22. gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಇದಾನೀಂ ಧೂಮಪಾನಾದನನ್ತರಂ ಗಣ್ಡೂಷವಿಧಿರೇವ ಯುಕ್ತಃ| ತದರ್ಥಮಾಹ

Adhikarana gaNDUShAdividhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

ಅಥಾತೋ ಗಣ್ಡೂಷಾದಿವಿಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨|| )||೩||

ಸ೦-ಗಣ್ಡೂಷಾದಯೋ ವಿಧೀಯನ್ತೇಽಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಗಣ್ಡೂಷಾದಿವಿಧಿಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಕವಲಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ|

Adhikarana gaNDUShabhedAH (1) · Śloka 1

ಚತುಷ್ಪ್ರಕರೋ ಗಣ್ಡೂಷಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಶಮನಶೋಧನೌ| ರೋಪಣಶ್ಚ|೧|

ಸ೦-ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಭೇದೇನ ಚತ್ವಾರಃ ಪ್ರಕಾರಾಃ-ಭೇದಾಃ, ಯಸ್ಯ ಸ ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರೋ ಗಣ್ಡೂಷೋ ಭವತಿ|

Adhikarana gaNDUShANAM doShabhedena viShayaH (1-2) · Śloka 2

| ತ್ರಯಸ್ತತ್ರ ತ್ರಿಷು ಯೋಜ್ಯಾಶ್ಚಲಾದಿಷು||೧|| ಅನ್ತ್ಯೋ ವ್ರಣಘ್ನಃ| |೨|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಗಣ್ಡೂಷೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಪವನಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಸು ತ್ರಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯೋ ಗಣ್ಡೂಷಾ ಯೋಜ್ಯಾಃ| ತತ್ರ ವಾತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಗಣ್ಡೂಷಃ, ಪಿತ್ತೇ ಶಮನಃ, ಕಫೇ ಶೋಧನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ತ್ಯೋ-ರೋಪಣಾಖ್ಯೋ ವ್ರಣಘ್ನೋ-ವ್ರಣಸಾಧನ ಉಪಯುಜ್ಯತೇ|

Adhikarana snigdhasya dravyANi (2) · Śloka 2

ಇದಾನೀಮೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ವಕ್ತುಮಾಹ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽತ್ರ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಪಟುಸಾಧಿತೈಃ| ಸ್ನೇಹೈಃ|೨|

ಸ೦- ಅತ್ರ-ಏಷು ಗಣ್ಡೂಷೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಮಧುರಾದಿಸಾಧಿತೈಃ ಸ್ನೇಹೈರ್ಭವತಿ|

Adhikarana shamanasya dravyANi (2) · Śloka 2

| ಸಂಶಮನಸ್ತಿಕ್ತಕಷಾಯಮಧುರೌಷಧೈಃ||೨||

ಸ೦-ಶಮನಸ್ತಿಕ್ತಾದಿಭಿರೌಷಧೈಃ-ಪಟೋಲಾರಿಷ್ಟಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಾಮಧುಕಕ್ವಾಥಶರ್ಕರೋದಕಕ್ಷೌದ್ರಾದಿಭಿಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana shodhanasya dravyANi (3) · Śloka 3

ಶೋಧನಸ್ತಿಕ್ತಕಟ್ವಮ್ಲಪಟೂಷ್ಣೈಃ| |೩|

ಸ೦-ಶೋಧನೋ ಗಣ್ಡೂಷಸ್ತಿಕ್ತಕಟ್ವಮ್ಲಾದಿಭಿರೌಷಧೈರ್ಭವತಿ|

Adhikarana ropaNasya dravyANi (3) · Śloka 3

ರೋಪಣಃ ಪುನಃ| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಕೈಃ|೩|

ಸ೦-ರೋಪಣಸ್ತು ಗಣ್ಡೂಷಃ ಕಷಾಯತಿಕ್ತಕೈಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana gaNDUShArthaM dravyANi (3-4) · Śloka 4

ನನು, ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಶುಷ್ಕತ್ವಾದ್ಗಣ್ಡೂಷಾನುಪಪತ್ತಿರಿತಿ ಚೇತ್ತತ್ರಾಹ | ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಃ ಕ್ಷೀರಂ ಮಧೂದಕಮ್||೩|| ಶುಕ್ತಂ ಮಧ್ಯಂ ರಸೋ ಮೂತ್ರಂ ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ಚ ಯಥಾಯಥಮ್| ಕಲ್ಕೈರ್ಯುಕ್ತಂ ವಿಪಕ್ವಂ ವಾ ಯಥಾಸ್ಪರ್ಶಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೪||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇಷು ಗಣ್ಡೂಷೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಸ್ನೇಹಾದಿಕಂ ಕಲ್ಕೈರ್ಯಥಾಸ್ವಂ ಯುಕ್ತಂ ವಿಪಕ್ವಂ ವಾ, ಯಥಾಸ್ಪರ್ಶಂ-ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ವಾ, ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್|

Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH (5-6) · Śloka 6

ದನ್ತಹರ್ಷೇ ದನ್ತಚಾಲೇ ಮುಖರೋಗೇ ಚ ವಾತಿಕೇ| ಸುಖೋಷ್ಣಮಥವಾ ಶೀತಂ ತಿಲಕಲ್ಕೋದಕಂ ಹಿತಮ್||೫|| ಗಣ್ಡೂಷಧಾರಣೇ| |೬|

ಸ೦-ದನ್ತಹರ್ಷಾದೌ ಕವೋಷ್ಣಮಥವಾ ಶೀತಂ ದೋಷವಶಾತ್ ತಿಲಕಲ್ಕೋದಕಂ ಹಿತಮ್|

Adhikarana svasthe gaNDUShaH (6) · Śloka 6

ನಿತ್ಯಂ ತೈಲಂ ಮಾಂಸರಸೋಽಥವಾ| |೬|

ಸ೦-ಗಣ್ಡೂಷಧಾರಣೇ ನಿತ್ಯಂ ತೈಲಂ ಮಾಂಸರಸೋ ವಾ ಹಿತಃ|

Adhikarana UShAdAhamukhapAkAdau gaNDUShaH (6-7) · Śloka 7

| ಊಷಾದಾಹಾನ್ವಿತೇ ಪಾಕೇ ಕ್ಷತೇ ಚಾಗನ್ತುಸಮ್ಭವೇ||೬|| ವಿಷೇ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿದಗ್ಧೇ ಚ ಸರ್ಪಿರ್ಧಾರ್ಯಂ ಪಯೋಽಥವಾ| |೭|

ಸ೦-ಊಷಾದಿಯುಕ್ತೇ ಪಾಕೇ ಕ್ಷತೇ ಚಾಗನ್ತುಜೇ, ತಥಾ ವಿಷೇ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಭ್ಯಾಂ ದಗ್ಧೇ ಚ, ಸರ್ಪಿರ್ಗಣ್ಡೂಷೇ ಹಿತಂ ಕ್ಷೀರಂ ವಾ|

Adhikarana mukhapaicchilyAdau gaNDUShaH (7-8) · Śloka 8

| ವೈಶದ್ಯಂ ಜನಯತ್ಯಾಶು ಸನ್ದಧಾತಿ ಮುಖೇ ವ್ರಣಾನ್||೭|| ದಾಹತೃಷ್ಣಾಪ್ರಶಮನಂ ಮಧುಗಣ್ಡೂಷಧಾರಣಮ್| |೮|

ಸ೦-ಮಾಕ್ಷಿಕಗಣ್ಡೂಷಧಾರಣಂ ಮುಖೇ ವೈಶದ್ಯಂ-ಅಪೈಚ್ಛಿತ್ಯಂ, ಜನಯತಿ, ಮುಖವ್ರಣಾಂಶ್ಚ ಸನ್ದಧಾತಿ| ತಥಾ, ದಾಹಂ ತೃಷ್ಣಾಂ ಚ ಪ್ರಶಮಯತಿ|

Adhikarana mukhavairasyAdau gaNDUShaH (8) · Śloka 8

| ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಮಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಮಲದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯನಾಶನಮ್||೮||

ಸ೦-ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ಗಣ್ಡೂಷ ಉಪಯುಕ್ತಂ ವದನವೈರಸ್ಯಂ ತಥಾ ಮಲಂ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಚಾಪನಯತಿ|

Adhikarana mukhashoShe gaNDUShaH (9) · Śloka 9

ತದೇವಾಲವಣಂ ಶೀತಂ ಮುಖಶೋಷಹರಂ ಪರಮ್| |೯|

ಸ೦-ತದೇವ-ಕಾಞ್ಜಿಕಂ, ಅಲವಣಂ ಶೀತಂ ಪರಂ-ಅತಿಶಯೇನ, ಆಸ್ಯಶೋಷಹರಮ್|

Adhikarana shleShmasa~jcaye gaNDUShaH (9) · Śloka 9

| ಆಶು ಕ್ಷಾರಾಮ್ಬುಗಣ್ಡೂಷೋ ಭಿನತ್ತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಶ್ಚಯಮ್||೯||

ಸ೦-ಕ್ಷಾರೇಣ-ಸ್ವರ್ಜಿಕಾದಿನಾ, ಯುಕ್ತಂ ಜಲಂ ಕಫಸ್ಯ ಚಯಮಾಶು ಭಿನತ್ತಿ|

Adhikarana mukhagaurave gaNDUShaH (10) · Śloka 10

ಸುಖೋಷ್ಣೋದಕಗಣ್ಡೂಷೈರ್ಜಾಯತೇ ವಕ್ತ್ರಲಾಘವಮ್| |೧೦|

ಸ೦-ಕೋಷ್ಣಪಾನೀಯಗಣ್ಡೂಷೈರ್ವದನಲಾಘವಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ|

