22. gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

idānīṁ dhūmapānādanantaraṁ gaṇḍūṣavidhirēva yuktaḥ| tadarthamāha

Adhikarana gaNDUShAdividhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

athātō gaṇḍūṣādividhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| )||3||

sa0-gaṇḍūṣādayō vidhīyantē'sminniti gaṇḍūṣādividhiḥ| ādiśabdēna kavalādiparigrahaḥ|

Adhikarana gaNDUShabhedAH (1) · Śloka 1

catuṣprakarō gaṇḍūṣaḥ snigdhaḥ śamanaśōdhanau| rōpaṇaśca|1|

sa0-snigdhādibhēdēna catvāraḥ prakārāḥ-bhēdāḥ, yasya sa catuṣprakārō gaṇḍūṣō bhavati|

Adhikarana gaNDUShANAM doShabhedena viShayaH (1-2) · Śloka 2

| trayastatra triṣu yōjyāścalādiṣu||1|| antyō vraṇaghnaḥ| |2|

sa0-tatra-tēṣu gaṇḍūṣēṣu madhyē, yathāsaṅkhyaṁ pavanapittaślēṣmasu trayaḥ snigdhādayō gaṇḍūṣā yōjyāḥ| tatra vātē snigdhō gaṇḍūṣaḥ, pittē śamanaḥ, kaphē śōdhana ityarthaḥ| antyō-rōpaṇākhyō vraṇaghnō-vraṇasādhana upayujyatē|

Adhikarana snigdhasya dravyANi (2) · Śloka 2

idānīmēṣāṁ lakṣaṇāni vaktumāha snigdhō'tra svādvamlapaṭusādhitaiḥ| snēhaiḥ|2|

sa0- atra-ēṣu gaṇḍūṣēṣu madhyē, snigdhō madhurādisādhitaiḥ snēhairbhavati|

Adhikarana shamanasya dravyANi (2) · Śloka 2

| saṁśamanastiktakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ||2||

sa0-śamanastiktādibhirauṣadhaiḥ-paṭōlāriṣṭajambvāmrāmadhukakvāthaśarkarōdakakṣaudrādibhiḥ syāt|

Adhikarana shodhanasya dravyANi (3) · Śloka 3

śōdhanastiktakaṭvamlapaṭūṣṇaiḥ| |3|

sa0-śōdhanō gaṇḍūṣastiktakaṭvamlādibhirauṣadhairbhavati|

Adhikarana ropaNasya dravyANi (3) · Śloka 3

rōpaṇaḥ punaḥ| kaṣāyatiktakaiḥ|3|

sa0-rōpaṇastu gaṇḍūṣaḥ kaṣāyatiktakaiḥ syāt|

Adhikarana gaNDUShArthaM dravyANi (3-4) · Śloka 4

nanu, dravyāṇāṁ śuṣkatvādgaṇḍūṣānupapattiriti cēttatrāha | tatra snēhaḥ kṣīraṁ madhūdakam||3|| śuktaṁ madhyaṁ rasō mūtraṁ dhānyāmlaṁ ca yathāyatham| kalkairyuktaṁ vipakvaṁ vā yathāsparśaṁ prayōjayēt||4||

sa0-tatra-tēṣu pūrvōktēṣu gaṇḍūṣēṣu madhyē, snēhādikaṁ kalkairyathāsvaṁ yuktaṁ vipakvaṁ vā, yathāsparśaṁ-śītamuṣṇaṁ vā, prayōjayēt|

Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH (5-6) · Śloka 6

dantaharṣē dantacālē mukharōgē ca vātikē| sukhōṣṇamathavā śītaṁ tilakalkōdakaṁ hitam||5|| gaṇḍūṣadhāraṇē| |6|

sa0-dantaharṣādau kavōṣṇamathavā śītaṁ dōṣavaśāt tilakalkōdakaṁ hitam|

Adhikarana svasthe gaNDUShaH (6) · Śloka 6

nityaṁ tailaṁ māṁsarasō'thavā| |6|

sa0-gaṇḍūṣadhāraṇē nityaṁ tailaṁ māṁsarasō vā hitaḥ|

Adhikarana UShAdAhamukhapAkAdau gaNDUShaH (6-7) · Śloka 7

| ūṣādāhānvitē pākē kṣatē cāgantusambhavē||6|| viṣē kṣārāgnidagdhē ca sarpirdhāryaṁ payō'thavā| |7|

sa0-ūṣādiyuktē pākē kṣatē cāgantujē, tathā viṣē kṣārāgnibhyāṁ dagdhē ca, sarpirgaṇḍūṣē hitaṁ kṣīraṁ vā|

Adhikarana mukhapaicchilyAdau gaNDUShaH (7-8) · Śloka 8

| vaiśadyaṁ janayatyāśu sandadhāti mukhē vraṇān||7|| dāhatr̥ṣṇāpraśamanaṁ madhugaṇḍūṣadhāraṇam| |8|

sa0-mākṣikagaṇḍūṣadhāraṇaṁ mukhē vaiśadyaṁ-apaicchhityaṁ, janayati, mukhavraṇāṁśca sandadhāti| tathā, dāhaṁ tr̥ṣṇāṁ ca praśamayati|

Adhikarana mukhavairasyAdau gaNDUShaH (8) · Śloka 8

| dhānyāmlamāsyavairasyamaladaurgandhyanāśanam||8||

sa0-dhānyāmlaṁ gaṇḍūṣa upayuktaṁ vadanavairasyaṁ tathā malaṁ daurgandhyaṁ cāpanayati|

Adhikarana mukhashoShe gaNDUShaH (9) · Śloka 9

tadēvālavaṇaṁ śītaṁ mukhaśōṣaharaṁ param| |9|

sa0-tadēva-kāñjikaṁ, alavaṇaṁ śītaṁ paraṁ-atiśayēna, āsyaśōṣaharam|

Adhikarana shleShmasa~jcaye gaNDUShaH (9) · Śloka 9

| āśu kṣārāmbugaṇḍūṣō bhinatti ślēṣmaṇaścayam||9||

sa0-kṣārēṇa-svarjikādinā, yuktaṁ jalaṁ kaphasya cayamāśu bhinatti|

Adhikarana mukhagaurave gaNDUShaH (10) · Śloka 10

sukhōṣṇōdakagaṇḍūṣairjāyatē vaktralāghavam| |10|

sa0-kōṣṇapānīyagaṇḍūṣairvadanalāghavaṁ sampadyatē|

Adhikarana gaNDUShavidhiH (10-11) · Śloka 11

| nivātē sātapē swinnamr̥ditaskandhakandharaḥ||10|| gaṇḍūṣamapiban kiñcidunnatāsyō vidhārayēt| |11|

sa0-vātarahitē ravikarālōkē sthānē| skandhau ca kandharā ca skandhakandharam| pūrvaṁ khinnaṁ paścānmr̥ditaṁ skandhakandharaṁ yasya sa ēvam| tathā gaṇḍūṣamapiban, tathā kiñcidunnataṁ mukhaṁ yasya sa ēvaṁvidhaḥ san, gaṇḍūṣaṁ dhārayēt|

Adhikarana gaNDUShadhAraNAvadhiH (11) · Śloka 11

kiyantaṁ kālaṁ ? ityāha | kaphapūrṇāsyatā yāvatsravadghrāṇākṣatā'thavā||11||

sa0-kaphēna pūrṇaṁ kaphapūrṇamāsyaṁ yasya sa kaphapūrṇāsyaḥ, tasya bhāvaḥ kaphapūrṇāsyatā,-kaphapūrṇamukhatā, yāvadbhavēt| athavā sravadghrāṇākṣi yasya sa sravadghrāṇākṣaḥ, "bahuvrīhau sakthyakṣṇōḥ" iti ṣac| tasya bhāvaḥ sravadghrāṇākṣatā yāvatsyāt, tāvadgaṇḍūṣān dhārayēt| ēvaṁ gaṇḍūṣāḥ pañca sapta vā dhārayitavyāḥ, yāvatsvāsthyaṁ syāt|

