Adhikarana gaNDUShAdividhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3
athātō gaṇḍūṣādividhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| )||3||
अथातो गण्डूषादिविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gaNDUShabhedAH (1) · Śloka 1
catuṣprakarō gaṇḍūṣaḥ snigdhaḥ śamanaśōdhanau| rōpaṇaśca|1|
चतुष्प्रकरो गण्डूषः स्निग्धः शमनशोधनौ| रोपणश्च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gaNDUShANAM doShabhedena viShayaH (1-2) · Śloka 2
| trayastatra triṣu yōjyāścalādiṣu||1|| antyō vraṇaghnaḥ| |2|
| त्रयस्तत्र त्रिषु योज्याश्चलादिषु||१|| अन्त्यो व्रणघ्नः| |२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhasya dravyANi (2) · Śloka 2
idānīmēṣāṁ lakṣaṇāni vaktumāha snigdhō'tra svādvamlapaṭusādhitaiḥ| snēhaiḥ|2|
इदानीमेषां लक्षणानि वक्तुमाह स्निग्धोऽत्र स्वाद्वम्लपटुसाधितैः| स्नेहैः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shamanasya dravyANi (2) · Śloka 2
| saṁśamanastiktakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ||2||
| संशमनस्तिक्तकषायमधुरौषधैः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shodhanasya dravyANi (3) · Śloka 3
śōdhanastiktakaṭvamlapaṭūṣṇaiḥ| |3|
शोधनस्तिक्तकट्वम्लपटूष्णैः| |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ropaNasya dravyANi (3) · Śloka 3
rōpaṇaḥ punaḥ| kaṣāyatiktakaiḥ|3|
रोपणः पुनः| कषायतिक्तकैः|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gaNDUShArthaM dravyANi (3-4) · Śloka 4
nanu, dravyāṇāṁ śuṣkatvādgaṇḍūṣānupapattiriti cēttatrāha | tatra snēhaḥ kṣīraṁ madhūdakam||3|| śuktaṁ madhyaṁ rasō mūtraṁ dhānyāmlaṁ ca yathāyatham| kalkairyuktaṁ vipakvaṁ vā yathāsparśaṁ prayōjayēt||4||
ननु, द्रव्याणां शुष्कत्वाद्गण्डूषानुपपत्तिरिति चेत्तत्राह | तत्र स्नेहः क्षीरं मधूदकम्||३|| शुक्तं मध्यं रसो मूत्रं धान्याम्लं च यथायथम्| कल्कैर्युक्तं विपक्वं वा यथास्पर्शं प्रयोजयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH (5-6) · Śloka 6
dantaharṣē dantacālē mukharōgē ca vātikē| sukhōṣṇamathavā śītaṁ tilakalkōdakaṁ hitam||5|| gaṇḍūṣadhāraṇē| |6|
दन्तहर्षे दन्तचाले मुखरोगे च वातिके| सुखोष्णमथवा शीतं तिलकल्कोदकं हितम्||५|| गण्डूषधारणे| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svasthe gaNDUShaH (6) · Śloka 6
nityaṁ tailaṁ māṁsarasō'thavā| |6|
नित्यं तैलं मांसरसोऽथवा| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UShAdAhamukhapAkAdau gaNDUShaH (6-7) · Śloka 7
| ūṣādāhānvitē pākē kṣatē cāgantusambhavē||6|| viṣē kṣārāgnidagdhē ca sarpirdhāryaṁ payō'thavā| |7|
| ऊषादाहान्विते पाके क्षते चागन्तुसम्भवे||६|| विषे क्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्धार्यं पयोऽथवा| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mukhapaicchilyAdau gaNDUShaH (7-8) · Śloka 8
| vaiśadyaṁ janayatyāśu sandadhāti mukhē vraṇān||7|| dāhatr̥ṣṇāpraśamanaṁ madhugaṇḍūṣadhāraṇam| |8|
| वैशद्यं जनयत्याशु सन्दधाति मुखे व्रणान्||७|| दाहतृष्णाप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम्| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mukhavairasyAdau gaNDUShaH (8) · Śloka 8