Adhikarana gaNDUShavidhiH (10-11) · Śloka 11

| ನಿವಾತೇ ಸಾತಪೇ ಸ್ವಿನ್ನಮೃದಿತಸ್ಕನ್ಧಕನ್ಧರಃ||೧೦|| ಗಣ್ಡೂಷಮಪಿಬನ್ ಕಿಞ್ಚಿದುನ್ನತಾಸ್ಯೋ ವಿಧಾರಯೇತ್| |೧೧|

ಸ೦-ವಾತರಹಿತೇ ರವಿಕರಾಲೋಕೇ ಸ್ಥಾನೇ| ಸ್ಕನ್ಧೌ ಚ ಕನ್ಧರಾ ಚ ಸ್ಕನ್ಧಕನ್ಧರಮ್| ಪೂರ್ವಂ ಖಿನ್ನಂ ಪಶ್ಚಾನ್ಮೃದಿತಂ ಸ್ಕನ್ಧಕನ್ಧರಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತಥಾ ಗಣ್ಡೂಷಮಪಿಬನ್, ತಥಾ ಕಿಞ್ಚಿದುನ್ನತಂ ಮುಖಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂವಿಧಃ ಸನ್, ಗಣ್ಡೂಷಂ ಧಾರಯೇತ್|

Adhikarana gaNDUShadhAraNAvadhiH (11) · Śloka 11

ಕಿಯನ್ತಂ ಕಾಲಂ ? ಇತ್ಯಾಹ | ಕಫಪೂರ್ಣಾಸ್ಯತಾ ಯಾವತ್ಸ್ರವದ್ಘ್ರಾಣಾಕ್ಷತಾಽಥವಾ||೧೧||

ಸ೦-ಕಫೇನ ಪೂರ್ಣಂ ಕಫಪೂರ್ಣಮಾಸ್ಯಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಕಫಪೂರ್ಣಾಸ್ಯಃ, ತಸ್ಯ ಭಾವಃ ಕಫಪೂರ್ಣಾಸ್ಯತಾ,-ಕಫಪೂರ್ಣಮುಖತಾ, ಯಾವದ್ಭವೇತ್| ಅಥವಾ ಸ್ರವದ್ಘ್ರಾಣಾಕ್ಷಿ ಯಸ್ಯ ಸ ಸ್ರವದ್ಘ್ರಾಣಾಕ್ಷಃ, "ಬಹುವ್ರೀಹೌ ಸಕ್ಥ್ಯಕ್ಷ್ಣೋಃ" ಇತಿ ಷಚ್| ತಸ್ಯ ಭಾವಃ ಸ್ರವದ್ಘ್ರಾಣಾಕ್ಷತಾ ಯಾವತ್ಸ್ಯಾತ್, ತಾವದ್ಗಣ್ಡೂಷಾನ್ ಧಾರಯೇತ್| ಏವಂ ಗಣ್ಡೂಷಾಃ ಪಞ್ಚ ಸಪ್ತ ವಾ ಧಾರಯಿತವ್ಯಾಃ, ಯಾವತ್ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana gaNDUShakavalayorbhaidaH (12) · Śloka 12

ಅಸಞ್ಚಾರ್ಯೋ ಮುಖೇ ಪೂರ್ಣೇ ಗಣ್ಡೂಷಃ, ಕವಲೋಽನ್ಯಥಾ| |೧೨|

ಸ೦-ಮುಖೇ ಪೂರ್ಣೇ ಸತಿ ಯಃ ಸಞ್ಚಾರಯಿತುಮಶಕ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸ ಗಣ್ಡೂಷ ಉಚ್ಯತೇ| ಅನ್ಯಥಾ-ಮುಖೇಽಪೂರ್ಣೇ ಸತಿ ಯಃ ಸಞ್ಚಾರಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ, ಸ ಕವಲ ಉಚ್ಯತೇ|

Adhikarana kavalasya viShayaH (12) · Śloka 12

ಮನ್ಯಾಶಿರಃಕರ್ಣಮುಖಾಕ್ಷಿರೋಗಾಃ ಪ್ರಸೇಕಕಣ್ಠಾಮಯವಕ್ತ್ರಶೋಷಾಃ| ಹೃಲ್ಲಾಸತನ್ದ್ರಾರುಚಿಪೀನಸಾಶ್ಚ ಸಾಧ್ಯಾ ವಿಶೇಷಾತ್ಕವಲಗ್ರಹೇಣ||೧೨||

ಸ೦-ಮನ್ಯಾದೀನಾಂ ರೋಗೇಣ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪ್ರಸೇಕಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಆಮಯಶಬ್ದಸ್ಯ ಕಣ್ಠೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವಿವಿಧಕಣ್ಠರೋಗಸೂಚನಾರ್ಥಃ| ಮನ್ಯಾರೋಗಾದಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಕವಲಧಾರಣೇನ ಸಾಧ್ಯಾಃ-ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಃ|

