్వభావద్రవ్యాత్| తేన యథావిధేన ద్రవ్యేణ కేవలస్య వాతస్య పిత్తయుక్తస్య వా కోప ఆశంక్యతే| యథా-లంఘనేన శోధనద్రవ్యేణ హరీతక్యాదినా| తతో బృంహణస్య విశేషార్థస్తుశబ్దః కృతః| బృంహణం యచ్ఛోధనం తన్మరుతః కేవలస్య పిత్తసహితస్య వా శమనం, న తు లంఘనశోధనవత్కోపనం| ఏవకారోఽవధారణార్థః| బృంహణం శోధనరూపం వాతస్య పిత్తయుక్తస్య వా శమనమేవోక్తం, న కోపనం జాతుచిదిత్యర్థః| లంఘనం తూభయరూపమపి వాతస్య వాతపిత్తయోర్వా కోపేనమేవ|

Adhikarana bRuMhAH (8-9) · Śloka 9

ఇదానీం బృంహ్యనాహ - - - - బృంహయేద్వ్యాధిభైషజ్యమద్యస్త్రీశోకకర్శితాన్| భారాధ్వోరఃక్షతక్షీణరూక్షదుర్బలవాతలాన్||8|| గర్భిణీసూతికాబాలవృద్ధాన్ గ్రీష్మేఽపరానపి| |9|

స0-కర్శితశబ్దస్య వ్యాధ్యాదిభిః ప్రత్యేకం సంబంధః| వ్యాధికర్శితాన్ బృంహయేత్| ఏవం శేషేష్వపి యోజ్యం| భారాదిభిః క్షీణస్య ప్రత్యేకం సంబంధః| భారక్షీణాన్ బృంహయేత్| ఏవం శేషేషు| రూక్షాదీన్ బృంహయేత్| గ్రీష్మేఽపరానపి-అన్యాననుక్తానపి బృంహయేత్| [ఇత్థం చ గ్రీష్మే సర్వానపి బృంహయేత్,] అతితరాం తు వ్యాధికర్శితాదీన్ బృంహయేత్|

Adhikarana bRuMhaNAni (9-10) · Śloka 10

కైర్బృంహయేత్ ? ఇత్యాహ - - - - | మాంసక్షీరసితాసర్పిర్మధురస్నిగ్ధబస్తిభిః||9|| స్వప్నశయ్యాసుఖాభ్యంగస్నాననిర్వృతిహర్షణైః| |10|

స0-మాంసాదిభిర్బృంహయేత్ బస్తిభిశ్చ| కథంభూతైర్బస్తిభిః ? మధురస్నిగ్ధైః, న తు రూక్షతీక్ష్ణైః, తేషామపతర్పణస్వభావత్వాత్| స్వప్నో-నిద్రా| శయ్యాసుఖం-ఖట్వాజనితం శర్మ| నిర్వృతిః-చిత్తస్యామాకులత్వం|

Adhikarana la~gghanIyAH (10-11) · Śloka 11

లంఘనీయానాహ - - - - | మేహామదోషాతిస్నిగ్ధజ్వరోరుస్తంభకుష్ఠినః||10|| విసర్పవిద్రాధిప్లీహశిరఃకంఠాక్షిరోగిణః| స్థూలాంశ్చ లంఘయేన్నిత్యం శిశిరే త్వపరానపి||11||

స0-మేహాదీనామినిర్మత్వర్థీయః| మేహిప్రభృతీన్ లంఘయేత్| శిశిరే పునరపరానపి-అన్యానపి, ఇతి వ్యాధితానాం గ్రహణం| స్వస్థానాం తు శిశిరే హేమంతవిధిర్విశేషేణోక్త ఏవ| శిశిరశబ్దః శీతమాత్రోపలక్షణార్థః| తేన హేమంతేఽపి లంఘయేదిత్యర్థ ఉపలభ్యతే|

