22. gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ઇદાનીં ધૂમપાનાદનન્તરં ગણ્ડૂષવિધિરેવ યુક્તઃ| તદર્થમાહ

Adhikarana gaNDUShAdividhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

અથાતો ગણ્ડૂષાદિવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| )||૩||

સ૦-ગણ્ડૂષાદયો વિધીયન્તેઽસ્મિન્નિતિ ગણ્ડૂષાદિવિધિઃ| આદિશબ્દેન કવલાદિપરિગ્રહઃ|

Adhikarana gaNDUShabhedAH (1) · Śloka 1

ચતુષ્પ્રકરો ગણ્ડૂષઃ સ્નિગ્ધઃ શમનશોધનૌ| રોપણશ્ચ|૧|

સ૦-સ્નિગ્ધાદિભેદેન ચત્વારઃ પ્રકારાઃ-ભેદાઃ, યસ્ય સ ચતુષ્પ્રકારો ગણ્ડૂષો ભવતિ|

Adhikarana gaNDUShANAM doShabhedena viShayaH (1-2) · Śloka 2

| ત્રયસ્તત્ર ત્રિષુ યોજ્યાશ્ચલાદિષુ||૧|| અન્ત્યો વ્રણઘ્નઃ| |૨|

સ૦-તત્ર-તેષુ ગણ્ડૂષેષુ મધ્યે, યથાસઙ્ખ્યં પવનપિત્તશ્લેષ્મસુ ત્રયઃ સ્નિગ્ધાદયો ગણ્ડૂષા યોજ્યાઃ| તત્ર વાતે સ્નિગ્ધો ગણ્ડૂષઃ, પિત્તે શમનઃ, કફે શોધન ઇત્યર્થઃ| અન્ત્યો-રોપણાખ્યો વ્રણઘ્નો-વ્રણસાધન ઉપયુજ્યતે|

Adhikarana snigdhasya dravyANi (2) · Śloka 2

ઇદાનીમેષાં લક્ષણાનિ વક્તુમાહ સ્નિગ્ધોઽત્ર સ્વાદ્વમ્લપટુસાધિતૈઃ| સ્નેહૈઃ|૨|

સ૦- અત્ર-એષુ ગણ્ડૂષેષુ મધ્યે, સ્નિગ્ધો મધુરાદિસાધિતૈઃ સ્નેહૈર્ભવતિ|

Adhikarana shamanasya dravyANi (2) · Śloka 2

| સંશમનસ્તિક્તકષાયમધુરૌષધૈઃ||૨||

સ૦-શમનસ્તિક્તાદિભિરૌષધૈઃ-પટોલારિષ્ટજમ્બ્વામ્રામધુકક્વાથશર્કરોદકક્ષૌદ્રાદિભિઃ સ્યાત્|

Adhikarana shodhanasya dravyANi (3) · Śloka 3

શોધનસ્તિક્તકટ્વમ્લપટૂષ્ણૈઃ| |૩|

સ૦-શોધનો ગણ્ડૂષસ્તિક્તકટ્વમ્લાદિભિરૌષધૈર્ભવતિ|

Adhikarana ropaNasya dravyANi (3) · Śloka 3

રોપણઃ પુનઃ| કષાયતિક્તકૈઃ|૩|

સ૦-રોપણસ્તુ ગણ્ડૂષઃ કષાયતિક્તકૈઃ સ્યાત્|

Adhikarana gaNDUShArthaM dravyANi (3-4) · Śloka 4

નનુ, દ્રવ્યાણાં શુષ્કત્વાદ્ગણ્ડૂષાનુપપત્તિરિતિ ચેત્તત્રાહ | તત્ર સ્નેહઃ ક્ષીરં મધૂદકમ્||૩|| શુક્તં મધ્યં રસો મૂત્રં ધાન્યામ્લં ચ યથાયથમ્| કલ્કૈર્યુક્તં વિપક્વં વા યથાસ્પર્શં પ્રયોજયેત્||૪||

