22. gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

इदानीं धूमपानादनन्तरं गण्डूषविधिरेव युक्तः| तदर्थमाह

Adhikarana gaNDUShAdividhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

अथातो गण्डूषादिविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||

स०-गण्डूषादयो विधीयन्तेऽस्मिन्निति गण्डूषादिविधिः| आदिशब्देन कवलादिपरिग्रहः|

Adhikarana gaNDUShabhedAH (1) · Śloka 1

चतुष्प्रकरो गण्डूषः स्निग्धः शमनशोधनौ| रोपणश्च|१|

स०-स्निग्धादिभेदेन चत्वारः प्रकाराः-भेदाः, यस्य स चतुष्प्रकारो गण्डूषो भवति|

Adhikarana gaNDUShANAM doShabhedena viShayaH (1-2) · Śloka 2

| त्रयस्तत्र त्रिषु योज्याश्चलादिषु||१|| अन्त्यो व्रणघ्नः| |२|

स०-तत्र-तेषु गण्डूषेषु मध्ये, यथासङ्ख्यं पवनपित्तश्लेष्मसु त्रयः स्निग्धादयो गण्डूषा योज्याः| तत्र वाते स्निग्धो गण्डूषः, पित्ते शमनः, कफे शोधन इत्यर्थः| अन्त्यो-रोपणाख्यो व्रणघ्नो-व्रणसाधन उपयुज्यते|

Adhikarana snigdhasya dravyANi (2) · Śloka 2

इदानीमेषां लक्षणानि वक्तुमाह स्निग्धोऽत्र स्वाद्वम्लपटुसाधितैः| स्नेहैः|२|

स०- अत्र-एषु गण्डूषेषु मध्ये, स्निग्धो मधुरादिसाधितैः स्नेहैर्भवति|

Adhikarana shamanasya dravyANi (2) · Śloka 2

| संशमनस्तिक्तकषायमधुरौषधैः||२||

स०-शमनस्तिक्तादिभिरौषधैः-पटोलारिष्टजम्ब्वाम्रामधुकक्वाथशर्करोदकक्षौद्रादिभिः स्यात्|

Adhikarana shodhanasya dravyANi (3) · Śloka 3

शोधनस्तिक्तकट्वम्लपटूष्णैः| |३|

स०-शोधनो गण्डूषस्तिक्तकट्वम्लादिभिरौषधैर्भवति|

Adhikarana ropaNasya dravyANi (3) · Śloka 3

रोपणः पुनः| कषायतिक्तकैः|३|

स०-रोपणस्तु गण्डूषः कषायतिक्तकैः स्यात्|

Adhikarana gaNDUShArthaM dravyANi (3-4) · Śloka 4

ननु, द्रव्याणां शुष्कत्वाद्गण्डूषानुपपत्तिरिति चेत्तत्राह | तत्र स्नेहः क्षीरं मधूदकम्||३|| शुक्तं मध्यं रसो मूत्रं धान्याम्लं च यथायथम्| कल्कैर्युक्तं विपक्वं वा यथास्पर्शं प्रयोजयेत्||४||

स०-तत्र-तेषु पूर्वोक्तेषु गण्डूषेषु मध्ये, स्नेहादिकं कल्कैर्यथास्वं युक्तं विपक्वं वा, यथास्पर्शं-शीतमुष्णं वा, प्रयोजयेत्|

Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH (5-6) · Śloka 6

दन्तहर्षे दन्तचाले मुखरोगे च वातिके| सुखोष्णमथवा शीतं तिलकल्कोदकं हितम्||५|| गण्डूषधारणे| |६|

स०-दन्तहर्षादौ कवोष्णमथवा शीतं दोषवशात् तिलकल्कोदकं हितम्|

Adhikarana svasthe gaNDUShaH (6) · Śloka 6

नित्यं तैलं मांसरसोऽथवा| |६|

स०-गण्डूषधारणे नित्यं तैलं मांसरसो वा हितः|

Adhikarana UShAdAhamukhapAkAdau gaNDUShaH (6-7) · Śloka 7

| ऊषादाहान्विते पाके क्षते चागन्तुसम्भवे||६|| विषे क्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्धार्यं पयोऽथवा| |७|

स०-ऊषादियुक्ते पाके क्षते चागन्तुजे, तथा विषे क्षाराग्निभ्यां दग्धे च, सर्पिर्गण्डूषे हितं क्षीरं वा|