| dhānyāmlamāsyavairasyamaladaurgandhyanāśanam||8||
| धान्याम्लमास्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाशनम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mukhashoShe gaNDUShaH (9) · Śloka 9
tadēvālavaṇaṁ śītaṁ mukhaśōṣaharaṁ param| |9|
तदेवालवणं शीतं मुखशोषहरं परम्| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmasa~jcaye gaNDUShaH (9) · Śloka 9
| āśu kṣārāmbugaṇḍūṣō bhinatti ślēṣmaṇaścayam||9||
| आशु क्षाराम्बुगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mukhagaurave gaNDUShaH (10) · Śloka 10
sukhōṣṇōdakagaṇḍūṣairjāyatē vaktralāghavam| |10|
सुखोष्णोदकगण्डूषैर्जायते वक्त्रलाघवम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gaNDUShavidhiH (10-11) · Śloka 11
| nivātē sātapē swinnamr̥ditaskandhakandharaḥ||10|| gaṇḍūṣamapiban kiñcidunnatāsyō vidhārayēt| |11|
| निवाते सातपे स्विन्नमृदितस्कन्धकन्धरः||१०|| गण्डूषमपिबन् किञ्चिदुन्नतास्यो विधारयेत्| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gaNDUShadhAraNAvadhiH (11) · Śloka 11
kiyantaṁ kālaṁ ? ityāha | kaphapūrṇāsyatā yāvatsravadghrāṇākṣatā'thavā||11||
कियन्तं कालं ? इत्याह | कफपूर्णास्यता यावत्स्रवद्घ्राणाक्षताऽथवा||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gaNDUShakavalayorbhaidaH (12) · Śloka 12
asañcāryō mukhē pūrṇē gaṇḍūṣaḥ, kavalō'nyathā| |12|
असञ्चार्यो मुखे पूर्णे गण्डूषः, कवलोऽन्यथा| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kavalasya viShayaH (12) · Śloka 12
manyāśiraḥkarṇamukhākṣirōgāḥ prasēkakaṇṭhāmayavaktraśōṣāḥ| hr̥llāsatandrārucipīnasāśca sādhyā viśēṣātkavalagrahēṇa||12||
मन्याशिरःकर्णमुखाक्षिरोगाः प्रसेककण्ठामयवक्त्रशोषाः| हृल्लासतन्द्रारुचिपीनसाश्च साध्या विशेषात्कवलग्रहेण||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratisAraNam (13) · Śloka 13
| kalkō rasakriyā cūrṇastrividhaṁ pratisāraṇam||13||
| कल्को रसक्रिया चूर्णस्त्रिविधं प्रतिसारणम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratisAraNasya viShayo dravyANi ca (1) · Śloka 1
yuñjyāttat kapharōgēṣu gaṇḍūṣavihitauṣadhaiḥ| ||1||
युञ्ज्यात्तत् कफरोगेषु गण्डूषविहितौषधैः| ||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mukhAlepabhedAH (14) · Śloka 14
| mukhālēpastridhā dōṣaviṣahā varṇakr̥cca|14|
| मुखालेपस्त्रिधा दोषविषहा वर्णकृच्च|१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaghnakaphaghnAvuShNau kAryau, pitttaghnaviShanghavarNyAH shItAH kAryAH (14-15) · Śloka 15
| saḥ||14|| uṣṇō vātakaphē śastaḥ, śēṣēṣvanyarthaśītalaḥ| |15|
| सः||१४|| उष्णो वातकफे शस्तः, शेषेष्वन्यर्थशीतलः| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mukhAlepapramaNam (15) · Śloka 15
| tripramāṇaścaturbhāgatribhāgārddhāṅgulōnnatiḥ||15||
| त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्द्धाङ्गुलोन्नतिः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mukhAlepAvadhiH,mukhAlepApanayanam (16) · Śloka 16
aśuṣkasya sthitistasya, śuṣkō dūṣayati cchavim| tamārdrayitvā'panayēttadantē'bhyaṅgamācarēt||16||
