22. gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ഇദാനീം ധൂമപാനാദനന്തരം ഗണ്ഡൂഷവിധിരേവ യുക്തഃ| തദര്ഥമാഹ

Adhikarana gaNDUShAdividhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

അഥാതോ ഗണ്ഡൂഷാദിവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨|| )||൩||

സ൦-ഗണ്ഡൂഷാദയോ വിധീയന്തേऽസ്മിന്നിതി ഗണ്ഡൂഷാദിവിധിഃ| ആദിശബ്ദേന കവലാദിപരിഗ്രഹഃ|

Adhikarana gaNDUShabhedAH (1) · Śloka 1

ചതുഷ്പ്രകരോ ഗണ്ഡൂഷഃ സ്നിഗ്ധഃ ശമനശോധനൌ| രോപണശ്ച|൧|

സ൦-സ്നിഗ്ധാദിഭേദേന ചത്വാരഃ പ്രകാരാഃ-ഭേദാഃ, യസ്യ സ ചതുഷ്പ്രകാരോ ഗണ്ഡൂഷോ ഭവതി|

Adhikarana gaNDUShANAM doShabhedena viShayaH (1-2) · Śloka 2

| ത്രയസ്തത്ര ത്രിഷു യോജ്യാശ്ചലാദിഷു||൧|| അന്ത്യോ വ്രണഘ്നഃ| |൨|

സ൦-തത്ര-തേഷു ഗണ്ഡൂഷേഷു മധ്യേ, യഥാസങ്ഖ്യം പവനപിത്തശ്ലേഷ്മസു ത്രയഃ സ്നിഗ്ധാദയോ ഗണ്ഡൂഷാ യോജ്യാഃ| തത്ര വാതേ സ്നിഗ്ധോ ഗണ്ഡൂഷഃ, പിത്തേ ശമനഃ, കഫേ ശോധന ഇത്യര്ഥഃ| അന്ത്യോ-രോപണാഖ്യോ വ്രണഘ്നോ-വ്രണസാധന ഉപയുജ്യതേ|

Adhikarana snigdhasya dravyANi (2) · Śloka 2

ഇദാനീമേഷാം ലക്ഷണാനി വക്തുമാഹ സ്നിഗ്ധോऽത്ര സ്വാദ്വമ്ലപടുസാധിതൈഃ| സ്നേഹൈഃ|൨|

സ൦- അത്ര-ഏഷു ഗണ്ഡൂഷേഷു മധ്യേ, സ്നിഗ്ധോ മധുരാദിസാധിതൈഃ സ്നേഹൈര്ഭവതി|

Adhikarana shamanasya dravyANi (2) · Śloka 2

| സംശമനസ്തിക്തകഷായമധുരൌഷധൈഃ||൨||

സ൦-ശമനസ്തിക്താദിഭിരൌഷധൈഃ-പടോലാരിഷ്ടജമ്ബ്വാമ്രാമധുകക്വാഥശര്കരോദകക്ഷൌദ്രാദിഭിഃ സ്യാത്|

Adhikarana shodhanasya dravyANi (3) · Śloka 3

ശോധനസ്തിക്തകട്വമ്ലപടൂഷ്ണൈഃ| |൩|

സ൦-ശോധനോ ഗണ്ഡൂഷസ്തിക്തകട്വമ്ലാദിഭിരൌഷധൈര്ഭവതി|

Adhikarana ropaNasya dravyANi (3) · Śloka 3

രോപണഃ പുനഃ| കഷായതിക്തകൈഃ|൩|

സ൦-രോപണസ്തു ഗണ്ഡൂഷഃ കഷായതിക്തകൈഃ സ്യാത്|

Adhikarana gaNDUShArthaM dravyANi (3-4) · Śloka 4

നനു, ദ്രവ്യാണാം ശുഷ്കത്വാദ്ഗണ്ഡൂഷാനുപപത്തിരിതി ചേത്തത്രാഹ | തത്ര സ്നേഹഃ ക്ഷീരം മധൂദകമ്||൩|| ശുക്തം മധ്യം രസോ മൂത്രം ധാന്യാമ്ലം ച യഥായഥമ്| കല്കൈര്യുക്തം വിപക്വം വാ യഥാസ്പര്ശം പ്രയോജയേത്||൪||