Adhikarana mukhapaicchilyAdau gaNDUShaH (7-8) · Śloka 8

| वैशद्यं जनयत्याशु सन्दधाति मुखे व्रणान्||७|| दाहतृष्णाप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम्| |८|

स०-माक्षिकगण्डूषधारणं मुखे वैशद्यं-अपैच्छित्यं, जनयति, मुखव्रणांश्च सन्दधाति| तथा, दाहं तृष्णां च प्रशमयति|

Adhikarana mukhavairasyAdau gaNDUShaH (8) · Śloka 8

| धान्याम्लमास्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाशनम्||८||

स०-धान्याम्लं गण्डूष उपयुक्तं वदनवैरस्यं तथा मलं दौर्गन्ध्यं चापनयति|

Adhikarana mukhashoShe gaNDUShaH (9) · Śloka 9

तदेवालवणं शीतं मुखशोषहरं परम्| |९|

स०-तदेव-काञ्जिकं, अलवणं शीतं परं-अतिशयेन, आस्यशोषहरम्|

Adhikarana shleShmasa~jcaye gaNDUShaH (9) · Śloka 9

| आशु क्षाराम्बुगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम्||९||

स०-क्षारेण-स्वर्जिकादिना, युक्तं जलं कफस्य चयमाशु भिनत्ति|

Adhikarana mukhagaurave gaNDUShaH (10) · Śloka 10

सुखोष्णोदकगण्डूषैर्जायते वक्त्रलाघवम्| |१०|

स०-कोष्णपानीयगण्डूषैर्वदनलाघवं सम्पद्यते|

Adhikarana gaNDUShavidhiH (10-11) · Śloka 11

| निवाते सातपे स्विन्नमृदितस्कन्धकन्धरः||१०|| गण्डूषमपिबन् किञ्चिदुन्नतास्यो विधारयेत्| |११|

स०-वातरहिते रविकरालोके स्थाने| स्कन्धौ च कन्धरा च स्कन्धकन्धरम्| पूर्वं खिन्नं पश्चान्मृदितं स्कन्धकन्धरं यस्य स एवम्| तथा गण्डूषमपिबन्, तथा किञ्चिदुन्नतं मुखं यस्य स एवंविधः सन्, गण्डूषं धारयेत्|

Adhikarana gaNDUShadhAraNAvadhiH (11) · Śloka 11

कियन्तं कालं ? इत्याह | कफपूर्णास्यता यावत्स्रवद्घ्राणाक्षताऽथवा||११||

स०-कफेन पूर्णं कफपूर्णमास्यं यस्य स कफपूर्णास्यः, तस्य भावः कफपूर्णास्यता,-कफपूर्णमुखता, यावद्भवेत्| अथवा स्रवद्घ्राणाक्षि यस्य स स्रवद्घ्राणाक्षः, "बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः" इति षच्| तस्य भावः स्रवद्घ्राणाक्षता यावत्स्यात्, तावद्गण्डूषान् धारयेत्| एवं गण्डूषाः पञ्च सप्त वा धारयितव्याः, यावत्स्वास्थ्यं स्यात्|

Adhikarana gaNDUShakavalayorbhaidaH (12) · Śloka 12

असञ्चार्यो मुखे पूर्णे गण्डूषः, कवलोऽन्यथा| |१२|

स०-मुखे पूर्णे सति यः सञ्चारयितुमशक्यः स्यात् स गण्डूष उच्यते| अन्यथा-मुखेऽपूर्णे सति यः सञ्चारयितुं शक्यते, स कवल उच्यते|

Adhikarana kavalasya viShayaH (12) · Śloka 12

मन्याशिरःकर्णमुखाक्षिरोगाः प्रसेककण्ठामयवक्त्रशोषाः| हृल्लासतन्द्रारुचिपीनसाश्च साध्या विशेषात्कवलग्रहेण||१२||

स०-मन्यादीनां रोगेण सम्बन्धः| प्रसेकादीनां द्वन्द्वः| आमयशब्दस्य कण्ठेन सम्बन्धो विविधकण्ठरोगसूचनार्थः| मन्यारोगादयो विशेषेण कवलधारणेन साध्याः-चिकित्स्याः|

Adhikarana pratisAraNam (13) · Śloka 13

| कल्को रसक्रिया चूर्णस्त्रिविधं प्रतिसारणम्||१३||

स०-कल्कादिभेदेन प्रतिसारणं त्रिधा स्यात्| कल्को-जलदिपिष्टः| माक्षिकादिना यद्रवीक्रियते द्रव्यं सा रसक्रिया| चूर्णं तु-प्रथितमेव|