Adhikarana pratisAraNam (13) · Śloka 13

| ಕಲ್ಕೋ ರಸಕ್ರಿಯಾ ಚೂರ್ಣಸ್ತ್ರಿವಿಧಂ ಪ್ರತಿಸಾರಣಮ್||೧೩||

ಸ೦-ಕಲ್ಕಾದಿಭೇದೇನ ಪ್ರತಿಸಾರಣಂ ತ್ರಿಧಾ ಸ್ಯಾತ್| ಕಲ್ಕೋ-ಜಲದಿಪಿಷ್ಟಃ| ಮಾಕ್ಷಿಕಾದಿನಾ ಯದ್ರವೀಕ್ರಿಯತೇ ದ್ರವ್ಯಂ ಸಾ ರಸಕ್ರಿಯಾ| ಚೂರ್ಣಂ ತು-ಪ್ರಥಿತಮೇವ|

Adhikarana pratisAraNasya viShayo dravyANi ca (1) · Śloka 1

ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ತತ್ ಕಫರೋಗೇಷು ಗಣ್ಡೂಷವಿಹಿತೌಷಧೈಃ| ||೧||

ಸ೦-ತತ್-ಪ್ರತಿಸಾರಣಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮರೋಗೇಷು ಗಣ್ಡೂಷೋಕ್ತೈರೌಷಧೈರ್ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಾವಪಿ ಕಫಯೋಗವಿಷಯತ್ವಾತ್ ಶೋಧನಗಣ್ಡೂಷೋಕ್ತೈರೌಷಧೈರಿತಿ ವೇದ್ಯಮ್|

Adhikarana mukhAlepabhedAH (14) · Śloka 14

| ಮುಖಾಲೇಪಸ್ತ್ರಿಧಾ ದೋಷವಿಷಹಾ ವರ್ಣಕೃಚ್ಚ|೧೪|

ಸ೦-ಮುಖಾಲೇಪಸ್ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಃ, ದೋಷಘ್ನೋ ವಿಷಘ್ನೋ ವರ್ಣಕರಶ್ಚ|

Adhikarana vAtaghnakaphaghnAvuShNau kAryau, pitttaghnaviShanghavarNyAH shItAH kAryAH (14-15) · Śloka 15

| ಸಃ||೧೪|| ಉಷ್ಣೋ ವಾತಕಫೇ ಶಸ್ತಃ, ಶೇಷೇಷ್ವನ್ಯರ್ಥಶೀತಲಃ| |೧೫|

ಸ೦-ಸ ಚ-ಮುಖಾಲೇಪೋ, ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಣ್ಯುಷ್ಣೋ ಹಿತಃ| ಶೇಷೇಷು ಪಿತ್ತೇ ವಿಷೇ (ವರ್ಣೇ) ಚ, ಅತಿಶಯೇನ ಶಿಶಿರೋ ಹಿತಃ|

Adhikarana mukhAlepapramaNam (15) · Śloka 15

| ತ್ರಿಪ್ರಮಾಣಶ್ಚತುರ್ಭಾಗತ್ರಿಭಾಗಾರ್ದ್ಧಾಙ್ಗುಲೋನ್ನತಿಃ||೧೫||

ಸ೦-ಚತುರ್ಭಾಗತ್ರಿಭಾಗಾರ್ದ್ಧಾಙ್ಗುಲೋನ್ನತಿಃ| ಉನ್ನತಿಃ-ಉತ್ಸೇಧಃ|

Adhikarana mukhAlepAvadhiH,mukhAlepApanayanam (16) · Śloka 16

ಅಶುಷ್ಕಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಸ್ತಸ್ಯ, ಶುಷ್ಕೋ ದೂಷಯತಿ ಚ್ಛವಿಮ್| ತಮಾರ್ದ್ರಯಿತ್ವಾಽಪನಯೇತ್ತದನ್ತೇಽಭ್ಯಙ್ಗಮಾಚರೇತ್||೧೬||

ಸ೦-ತಸ್ಯ-ಮುಖಾಲೇಪಸ್ಯ, ಅಶುಷ್ಕಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಃ| ಶುಷ್ಕಸ್ತು ಮುಖಾಲೇಪಶ್ಛವಿಂ-ತ್ವಚಂ, ದೂಷಯತಿ| ತಂ-ಮುಖಾಲೇಪಂ, ಆರ್ದ್ರಯಿತ್ವಾ-ತೀಮಯಿತ್ವಾ, ಅಪಸಾರಯೇತ್| ತಸ್ಯಾನ್ತೇ-ತಸ್ಮಿನ್ನಪನೀತೇ, ಅಭ್ಯಙ್ಗಂ ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana mukhAlepavarjyAni (17) · Śloka 17

ವಿವರ್ಜಯೇದ್ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಭಾಷ್ಯಾಗ್ನ್ಯಾತಪಶುಕ್ಕ್ರುಧಃ| |೧೭|