अशुष्कस्य स्थितिस्तस्य, शुष्को दूषयति च्छविम्| तमार्द्रयित्वाऽपनयेत्तदन्तेऽभ्यङ्गमाचरेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mukhAlepavarjyAni (17) · Śloka 17
vivarjayēddivāsvapnabhāṣyāgnyātapaśukkrudhaḥ| |17|
विवर्जयेद्दिवास्वप्नभाष्याग्न्यातपशुक्क्रुधः| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pInasAdau mukhAlepaniShedhaH (17-18) · Śloka 18
| na yōjyaḥ pīnasē'jīrṇē dattanasyē hanugrahē||17|| arōcakē jāgaritē| |18|
| न योज्यः पीनसेऽजीर्णे दत्तनस्ये हनुग्रहे||१७|| अरोचके जागरिते| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mukhAlepasya phalam (18) · Śloka 18
sa tu hanti suyōjitaḥ| akālapalitavyaṅgavalītimiranīlikāḥ||18||
स तु हन्ति सुयोजितः| अकालपलितव्यङ्गवलीतिमिरनीलिकाः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kolamajjAdayaH ShaNmukhAlepA,hemantAdiShu ShaDRutuShu yojyAH (19-22) · Śloka 22
kōlamajjā vr̥ṣānmūlaṁ śābaraṁ gaurasarṣapāḥ| siṁhīmūlaṁ tilāḥ kr̥ṣṇā dārvītvaṅnistuṣā yavāḥ||19|| darbhamūlahimōśīraśirīṣamiśitaṇḍulāḥ| kumudōtpalakahlāradūrvāmadhukacandanam||20|| kālīyakatilōśīramāṁsītagarapadmakam| tālīsagundrāpuṇḍrāhvayaṣṭīkāśanatāguru||21|| ityārddhārddhōditā lēpā hēmantādiṣu ṣaṭ smr̥tāḥ| |22|
कोलमज्जा वृषान्मूलं शाबरं गौरसर्षपाः| सिंहीमूलं तिलाः कृष्णा दार्वीत्वङ्निस्तुषा यवाः||१९|| दर्भमूलहिमोशीरशिरीषमिशितण्डुलाः| कुमुदोत्पलकह्लारदूर्वामधुकचन्दनम्||२०|| कालीयकतिलोशीरमांसीतगरपद्मकम्| तालीसगुन्द्रापुण्ड्राह्वयष्टीकाशनतागुरु||२१|| इत्यार्द्धार्द्धोदिता लेपा हेमन्तादिषु षट् स्मृताः| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana varNyamukhAlepashIlanasya phalam (22-23) · Śloka 23
| mukhālēpanaśīlānāṁ dr̥ḍhaṁ bhavati darśanam||22|| vadanaṁ cāparimlānaṁ ślakṣṇaṁ tāmarasōpamam| |23|
| मुखालेपनशीलानां दृढं भवति दर्शनम्||२२|| वदनं चापरिम्लानं श्लक्ष्णं तामरसोपमम्| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrddhatailabhedAH (23-24) · Śloka 24
| abhyaṅgasēkapicavō bastiścēti caturvidham||23|| mūrddhatailam| |24|
| अभ्यङ्गसेकपिचवो बस्तिश्चेति चतुर्विधम्||२३|| मूर्द्धतैलम्| |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhya~ggAdInAM tAratamyam (24) · Śloka 24
bahuguṇaṁ tadvidyāduttarōttaram| |24|
बहुगुणं तद्विद्यादुत्तरोत्तरम्| |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhya~ggasya viShayaH (24) · Śloka 24
| tatrābhyaṅgaḥ prayōktavyō raukṣyakaṇḍūmalādiṣu||24||
| तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्यकण्डूमलादिषु||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sekasya viShayaH (25) · Śloka 25
arūṁṣikāśirastōdadāhapākavraṇēṣu tu| pariṣēkaḥ|25|
अरूंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु तु| परिषेकः|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana picorviShayaH (25-26) · Śloka 26
| picuḥ kēśaśātasphuṭanadhūpanē||25|| nētrastambhē ca| |26|
| पिचुः केशशातस्फुटनधूपने||२५|| नेत्रस्तम्भे च| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana basterviShayaH (26) · Śloka 26