Adhikarana pratisAraNasya viShayo dravyANi ca (1) · Śloka 1

युञ्ज्यात्तत् कफरोगेषु गण्डूषविहितौषधैः| ||१||

स०-तत्-प्रतिसारणं, श्लेष्मरोगेषु गण्डूषोक्तैरौषधैर्योज्यम्| सामान्योक्तावपि कफयोगविषयत्वात् शोधनगण्डूषोक्तैरौषधैरिति वेद्यम्|

Adhikarana mukhAlepabhedAH (14) · Śloka 14

| मुखालेपस्त्रिधा दोषविषहा वर्णकृच्च|१४|

स०-मुखालेपस्त्रिप्रकारः, दोषघ्नो विषघ्नो वर्णकरश्च|

Adhikarana vAtaghnakaphaghnAvuShNau kAryau, pitttaghnaviShanghavarNyAH shItAH kAryAH (14-15) · Śloka 15

| सः||१४|| उष्णो वातकफे शस्तः, शेषेष्वन्यर्थशीतलः| |१५|

स०-स च-मुखालेपो, वातश्लेष्मण्युष्णो हितः| शेषेषु पित्ते विषे (वर्णे) च, अतिशयेन शिशिरो हितः|

Adhikarana mukhAlepapramaNam (15) · Śloka 15

| त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्द्धाङ्गुलोन्नतिः||१५||

स०-चतुर्भागत्रिभागार्द्धाङ्गुलोन्नतिः| उन्नतिः-उत्सेधः|

Adhikarana mukhAlepAvadhiH,mukhAlepApanayanam (16) · Śloka 16

अशुष्कस्य स्थितिस्तस्य, शुष्को दूषयति च्छविम्| तमार्द्रयित्वाऽपनयेत्तदन्तेऽभ्यङ्गमाचरेत्||१६||

स०-तस्य-मुखालेपस्य, अशुष्कस्य स्थितिः| शुष्कस्तु मुखालेपश्छविं-त्वचं, दूषयति| तं-मुखालेपं, आर्द्रयित्वा-तीमयित्वा, अपसारयेत्| तस्यान्ते-तस्मिन्नपनीते, अभ्यङ्गं कुर्यात्|

Adhikarana mukhAlepavarjyAni (17) · Śloka 17

विवर्जयेद्दिवास्वप्नभाष्याग्न्यातपशुक्क्रुधः| |१७|

स०-मुखालेपी च दिवास्वप्नादि वर्जयेत्| अहःस्वप्नादिसेवनात् कण्डूत्वकूशोषपीनसदृष्ट्युपघातादिभयं स्यात्|

Adhikarana pInasAdau mukhAlepaniShedhaH (17-18) · Śloka 18

| न योज्यः पीनसेऽजीर्णे दत्तनस्ये हनुग्रहे||१७|| अरोचके जागरिते| |१८|

स०-पीनसादौ मुखलेपो न योज्याः|

Adhikarana mukhAlepasya phalam (18) · Śloka 18

स तु हन्ति सुयोजितः| अकालपलितव्यङ्गवलीतिमिरनीलिकाः||१८||

स०-स च-मुखालेपः, सुयोजितो-विधिना सेवितः, अकालपलितादीन् पराकरोति|

Adhikarana kolamajjAdayaH ShaNmukhAlepA,hemantAdiShu ShaDRutuShu yojyAH (19-22) · Śloka 22

कोलमज्जा वृषान्मूलं शाबरं गौरसर्षपाः| सिंहीमूलं तिलाः कृष्णा दार्वीत्वङ्निस्तुषा यवाः||१९|| दर्भमूलहिमोशीरशिरीषमिशितण्डुलाः| कुमुदोत्पलकह्लारदूर्वामधुकचन्दनम्||२०|| कालीयकतिलोशीरमांसीतगरपद्मकम्| तालीसगुन्द्रापुण्ड्राह्वयष्टीकाशनतागुरु||२१|| इत्यार्द्धार्द्धोदिता लेपा हेमन्तादिषु षट् स्मृताः| |२२|

स०-कोलमज्जादयोऽर्द्धश्लोकोक्ताः षट् मुख़ालेपाः षट्सु हेमान्तादिषु ॠतुषु स्मृताः| मुनीन्द्रैरिति शेषः| तत्र बदरमज्जादयो हेमन्ते, व्याघ्र्यादयः शिशिरे, दर्भमूलादयो वसन्ते, कुमुदादयो ग्रीष्मे, कालीयकादयः प्रावृषि, तालीसादयः शरदि, इति|