Adhikarana la~gghanabhedasya shodhanasya viShayaH, pAcanadIpanayorviShayaH, kShuttRuShorviShayaH, vyAyAmAtapamArUtAnAM viShayaH (12-15) · Śloka 15

పూర్వముక్తం లంఘనం ద్విధా,-శోధనం శమనం చేతి| తత్ర శోధనవిషయం నిరూపయన్నాహ - - - - తత్ర సంశోధనైః స్థౌల్యబలపిత్తకఫాధికాన్| ఆమదోషజ్వరచ్ఛర్దిరతీసారహృదామయైః||12|| విబంధగౌరవోద్గారహృల్లాసాదిభిరాతురాన్| మధ్యస్థౌల్యాదికాన్ ప్రాయః పూర్వం పాచనదీపనైః||13|| ఏభిరేవామయైరార్తాన్ హీనస్థౌల్యబలాదికాన్| క్షుత్తృష్ణానిగ్రహైర్దోషైస్త్వార్తాన్ మధ్యబలైర్దృఢాన్||14|| సమీరణాతపాయాసైః కిముతాల్పబలైర్నరాన్| |15|

స0-లంఘయేదితి వర్తతే| తత్ర-తేషు లంఘనీయేషు మధ్యే, సంశోధనాఖ్యైర్లంఘనైః స్థైల్యాద్యధికాన్ తథా, ఆమదోషాదిభిరార్తాన్ లంఘయేత్| మధ్యేత్యాది| తథా మధ్యస్థౌల్యబలపిత్తకఫానేభిరేవ- ఆమదోషాదిభిర్గదైరాతురాన్ ప్రాయః పూర్వం పాచనదీపనైర్లంఘనభేదైర్లంఘయేత్| ప్రాయోగ్రహణం దేశకాలాద్యపేక్షయా నియమస్యాసర్వవిషయత్వజ్ఞాపనార్థం| హీనస్థౌల్యబలాదికాంస్తు సతః క్షుత్తృష్ణానిగ్రహైః-బుభుక్షాపిపాసావేగవిధారణాఖ్యైర్లంఘనవిశేషైర్లంఘయేత్| దోషైః-వాతపిత్తకఫైర్మధ్యబలైరార్తాన్, తథా దృఢాన్-శక్తాన్, సమీరణాదిభిర్లంఘయేత్| ఆయాసో-వ్యాయామః| కిముత-కింపునః ? అల్పబలైర్దోషైరార్తాన్ సమీరణాదిభిర్లంఘయేత్| సుతరాం హీనబలైరార్తాన్ లంఘయేదేవేత్యర్థః|

Adhikarana la~gghanIyAn na bRuMhayet (15) · Śloka 15

| న బృంహయేల్లంఘనీయాన్|15|

స0-లంఘనీయాన్-లఙ్హ్ఘనార్హాన్ మేహామదోషాదియుతాన్, న బృంహయేత్|

Adhikarana bRuMhyAn mRudu la~gghayet (15-16) · Śloka 16

తర్హి బృంహ్యస్య వాతలాదేర్యదా జ్వరాదివ్యాధిర్లంఘనసాధ్యో జాయతే, తదా కిం లంఘనం కార్యముత బృంహణం ? ఇత్యత్ర సంశయః| ఇత్యాహ - - - - | బృంహ్యాంస్తు మృదు లంఘయేత్||15|| యుక్త్యా వా దేశకాలాదిబలతస్తానుపాచరేత్| |16|

స0-యే పునర్బృంహ్యాస్తాన్ లంఘనసాధ్యామయార్తాన్ మృదు కృత్వా లంఘయేత్,-మృదునా లంఘనప్రకారేణాపతర్పయేదిత్యర్థః| యుక్త్వా వాప్రయోగేణ సంతర్పణాపతర్పణవ్యామిశ్రలక్షణేన, దేశకాలాదీనాం బలతః-అనురోధేన, తానుపాచరేత్-ఉపక్రమేత్, వినైవ లంఘనాదిత్యర్థః| ఆదిగ్రహణేన సత్త్వసాత్మ్యాదిగ్రహణం|