સ૦-તત્ર-તેષુ પૂર્વોક્તેષુ ગણ્ડૂષેષુ મધ્યે, સ્નેહાદિકં કલ્કૈર્યથાસ્વં યુક્તં વિપક્વં વા, યથાસ્પર્શં-શીતમુષ્ણં વા, પ્રયોજયેત્|

Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH (5-6) · Śloka 6

દન્તહર્ષે દન્તચાલે મુખરોગે ચ વાતિકે| સુખોષ્ણમથવા શીતં તિલકલ્કોદકં હિતમ્||૫|| ગણ્ડૂષધારણે| |૬|

સ૦-દન્તહર્ષાદૌ કવોષ્ણમથવા શીતં દોષવશાત્ તિલકલ્કોદકં હિતમ્|

Adhikarana svasthe gaNDUShaH (6) · Śloka 6

નિત્યં તૈલં માંસરસોઽથવા| |૬|

સ૦-ગણ્ડૂષધારણે નિત્યં તૈલં માંસરસો વા હિતઃ|

Adhikarana UShAdAhamukhapAkAdau gaNDUShaH (6-7) · Śloka 7

| ઊષાદાહાન્વિતે પાકે ક્ષતે ચાગન્તુસમ્ભવે||૬|| વિષે ક્ષારાગ્નિદગ્ધે ચ સર્પિર્ધાર્યં પયોઽથવા| |૭|

સ૦-ઊષાદિયુક્તે પાકે ક્ષતે ચાગન્તુજે, તથા વિષે ક્ષારાગ્નિભ્યાં દગ્ધે ચ, સર્પિર્ગણ્ડૂષે હિતં ક્ષીરં વા|

Adhikarana mukhapaicchilyAdau gaNDUShaH (7-8) · Śloka 8

| વૈશદ્યં જનયત્યાશુ સન્દધાતિ મુખે વ્રણાન્||૭|| દાહતૃષ્ણાપ્રશમનં મધુગણ્ડૂષધારણમ્| |૮|

સ૦-માક્ષિકગણ્ડૂષધારણં મુખે વૈશદ્યં-અપૈચ્છિત્યં, જનયતિ, મુખવ્રણાંશ્ચ સન્દધાતિ| તથા, દાહં તૃષ્ણાં ચ પ્રશમયતિ|

Adhikarana mukhavairasyAdau gaNDUShaH (8) · Śloka 8

| ધાન્યામ્લમાસ્યવૈરસ્યમલદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્||૮||

સ૦-ધાન્યામ્લં ગણ્ડૂષ ઉપયુક્તં વદનવૈરસ્યં તથા મલં દૌર્ગન્ધ્યં ચાપનયતિ|

Adhikarana mukhashoShe gaNDUShaH (9) · Śloka 9

તદેવાલવણં શીતં મુખશોષહરં પરમ્| |૯|

સ૦-તદેવ-કાઞ્જિકં, અલવણં શીતં પરં-અતિશયેન, આસ્યશોષહરમ્|

Adhikarana shleShmasa~jcaye gaNDUShaH (9) · Śloka 9

| આશુ ક્ષારામ્બુગણ્ડૂષો ભિનત્તિ શ્લેષ્મણશ્ચયમ્||૯||

સ૦-ક્ષારેણ-સ્વર્જિકાદિના, યુક્તં જલં કફસ્ય ચયમાશુ ભિનત્તિ|

Adhikarana mukhagaurave gaNDUShaH (10) · Śloka 10

સુખોષ્ણોદકગણ્ડૂષૈર્જાયતે વક્ત્રલાઘવમ્| |૧૦|

સ૦-કોષ્ણપાનીયગણ્ડૂષૈર્વદનલાઘવં સમ્પદ્યતે|

Adhikarana gaNDUShavidhiH (10-11) · Śloka 11

| નિવાતે સાતપે સ્વિન્નમૃદિતસ્કન્ધકન્ધરઃ||૧૦|| ગણ્ડૂષમપિબન્ કિઞ્ચિદુન્નતાસ્યો વિધારયેત્| |૧૧|

