Adhikarana dvividhopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2
అత్ర తూపక్రమస్య విశేష ఉచ్యత ఇత్యాహ - - - - అథాతో ద్వివిధోపక్రమణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||
अत्र तूपक्रमस्य विशेष उच्यत इत्याह - - - - अथातो द्विविधोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upakramasya dvaividhyam, dvaividhyanirUpaNam (1) · Śloka 1
అత ఏవ సహేతుకముపదిశన్నాహ - - - - ఉపక్రమ్యస్య హి ద్విత్వాద్ద్విధైవోపక్రమో మతః| |1|
अत एव सहेतुकमुपदिशन्नाह - - - - उपक्रम्यस्य हि द्वित्वाद्द्विधैवोपक्रमो मतः| |१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhaNala~gghanayorlakShaNam (1-3) · Śloka 3
కథం ద్విధా ? ఇత్యాహ - - - - ఏకః సంతర్పణస్తత్ర ద్వితీయశ్చాపతర్పణః|1| బృంహణో లంఘనశ్చేతి తత్పర్యాయావుదాహృతౌ| బృంహణం యద్బృహత్వాయ లంఘనం లాఘవాయ యత్||2|| దేహస్య| ||3||
कथं द्विधा ? इत्याह - - - - एकः सन्तर्पणस्तत्र द्वितीयश्चापतर्पणः|१| बृंहणो लङ्घनश्चेति तत्पर्यायावुदाहृतौ| बृंहणं यद्बृहत्वाय लङ्घनं लाघवाय यत्||२|| देहस्य| ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana la~gghanabRuMhaNe udAharati (1) · Śloka 1
| భవతః ప్రాయో భౌమాపమితరచ్చ తే||1||
| भवतः प्रायो भौमापमितरच्च ते||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehAdInAM bRuMhaNe rUkShAdInAM ca la~gghane~antarbhAvaH (3-4) · Śloka 4
అధునా స్నేహనాదేశ్చతుర్విధస్యోపక్రమస్య సంతర్పణాపతర్పణయోరేవాంతర్భావం దర్శయన్నాహ - - - - | స్నేహనం రూక్షణం కర్మ స్వేదనం స్తంభనం చ యత్||3|| భూతానాం తదపి ద్వైధ్యాద్ద్వితయం నాతివర్తతే| |4|
अधुना स्नेहनादेश्चतुर्विधस्योपक्रमस्य सन्तर्पणापतर्पणयोरेवान्तर्भावं दर्शयन्नाह - - - - | स्नेहनं रूक्षणं कर्म स्वेदनं स्तम्भनं च यत्||३|| भूतानां तदपि द्वैध्याद्द्वितयं नातिवर्तते| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana la~gghanabhedau (4) · Śloka 4
ఇదానీం ప్రత్యేకం తయోర్భేదానాహ - - - - | శోధనం శమనం చేతి ద్విధా తత్రాపి లంఘనం||4||
इदानीं प्रत्येकं तयोर्भेदानाह - - - - | शोधनं शमनं चेति द्विधा तत्रापि लङ्घनम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shodhanasya lakShaNaM bhedAshca (5) · Śloka 5
ఇదానీం శోధనస్య లక్షణం ప్రభేదం చాధికృత్యాహ - - - - యదీరయేద్వహిర్దోషాన్ పంచధా శోధనం చ తత్| నిరూహో వమనం కాయశిరోరేకోఽస్రవిస్రుతిః||5||
इदानीं शोधनस्य लक्षणं प्रभेदं चाधिकृत्याह - - - - यदीरयेद्वहिर्दोषान् पञ्चधा शोधनं च तत्| निरूहो वमनं कायशिरोरेकोऽस्रविस्रुतिः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shamanasya lakShaNaM bhedAshca (6-7) · Śloka 7
సంప్రతి శమనాఖ్యస్య లక్షణం ప్రభేదం చాధికృత్యాహ - - - - న శోధయతి యద్దోషాన్ సమాన్నోదీరయత్యపి| సమీకరోతి విషమాన్ శమనం తచ్చ సప్తధా||6|| పాచనం దీపనం క్షుత్తృడ్వ్యాయామాతపమారుతాః| |7|