Adhikarana bRuMhitasya lakShaNam (16) · Śloka 16

బృంహితలంఘితయోః కిం లక్షణం ? ఇత్యాహ - - - - | బౄంహితే స్యాద్బలం పుష్టిస్తత్సాధ్యామయసంక్షయః||16||

స0-బృంహితే సతి బలం పుష్టిశ్చ స్యాత్| తథా, బృంహణసాధ్యా య ఆమయాస్తేషాం సంక్షయో-వినాశః స్యాత్|

Adhikarana la~gghitasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

సంప్రతి లంఘితలక్షణమాహ - - - - విమలేంద్రియతా సర్గో మలానాం లాఘవం రుచిః| క్షుత్తృట్సహోదయః శుద్ధహృదయోద్గారకంఠతా||17|| వ్యాధిమార్దవముత్సాహస్తంద్రానాశశ్చ లంఘితే| |18|

స0-విమలేంద్రియతాదిస్తంద్రానాశశ్చేత్యంతో గ్రంథో లంఘితలక్షణం| విమలేంద్రియతా-కరణపాటవం| క్షుత్తృషోః సహ-ఏకకాలముదయః| శుద్ధహృదయేతి| హృదయం చోద్గారశ్చ కంఠశ్చ హృదయోద్గారకంఠం, శుద్ధం చ తద్ధృదయోద్గారకంఠం చ తస్య భావః హృదయోద్గారకంఠతా| విమలేంద్రియతాదీనాం పదానామసమస్తానాం నిర్దేశో దోషదేశాద్యనురోధేనైకస్య ద్వయోస్త్రిచతురాణాం బహుతరాణాం వా సర్వేషాం చ లఙ్హ్ఘితలక్షణత్వం భవేత్, న త్వేకస్య ద్వయోర్బహూనాం చోత్పత్తౌ లంఘితలక్షణత్వం భవేత్, మునిరప్యనేనైవ హేతునఽసమాసేనైవ లక్షణం వ్యధత్త| యథా (చ. సూ. అ. 22|34) - "వాతమూత్రపురీషాణాం విసర్గే గాత్రలాఘవే| హృదయోద్గారకంఠాస్యశుద్ధౌ తంద్రాక్లమే గతే|| స్వేదే జాతే రుచౌ చైవ క్షుత్పిపాసాసహోదయే| కృతం లంఘనమాదేశ్యం నిర్వ్యథే చాంతరాత్మని||" ఇతి|

Adhikarana atibRuMhitala~gghitayorlakShaNam (18-19) · Śloka 19

| అనపేక్షితమాత్రాదిసేవితే కురుతస్తు తే||18|| అతిస్థౌల్యాతికార్శ్యాదీన్, వక్ష్యంతే చ సౌషధాః| |19|

స0-తే-బృంహణలంఘనే, అనపేక్షితమాత్రాదిసేవితే అతిస్థౌల్యాతికార్శ్యాదీన్ కురుతః| అనపేక్షితాశ్చ తే మాత్రాదయశ్చ-అనపేక్షితమాత్రాదయః, తైః సేవితే| మాత్రాద్యనపేక్షయా కృతే ఇత్యర్థః| తే చ-అతిస్థౌల్యాతికార్శ్యాదయః, సౌషధాః-సభేషజాః, వక్ష్యంతే-పురస్తాద్భణిష్యంతే|

Adhikarana atisthaulyAdayo rogAH (19) · Śloka 19

అథాతిబృంహితలంఘితయోః కిం లక్షణం ? ఇత్యాహ - - - - | రూపం తైరేవ చ జ్ఞేయమతిబృంహితలంఘితే||19||

స0-అతిబృంహితశ్చాతిలంఘితశ్చేత్యేకవద్భావః| అతిబృంహితేఽతిలంఘితే చ తైరేవ-అతిస్థౌల్యాదిభిః, తథాఽతికార్శ్యాదిభిశ్చ, రూపం-బృంహణలంఘనాతియోగలక్షణం వేద్యం| చశబ్దః సముచ్యయే|