સ૦-વાતરહિતે રવિકરાલોકે સ્થાને| સ્કન્ધૌ ચ કન્ધરા ચ સ્કન્ધકન્ધરમ્| પૂર્વં ખિન્નં પશ્ચાન્મૃદિતં સ્કન્ધકન્ધરં યસ્ય સ એવમ્| તથા ગણ્ડૂષમપિબન્, તથા કિઞ્ચિદુન્નતં મુખં યસ્ય સ એવંવિધઃ સન્, ગણ્ડૂષં ધારયેત્|

Adhikarana gaNDUShadhAraNAvadhiH (11) · Śloka 11

કિયન્તં કાલં ? ઇત્યાહ | કફપૂર્ણાસ્યતા યાવત્સ્રવદ્ઘ્રાણાક્ષતાઽથવા||૧૧||

સ૦-કફેન પૂર્ણં કફપૂર્ણમાસ્યં યસ્ય સ કફપૂર્ણાસ્યઃ, તસ્ય ભાવઃ કફપૂર્ણાસ્યતા,-કફપૂર્ણમુખતા, યાવદ્ભવેત્| અથવા સ્રવદ્ઘ્રાણાક્ષિ યસ્ય સ સ્રવદ્ઘ્રાણાક્ષઃ, "બહુવ્રીહૌ સક્થ્યક્ષ્ણોઃ" ઇતિ ષચ્| તસ્ય ભાવઃ સ્રવદ્ઘ્રાણાક્ષતા યાવત્સ્યાત્, તાવદ્ગણ્ડૂષાન્ ધારયેત્| એવં ગણ્ડૂષાઃ પઞ્ચ સપ્ત વા ધારયિતવ્યાઃ, યાવત્સ્વાસ્થ્યં સ્યાત્|

Adhikarana gaNDUShakavalayorbhaidaH (12) · Śloka 12

અસઞ્ચાર્યો મુખે પૂર્ણે ગણ્ડૂષઃ, કવલોઽન્યથા| |૧૨|

સ૦-મુખે પૂર્ણે સતિ યઃ સઞ્ચારયિતુમશક્યઃ સ્યાત્ સ ગણ્ડૂષ ઉચ્યતે| અન્યથા-મુખેઽપૂર્ણે સતિ યઃ સઞ્ચારયિતું શક્યતે, સ કવલ ઉચ્યતે|

Adhikarana kavalasya viShayaH (12) · Śloka 12

મન્યાશિરઃકર્ણમુખાક્ષિરોગાઃ પ્રસેકકણ્ઠામયવક્ત્રશોષાઃ| હૃલ્લાસતન્દ્રારુચિપીનસાશ્ચ સાધ્યા વિશેષાત્કવલગ્રહેણ||૧૨||

સ૦-મન્યાદીનાં રોગેણ સમ્બન્ધઃ| પ્રસેકાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| આમયશબ્દસ્ય કણ્ઠેન સમ્બન્ધો વિવિધકણ્ઠરોગસૂચનાર્થઃ| મન્યારોગાદયો વિશેષેણ કવલધારણેન સાધ્યાઃ-ચિકિત્સ્યાઃ|

Adhikarana pratisAraNam (13) · Śloka 13

| કલ્કો રસક્રિયા ચૂર્ણસ્ત્રિવિધં પ્રતિસારણમ્||૧૩||

સ૦-કલ્કાદિભેદેન પ્રતિસારણં ત્રિધા સ્યાત્| કલ્કો-જલદિપિષ્ટઃ| માક્ષિકાદિના યદ્રવીક્રિયતે દ્રવ્યં સા રસક્રિયા| ચૂર્ણં તુ-પ્રથિતમેવ|

Adhikarana pratisAraNasya viShayo dravyANi ca (1) · Śloka 1

યુઞ્જ્યાત્તત્ કફરોગેષુ ગણ્ડૂષવિહિતૌષધૈઃ| ||૧||

સ૦-તત્-પ્રતિસારણં, શ્લેષ્મરોગેષુ ગણ્ડૂષોક્તૈરૌષધૈર્યોજ્યમ્| સામાન્યોક્તાવપિ કફયોગવિષયત્વાત્ શોધનગણ્ડૂષોક્તૈરૌષધૈરિતિ વેદ્યમ્|