bastistu prasuptyarditajāgajē| nāsāsyaśōṣē timirē śirōrōgē ca dāruṇē||26||
बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितजागजे| नासास्यशोषे तिमिरे शिरोरोगे च दारुणे||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shirobastividhiH (27-30) · Śloka 30
vidhistasya niṣaṇṇasya pīṭhē jānusamē mr̥dau| śuddhāktasvinnadēhasya dināntē gavyamāhiṣam||27|| dvādaśāṅgulavistīrṇaṁ carmapaṭṭaṁ śiraḥsamam| ākarṇabandhanasthānaṁ lalāṭē vastravēṣṭitē||28|| cailavēṇikayā baddhvā māṣakalkēna lēpayēt| tatō yathāvyādhi śrutaṁ snēhaṁ kōṣṇaṁ niṣēcayēt||29|| ūrdhvaṁ kēśabhuvō yāvadaṅgulam| |30|
विधिस्तस्य निषण्णस्य पीठे जानुसमे मृदौ| शुद्धाक्तस्विन्नदेहस्य दिनान्ते गव्यमाहिषम्||२७|| द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं चर्मपट्टं शिरःसमम्| आकर्णबन्धनस्थानं ललाटे वस्त्रवेष्टिते||२८|| चैलवेणिकया बद्ध्वा माषकल्केन लेपयेत्| ततो यथाव्याधि श्रुतं स्नेहं कोष्णं निषेचयेत्||२९|| ऊर्ध्वं केशभुवो यावदङ्गुलम्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bastidhAraNAvadhiH (30-31) · Śloka 31
sa ca snēhaḥ kiyatkālaṁ dhāryaḥ ? ityāha dhārayēcca tam| āvaktranāsikōtklēdāddaśāṣṭau ṣaṭ calādiṣu||30|| mātrāsahasrāṇyarujē tvēkaṁ| |31|
स च स्नेहः कियत्कालं धार्यः ? इत्याह धारयेच्च तम्| आवक्त्रनासिकोत्क्लेदाद्दशाष्टौ षट् चलादिषु||३०|| मात्रासहस्राण्यरुजे त्वेकं| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bastyante kRutyam (31) · Śloka 31
skandhādi mardayēt| muktasnēhasya|31|
स्कन्धादि मर्दयेत्| मुक्तस्नेहस्य|३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bastyAvRuttyavadhiH (31) · Śloka 31
| paramaṁ saptāhaṁ tasya sēvanam||31||
| परमं सप्ताहं तस्य सेवनम्||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karNapUraNevidhirmAnaM ca mAtrAlakShaNam (32) · Śloka 32
dhārayētpūraṇaṁ karṇē karṇamūlaṁ vimardayan| rujaḥ syānmārdavaṁ yāvanmātrāśatamavēdanē||32||
धारयेत्पूरणं कर्णे कर्णमूलं विमर्दयन्| रुजः स्यान्मार्दवं यावन्मात्राशतमवेदने||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAtrAlakShaNam (33) · Śloka 33
atha mātrāyāḥ kiṁ pramāṇaṁ ? ityāha yāvatparyēti hastāgraṁ dakṣiṇaṁ jānumaṇḍalam| nimēṣōnmēṣakālēna samaṁ mātrā tu sā smr̥tā||33||
अथ मात्रायाः किं प्रमाणं ? इत्याह यावत्पर्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानुमण्डलम्| निमेषोन्मेषकालेन समं मात्रा तु सा स्मृता||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrddhatailashIlanasya phalam (22) · Śloka 22
kacasadanasitatvapiñjaratvaṁ pariphuṭanaṁ śirasaḥ samīrarōgān| jayati, janayatīndriyaprasādaṁ svarahanumūrddhabalaṁ ca mūrddhatailam||34|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē gaṇḍūṣādividhirnāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ||22||
कचसदनसितत्वपिञ्जरत्वं परिफुटनं शिरसः समीररोगान्| जयति, जनयतीन्द्रियप्रसादं स्वरहनुमूर्द्धबलं च मूर्द्धतैलम्||३४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने गण्डूषादिविधिर्नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||
🔊 Audio coming soon