Adhikarana atisthaulyAdInAmupakramaH (20-21) · Śloka 21

తానేవాతిస్థౌల్యాదీనాహ - - - - అతిస్థౌల్యాపచీమేహజ్వరోదరభగందరాన్| కాససన్న్యాసకృచ్ఛ్రామకుష్ఠాదీనతిదారుణాన్||20|| అథైషామతిస్థౌల్యాదీనాముపక్రమమాహ - - - - తత్ర మేదోనిలశ్లేష్మనాశనం సర్వమిష్యతే| |21|

స0-అతిబృంహితమతిస్థౌల్యాదీన్ కురుతే| 'అతిబృంహితం కురుతే ఇత్యనుపాత్తేనాపి ప్రకృతత్వాదత్ర కర్తృపదేన క్రియాపదేన చ సంబంధః కార్యః| అత ఏవ తదపేక్షయాఽతిస్థౌల్యాదీనాం ద్వితీయా| అథవా యోగ్యతయైవానుపాత్తేనాపి సంబంధః క్రియాదినా భవత్యేవ, సుకవిలక్షణస్యైవంస్థితత్వాత్| తథా చ భగవతో వ్యాసస్య-"యశ్చ నింబం పరశునా యశ్చైనం మధుసర్పిషా| యశ్చైనం గంధమాల్యేన సర్వస్య కటురేవ సః||" ఇతి| అత్ర హి ఛేదసేకాలంకరణక్రియాపేక్షయా నింబాదీనాం ద్వితీయాఽర్థసంబంధశ్చ| స0-తత్ర-తేష్వతిస్థౌల్యాదిషు, మేదోనిలశ్లేష్మనాశనం సర్వం-అన్నపానౌషధమిష్యతే|

Adhikarana triphalAdayashctvArH prayogAH, rasA~jjanAdayashcatvAraH prayogAH, viDa~ggAdiyogaH (21-24) · Śloka 24

కిం తత్ ? ఇతి బ్రూతే - - - - | కులత్థజూర్నశ్యామాకయవముద్గమధూదకం||21|| మస్తుదండాహతారిష్టచింతాశోధనజాగరం| మధునా త్రిఫలాం లిహ్యాద్గుడూచీమభయాం ధనం||22|| రసాంజనస్య మహతః పంచమూలస్య గుగ్గులోః| శిలాజతుప్రయోగశ్చ సాగ్నిమంథరసో హితః||23|| విడడ్గం నాగరం క్షారః కాలలోహరజో మధు| యవామలకచూర్ణం చ యోగోఽస్థౌల్యదోషజిత్||24||

స0-కులత్థాదికం స్థూలాయేష్యతే| జూర్ణః-తృణధాన్యవిశేషో దక్షిణాపథే జోంధలక ఇతి ప్రసిద్ధః| దండాహతం-మథితం| త్రిఫలాదీనామన్యతమం మధునా లిహ్యాత్| తథా, రసాంజనాదేశ్చ ప్రయోగోఽగ్నిమంథరససహితో హితః, అతిస్థూలాయేతి ప్రకృతేన యోజ్యం| విడంగాదియోగః సర్వసమభాగోఽతిస్థౌల్యదోషజిత్|

Adhikarana vyoShAdiyogaH (25-28) · Śloka 28

వ్యోషకట్వీవరాశిగ్రువిడంగాతివిషాస్థిరాః| హిడ్గుసౌవర్చలాజాజీయవానీధాన్యచిత్రకాః||25|| నిశే బృహత్యౌ హపుషా పాఠా మూలం చ కేంబుకాత్| ఏషాం చూర్ణం మధు ఘృతం తైలం చ సదృశాంశకం||26|| సక్తుభిః షోడశగుణైర్యుక్తం పీతం నిహంతి తత్| అతిస్థౌల్యాదికాన్ సర్వాన్ రోగానాన్యాంశ్చ తద్ద్విధాన్||27|| హృద్రోగకామలాశ్విత్రశ్వాసకాసగలగ్రహాన్| బుద్ధిమేధాస్మృతికరం సన్నస్యాగ్నేశ్చ దీపనం||28||

