22. gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ

Adhikarana gaNDUShAdividhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

અથાતો ગણ્ડૂષાદિવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| )||૩||

Adhikarana gaNDUShabhedAH (1) · Śloka 1

ચતુષ્પ્રકરો ગણ્ડૂષઃ સ્નિગ્ધઃ શમનશોધનૌ| રોપણશ્ચ|૧|

Adhikarana gaNDUShANAM doShabhedena viShayaH (1-2) · Śloka 2

| ત્રયસ્તત્ર ત્રિષુ યોજ્યાશ્ચલાદિષુ||૧|| અન્ત્યો વ્રણઘ્નઃ| |૨|

Adhikarana snigdhasya dravyANi (2) · Śloka 2

ઇદાનીમેષાં લક્ષણાનિ વક્તુમાહ સ્નિગ્ધોઽત્ર સ્વાદ્વમ્લપટુસાધિતૈઃ| સ્નેહૈઃ|૨|

Adhikarana shamanasya dravyANi (2) · Śloka 2

| સંશમનસ્તિક્તકષાયમધુરૌષધૈઃ||૨||

Adhikarana shodhanasya dravyANi (3) · Śloka 3

શોધનસ્તિક્તકટ્વમ્લપટૂષ્ણૈઃ| |૩|

Adhikarana ropaNasya dravyANi (3) · Śloka 3

રોપણઃ પુનઃ| કષાયતિક્તકૈઃ|૩|

Adhikarana gaNDUShArthaM dravyANi (3-4) · Śloka 4

નનુ, દ્રવ્યાણાં શુષ્કત્વાદ્ગણ્ડૂષાનુપપત્તિરિતિ ચેત્તત્રાહ | તત્ર સ્નેહઃ ક્ષીરં મધૂદકમ્||૩|| શુક્તં મધ્યં રસો મૂત્રં ધાન્યામ્લં ચ યથાયથમ્| કલ્કૈર્યુક્તં વિપક્વં વા યથાસ્પર્શં પ્રયોજયેત્||૪||

Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH (5-6) · Śloka 6

દન્તહર્ષે દન્તચાલે મુખરોગે ચ વાતિકે| સુખોષ્ણમથવા શીતં તિલકલ્કોદકં હિતમ્||૫|| ગણ્ડૂષધારણે| |૬|

Adhikarana svasthe gaNDUShaH (6) · Śloka 6

નિત્યં તૈલં માંસરસોઽથવા| |૬|

Adhikarana UShAdAhamukhapAkAdau gaNDUShaH (6-7) · Śloka 7

| ઊષાદાહાન્વિતે પાકે ક્ષતે ચાગન્તુસમ્ભવે||૬|| વિષે ક્ષારાગ્નિદગ્ધે ચ સર્પિર્ધાર્યં પયોઽથવા| |૭|

Adhikarana mukhapaicchilyAdau gaNDUShaH (7-8) · Śloka 8

| વૈશદ્યં જનયત્યાશુ સન્દધાતિ મુખે વ્રણાન્||૭|| દાહતૃષ્ણાપ્રશમનં મધુગણ્ડૂષધારણમ્| |૮|

Adhikarana mukhavairasyAdau gaNDUShaH (8) · Śloka 8

| ધાન્યામ્લમાસ્યવૈરસ્યમલદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્||૮||

Adhikarana mukhashoShe gaNDUShaH (9) · Śloka 9

તદેવાલવણં શીતં મુખશોષહરં પરમ્| |૯|

Adhikarana shleShmasa~jcaye gaNDUShaH (9) · Śloka 9

| આશુ ક્ષારામ્બુગણ્ડૂષો ભિનત્તિ શ્લેષ્મણશ્ચયમ્||૯||

Adhikarana mukhagaurave gaNDUShaH (10) · Śloka 10

સુખોષ્ણોદકગણ્ડૂષૈર્જાયતે વક્ત્રલાઘવમ્| |૧૦|

Adhikarana gaNDUShavidhiH (10-11) · Śloka 11

| નિવાતે સાતપે સ્વિન્નમૃદિતસ્કન્ધકન્ધરઃ||૧૦|| ગણ્ડૂષમપિબન્ કિઞ્ચિદુન્નતાસ્યો વિધારયેત્| |૧૧|