सम्प्रति शमनाख्यस्य लक्षणं प्रभेदं चाधिकृत्याह - - - - न शोधयति यद्दोषान् समान्नोदीरयत्यपि| समीकरोति विषमान् शमनं तच्च सप्तधा||६|| पाचनं दीपनं क्षुत्तृड्व्यायामातपमारुताः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhaNaM shamanameva (7) · Śloka 7
పాచనాదీనాం దోషశమనత్వముక్తం| తచ్చ వాతే వాతపిత్తే చ న సంభవతీత్యాహ - - - - | బృంహణం శమనం త్వేవ వాయోః పిత్తానిలస్య చ||7||
पाचनादीनां दोषशमनत्वमुक्तम्| तच्च वाते वातपित्ते च न सम्भवतीत्याह - - - - | बृंहणं शमनं त्वेव वायोः पित्तानिलस्य च||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhAH (8-9) · Śloka 9
ఇదానీం బృంహ్యనాహ - - - - బృంహయేద్వ్యాధిభైషజ్యమద్యస్త్రీశోకకర్శితాన్| భారాధ్వోరఃక్షతక్షీణరూక్షదుర్బలవాతలాన్||8|| గర్భిణీసూతికాబాలవృద్ధాన్ గ్రీష్మేఽపరానపి| |9|
इदानीं बृंह्यनाह - - - - बृंहयेद्व्याधिभैषज्यमद्यस्त्रीशोककर्शितान्| भाराध्वोरःक्षतक्षीणरूक्षदुर्बलवातलान्||८|| गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धान् ग्रीष्मेऽपरानपि| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhaNAni (9-10) · Śloka 10
కైర్బృంహయేత్ ? ఇత్యాహ - - - - | మాంసక్షీరసితాసర్పిర్మధురస్నిగ్ధబస్తిభిః||9|| స్వప్నశయ్యాసుఖాభ్యంగస్నాననిర్వృతిహర్షణైః| |10|
कैर्बृंहयेत् ? इत्याह - - - - | मांसक्षीरसितासर्पिर्मधुरस्निग्धबस्तिभिः||९|| स्वप्नशय्यासुखाभ्यङ्गस्नाननिर्वृतिहर्षणैः| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana la~gghanIyAH (10-11) · Śloka 11
లంఘనీయానాహ - - - - | మేహామదోషాతిస్నిగ్ధజ్వరోరుస్తంభకుష్ఠినః||10|| విసర్పవిద్రాధిప్లీహశిరఃకంఠాక్షిరోగిణః| స్థూలాంశ్చ లంఘయేన్నిత్యం శిశిరే త్వపరానపి||11||
लङ्घनीयानाह - - - - | मेहामदोषातिस्निग्धज्वरोरुस्तम्भकुष्ठिनः||१०|| विसर्पविद्राधिप्लीहशिरःकण्ठाक्षिरोगिणः| स्थूलांश्च लङ्घयेन्नित्यं शिशिरे त्वपरानपि||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana la~gghanabhedasya shodhanasya viShayaH, pAcanadIpanayorviShayaH, kShuttRuShorviShayaH, vyAyAmAtapamArUtAnAM viShayaH (12-15) · Śloka 15
పూర్వముక్తం లంఘనం ద్విధా,-శోధనం శమనం చేతి| తత్ర శోధనవిషయం నిరూపయన్నాహ - - - - తత్ర సంశోధనైః స్థౌల్యబలపిత్తకఫాధికాన్| ఆమదోషజ్వరచ్ఛర్దిరతీసారహృదామయైః||12|| విబంధగౌరవోద్గారహృల్లాసాదిభిరాతురాన్| మధ్యస్థౌల్యాదికాన్ ప్రాయః పూర్వం పాచనదీపనైః||13|| ఏభిరేవామయైరార్తాన్ హీనస్థౌల్యబలాదికాన్| క్షుత్తృష్ణానిగ్రహైర్దోషైస్త్వార్తాన్ మధ్యబలైర్దృఢాన్||14|| సమీరణాతపాయాసైః కిముతాల్పబలైర్నరాన్| |15|
पूर्वमुक्तं लङ्घनं द्विधा,-शोधनं शमनं चेति| तत्र शोधनविषयं निरूपयन्नाह - - - - तत्र संशोधनैः स्थौल्यबलपित्तकफाधिकान्| आमदोषज्वरच्छर्दिरतीसारहृदामयैः||१२|| विबन्धगौरवोद्गारहृल्लासादिभिरातुरान्| मध्यस्थौल्यादिकान् प्रायः पूर्वं पाचनदीपनैः||१३|| एभिरेवामयैरार्तान् हीनस्थौल्यबलादिकान्| क्षुत्तृष्णानिग्रहैर्दोषैस्त्वार्तान् मध्यबलैर्दृढान्||१४|| समीरणातपायासैः किमुताल्पबलैर्नरान्| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana la~gghanIyAn na bRuMhayet (15) · Śloka 15