స0-వ్యోషాదీని ద్రవ్యాణి చతుర్వింశతిః పరస్పరసమభాగానీత్యేకో భాగః, తత్సమో మధునో ద్వితీయో భాగః, ఘృతస్య తృతీయః, తైలస్య చతుర్థః, ఏషాం సర్వేషాం మిశ్రీభూతానాం షోడశగుణా యవసక్తవః| తదేతత్పీతమతిస్థౌల్యాదికాన్ పూర్వోక్తాన్ సర్వాన్ రోగాన్నిహంతి| అన్యాంశ్చ తథా విధాన్ రోగాన్-బృంహణోత్థానిత్యర్థః| తథా, హృద్రోగాదీన్ నిహంతి| తథా, బుద్ధ్యాదికరం సన్నస్య-మందస్యాగ్నేర్దీపనం చ|

Adhikarana atikArshyAdayo rogAH (29-31) · Śloka 31

సాంప్రతమతిలంఘనోత్థాన్ రోగాన్ సౌషధానాహ - - - - అతికార్శ్యం భ్రమః కాసస్తృష్ణాధిక్యమరోచకః| స్నేహాగ్నినిద్రాదృక్శ్రోత్రశుక్రౌజఃక్షుత్స్వరక్షయః||29|| బస్తిహృన్మూర్ధజంఘోరుత్రికపార్శ్వరుజా జ్వరః| ప్రలాపోర్ధ్వానిలగ్లానిచ్ఛర్దిపర్వాస్థిభేదనం||30|| వర్చోమూత్రగ్రహాద్యాశ్చ జాయంతేఽతివిలంఘనాత్| |31|

స0-అతికార్శ్యాదయోఽతిలంఘనాజ్జాయంతే| స్నేహాదీనాం క్షయశబ్దేన సమాసః, బస్త్యాదీనాం చ రుజాశబ్దేన| మూత్రగ్రహాద్యాశ్చేత్యాద్యశబ్దేన నానావిధానాం వాతరోగాణాం గ్రహణం|

Adhikarana sthaulyApekShayA kArshyaM varam (31) · Śloka 31

యద్యపి కార్శ్యాఖ్యోఽయం మహాన్ దోషః, తథా~పి స్థౌల్యమపేక్ష్య వర ఏవేతి ప్రతిపాదయన్నాహ - - - - | కార్శ్యమేవ వరం స్థౌల్యాత్|31|

స0-అత్ర చాతికార్శ్యమేవ వరమతిస్థౌల్యాదితి వేద్యం, న కార్శ్యమాత్రం స్థౌల్యమాత్రం వా| యస్మాదతిస్థూలాతికృశావేవ లంఘనబృంహణాభ్యాముపక్రమ్యావత్ర వివక్షితౌ, న స్థూలకృశౌ సామాన్యేన|

Adhikarana tatra kAraNam (31-32) · Śloka 32

కార్శ్యమేవ స్థౌల్యాత్ కుతో వరం ? ఇత్యాహ - - - - | న హి స్థూలస్య భేషజం||31|| బృంహణం లంఘనం వాఽలమతిమేదోగ్నివాతజిత్| |32|

స0-యస్మాత్ స్థూలస్య భేషజం బృంహణం నాలం-న సమర్థం, న చ లంఘనం సమర్థం| యస్మాత్స్థూలస్య భేషజమతిమేదోగ్నివాతజిత్| యన్మేదఃక్షపణం తదగ్నినాశకృద్వాతహృచ్చ| స్థూలస్య హి బృంహణేన మేదోఽతితరాముపచీయతే, లంఘనేన చ మేదఃక్షపణం భవతి, కింత్వగ్నిపవనావస్యోపచీయతే| యస్మాత్ బృంహణం-మాంసక్షీరాది, యచ్చ లంఘనం-కోద్రవశ్యామాకాది, తత్పూర్వస్మాద్ధేతోః స్థూలస్య న భేషజం|