Adhikarana mukhAlepabhedAH (14) · Śloka 14

| મુખાલેપસ્ત્રિધા દોષવિષહા વર્ણકૃચ્ચ|૧૪|

સ૦-મુખાલેપસ્ત્રિપ્રકારઃ, દોષઘ્નો વિષઘ્નો વર્ણકરશ્ચ|

Adhikarana vAtaghnakaphaghnAvuShNau kAryau, pitttaghnaviShanghavarNyAH shItAH kAryAH (14-15) · Śloka 15

| સઃ||૧૪|| ઉષ્ણો વાતકફે શસ્તઃ, શેષેષ્વન્યર્થશીતલઃ| |૧૫|

સ૦-સ ચ-મુખાલેપો, વાતશ્લેષ્મણ્યુષ્ણો હિતઃ| શેષેષુ પિત્તે વિષે (વર્ણે) ચ, અતિશયેન શિશિરો હિતઃ|

Adhikarana mukhAlepapramaNam (15) · Śloka 15

| ત્રિપ્રમાણશ્ચતુર્ભાગત્રિભાગાર્દ્ધાઙ્ગુલોન્નતિઃ||૧૫||

સ૦-ચતુર્ભાગત્રિભાગાર્દ્ધાઙ્ગુલોન્નતિઃ| ઉન્નતિઃ-ઉત્સેધઃ|

Adhikarana mukhAlepAvadhiH,mukhAlepApanayanam (16) · Śloka 16

અશુષ્કસ્ય સ્થિતિસ્તસ્ય, શુષ્કો દૂષયતિ ચ્છવિમ્| તમાર્દ્રયિત્વાઽપનયેત્તદન્તેઽભ્યઙ્ગમાચરેત્||૧૬||

સ૦-તસ્ય-મુખાલેપસ્ય, અશુષ્કસ્ય સ્થિતિઃ| શુષ્કસ્તુ મુખાલેપશ્છવિં-ત્વચં, દૂષયતિ| તં-મુખાલેપં, આર્દ્રયિત્વા-તીમયિત્વા, અપસારયેત્| તસ્યાન્તે-તસ્મિન્નપનીતે, અભ્યઙ્ગં કુર્યાત્|

Adhikarana mukhAlepavarjyAni (17) · Śloka 17

વિવર્જયેદ્દિવાસ્વપ્નભાષ્યાગ્ન્યાતપશુક્ક્રુધઃ| |૧૭|

સ૦-મુખાલેપી ચ દિવાસ્વપ્નાદિ વર્જયેત્| અહઃસ્વપ્નાદિસેવનાત્ કણ્ડૂત્વકૂશોષપીનસદૃષ્ટ્યુપઘાતાદિભયં સ્યાત્|

Adhikarana pInasAdau mukhAlepaniShedhaH (17-18) · Śloka 18

| ન યોજ્યઃ પીનસેઽજીર્ણે દત્તનસ્યે હનુગ્રહે||૧૭|| અરોચકે જાગરિતે| |૧૮|

સ૦-પીનસાદૌ મુખલેપો ન યોજ્યાઃ|

Adhikarana mukhAlepasya phalam (18) · Śloka 18

સ તુ હન્તિ સુયોજિતઃ| અકાલપલિતવ્યઙ્ગવલીતિમિરનીલિકાઃ||૧૮||

સ૦-સ ચ-મુખાલેપઃ, સુયોજિતો-વિધિના સેવિતઃ, અકાલપલિતાદીન્ પરાકરોતિ|

Adhikarana kolamajjAdayaH ShaNmukhAlepA,hemantAdiShu ShaDRutuShu yojyAH (19-22) · Śloka 22

કોલમજ્જા વૃષાન્મૂલં શાબરં ગૌરસર્ષપાઃ| સિંહીમૂલં તિલાઃ કૃષ્ણા દાર્વીત્વઙ્નિસ્તુષા યવાઃ||૧૯|| દર્ભમૂલહિમોશીરશિરીષમિશિતણ્ડુલાઃ| કુમુદોત્પલકહ્લારદૂર્વામધુકચન્દનમ્||૨૦|| કાલીયકતિલોશીરમાંસીતગરપદ્મકમ્| તાલીસગુન્દ્રાપુણ્ડ્રાહ્વયષ્ટીકાશનતાગુરુ||૨૧|| ઇત્યાર્દ્ધાર્દ્ધોદિતા લેપા હેમન્તાદિષુ ષટ્ સ્મૃતાઃ| |૨૨|