Adhikarana gaNDUShadhAraNAvadhiH (11) · Śloka 11

કિયન્તં કાલં ? ઇત્યાહ | કફપૂર્ણાસ્યતા યાવત્સ્રવદ્ઘ્રાણાક્ષતાઽથવા||૧૧||

Adhikarana gaNDUShakavalayorbhaidaH (12) · Śloka 12

અસઞ્ચાર્યો મુખે પૂર્ણે ગણ્ડૂષઃ, કવલોઽન્યથા| |૧૨|

Adhikarana kavalasya viShayaH (12) · Śloka 12

મન્યાશિરઃકર્ણમુખાક્ષિરોગાઃ પ્રસેકકણ્ઠામયવક્ત્રશોષાઃ| હૃલ્લાસતન્દ્રારુચિપીનસાશ્ચ સાધ્યા વિશેષાત્કવલગ્રહેણ||૧૨||

Adhikarana pratisAraNam (13) · Śloka 13

| કલ્કો રસક્રિયા ચૂર્ણસ્ત્રિવિધં પ્રતિસારણમ્||૧૩||

Adhikarana pratisAraNasya viShayo dravyANi ca (1) · Śloka 1

યુઞ્જ્યાત્તત્ કફરોગેષુ ગણ્ડૂષવિહિતૌષધૈઃ| ||૧||

Adhikarana mukhAlepabhedAH (14) · Śloka 14

| મુખાલેપસ્ત્રિધા દોષવિષહા વર્ણકૃચ્ચ|૧૪|

Adhikarana vAtaghnakaphaghnAvuShNau kAryau, pitttaghnaviShanghavarNyAH shItAH kAryAH (14-15) · Śloka 15

| સઃ||૧૪|| ઉષ્ણો વાતકફે શસ્તઃ, શેષેષ્વન્યર્થશીતલઃ| |૧૫|

Adhikarana mukhAlepapramaNam (15) · Śloka 15

| ત્રિપ્રમાણશ્ચતુર્ભાગત્રિભાગાર્દ્ધાઙ્ગુલોન્નતિઃ||૧૫||

Adhikarana mukhAlepAvadhiH,mukhAlepApanayanam (16) · Śloka 16

અશુષ્કસ્ય સ્થિતિસ્તસ્ય, શુષ્કો દૂષયતિ ચ્છવિમ્| તમાર્દ્રયિત્વાઽપનયેત્તદન્તેઽભ્યઙ્ગમાચરેત્||૧૬||

Adhikarana mukhAlepavarjyAni (17) · Śloka 17

વિવર્જયેદ્દિવાસ્વપ્નભાષ્યાગ્ન્યાતપશુક્ક્રુધઃ| |૧૭|

Adhikarana pInasAdau mukhAlepaniShedhaH (17-18) · Śloka 18

| ન યોજ્યઃ પીનસેઽજીર્ણે દત્તનસ્યે હનુગ્રહે||૧૭|| અરોચકે જાગરિતે| |૧૮|

Adhikarana mukhAlepasya phalam (18) · Śloka 18

સ તુ હન્તિ સુયોજિતઃ| અકાલપલિતવ્યઙ્ગવલીતિમિરનીલિકાઃ||૧૮||

Adhikarana kolamajjAdayaH ShaNmukhAlepA,hemantAdiShu ShaDRutuShu yojyAH (19-22) · Śloka 22

કોલમજ્જા વૃષાન્મૂલં શાબરં ગૌરસર્ષપાઃ| સિંહીમૂલં તિલાઃ કૃષ્ણા દાર્વીત્વઙ્નિસ્તુષા યવાઃ||૧૯|| દર્ભમૂલહિમોશીરશિરીષમિશિતણ્ડુલાઃ| કુમુદોત્પલકહ્લારદૂર્વામધુકચન્દનમ્||૨૦|| કાલીયકતિલોશીરમાંસીતગરપદ્મકમ્| તાલીસગુન્દ્રાપુણ્ડ્રાહ્વયષ્ટીકાશનતાગુરુ||૨૧|| ઇત્યાર્દ્ધાર્દ્ધોદિતા લેપા હેમન્તાદિષુ ષટ્ સ્મૃતાઃ| |૨૨|

Adhikarana varNyamukhAlepashIlanasya phalam (22-23) · Śloka 23

| મુખાલેપનશીલાનાં દૃઢં ભવતિ દર્શનમ્||૨૨|| વદનં ચાપરિમ્લાનં શ્લક્ષ્ણં તામરસોપમમ્| |૨૩|