Adhikarana dvitIyaM kAraNam (32-33) · Śloka 33

| మధురస్నిగ్ధసౌహిత్యైర్యత్సౌఖ్యేన చ నశ్యతి||32|| క్రశిమా స్థవిమాఽత్యంతవిపరీతనిషేవణైః| |33|

స0-యత్-యస్మాత్, క్రశిమా మధురస్నిగ్ధతృప్తిభిః సౌఖ్యేన-అనాయాసేన చ, నశ్యతి-శామ్యతి, తస్మాత్కార్శ్యం స్థౌల్యాద్వరం| యతశ్చ స్థవిమా-స్థూలత్వం, అత్యంతవిపరీతనిషేవణైః శామ్యతి| అత్యంతం విపరీతాని చ తాని నిషేవణాని చాత్యంతవిపరీతనిషేవణాని తైః,-తిక్తకటుకషాయప్రాయైః రూక్షైరన్నపానౌషధసేవనైరిత్యర్థః| స్థూలకృశయోశ్చ యది బృంహణసాద్యస్తుల్యో వ్యాధిః స్యాత్, తార్హి స్థూలస్యోపక్రమవిరోధాత్తథా సుఖేన న శామ్యతి యథా కృశస్య| లంఘనసాధ్యోఽపి విసూచికాదిర్యాది చైతయోః స్యాత్, సోఽపి కృశస్య శీఘ్రముపశమం గచ్ఛతి| స్థూలస్య తు విరుద్ధోపక్రమత్వాత్ దుఃఖేన శామ్యతి| తథా హి-అత్ర ప్రధానోపక్రమః స్వేదః, స చ తావన్న ఘటతే| "న స్వేదయేదతిస్థూలం" (హృ. సూ. అ. 17|21) ఇతి నిషేధాత్| అథైనం లంఘయతి తదా (సంగ్రహే సూ. అ. 24) - "స్రోతఃసు మేదోరుదేషు వాయుః కోష్ఠే విశేషతః| చరన్ ప్రజ్వలయత్యగ్నిం క్షుతృషౌ స్తస్తతోఽధికం| స్థూలం కోటరవద్దృద్ధౌ దహతోఽగ్న్యనిలౌ చ తౌ||" ఇత్యాది న్యాయాద్వాతసఖేనాగ్నినా వనస్యేవాస్య మహతి వ్యాపదుత్పద్యతే| అథ బృంహణోపక్రమః క్రియతేఽస్య తదాఽఽమదోషో వర్ధేత| కృశస్య త్వవిరుద్ధోపక్రమత్వాద్విసూచికాదిః సుఖేనోపక్రమ్యః| తస్మాత్కార్శ్యమేవ స్థౌల్యాద్వరం| క్రశిమేతి కృశశబ్దాత్పృథ్వాదిపాఠాదిమనిచ్, రఋతో హలాదేరితి రేఫాదేశః| స్థవిమేతి దృఢాదేరాకృతిగణత్వాదిమనిజితి కేచిత్| తస్మింశ్చ సతి స్థూలదూరేతి యణాదిపరస్య లోపః, ఋకారస్య చ గుణః|

Adhikarana kArshyasya pradhAnauShadham (33) · Śloka 33

అథ కృశే కీదృశం భేషజం యోజ్యం ? ఇత్యాహ - - - - | యోజయేద్ధృంహణం తత్ర సర్వం పానాన్నభేషజం||33||

స0-తత్ర-కృశే, బృంహణం సర్వం పానాన్నౌషధం యోజ్యం|

Adhikarana kArshyasya pradhAnatarauShadham (34-35) · Śloka 35

అచింతయా హర్షణేన ధ్రువం సంతర్పణేన చ| స్వప్నప్రసంగాచ్చ కృశో వరాహ ఇవ పుష్యతి||34|| న హి మాంససమం కించిదన్యద్దేహబృహత్త్వకృత్| మాంసాదమాంసం మాంసేన సంభృతత్వాద్విశేషతః||35||