| న బృంహయేల్లంఘనీయాన్|15|
| न बृंहयेल्लङ्घनीयान्|१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhyAn mRudu la~gghayet (15-16) · Śloka 16
తర్హి బృంహ్యస్య వాతలాదేర్యదా జ్వరాదివ్యాధిర్లంఘనసాధ్యో జాయతే, తదా కిం లంఘనం కార్యముత బృంహణం ? ఇత్యత్ర సంశయః| ఇత్యాహ - - - - | బృంహ్యాంస్తు మృదు లంఘయేత్||15|| యుక్త్యా వా దేశకాలాదిబలతస్తానుపాచరేత్| |16|
तर्हि बृंह्यस्य वातलादेर्यदा ज्वरादिव्याधिर्लङ्घनसाध्यो जायते, तदा किं लङ्घनं कार्यमुत बृंहणम् ? इत्यत्र संशयः| इत्याह - - - - | बृंह्यांस्तु मृदु लङ्घयेत्||१५|| युक्त्या वा देशकालादिबलतस्तानुपाचरेत्| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhitasya lakShaNam (16) · Śloka 16
బృంహితలంఘితయోః కిం లక్షణం ? ఇత్యాహ - - - - | బౄంహితే స్యాద్బలం పుష్టిస్తత్సాధ్యామయసంక్షయః||16||
बृंहितलङ्घितयोः किं लक्षणम् ? इत्याह - - - - | बॄंहिते स्याद्बलं पुष्टिस्तत्साध्यामयसङ्क्षयः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana la~gghitasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18
సంప్రతి లంఘితలక్షణమాహ - - - - విమలేంద్రియతా సర్గో మలానాం లాఘవం రుచిః| క్షుత్తృట్సహోదయః శుద్ధహృదయోద్గారకంఠతా||17|| వ్యాధిమార్దవముత్సాహస్తంద్రానాశశ్చ లంఘితే| |18|
सम्प्रति लङ्घितलक्षणमाह - - - - विमलेन्द्रियता सर्गो मलानां लाघवं रुचिः| क्षुत्तृट्सहोदयः शुद्धहृदयोद्गारकण्ठता||१७|| व्याधिमार्दवमुत्साहस्तन्द्रानाशश्च लङ्घिते| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atibRuMhitala~gghitayorlakShaNam (18-19) · Śloka 19
| అనపేక్షితమాత్రాదిసేవితే కురుతస్తు తే||18|| అతిస్థౌల్యాతికార్శ్యాదీన్, వక్ష్యంతే చ సౌషధాః| |19|
| अनपेक्षितमात्रादिसेविते कुरुतस्तु ते||१८|| अतिस्थौल्यातिकार्श्यादीन्, वक्ष्यन्ते च सौषधाः| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atisthaulyAdayo rogAH (19) · Śloka 19
అథాతిబృంహితలంఘితయోః కిం లక్షణం ? ఇత్యాహ - - - - | రూపం తైరేవ చ జ్ఞేయమతిబృంహితలంఘితే||19||
अथातिबृंहितलङ्घितयोः किं लक्षणम् ? इत्याह - - - - | रूपं तैरेव च ज्ञेयमतिबृंहितलङ्घिते||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atisthaulyAdInAmupakramaH (20-21) · Śloka 21
తానేవాతిస్థౌల్యాదీనాహ - - - - అతిస్థౌల్యాపచీమేహజ్వరోదరభగందరాన్| కాససన్న్యాసకృచ్ఛ్రామకుష్ఠాదీనతిదారుణాన్||20|| అథైషామతిస్థౌల్యాదీనాముపక్రమమాహ - - - - తత్ర మేదోనిలశ్లేష్మనాశనం సర్వమిష్యతే| |21|
तानेवातिस्थौल्यादीनाह - - - - अतिस्थौल्यापचीमेहज्वरोदरभगन्दरान्| काससन्न्यासकृच्छ्रामकुष्ठादीनतिदारुणान्||२०|| अथैषामतिस्थौल्यादीनामुपक्रममाह - - - - तत्र मेदोनिलश्लेष्मनाशनं सर्वमिष्यते| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana triphalAdayashctvArH prayogAH, rasA~jjanAdayashcatvAraH prayogAH, viDa~ggAdiyogaH (21-24) · Śloka 24