ಸ೦-ಮುಖಾಲೇಪೀ ಚ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದಿ ವರ್ಜಯೇತ್| ಅಹಃಸ್ವಪ್ನಾದಿಸೇವನಾತ್ ಕಣ್ಡೂತ್ವಕೂಶೋಷಪೀನಸದೃಷ್ಟ್ಯುಪಘಾತಾದಿಭಯಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana pInasAdau mukhAlepaniShedhaH (17-18) · Śloka 18

| ನ ಯೋಜ್ಯಃ ಪೀನಸೇಽಜೀರ್ಣೇ ದತ್ತನಸ್ಯೇ ಹನುಗ್ರಹೇ||೧೭|| ಅರೋಚಕೇ ಜಾಗರಿತೇ| |೧೮|

ಸ೦-ಪೀನಸಾದೌ ಮುಖಲೇಪೋ ನ ಯೋಜ್ಯಾಃ|

Adhikarana mukhAlepasya phalam (18) · Śloka 18

ಸ ತು ಹನ್ತಿ ಸುಯೋಜಿತಃ| ಅಕಾಲಪಲಿತವ್ಯಙ್ಗವಲೀತಿಮಿರನೀಲಿಕಾಃ||೧೮||

ಸ೦-ಸ ಚ-ಮುಖಾಲೇಪಃ, ಸುಯೋಜಿತೋ-ವಿಧಿನಾ ಸೇವಿತಃ, ಅಕಾಲಪಲಿತಾದೀನ್ ಪರಾಕರೋತಿ|

Adhikarana kolamajjAdayaH ShaNmukhAlepA,hemantAdiShu ShaDRutuShu yojyAH (19-22) · Śloka 22

ಕೋಲಮಜ್ಜಾ ವೃಷಾನ್ಮೂಲಂ ಶಾಬರಂ ಗೌರಸರ್ಷಪಾಃ| ಸಿಂಹೀಮೂಲಂ ತಿಲಾಃ ಕೃಷ್ಣಾ ದಾರ್ವೀತ್ವಙ್ನಿಸ್ತುಷಾ ಯವಾಃ||೧೯|| ದರ್ಭಮೂಲಹಿಮೋಶೀರಶಿರೀಷಮಿಶಿತಣ್ಡುಲಾಃ| ಕುಮುದೋತ್ಪಲಕಹ್ಲಾರದೂರ್ವಾಮಧುಕಚನ್ದನಮ್||೨೦|| ಕಾಲೀಯಕತಿಲೋಶೀರಮಾಂಸೀತಗರಪದ್ಮಕಮ್| ತಾಲೀಸಗುನ್ದ್ರಾಪುಣ್ಡ್ರಾಹ್ವಯಷ್ಟೀಕಾಶನತಾಗುರು||೨೧|| ಇತ್ಯಾರ್ದ್ಧಾರ್ದ್ಧೋದಿತಾ ಲೇಪಾ ಹೇಮನ್ತಾದಿಷು ಷಟ್ ಸ್ಮೃತಾಃ| |೨೨|

ಸ೦-ಕೋಲಮಜ್ಜಾದಯೋಽರ್ದ್ಧಶ್ಲೋಕೋಕ್ತಾಃ ಷಟ್ ಮುಖಾಲೇಪಾಃ ಷಟ್ಸು ಹೇಮಾನ್ತಾದಿಷು ೠತುಷು ಸ್ಮೃತಾಃ| ಮುನೀನ್ದ್ರೈರಿತಿ ಶೇಷಃ| ತತ್ರ ಬದರಮಜ್ಜಾದಯೋ ಹೇಮನ್ತೇ, ವ್ಯಾಘ್ರ್ಯಾದಯಃ ಶಿಶಿರೇ, ದರ್ಭಮೂಲಾದಯೋ ವಸನ್ತೇ, ಕುಮುದಾದಯೋ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ, ಕಾಲೀಯಕಾದಯಃ ಪ್ರಾವೃಷಿ, ತಾಲೀಸಾದಯಃ ಶರದಿ, ಇತಿ|

Adhikarana varNyamukhAlepashIlanasya phalam (22-23) · Śloka 23

| ಮುಖಾಲೇಪನಶೀಲಾನಾಂ ದೃಢಂ ಭವತಿ ದರ್ಶನಮ್||೨೨|| ವದನಂ ಚಾಪರಿಮ್ಲಾನಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ತಾಮರಸೋಪಮಮ್| |೨೩|

ಸ೦-ಮುಖಾಲೇಪಾಭ್ಯಾಸವತಾಂ ನರಾಣಾಂ ದರ್ಶನಂ-ದೃಷ್ಟಿಃ, ದೃಢಂ ಸ್ಯಾತ್| ಮುಖಂ ಚ ವಿಕಸಿತಮಿವ ತಥಾ ಕೋಮಲಂ ಪದ್ಮತುಲ್ಯಂ ಭವತಿ-ಜಾಯತೇ|

Adhikarana mUrddhatailabhedAH (23-24) · Śloka 24

| ಅಭ್ಯಙ್ಗಸೇಕಪಿಚವೋ ಬಸ್ತಿಶ್ಚೇತಿ ಚತುರ್ವಿಧಮ್||೨೩|| ಮೂರ್ದ್ಧತೈಲಮ್| |೨೪|

ಸ೦-ಅಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಭೇದಾತ್ ಚತುರ್ಧಾ ಶಿರಸಿ ತೈಲಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana abhya~ggAdInAM tAratamyam (24) · Śloka 24