స0-అచింతయా-చేతసః శోకకార్యాద్యనాకులత్వేన, తథా హర్షణేన-చిత్తతుష్ట్యా, తథా సంతర్పణేన-ఆహారవిశేషాదినా బృంహణేన, తథా స్వప్నప్రసంగాత్-అతినిద్రాసేవనేన, కృశః పుష్యతి-సర్వోపచితధాతుః సంపద్యతే| క ఇవ ? వరాహ ఏవ,-శూకరో యథా| అన్యేభ్యశ్చ పుష్టిహేతుభ్యః కృశవిషయే స్వప్న ఏవ ప్రధాన ఇతి దర్శయితుం వరాహో దృష్టాంతత్వేనోపన్యస్తో గ్రంథకృతా| తథా హి-వరాహస్య స్వప్నమంతరేణ న కశ్చిత్తథావిధోఽభ్యవహారాదిరుపలభ్యతే, యథాఽసౌ పుష్టోఽతిమేదురో దృశ్యతే| అతిస్థూలాతికృశయోశ్చ లక్షణం మునినాఽభ్యధాయి (చ. సూ. అ. 21|9) - "మేదోమాంసాతివృద్ధత్వాచ్చలస్ఫిగుదరస్తనః| అయథోపచ్చయోత్సాహో నరోఽతిస్థూల ఉచ్యతే||" తథా (చ. సూ. అ. 21|14)- "శుష్కస్ఫిగుదరగ్రీవో ధమనీజాలసంతతః| త్వగస్థిశేషోఽతికృశః స్థూలపర్వా నరో మతః||" ఇతి| స0-మాంసేన సమమపరం దేహబృహత్త్వకరం న చ విద్యతే| సర్వబృహత్త్వకరేభ్యో మాంసమతిబృంహణమిత్యర్థః| విశేషేణ మాంసాదమాంసం దేహబృహత్త్వకృత్| కుతః ? ఇత్యాహ-మాంసేన సంభృతత్వాత్,-పుష్టత్త్వాత్|

Adhikarana sthUlakRushayoH samAsenopakramaH, sthUlakRushayoryavagodhUmaM hitam (36) · Śloka 36

ఏవం విస్తరేణ స్థూలకృశయోరుపక్రమముక్త్వా సమాసేనాహ - - - - గురు చాతర్పణం స్థూలే విపరీతం హితం కృశే| యవగోధూమముభయోస్తద్యోగ్యాహితకల్పనం||36||