Adhikarana mUrddhatailabhedAH (23-24) · Śloka 24

| અભ્યઙ્ગસેકપિચવો બસ્તિશ્ચેતિ ચતુર્વિધમ્||૨૩|| મૂર્દ્ધતૈલમ્| |૨૪|

Adhikarana abhya~ggAdInAM tAratamyam (24) · Śloka 24

બહુગુણં તદ્વિદ્યાદુત્તરોત્તરમ્| |૨૪|

Adhikarana abhya~ggasya viShayaH (24) · Śloka 24

| તત્રાભ્યઙ્ગઃ પ્રયોક્તવ્યો રૌક્ષ્યકણ્ડૂમલાદિષુ||૨૪||

Adhikarana sekasya viShayaH (25) · Śloka 25

અરૂંષિકાશિરસ્તોદદાહપાકવ્રણેષુ તુ| પરિષેકઃ|૨૫|

Adhikarana picorviShayaH (25-26) · Śloka 26

| પિચુઃ કેશશાતસ્ફુટનધૂપને||૨૫|| નેત્રસ્તમ્ભે ચ| |૨૬|

Adhikarana basterviShayaH (26) · Śloka 26

બસ્તિસ્તુ પ્રસુપ્ત્યર્દિતજાગજે| નાસાસ્યશોષે તિમિરે શિરોરોગે ચ દારુણે||૨૬||

Adhikarana shirobastividhiH (27-30) · Śloka 30

વિધિસ્તસ્ય નિષણ્ણસ્ય પીઠે જાનુસમે મૃદૌ| શુદ્ધાક્તસ્વિન્નદેહસ્ય દિનાન્તે ગવ્યમાહિષમ્||૨૭|| દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણં ચર્મપટ્ટં શિરઃસમમ્| આકર્ણબન્ધનસ્થાનં લલાટે વસ્ત્રવેષ્ટિતે||૨૮|| ચૈલવેણિકયા બદ્ધ્વા માષકલ્કેન લેપયેત્| તતો યથાવ્યાધિ શ્રુતં સ્નેહં કોષ્ણં નિષેચયેત્||૨૯|| ઊર્ધ્વં કેશભુવો યાવદઙ્ગુલમ્| |૩૦|

Adhikarana bastidhAraNAvadhiH (30-31) · Śloka 31

સ ચ સ્નેહઃ કિયત્કાલં ધાર્યઃ ? ઇત્યાહ ધારયેચ્ચ તમ્| આવક્ત્રનાસિકોત્ક્લેદાદ્દશાષ્ટૌ ષટ્ ચલાદિષુ||૩૦|| માત્રાસહસ્રાણ્યરુજે ત્વેકં| |૩૧|

Adhikarana bastyante kRutyam (31) · Śloka 31

સ્કન્ધાદિ મર્દયેત્| મુક્તસ્નેહસ્ય|૩૧|

Adhikarana bastyAvRuttyavadhiH (31) · Śloka 31

| પરમં સપ્તાહં તસ્ય સેવનમ્||૩૧||

Adhikarana karNapUraNevidhirmAnaM ca mAtrAlakShaNam (32) · Śloka 32

ધારયેત્પૂરણં કર્ણે કર્ણમૂલં વિમર્દયન્| રુજઃ સ્યાન્માર્દવં યાવન્માત્રાશતમવેદને||૩૨||

Adhikarana mAtrAlakShaNam (33) · Śloka 33

અથ માત્રાયાઃ કિં પ્રમાણં ? ઇત્યાહ યાવત્પર્યેતિ હસ્તાગ્રં દક્ષિણં જાનુમણ્ડલમ્| નિમેષોન્મેષકાલેન સમં માત્રા તુ સા સ્મૃતા||૩૩||

Adhikarana mUrddhatailashIlanasya phalam (22) · Śloka 22

કચસદનસિતત્વપિઞ્જરત્વં પરિફુટનં શિરસઃ સમીરરોગાન્| જયતિ, જનયતીન્દ્રિયપ્રસાદં સ્વરહનુમૂર્દ્ધબલં ચ મૂર્દ્ધતૈલમ્||૩૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ગણ્ડૂષાદિવિધિર્નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૨||