Adhikarana gaNDUShakavalayorbhaidaH (12) · Śloka 12

asañcāryō mukhē pūrṇē gaṇḍūṣaḥ, kavalō'nyathā| |12|

sa0-mukhē pūrṇē sati yaḥ sañcārayitumaśakyaḥ syāt sa gaṇḍūṣa ucyatē| anyathā-mukhē'pūrṇē sati yaḥ sañcārayituṁ śakyatē, sa kavala ucyatē|

Adhikarana kavalasya viShayaH (12) · Śloka 12

manyāśiraḥkarṇamukhākṣirōgāḥ prasēkakaṇṭhāmayavaktraśōṣāḥ| hr̥llāsatandrārucipīnasāśca sādhyā viśēṣātkavalagrahēṇa||12||

sa0-manyādīnāṁ rōgēṇa sambandhaḥ| prasēkādīnāṁ dvandvaḥ| āmayaśabdasya kaṇṭhēna sambandhō vividhakaṇṭharōgasūcanārthaḥ| manyārōgādayō viśēṣēṇa kavaladhāraṇēna sādhyāḥ-cikitsyāḥ|

Adhikarana pratisAraNam (13) · Śloka 13

| kalkō rasakriyā cūrṇastrividhaṁ pratisāraṇam||13||

sa0-kalkādibhēdēna pratisāraṇaṁ tridhā syāt| kalkō-jaladipiṣṭaḥ| mākṣikādinā yadravīkriyatē dravyaṁ sā rasakriyā| cūrṇaṁ tu-prathitamēva|

Adhikarana pratisAraNasya viShayo dravyANi ca (1) · Śloka 1

yuñjyāttat kapharōgēṣu gaṇḍūṣavihitauṣadhaiḥ| ||1||

sa0-tat-pratisāraṇaṁ, ślēṣmarōgēṣu gaṇḍūṣōktairauṣadhairyōjyam| sāmānyōktāvapi kaphayōgaviṣayatvāt śōdhanagaṇḍūṣōktairauṣadhairiti vēdyam|

Adhikarana mukhAlepabhedAH (14) · Śloka 14

| mukhālēpastridhā dōṣaviṣahā varṇakr̥cca|14|

sa0-mukhālēpastriprakāraḥ, dōṣaghnō viṣaghnō varṇakaraśca|

Adhikarana vAtaghnakaphaghnAvuShNau kAryau, pitttaghnaviShanghavarNyAH shItAH kAryAH (14-15) · Śloka 15

| saḥ||14|| uṣṇō vātakaphē śastaḥ, śēṣēṣvanyarthaśītalaḥ| |15|

sa0-sa ca-mukhālēpō, vātaślēṣmaṇyuṣṇō hitaḥ| śēṣēṣu pittē viṣē (varṇē) ca, atiśayēna śiśirō hitaḥ|

Adhikarana mukhAlepapramaNam (15) · Śloka 15

| tripramāṇaścaturbhāgatribhāgārddhāṅgulōnnatiḥ||15||

sa0-caturbhāgatribhāgārddhāṅgulōnnatiḥ| unnatiḥ-utsēdhaḥ|

Adhikarana mukhAlepAvadhiH,mukhAlepApanayanam (16) · Śloka 16

aśuṣkasya sthitistasya, śuṣkō dūṣayati cchavim| tamārdrayitvā'panayēttadantē'bhyaṅgamācarēt||16||

sa0-tasya-mukhālēpasya, aśuṣkasya sthitiḥ| śuṣkastu mukhālēpaśchaviṁ-tvacaṁ, dūṣayati| taṁ-mukhālēpaṁ, ārdrayitvā-tīmayitvā, apasārayēt| tasyāntē-tasminnapanītē, abhyaṅgaṁ kuryāt|