స0-యద్గురు యచ్చాపతర్పణం, తత్సమాసేన స్థూలే హితం మాక్షికశాలూకాది| ఏతాద్ధి రౌక్ష్యాన్మేదః క్షపయతి, గౌరవాచ్చ శీఘ్రం జరాం న గచ్ఛతి| యదతో విపరీతం-లఘు సంతర్పణం చ, తదతికృశే హితం శాలిషష్టికైణేయశశలావకపింజలాదికం| అతికృశస్య హ్యగ్నిరపి కృశో భవతి| తస్మాద్యపి తస్య గుర్వన్నపానౌషధముపయుజ్యతే, తతోఽగ్నిసాదోఽస్య జాయతే| తథాఽస్య లఘు అపతర్పణముపయుజ్యతే, తద్భూయః కార్శ్యాయాస్య స్యాత్| తస్మాల్లఘు సంతర్పణం చ యత్తత్కృశాయ హితం| గురు చేత్యత్ర చశబ్దాల్లఘు చ యదతర్పణం శ్యామాకకోరదూషాదికం, తథాఽన్యదపి యన్న గురు న చ లఘు మేదోఘ్నం జాగరవ్యవాయవ్యాయామచింతాదికం, తచ్చ స్థూలే హితమితి గమ్యతే| ఉభయోః-స్థూలకృశయోర్యవగోధూమం హితం| కింభూతం యవయోగధూమం ? ఇత్యాహ-తద్యోగ్యేత్యాది| తయోః-స్థూలకృశయోః, యోగ్యా-ఉచితా, ఆహితా-కృతా, కల్పనా-సంయోగసంస్కారాదినోపయోగోఽపాయో వా, యస్మిన్ యవగోధూమే, తదేవం| యవాః స్థూలే హితాః, గోధూమాః కృశే, ఇత్యర్థః| 'హితయోగే చతుర్థీ వక్తవ్యా" ఇత్యస్య ప్రాయికత్వాత్ స్థూలే హితమిత్యత్ర న చతుర్థీ| అన్యేఽపి హ్యేవం ప్రయోగా దృశ్యంతే| యథా రుద్రటస్య (కావ్యాలంకారే అ. 5|14 టీ.) - "సామాజా ధీమతాం హితం|" ఇతి| తథాఽస్యైవ (హృ. సూ. అ. 6|29) - "విలేపి గ్రాహిణీ హృద్యా తృష్ణాఘ్నీ దీపనీ హితా| వ్రణాక్షిరోగసంశుద్ధదుర్బలస్నేహపాయినాం||" ఇతి|

Adhikarana bahavo~apyupakrama dvitvAnnAtiricyante (14) · Śloka 14

నను, అతీసారజ్వరగుల్మాదీనామనేకరూపత్వాదనంతా ఏవోపక్రమాః ప్రాప్తాః| తత్కథముక్తం ? "ఉపక్రమ్యస్య హి ద్విత్వాద్ధిధైవోపక్రమో మతః| " ఇతి| అత ఆహ - - - - దోషగత్యాఽతిరిచ్యంతే గ్రాహిభేద్యాదిభేదతః| ఉపక్రమా న తే ద్విత్వాద్భిన్నా అపి గదా ఇవ||37|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్వివిధోపక్రమణీయో నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః||14||

స0-దోషాణాం-పృథగ్రూపాణాం సంసర్గసన్నిపాతాదితరతమభేదేనాఽఽనంత్యం యాతానాం యా గతిః, తథా తేషామేవ స్థానవృద్ధిక్షయలక్షణా యా గతిః, తథా తిర్యగూర్ధ్వాధోలక్షణా యా గతిః, తథా శాఖాకోష్ఠాస్థిసంధిలక్షణా చ యా గతిః, తయా| అతిరిచ్యంతే-బహవో భవంత్యుపక్రమాః| కథం ? ఇత్యాహ-గ్రాహిభేద్యాదిభేదతః,-గ్రాహీ చ భేదీ చ గ్రాహిభేదినౌ, తావాదీ యేషాం-రోగానురోధాన్నానావిధానాముపక్రమాణాం, తే గ్రాహిభేద్యాదయః, తేషాం భేదో-విశేషో, గ్రాహిభేద్యాదిభేదః, తస్మాత్| యద్యప్యతిరిచ్యంతే-అనంతాః సంపద్యంతే, తథాఽపి ద్విత్వాత్-సంతర్పణాపతర్పణరూపాత్, న తేఽతిరిచ్యంతే| సంతర్పణరూపత్వమపతర్పణరూపత్వం వా వర్జయిత్వా న తేషాముపక్రమాణాం రూపాంతరం సంభవతీత్యర్థః| కథమివ నాతిరిచ్యంతే? ఇత్యాహ-భిన్నా అపి గదా ఇవ| యథా,-వాతాదిదోషవశాన్నానావిధా అపి జ్వరాదయో బృంహణలంఘనసాధ్యత్వం [సామత్వం నిరామత్వం వా ] నాతివర్తంతే, యథోపక్రమా అపీతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ద్వివిధోపక్రమణీయాధ్యాయశ్చతుర్దశః సమాప్తః|| 14||