ಬಹುಗುಣಂ ತದ್ವಿದ್ಯಾದುತ್ತರೋತ್ತರಮ್| |೨೪|

ಸ೦-ತಚ್ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಂ ಬಹುಗುಣಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಅಭ್ಯಙ್ಘಾತ್ ಸೇಕೋ ಬಹುಗುಣಾಃ, ತತೋಽಪಿ ಪಿಚುಃ, ತಸ್ಮಾದಪಿ ಬಸ್ತಿಃ, ಇತಿ ಕ್ರಮೇಣ|

Adhikarana abhya~ggasya viShayaH (24) · Śloka 24

| ತತ್ರಾಭ್ಯಙ್ಗಃ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಕಣ್ಡೂಮಲಾದಿಷು||೨೪||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ರೌಕ್ಷ್ಯಾದೀಷ್ವಭ್ಯಙ್ಗಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ|

Adhikarana sekasya viShayaH (25) · Śloka 25

ಅರೂಂಷಿಕಾಶಿರಸ್ತೋದದಾಹಪಾಕವ್ರಣೇಷು ತು| ಪರಿಷೇಕಃ|೨೫|

ಸ೦-ಅರೂಂಷಿಕಾದಿಷು ಪರಿಷೇಕಃ|

Adhikarana picorviShayaH (25-26) · Śloka 26

| ಪಿಚುಃ ಕೇಶಶಾತಸ್ಫುಟನಧೂಪನೇ||೨೫|| ನೇತ್ರಸ್ತಮ್ಭೇ ಚ| |೨೬|

ಸ೦-ಕೇಶಶಾತಾದಿಷು ಪಿಚುಃ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಃ|

Adhikarana basterviShayaH (26) · Śloka 26

ಬಸ್ತಿಸ್ತು ಪ್ರಸುಪ್ತ್ಯರ್ದಿತಜಾಗಜೇ| ನಾಸಾಸ್ಯಶೋಷೇ ತಿಮಿರೇ ಶಿರೋರೋಗೇ ಚ ದಾರುಣೇ||೨೬||

ಸ೦-ಬಸ್ತಿಃ ಪುನಃ ಪ್ರಸುಪ್ತ್ಯಾದೌ ಯೋಜ್ಯಃ|

Adhikarana shirobastividhiH (27-30) · Śloka 30

ವಿಧಿಸ್ತಸ್ಯ ನಿಷಣ್ಣಸ್ಯ ಪೀಠೇ ಜಾನುಸಮೇ ಮೃದೌ| ಶುದ್ಧಾಕ್ತಸ್ವಿನ್ನದೇಹಸ್ಯ ದಿನಾನ್ತೇ ಗವ್ಯಮಾಹಿಷಮ್||೨೭|| ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ಚರ್ಮಪಟ್ಟಂ ಶಿರಃಸಮಮ್| ಆಕರ್ಣಬನ್ಧನಸ್ಥಾನಂ ಲಲಾಟೇ ವಸ್ತ್ರವೇಷ್ಟಿತೇ||೨೮|| ಚೈಲವೇಣಿಕಯಾ ಬದ್ಧ್ವಾ ಮಾಷಕಲ್ಕೇನ ಲೇಪಯೇತ್| ತತೋ ಯಥಾವ್ಯಾಧಿ ಶ್ರುತಂ ಸ್ನೇಹಂ ಕೋಷ್ಣಂ ನಿಷೇಚಯೇತ್||೨೯|| ಊರ್ಧ್ವಂ ಕೇಶಭುವೋ ಯಾವದಙ್ಗುಲಮ್| |೩೦|