కిం తత్ ? ఇతి బ్రూతే - - - - | కులత్థజూర్నశ్యామాకయవముద్గమధూదకం||21|| మస్తుదండాహతారిష్టచింతాశోధనజాగరం| మధునా త్రిఫలాం లిహ్యాద్గుడూచీమభయాం ధనం||22|| రసాంజనస్య మహతః పంచమూలస్య గుగ్గులోః| శిలాజతుప్రయోగశ్చ సాగ్నిమంథరసో హితః||23|| విడడ్గం నాగరం క్షారః కాలలోహరజో మధు| యవామలకచూర్ణం చ యోగోఽస్థౌల్యదోషజిత్||24||
किं तत् ? इति ब्रूते - - - - | कुलत्थजूर्नश्यामाकयवमुद्गमधूदकम्||२१|| मस्तुदण्डाहतारिष्टचिन्ताशोधनजागरम्| मधुना त्रिफलां लिह्याद्गुडूचीमभयां धनम्||२२|| रसाञ्जनस्य महतः पञ्चमूलस्य गुग्गुलोः| शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसो हितः||२३|| विडड्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु| यवामलकचूर्णं च योगोऽस्थौल्यदोषजित्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyoShAdiyogaH (25-28) · Śloka 28
వ్యోషకట్వీవరాశిగ్రువిడంగాతివిషాస్థిరాః| హిడ్గుసౌవర్చలాజాజీయవానీధాన్యచిత్రకాః||25|| నిశే బృహత్యౌ హపుషా పాఠా మూలం చ కేంబుకాత్| ఏషాం చూర్ణం మధు ఘృతం తైలం చ సదృశాంశకం||26|| సక్తుభిః షోడశగుణైర్యుక్తం పీతం నిహంతి తత్| అతిస్థౌల్యాదికాన్ సర్వాన్ రోగానాన్యాంశ్చ తద్ద్విధాన్||27|| హృద్రోగకామలాశ్విత్రశ్వాసకాసగలగ్రహాన్| బుద్ధిమేధాస్మృతికరం సన్నస్యాగ్నేశ్చ దీపనం||28||
व्योषकट्वीवराशिग्रुविडङ्गातिविषास्थिराः| हिड्गुसौवर्चलाजाजीयवानीधान्यचित्रकाः||२५|| निशे बृहत्यौ हपुषा पाठा मूलं च केम्बुकात्| एषां चूर्णं मधु घृतं तैलं च सदृशांशकम्||२६|| सक्तुभिः षोडशगुणैर्युक्तं पीतं निहन्ति तत्| अतिस्थौल्यादिकान् सर्वान् रोगानान्यांश्च तद्द्विधान्||२७|| हृद्रोगकामलाश्वित्रश्वासकासगलग्रहान्| बुद्धिमेधास्मृतिकरं सन्नस्याग्नेश्च दीपनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atikArshyAdayo rogAH (29-31) · Śloka 31
సాంప్రతమతిలంఘనోత్థాన్ రోగాన్ సౌషధానాహ - - - - అతికార్శ్యం భ్రమః కాసస్తృష్ణాధిక్యమరోచకః| స్నేహాగ్నినిద్రాదృక్శ్రోత్రశుక్రౌజఃక్షుత్స్వరక్షయః||29|| బస్తిహృన్మూర్ధజంఘోరుత్రికపార్శ్వరుజా జ్వరః| ప్రలాపోర్ధ్వానిలగ్లానిచ్ఛర్దిపర్వాస్థిభేదనం||30|| వర్చోమూత్రగ్రహాద్యాశ్చ జాయంతేఽతివిలంఘనాత్| |31|
साम्प्रतमतिलङ्घनोत्थान् रोगान् सौषधानाह - - - - अतिकार्श्यं भ्रमः कासस्तृष्णाधिक्यमरोचकः| स्नेहाग्निनिद्रादृक्श्रोत्रशुक्रौजःक्षुत्स्वरक्षयः||२९|| बस्तिहृन्मूर्धजङ्घोरुत्रिकपार्श्वरुजा ज्वरः| प्रलापोर्ध्वानिलग्लानिच्छर्दिपर्वास्थिभेदनम्||३०|| वर्चोमूत्रग्रहाद्याश्च जायन्तेऽतिविलङ्घनात्| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sthaulyApekShayA kArshyaM varam (31) · Śloka 31
యద్యపి కార్శ్యాఖ్యోఽయం మహాన్ దోషః, తథా~పి స్థౌల్యమపేక్ష్య వర ఏవేతి ప్రతిపాదయన్నాహ - - - - | కార్శ్యమేవ వరం స్థౌల్యాత్|31|
यद्यपि कार्श्याख्योऽयं महान् दोषः, तथा~पि स्थौल्यमपेक्ष्य वर एवेति प्रतिपादयन्नाह - - - - | कार्श्यमेव वरं स्थौल्यात्|३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra kAraNam (31-32) · Śloka 32