સ૦-કોલમજ્જાદયોઽર્દ્ધશ્લોકોક્તાઃ ષટ્ મુખાલેપાઃ ષટ્સુ હેમાન્તાદિષુ ૠતુષુ સ્મૃતાઃ| મુનીન્દ્રૈરિતિ શેષઃ| તત્ર બદરમજ્જાદયો હેમન્તે, વ્યાઘ્ર્યાદયઃ શિશિરે, દર્ભમૂલાદયો વસન્તે, કુમુદાદયો ગ્રીષ્મે, કાલીયકાદયઃ પ્રાવૃષિ, તાલીસાદયઃ શરદિ, ઇતિ|

Adhikarana varNyamukhAlepashIlanasya phalam (22-23) · Śloka 23

| મુખાલેપનશીલાનાં દૃઢં ભવતિ દર્શનમ્||૨૨|| વદનં ચાપરિમ્લાનં શ્લક્ષ્ણં તામરસોપમમ્| |૨૩|

સ૦-મુખાલેપાભ્યાસવતાં નરાણાં દર્શનં-દૃષ્ટિઃ, દૃઢં સ્યાત્| મુખં ચ વિકસિતમિવ તથા કોમલં પદ્મતુલ્યં ભવતિ-જાયતે|

Adhikarana mUrddhatailabhedAH (23-24) · Śloka 24

| અભ્યઙ્ગસેકપિચવો બસ્તિશ્ચેતિ ચતુર્વિધમ્||૨૩|| મૂર્દ્ધતૈલમ્| |૨૪|

સ૦-અભ્યઙ્ગાદિભેદાત્ ચતુર્ધા શિરસિ તૈલં સ્યાત્|

Adhikarana abhya~ggAdInAM tAratamyam (24) · Śloka 24

બહુગુણં તદ્વિદ્યાદુત્તરોત્તરમ્| |૨૪|

સ૦-તચ્ચોત્તરોત્તરં બહુગુણં વિદ્યાત્| અભ્યઙ્ઘાત્ સેકો બહુગુણાઃ, તતોઽપિ પિચુઃ, તસ્માદપિ બસ્તિઃ, ઇતિ ક્રમેણ|

Adhikarana abhya~ggasya viShayaH (24) · Śloka 24

| તત્રાભ્યઙ્ગઃ પ્રયોક્તવ્યો રૌક્ષ્યકણ્ડૂમલાદિષુ||૨૪||

સ૦-તત્ર-તેષુ મધ્યે, રૌક્ષ્યાદીષ્વભ્યઙ્ગઃ પ્રયોજ્યઃ|

Adhikarana sekasya viShayaH (25) · Śloka 25

અરૂંષિકાશિરસ્તોદદાહપાકવ્રણેષુ તુ| પરિષેકઃ|૨૫|

સ૦-અરૂંષિકાદિષુ પરિષેકઃ|

Adhikarana picorviShayaH (25-26) · Śloka 26

| પિચુઃ કેશશાતસ્ફુટનધૂપને||૨૫|| નેત્રસ્તમ્ભે ચ| |૨૬|

સ૦-કેશશાતાદિષુ પિચુઃ પ્રયોક્તવ્યઃ|

Adhikarana basterviShayaH (26) · Śloka 26

બસ્તિસ્તુ પ્રસુપ્ત્યર્દિતજાગજે| નાસાસ્યશોષે તિમિરે શિરોરોગે ચ દારુણે||૨૬||

સ૦-બસ્તિઃ પુનઃ પ્રસુપ્ત્યાદૌ યોજ્યઃ|

Adhikarana shirobastividhiH (27-30) · Śloka 30

વિધિસ્તસ્ય નિષણ્ણસ્ય પીઠે જાનુસમે મૃદૌ| શુદ્ધાક્તસ્વિન્નદેહસ્ય દિનાન્તે ગવ્યમાહિષમ્||૨૭|| દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણં ચર્મપટ્ટં શિરઃસમમ્| આકર્ણબન્ધનસ્થાનં લલાટે વસ્ત્રવેષ્ટિતે||૨૮|| ચૈલવેણિકયા બદ્ધ્વા માષકલ્કેન લેપયેત્| તતો યથાવ્યાધિ શ્રુતં સ્નેહં કોષ્ણં નિષેચયેત્||૨૯|| ઊર્ધ્વં કેશભુવો યાવદઙ્ગુલમ્| |૩૦|