Adhikarana varNyamukhAlepashIlanasya phalam (22-23) · Śloka 23

| मुखालेपनशीलानां दृढं भवति दर्शनम्||२२|| वदनं चापरिम्लानं श्लक्ष्णं तामरसोपमम्| |२३|

स०-मुखालेपाभ्यासवतां नराणां दर्शनं-दृष्टिः, दृढं स्यात्| मुखं च विकसितमिव तथा कोमलं पद्मतुल्यं भवति-जायते|

Adhikarana mUrddhatailabhedAH (23-24) · Śloka 24

| अभ्यङ्गसेकपिचवो बस्तिश्चेति चतुर्विधम्||२३|| मूर्द्धतैलम्| |२४|

स०-अभ्यङ्गादिभेदात् चतुर्धा शिरसि तैलं स्यात्|

Adhikarana abhya~ggAdInAM tAratamyam (24) · Śloka 24

बहुगुणं तद्विद्यादुत्तरोत्तरम्| |२४|

स०-तच्चोत्तरोत्तरं बहुगुणं विद्यात्| अभ्यङ्घात् सेको बहुगुणाः, ततोऽपि पिचुः, तस्मादपि बस्तिः, इति क्रमेण|

Adhikarana abhya~ggasya viShayaH (24) · Śloka 24

| तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्यकण्डूमलादिषु||२४||

स०-तत्र-तेषु मध्ये, रौक्ष्यादीष्वभ्यङ्गः प्रयोज्यः|

Adhikarana sekasya viShayaH (25) · Śloka 25

अरूंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु तु| परिषेकः|२५|

स०-अरूंषिकादिषु परिषेकः|

Adhikarana picorviShayaH (25-26) · Śloka 26

| पिचुः केशशातस्फुटनधूपने||२५|| नेत्रस्तम्भे च| |२६|

स०-केशशातादिषु पिचुः प्रयोक्तव्यः|

Adhikarana basterviShayaH (26) · Śloka 26

बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितजागजे| नासास्यशोषे तिमिरे शिरोरोगे च दारुणे||२६||

स०-बस्तिः पुनः प्रसुप्त्यादौ योज्यः|

Adhikarana shirobastividhiH (27-30) · Śloka 30

विधिस्तस्य निषण्णस्य पीठे जानुसमे मृदौ| शुद्धाक्तस्विन्नदेहस्य दिनान्ते गव्यमाहिषम्||२७|| द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं चर्मपट्टं शिरःसमम्| आकर्णबन्धनस्थानं ललाटे वस्त्रवेष्टिते||२८|| चैलवेणिकया बद्ध्वा माषकल्केन लेपयेत्| ततो यथाव्याधि श्रुतं स्नेहं कोष्णं निषेचयेत्||२९|| ऊर्ध्वं केशभुवो यावदङ्गुलम्| |३०|

स०-तस्य-शिरोबस्तेर्विधानमुच्यते| निषण्णस्य-उपविष्टस्य नरस्य| क्व ? पीठे जानुतुल्ये, तथा मृदौ-अकठिने| किम्भूतस्य नरस्य ? शुद्धो-वमनादिना, अक्तः-तैलादिना, खिन्नः-खेदेन, देहो यस्य तस्य शुद्धाक्तखिन्नदेहस्य| कदा ? दिनान्ते,-अपराह्ने विभावर्यां वा| चर्मपट्टं-गव्यं माहिषं वा, तथा द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं, तथा शिरस्तुल्यं, तथाऽऽकर्णं-यावत्, बन्धनस्थानं यस्य, तदेवंविधं चर्मपट्टं चैलवेणिकया संयम्य माषकल्केन लेपयेत्| कदा ? ललाटे वस्त्रवेष्टिते| सङ्ग्रहे तूक्तम् (सू.अ.३१)-"अथ शुद्धतनोः सायं रात्रौ वा निवातस्थस्य स्वभ्यक्तखिन्नस्य सोपाश्रयासनोपविष्टस्य केशान्ते श्लक्ष्णं त्र्यङ्गुलं माषपिष्टेन सुसूक्ष्मेण सद्यः सुखाम्बुना मृदितेनोभयतः प्रदिग्धं वस्त्रपट्टं बध्नीयात्| ततस्तस्योपरि सन्धाय बस्तिमाकर्णं बस्तिमूलं च दृढमवलीकं समं चैलवेणिकया बद्ध्वा पुनर्माषपिष्टेनापरिस्त्रावि कृत्वा यथाव्याधिदोषदूष्यहितं सिद्धमन्यतमं स्नेहं सुखोष्णमासेचयेत्|" इति| तत एवं कृते सति व्याधिवशेन पक्वं स्नेहं कोष्णमुपरिच्चिद्रेणावसेचयेत्| केशभूमेरुपरिष्टादङ्गुलं यावत्|