Adhikarana mukhAlepavarjyAni (17) · Śloka 17

vivarjayēddivāsvapnabhāṣyāgnyātapaśukkrudhaḥ| |17|

sa0-mukhālēpī ca divāsvapnādi varjayēt| ahaḥsvapnādisēvanāt kaṇḍūtvakūśōṣapīnasadr̥ṣṭyupaghātādibhayaṁ syāt|

Adhikarana pInasAdau mukhAlepaniShedhaH (17-18) · Śloka 18

| na yōjyaḥ pīnasē'jīrṇē dattanasyē hanugrahē||17|| arōcakē jāgaritē| |18|

sa0-pīnasādau mukhalēpō na yōjyāḥ|

Adhikarana mukhAlepasya phalam (18) · Śloka 18

sa tu hanti suyōjitaḥ| akālapalitavyaṅgavalītimiranīlikāḥ||18||

sa0-sa ca-mukhālēpaḥ, suyōjitō-vidhinā sēvitaḥ, akālapalitādīn parākarōti|

Adhikarana kolamajjAdayaH ShaNmukhAlepA,hemantAdiShu ShaDRutuShu yojyAH (19-22) · Śloka 22

kōlamajjā vr̥ṣānmūlaṁ śābaraṁ gaurasarṣapāḥ| siṁhīmūlaṁ tilāḥ kr̥ṣṇā dārvītvaṅnistuṣā yavāḥ||19|| darbhamūlahimōśīraśirīṣamiśitaṇḍulāḥ| kumudōtpalakahlāradūrvāmadhukacandanam||20|| kālīyakatilōśīramāṁsītagarapadmakam| tālīsagundrāpuṇḍrāhvayaṣṭīkāśanatāguru||21|| ityārddhārddhōditā lēpā hēmantādiṣu ṣaṭ smr̥tāḥ| |22|

sa0-kōlamajjādayō'rddhaślōkōktāḥ ṣaṭ mukhālēpāḥ ṣaṭsu hēmāntādiṣu r̥̄tuṣu smr̥tāḥ| munīndrairiti śēṣaḥ| tatra badaramajjādayō hēmantē, vyāghryādayaḥ śiśirē, darbhamūlādayō vasantē, kumudādayō grīṣmē, kālīyakādayaḥ prāvr̥ṣi, tālīsādayaḥ śaradi, iti|

Adhikarana varNyamukhAlepashIlanasya phalam (22-23) · Śloka 23

| mukhālēpanaśīlānāṁ dr̥ḍhaṁ bhavati darśanam||22|| vadanaṁ cāparimlānaṁ ślakṣṇaṁ tāmarasōpamam| |23|

sa0-mukhālēpābhyāsavatāṁ narāṇāṁ darśanaṁ-dr̥ṣṭiḥ, dr̥ḍhaṁ syāt| mukhaṁ ca vikasitamiva tathā kōmalaṁ padmatulyaṁ bhavati-jāyatē|

Adhikarana mUrddhatailabhedAH (23-24) · Śloka 24

| abhyaṅgasēkapicavō bastiścēti caturvidham||23|| mūrddhatailam| |24|

sa0-abhyaṅgādibhēdāt caturdhā śirasi tailaṁ syāt|

Adhikarana abhya~ggAdInAM tAratamyam (24) · Śloka 24

bahuguṇaṁ tadvidyāduttarōttaram| |24|

sa0-taccōttarōttaraṁ bahuguṇaṁ vidyāt| abhyaṅghāt sēkō bahuguṇāḥ, tatō'pi picuḥ, tasmādapi bastiḥ, iti kramēṇa|