સ૦-તસ્ય-શિરોબસ્તેર્વિધાનમુચ્યતે| નિષણ્ણસ્ય-ઉપવિષ્ટસ્ય નરસ્ય| ક્વ ? પીઠે જાનુતુલ્યે, તથા મૃદૌ-અકઠિને| કિમ્ભૂતસ્ય નરસ્ય ? શુદ્ધો-વમનાદિના, અક્તઃ-તૈલાદિના, ખિન્નઃ-ખેદેન, દેહો યસ્ય તસ્ય શુદ્ધાક્તખિન્નદેહસ્ય| કદા ? દિનાન્તે,-અપરાહ્ને વિભાવર્યાં વા| ચર્મપટ્ટં-ગવ્યં માહિષં વા, તથા દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણં, તથા શિરસ્તુલ્યં, તથાઽઽકર્ણં-યાવત્, બન્ધનસ્થાનં યસ્ય, તદેવંવિધં ચર્મપટ્ટં ચૈલવેણિકયા સંયમ્ય માષકલ્કેન લેપયેત્| કદા ? લલાટે વસ્ત્રવેષ્ટિતે| સઙ્ગ્રહે તૂક્તમ્ (સૂ.અ.૩૧)-"અથ શુદ્ધતનોઃ સાયં રાત્રૌ વા નિવાતસ્થસ્ય સ્વભ્યક્તખિન્નસ્ય સોપાશ્રયાસનોપવિષ્ટસ્ય કેશાન્તે શ્લક્ષ્ણં ત્ર્યઙ્ગુલં માષપિષ્ટેન સુસૂક્ષ્મેણ સદ્યઃ સુખામ્બુના મૃદિતેનોભયતઃ પ્રદિગ્ધં વસ્ત્રપટ્ટં બધ્નીયાત્| તતસ્તસ્યોપરિ સન્ધાય બસ્તિમાકર્ણં બસ્તિમૂલં ચ દૃઢમવલીકં સમં ચૈલવેણિકયા બદ્ધ્વા પુનર્માષપિષ્ટેનાપરિસ્ત્રાવિ કૃત્વા યથાવ્યાધિદોષદૂષ્યહિતં સિદ્ધમન્યતમં સ્નેહં સુખોષ્ણમાસેચયેત્|" ઇતિ| તત એવં કૃતે સતિ વ્યાધિવશેન પક્વં સ્નેહં કોષ્ણમુપરિચ્ચિદ્રેણાવસેચયેત્| કેશભૂમેરુપરિષ્ટાદઙ્ગુલં યાવત્|

Adhikarana bastidhAraNAvadhiH (30-31) · Śloka 31

સ ચ સ્નેહઃ કિયત્કાલં ધાર્યઃ ? ઇત્યાહ ધારયેચ્ચ તમ્| આવક્ત્રનાસિકોત્ક્લેદાદ્દશાષ્ટૌ ષટ્ ચલાદિષુ||૩૦|| માત્રાસહસ્રાણ્યરુજે ત્વેકં| |૩૧|

સ૦-તં ચ-સ્નેહ, યાવદ્વક્ત્રનાસિકાસ્રુતિઃ સ્યાત્તાવદ્ધારયેત્| ચલ આદિર્યેષાં તે ચલાદયઃ, તેષુ યથાસઙ્હ્ખ્યં દશાષ્ટૌ ષટ્ માત્રાસહસ્રાણિ યાવત્સ્નેહં ધારયેત્| વાતે દશ માત્રાસહસ્રાણિ, પિત્તેઽષ્ટૌ માત્રાસહસ્રાણિ, કફે ષણ્માત્રાસહસ્રાણીત્યર્થઃ| અરુજે તુ-સ્વસ્થવૃતે, એકં માત્રાસહસ્રં ધારયેત્|