Adhikarana bastidhAraNAvadhiH (30-31) · Śloka 31

स च स्नेहः कियत्कालं धार्यः ? इत्याह धारयेच्च तम्| आवक्त्रनासिकोत्क्लेदाद्दशाष्टौ षट् चलादिषु||३०|| मात्रासहस्राण्यरुजे त्वेकं| |३१|

स०-तं च-स्नेह, यावद्वक्त्रनासिकास्रुतिः स्यात्तावद्धारयेत्| चल आदिर्येषां ते चलादयः, तेषु यथासङ्ह्ख्यं दशाष्टौ षट् मात्रासहस्राणि यावत्स्नेहं धारयेत्| वाते दश मात्रासहस्राणि, पित्तेऽष्टौ मात्रासहस्राणि, कफे षण्मात्रासहस्राणीत्यर्थः| अरुजे तु-स्वस्थवृते, एकं मात्रासहस्रं धारयेत्|

Adhikarana bastyante kRutyam (31) · Śloka 31

स्कन्धादि मर्दयेत्| मुक्तस्नेहस्य|३१|

स०-मुक्तस्नेहस्य-अपनीतशिरोबस्तेः, स्कन्धशिरोग्रीवादि मर्दयेत्| स्नेहबस्तिर्हि स्नेहशब्देनात्र गृह्यते| ततः "उष्णोदकोपचारी स्यात् " इत्यादिकमाचरेत्| तत्र ह्यवोचत् (हृ.सू.अ.१६|२८)-"सर्वकर्मस्वयं प्रायो व्याधिक्षीणेषु च क्रमः|" इति|

Adhikarana bastyAvRuttyavadhiH (31) · Śloka 31

| परमं सप्ताहं तस्य सेवनम्||३१||

स०-तस्य च-स्नेहबस्तेः, परमः सेकः सप्त दिनानि| तस्मात्त्रीणि पञ्च सप्त वाऽहानि कार्यः शिरोबस्तिरित्यवतिष्ठते|

Adhikarana karNapUraNevidhirmAnaM ca mAtrAlakShaNam (32) · Śloka 32

धारयेत्पूरणं कर्णे कर्णमूलं विमर्दयन्| रुजः स्यान्मार्दवं यावन्मात्राशतमवेदने||३२||

स०-कर्णे पूरणं धारयेत्| किं कुर्वन् ? कर्णमूलं विमर्दयन्| कियन्तं कालम् ? यावत्पीडाया मार्दवं भवेत्| स्वस्थवृते तु मात्राशतं यावद्बिभृयात्|

Adhikarana mAtrAlakShaNam (33) · Śloka 33

अथ मात्रायाः किं प्रमाणं ? इत्याह यावत्पर्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानुमण्डलम्| निमेषोन्मेषकालेन समं मात्रा तु सा स्मृता||३३||

स०-दक्षिणं हस्ताग्रं कर्तृ यावत् दक्षिणं जानुमण्डलं पर्येति-परिवर्तते| दक्षिणशब्दोऽत्र काकाक्षिगोलकन्यायेन द्वयोरपि युज्यते| कियत्कालेन ? इत्याह-निमेषोन्मेषमात्रेण समं,-न तु विश्रम्य| सा मात्रा स्मृतेति| मुनिभिरिति शेषः|

Adhikarana mUrddhatailashIlanasya phalam (22) · Śloka 22

कचसदनसितत्वपिञ्जरत्वं परिफुटनं शिरसः समीररोगान्| जयति, जनयतीन्द्रियप्रसादं स्वरहनुमूर्द्धबलं च मूर्द्धतैलम्||३४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने गण्डूषादिविधिर्नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||

स०-कचानां सदनादिभिः सम्बन्धः| परिफुटनं-कचानामेव, प्रकृतत्वात्| शिरसो मरुदामयांश्च हन्ति| इन्द्रियाणां-चक्षुरादीनां, प्रसादं जनयति| तथा, स्वरादिबलं च मूर्द्धतैलं जनयति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचिटयामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां सूत्रस्थाने गण्डूषादिविधिर्नाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः|| २२||