ಸ೦-ತಸ್ಯ-ಶಿರೋಬಸ್ತೇರ್ವಿಧಾನಮುಚ್ಯತೇ| ನಿಷಣ್ಣಸ್ಯ-ಉಪವಿಷ್ಟಸ್ಯ ನರಸ್ಯ| ಕ್ವ ? ಪೀಠೇ ಜಾನುತುಲ್ಯೇ, ತಥಾ ಮೃದೌ-ಅಕಠಿನೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ? ಶುದ್ಧೋ-ವಮನಾದಿನಾ, ಅಕ್ತಃ-ತೈಲಾದಿನಾ, ಖಿನ್ನಃ-ಖೇದೇನ, ದೇಹೋ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಶುದ್ಧಾಕ್ತಖಿನ್ನದೇಹಸ್ಯ| ಕದಾ ? ದಿನಾನ್ತೇ,-ಅಪರಾಹ್ನೇ ವಿಭಾವರ್ಯಾಂ ವಾ| ಚರ್ಮಪಟ್ಟಂ-ಗವ್ಯಂ ಮಾಹಿಷಂ ವಾ, ತಥಾ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ, ತಥಾ ಶಿರಸ್ತುಲ್ಯಂ, ತಥಾಽಽಕರ್ಣಂ-ಯಾವತ್, ಬನ್ಧನಸ್ಥಾನಂ ಯಸ್ಯ, ತದೇವಂವಿಧಂ ಚರ್ಮಪಟ್ಟಂ ಚೈಲವೇಣಿಕಯಾ ಸಂಯಮ್ಯ ಮಾಷಕಲ್ಕೇನ ಲೇಪಯೇತ್| ಕದಾ ? ಲಲಾಟೇ ವಸ್ತ್ರವೇಷ್ಟಿತೇ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತೂಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೩೧)-"ಅಥ ಶುದ್ಧತನೋಃ ಸಾಯಂ ರಾತ್ರೌ ವಾ ನಿವಾತಸ್ಥಸ್ಯ ಸ್ವಭ್ಯಕ್ತಖಿನ್ನಸ್ಯ ಸೋಪಾಶ್ರಯಾಸನೋಪವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಕೇಶಾನ್ತೇ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಮಾಷಪಿಷ್ಟೇನ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮೇಣ ಸದ್ಯಃ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ಮೃದಿತೇನೋಭಯತಃ ಪ್ರದಿಗ್ಧಂ ವಸ್ತ್ರಪಟ್ಟಂ ಬಧ್ನೀಯಾತ್| ತತಸ್ತಸ್ಯೋಪರಿ ಸನ್ಧಾಯ ಬಸ್ತಿಮಾಕರ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಮೂಲಂ ಚ ದೃಢಮವಲೀಕಂ ಸಮಂ ಚೈಲವೇಣಿಕಯಾ ಬದ್ಧ್ವಾ ಪುನರ್ಮಾಷಪಿಷ್ಟೇನಾಪರಿಸ್ತ್ರಾವಿ ಕೃತ್ವಾ ಯಥಾವ್ಯಾಧಿದೋಷದೂಷ್ಯಹಿತಂ ಸಿದ್ಧಮನ್ಯತಮಂ ಸ್ನೇಹಂ ಸುಖೋಷ್ಣಮಾಸೇಚಯೇತ್|" ಇತಿ| ತತ ಏವಂ ಕೃತೇ ಸತಿ ವ್ಯಾಧಿವಶೇನ ಪಕ್ವಂ ಸ್ನೇಹಂ ಕೋಷ್ಣಮುಪರಿಚ್ಚಿದ್ರೇಣಾವಸೇಚಯೇತ್| ಕೇಶಭೂಮೇರುಪರಿಷ್ಟಾದಙ್ಗುಲಂ ಯಾವತ್|

Adhikarana bastidhAraNAvadhiH (30-31) · Śloka 31

ಸ ಚ ಸ್ನೇಹಃ ಕಿಯತ್ಕಾಲಂ ಧಾರ್ಯಃ ? ಇತ್ಯಾಹ ಧಾರಯೇಚ್ಚ ತಮ್| ಆವಕ್ತ್ರನಾಸಿಕೋತ್ಕ್ಲೇದಾದ್ದಶಾಷ್ಟೌ ಷಟ್ ಚಲಾದಿಷು||೩೦|| ಮಾತ್ರಾಸಹಸ್ರಾಣ್ಯರುಜೇ ತ್ವೇಕಂ| |೩೧|

ಸ೦-ತಂ ಚ-ಸ್ನೇಹ, ಯಾವದ್ವಕ್ತ್ರನಾಸಿಕಾಸ್ರುತಿಃ ಸ್ಯಾತ್ತಾವದ್ಧಾರಯೇತ್| ಚಲ ಆದಿರ್ಯೇಷಾಂ ತೇ ಚಲಾದಯಃ, ತೇಷು ಯಥಾಸಙ್ಹ್ಖ್ಯಂ ದಶಾಷ್ಟೌ ಷಟ್ ಮಾತ್ರಾಸಹಸ್ರಾಣಿ ಯಾವತ್ಸ್ನೇಹಂ ಧಾರಯೇತ್| ವಾತೇ ದಶ ಮಾತ್ರಾಸಹಸ್ರಾಣಿ, ಪಿತ್ತೇಽಷ್ಟೌ ಮಾತ್ರಾಸಹಸ್ರಾಣಿ, ಕಫೇ ಷಣ್ಮಾತ್ರಾಸಹಸ್ರಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅರುಜೇ ತು-ಸ್ವಸ್ಥವೃತೇ, ಏಕಂ ಮಾತ್ರಾಸಹಸ್ರಂ ಧಾರಯೇತ್|

Adhikarana bastyante kRutyam (31) · Śloka 31

ಸ್ಕನ್ಧಾದಿ ಮರ್ದಯೇತ್| ಮುಕ್ತಸ್ನೇಹಸ್ಯ|೩೧|

ಸ೦-ಮುಕ್ತಸ್ನೇಹಸ್ಯ-ಅಪನೀತಶಿರೋಬಸ್ತೇಃ, ಸ್ಕನ್ಧಶಿರೋಗ್ರೀವಾದಿ ಮರ್ದಯೇತ್| ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿರ್ಹಿ ಸ್ನೇಹಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಗೃಹ್ಯತೇ| ತತಃ "ಉಷ್ಣೋದಕೋಪಚಾರೀ ಸ್ಯಾತ್ " ಇತ್ಯಾದಿಕಮಾಚರೇತ್| ತತ್ರ ಹ್ಯವೋಚತ್ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೧೬|೨೮)-"ಸರ್ವಕರ್ಮಸ್ವಯಂ ಪ್ರಾಯೋ ವ್ಯಾಧಿಕ್ಷೀಣೇಷು ಚ ಕ್ರಮಃ|" ಇತಿ|