Adhikarana abhya~ggasya viShayaH (24) · Śloka 24

| tatrābhyaṅgaḥ prayōktavyō raukṣyakaṇḍūmalādiṣu||24||

sa0-tatra-tēṣu madhyē, raukṣyādīṣvabhyaṅgaḥ prayōjyaḥ|

Adhikarana sekasya viShayaH (25) · Śloka 25

arūṁṣikāśirastōdadāhapākavraṇēṣu tu| pariṣēkaḥ|25|

sa0-arūṁṣikādiṣu pariṣēkaḥ|

Adhikarana picorviShayaH (25-26) · Śloka 26

| picuḥ kēśaśātasphuṭanadhūpanē||25|| nētrastambhē ca| |26|

sa0-kēśaśātādiṣu picuḥ prayōktavyaḥ|

Adhikarana basterviShayaH (26) · Śloka 26

bastistu prasuptyarditajāgajē| nāsāsyaśōṣē timirē śirōrōgē ca dāruṇē||26||

sa0-bastiḥ punaḥ prasuptyādau yōjyaḥ|

Adhikarana shirobastividhiH (27-30) · Śloka 30

vidhistasya niṣaṇṇasya pīṭhē jānusamē mr̥dau| śuddhāktasvinnadēhasya dināntē gavyamāhiṣam||27|| dvādaśāṅgulavistīrṇaṁ carmapaṭṭaṁ śiraḥsamam| ākarṇabandhanasthānaṁ lalāṭē vastravēṣṭitē||28|| cailavēṇikayā baddhvā māṣakalkēna lēpayēt| tatō yathāvyādhi śrutaṁ snēhaṁ kōṣṇaṁ niṣēcayēt||29|| ūrdhvaṁ kēśabhuvō yāvadaṅgulam| |30|

sa0-tasya-śirōbastērvidhānamucyatē| niṣaṇṇasya-upaviṣṭasya narasya| kva ? pīṭhē jānutulyē, tathā mr̥dau-akaṭhinē| kimbhūtasya narasya ? śuddhō-vamanādinā, aktaḥ-tailādinā, khinnaḥ-khēdēna, dēhō yasya tasya śuddhāktakhinnadēhasya| kadā ? dināntē,-aparāhnē vibhāvaryāṁ vā| carmapaṭṭaṁ-gavyaṁ māhiṣaṁ vā, tathā dvādaśāṅgulavistīrṇaṁ, tathā śirastulyaṁ, tathā''karṇaṁ-yāvat, bandhanasthānaṁ yasya, tadēvaṁvidhaṁ carmapaṭṭaṁ cailavēṇikayā saṁyamya māṣakalkēna lēpayēt| kadā ? lalāṭē vastravēṣṭitē| saṅgrahē tūktam (sū.a.31)-"atha śuddhatanōḥ sāyaṁ rātrau vā nivātasthasya svabhyaktakhinnasya sōpāśrayāsanōpaviṣṭasya kēśāntē ślakṣṇaṁ tryaṅgulaṁ māṣapiṣṭēna susūkṣmēṇa sadyaḥ sukhāmbunā mr̥ditēnōbhayataḥ pradigdhaṁ vastrapaṭṭaṁ badhnīyāt| tatastasyōpari sandhāya bastimākarṇaṁ bastimūlaṁ ca dr̥ḍhamavalīkaṁ samaṁ cailavēṇikayā baddhvā punarmāṣapiṣṭēnāparistrāvi kr̥tvā yathāvyādhidōṣadūṣyahitaṁ siddhamanyatamaṁ snēhaṁ sukhōṣṇamāsēcayēt|" iti| tata ēvaṁ kr̥tē sati vyādhivaśēna pakvaṁ snēhaṁ kōṣṇamupariccidrēṇāvasēcayēt| kēśabhūmērupariṣṭādaṅgulaṁ yāvat|