Adhikarana bastyante kRutyam (31) · Śloka 31

સ્કન્ધાદિ મર્દયેત્| મુક્તસ્નેહસ્ય|૩૧|

સ૦-મુક્તસ્નેહસ્ય-અપનીતશિરોબસ્તેઃ, સ્કન્ધશિરોગ્રીવાદિ મર્દયેત્| સ્નેહબસ્તિર્હિ સ્નેહશબ્દેનાત્ર ગૃહ્યતે| તતઃ "ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાત્ " ઇત્યાદિકમાચરેત્| તત્ર હ્યવોચત્ (હૃ.સૂ.અ.૧૬|૨૮)-"સર્વકર્મસ્વયં પ્રાયો વ્યાધિક્ષીણેષુ ચ ક્રમઃ|" ઇતિ|

Adhikarana bastyAvRuttyavadhiH (31) · Śloka 31

| પરમં સપ્તાહં તસ્ય સેવનમ્||૩૧||

સ૦-તસ્ય ચ-સ્નેહબસ્તેઃ, પરમઃ સેકઃ સપ્ત દિનાનિ| તસ્માત્ત્રીણિ પઞ્ચ સપ્ત વાઽહાનિ કાર્યઃ શિરોબસ્તિરિત્યવતિષ્ઠતે|

Adhikarana karNapUraNevidhirmAnaM ca mAtrAlakShaNam (32) · Śloka 32

ધારયેત્પૂરણં કર્ણે કર્ણમૂલં વિમર્દયન્| રુજઃ સ્યાન્માર્દવં યાવન્માત્રાશતમવેદને||૩૨||

સ૦-કર્ણે પૂરણં ધારયેત્| કિં કુર્વન્ ? કર્ણમૂલં વિમર્દયન્| કિયન્તં કાલમ્ ? યાવત્પીડાયા માર્દવં ભવેત્| સ્વસ્થવૃતે તુ માત્રાશતં યાવદ્બિભૃયાત્|

Adhikarana mAtrAlakShaNam (33) · Śloka 33

અથ માત્રાયાઃ કિં પ્રમાણં ? ઇત્યાહ યાવત્પર્યેતિ હસ્તાગ્રં દક્ષિણં જાનુમણ્ડલમ્| નિમેષોન્મેષકાલેન સમં માત્રા તુ સા સ્મૃતા||૩૩||

સ૦-દક્ષિણં હસ્તાગ્રં કર્તૃ યાવત્ દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પર્યેતિ-પરિવર્તતે| દક્ષિણશબ્દોઽત્ર કાકાક્ષિગોલકન્યાયેન દ્વયોરપિ યુજ્યતે| કિયત્કાલેન ? ઇત્યાહ-નિમેષોન્મેષમાત્રેણ સમં,-ન તુ વિશ્રમ્ય| સા માત્રા સ્મૃતેતિ| મુનિભિરિતિ શેષઃ|

Adhikarana mUrddhatailashIlanasya phalam (22) · Śloka 22

કચસદનસિતત્વપિઞ્જરત્વં પરિફુટનં શિરસઃ સમીરરોગાન્| જયતિ, જનયતીન્દ્રિયપ્રસાદં સ્વરહનુમૂર્દ્ધબલં ચ મૂર્દ્ધતૈલમ્||૩૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ગણ્ડૂષાદિવિધિર્નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૨||

સ૦-કચાનાં સદનાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| પરિફુટનં-કચાનામેવ, પ્રકૃતત્વાત્| શિરસો મરુદામયાંશ્ચ હન્તિ| ઇન્દ્રિયાણાં-ચક્ષુરાદીનાં, પ્રસાદં જનયતિ| તથા, સ્વરાદિબલં ચ મૂર્દ્ધતૈલં જનયતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિટયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ગણ્ડૂષાદિવિધિર્નામ દ્વાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૨||