Adhikarana bastyAvRuttyavadhiH (31) · Śloka 31

| ಪರಮಂ ಸಪ್ತಾಹಂ ತಸ್ಯ ಸೇವನಮ್||೩೧||

ಸ೦-ತಸ್ಯ ಚ-ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೇಃ, ಪರಮಃ ಸೇಕಃ ಸಪ್ತ ದಿನಾನಿ| ತಸ್ಮಾತ್ತ್ರೀಣಿ ಪಞ್ಚ ಸಪ್ತ ವಾಽಹಾನಿ ಕಾರ್ಯಃ ಶಿರೋಬಸ್ತಿರಿತ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ|

Adhikarana karNapUraNevidhirmAnaM ca mAtrAlakShaNam (32) · Śloka 32

ಧಾರಯೇತ್ಪೂರಣಂ ಕರ್ಣೇ ಕರ್ಣಮೂಲಂ ವಿಮರ್ದಯನ್| ರುಜಃ ಸ್ಯಾನ್ಮಾರ್ದವಂ ಯಾವನ್ಮಾತ್ರಾಶತಮವೇದನೇ||೩೨||

ಸ೦-ಕರ್ಣೇ ಪೂರಣಂ ಧಾರಯೇತ್| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ? ಕರ್ಣಮೂಲಂ ವಿಮರ್ದಯನ್| ಕಿಯನ್ತಂ ಕಾಲಮ್ ? ಯಾವತ್ಪೀಡಾಯಾ ಮಾರ್ದವಂ ಭವೇತ್| ಸ್ವಸ್ಥವೃತೇ ತು ಮಾತ್ರಾಶತಂ ಯಾವದ್ಬಿಭೃಯಾತ್|

Adhikarana mAtrAlakShaNam (33) · Śloka 33

ಅಥ ಮಾತ್ರಾಯಾಃ ಕಿಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ? ಇತ್ಯಾಹ ಯಾವತ್ಪರ್ಯೇತಿ ಹಸ್ತಾಗ್ರಂ ದಕ್ಷಿಣಂ ಜಾನುಮಣ್ಡಲಮ್| ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಕಾಲೇನ ಸಮಂ ಮಾತ್ರಾ ತು ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ||೩೩||

ಸ೦-ದಕ್ಷಿಣಂ ಹಸ್ತಾಗ್ರಂ ಕರ್ತೃ ಯಾವತ್ ದಕ್ಷಿಣಂ ಜಾನುಮಣ್ಡಲಂ ಪರ್ಯೇತಿ-ಪರಿವರ್ತತೇ| ದಕ್ಷಿಣಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಕಾಕಾಕ್ಷಿಗೋಲಕನ್ಯಾಯೇನ ದ್ವಯೋರಪಿ ಯುಜ್ಯತೇ| ಕಿಯತ್ಕಾಲೇನ ? ಇತ್ಯಾಹ-ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಮಾತ್ರೇಣ ಸಮಂ,-ನ ತು ವಿಶ್ರಮ್ಯ| ಸಾ ಮಾತ್ರಾ ಸ್ಮೃತೇತಿ| ಮುನಿಭಿರಿತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana mUrddhatailashIlanasya phalam (22) · Śloka 22

ಕಚಸದನಸಿತತ್ವಪಿಞ್ಜರತ್ವಂ ಪರಿಫುಟನಂ ಶಿರಸಃ ಸಮೀರರೋಗಾನ್| ಜಯತಿ, ಜನಯತೀನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಸಾದಂ ಸ್ವರಹನುಮೂರ್ದ್ಧಬಲಂ ಚ ಮೂರ್ದ್ಧತೈಲಮ್||೩೪|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಗಣ್ಡೂಷಾದಿವಿಧಿರ್ನಾಮ ದ್ವಾವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೨||

ಸ೦-ಕಚಾನಾಂ ಸದನಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪರಿಫುಟನಂ-ಕಚಾನಾಮೇವ, ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್| ಶಿರಸೋ ಮರುದಾಮಯಾಂಶ್ಚ ಹನ್ತಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ-ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ, ಪ್ರಸಾದಂ ಜನಯತಿ| ತಥಾ, ಸ್ವರಾದಿಬಲಂ ಚ ಮೂರ್ದ್ಧತೈಲಂ ಜನಯತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿಟಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಗಣ್ಡೂಷಾದಿವಿಧಿರ್ನಾಮ ದ್ವಾವಿಂಶತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೨೨||