Adhikarana bastidhAraNAvadhiH (30-31) · Śloka 31

sa ca snēhaḥ kiyatkālaṁ dhāryaḥ ? ityāha dhārayēcca tam| āvaktranāsikōtklēdāddaśāṣṭau ṣaṭ calādiṣu||30|| mātrāsahasrāṇyarujē tvēkaṁ| |31|

sa0-taṁ ca-snēha, yāvadvaktranāsikāsrutiḥ syāttāvaddhārayēt| cala ādiryēṣāṁ tē calādayaḥ, tēṣu yathāsaṅhkhyaṁ daśāṣṭau ṣaṭ mātrāsahasrāṇi yāvatsnēhaṁ dhārayēt| vātē daśa mātrāsahasrāṇi, pittē'ṣṭau mātrāsahasrāṇi, kaphē ṣaṇmātrāsahasrāṇītyarthaḥ| arujē tu-svasthavr̥tē, ēkaṁ mātrāsahasraṁ dhārayēt|

Adhikarana bastyante kRutyam (31) · Śloka 31

skandhādi mardayēt| muktasnēhasya|31|

sa0-muktasnēhasya-apanītaśirōbastēḥ, skandhaśirōgrīvādi mardayēt| snēhabastirhi snēhaśabdēnātra gr̥hyatē| tataḥ "uṣṇōdakōpacārī syāt " ityādikamācarēt| tatra hyavōcat (hr̥.sū.a.16|28)-"sarvakarmasvayaṁ prāyō vyādhikṣīṇēṣu ca kramaḥ|" iti|

Adhikarana bastyAvRuttyavadhiH (31) · Śloka 31

| paramaṁ saptāhaṁ tasya sēvanam||31||

sa0-tasya ca-snēhabastēḥ, paramaḥ sēkaḥ sapta dināni| tasmāttrīṇi pañca sapta vā'hāni kāryaḥ śirōbastirityavatiṣṭhatē|

Adhikarana karNapUraNevidhirmAnaM ca mAtrAlakShaNam (32) · Śloka 32

dhārayētpūraṇaṁ karṇē karṇamūlaṁ vimardayan| rujaḥ syānmārdavaṁ yāvanmātrāśatamavēdanē||32||

sa0-karṇē pūraṇaṁ dhārayēt| kiṁ kurvan ? karṇamūlaṁ vimardayan| kiyantaṁ kālam ? yāvatpīḍāyā mārdavaṁ bhavēt| svasthavr̥tē tu mātrāśataṁ yāvadbibhr̥yāt|

Adhikarana mAtrAlakShaNam (33) · Śloka 33

atha mātrāyāḥ kiṁ pramāṇaṁ ? ityāha yāvatparyēti hastāgraṁ dakṣiṇaṁ jānumaṇḍalam| nimēṣōnmēṣakālēna samaṁ mātrā tu sā smr̥tā||33||

sa0-dakṣiṇaṁ hastāgraṁ kartr̥ yāvat dakṣiṇaṁ jānumaṇḍalaṁ paryēti-parivartatē| dakṣiṇaśabdō'tra kākākṣigōlakanyāyēna dvayōrapi yujyatē| kiyatkālēna ? ityāha-nimēṣōnmēṣamātrēṇa samaṁ,-na tu viśramya| sā mātrā smr̥tēti| munibhiriti śēṣaḥ|

Adhikarana mUrddhatailashIlanasya phalam (22) · Śloka 22

kacasadanasitatvapiñjaratvaṁ pariphuṭanaṁ śirasaḥ samīrarōgān| jayati, janayatīndriyaprasādaṁ svarahanumūrddhabalaṁ ca mūrddhatailam||34|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē gaṇḍūṣādividhirnāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ||22||

sa0-kacānāṁ sadanādibhiḥ sambandhaḥ| pariphuṭanaṁ-kacānāmēva, prakr̥tatvāt| śirasō marudāmayāṁśca hanti| indriyāṇāṁ-cakṣurādīnāṁ, prasādaṁ janayati| tathā, svarādibalaṁ ca mūrddhatailaṁ janayati| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviraciṭayāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē gaṇḍūṣādividhirnāma dvāviṁśatitamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 22||