కార్శ్యమేవ స్థౌల్యాత్ కుతో వరం ? ఇత్యాహ - - - - | న హి స్థూలస్య భేషజం||31|| బృంహణం లంఘనం వాఽలమతిమేదోగ్నివాతజిత్| |32|
कार्श्यमेव स्थौल्यात् कुतो वरम् ? इत्याह - - - - | न हि स्थूलस्य भेषजम्||३१|| बृंहणं लङ्घनं वाऽलमतिमेदोग्निवातजित्| |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvitIyaM kAraNam (32-33) · Śloka 33
| మధురస్నిగ్ధసౌహిత్యైర్యత్సౌఖ్యేన చ నశ్యతి||32|| క్రశిమా స్థవిమాఽత్యంతవిపరీతనిషేవణైః| |33|
| मधुरस्निग्धसौहित्यैर्यत्सौख्येन च नश्यति||३२|| क्रशिमा स्थविमाऽत्यन्तविपरीतनिषेवणैः| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kArshyasya pradhAnauShadham (33) · Śloka 33
అథ కృశే కీదృశం భేషజం యోజ్యం ? ఇత్యాహ - - - - | యోజయేద్ధృంహణం తత్ర సర్వం పానాన్నభేషజం||33||
अथ कृशे कीदृशं भेषजं योज्यम् ? इत्याह - - - - | योजयेद्धृंहणं तत्र सर्वं पानान्नभेषजम्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kArshyasya pradhAnatarauShadham (34-35) · Śloka 35
అచింతయా హర్షణేన ధ్రువం సంతర్పణేన చ| స్వప్నప్రసంగాచ్చ కృశో వరాహ ఇవ పుష్యతి||34|| న హి మాంససమం కించిదన్యద్దేహబృహత్త్వకృత్| మాంసాదమాంసం మాంసేన సంభృతత్వాద్విశేషతః||35||
अचिन्तया हर्षणेन ध्रुवं सन्तर्पणेन च| स्वप्नप्रसङ्गाच्च कृशो वराह इव पुष्यति||३४|| न हि मांससमं किञ्चिदन्यद्देहबृहत्त्वकृत्| मांसादमांसं मांसेन सम्भृतत्वाद्विशेषतः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sthUlakRushayoH samAsenopakramaH, sthUlakRushayoryavagodhUmaM hitam (36) · Śloka 36
ఏవం విస్తరేణ స్థూలకృశయోరుపక్రమముక్త్వా సమాసేనాహ - - - - గురు చాతర్పణం స్థూలే విపరీతం హితం కృశే| యవగోధూమముభయోస్తద్యోగ్యాహితకల్పనం||36||
एवं विस्तरेण स्थूलकृशयोरुपक्रममुक्त्वा समासेनाह - - - - गुरु चातर्पणं स्थूले विपरीतं हितं कृशे| यवगोधूममुभयोस्तद्योग्याहितकल्पनम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahavo~apyupakrama dvitvAnnAtiricyante (14) · Śloka 14
నను, అతీసారజ్వరగుల్మాదీనామనేకరూపత్వాదనంతా ఏవోపక్రమాః ప్రాప్తాః| తత్కథముక్తం ? "ఉపక్రమ్యస్య హి ద్విత్వాద్ధిధైవోపక్రమో మతః| " ఇతి| అత ఆహ - - - - దోషగత్యాఽతిరిచ్యంతే గ్రాహిభేద్యాదిభేదతః| ఉపక్రమా న తే ద్విత్వాద్భిన్నా అపి గదా ఇవ||37|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్వివిధోపక్రమణీయో నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః||14||
ननु, अतीसारज्वरगुल्मादीनामनेकरूपत्वादनन्ता एवोपक्रमाः प्राप्ताः| तत्कथमुक्तम् ? "उपक्रम्यस्य हि द्वित्वाद्धिधैवोपक्रमो मतः| " इति| अत आह - - - - दोषगत्याऽतिरिच्यन्ते ग्राहिभेद्यादिभेदतः| उपक्रमा न ते द्वित्वाद्भिन्ना अपि गदा इव||३७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने द्विविधोपक्रमणीयो नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
🔊 Audio coming soon