സ൦-തത്ര-തേഷു പൂര്വോക്തേഷു ഗണ്ഡൂഷേഷു മധ്യേ, സ്നേഹാദികം കല്കൈര്യഥാസ്വം യുക്തം വിപക്വം വാ, യഥാസ്പര്ശം-ശീതമുഷ്ണം വാ, പ്രയോജയേത്|

Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH (5-6) · Śloka 6

ദന്തഹര്ഷേ ദന്തചാലേ മുഖരോഗേ ച വാതികേ| സുഖോഷ്ണമഥവാ ശീതം തിലകല്കോദകം ഹിതമ്||൫|| ഗണ്ഡൂഷധാരണേ| |൬|

സ൦-ദന്തഹര്ഷാദൌ കവോഷ്ണമഥവാ ശീതം ദോഷവശാത് തിലകല്കോദകം ഹിതമ്|

Adhikarana svasthe gaNDUShaH (6) · Śloka 6

നിത്യം തൈലം മാംസരസോऽഥവാ| |൬|

സ൦-ഗണ്ഡൂഷധാരണേ നിത്യം തൈലം മാംസരസോ വാ ഹിതഃ|

Adhikarana UShAdAhamukhapAkAdau gaNDUShaH (6-7) · Śloka 7

| ഊഷാദാഹാന്വിതേ പാകേ ക്ഷതേ ചാഗന്തുസമ്ഭവേ||൬|| വിഷേ ക്ഷാരാഗ്നിദഗ്ധേ ച സര്പിര്ധാര്യം പയോऽഥവാ| |൭|

സ൦-ഊഷാദിയുക്തേ പാകേ ക്ഷതേ ചാഗന്തുജേ, തഥാ വിഷേ ക്ഷാരാഗ്നിഭ്യാം ദഗ്ധേ ച, സര്പിര്ഗണ്ഡൂഷേ ഹിതം ക്ഷീരം വാ|

Adhikarana mukhapaicchilyAdau gaNDUShaH (7-8) · Śloka 8

| വൈശദ്യം ജനയത്യാശു സന്ദധാതി മുഖേ വ്രണാന്||൭|| ദാഹതൃഷ്ണാപ്രശമനം മധുഗണ്ഡൂഷധാരണമ്| |൮|

സ൦-മാക്ഷികഗണ്ഡൂഷധാരണം മുഖേ വൈശദ്യം-അപൈച്ഛിത്യം, ജനയതി, മുഖവ്രണാംശ്ച സന്ദധാതി| തഥാ, ദാഹം തൃഷ്ണാം ച പ്രശമയതി|

Adhikarana mukhavairasyAdau gaNDUShaH (8) · Śloka 8

| ധാന്യാമ്ലമാസ്യവൈരസ്യമലദൌര്ഗന്ധ്യനാശനമ്||൮||

സ൦-ധാന്യാമ്ലം ഗണ്ഡൂഷ ഉപയുക്തം വദനവൈരസ്യം തഥാ മലം ദൌര്ഗന്ധ്യം ചാപനയതി|

Adhikarana mukhashoShe gaNDUShaH (9) · Śloka 9

തദേവാലവണം ശീതം മുഖശോഷഹരം പരമ്| |൯|

സ൦-തദേവ-കാഞ്ജികം, അലവണം ശീതം പരം-അതിശയേന, ആസ്യശോഷഹരമ്|

Adhikarana shleShmasa~jcaye gaNDUShaH (9) · Śloka 9

| ആശു ക്ഷാരാമ്ബുഗണ്ഡൂഷോ ഭിനത്തി ശ്ലേഷ്മണശ്ചയമ്||൯||

സ൦-ക്ഷാരേണ-സ്വര്ജികാദിനാ, യുക്തം ജലം കഫസ്യ ചയമാശു ഭിനത്തി|

Adhikarana mukhagaurave gaNDUShaH (10) · Śloka 10

സുഖോഷ്ണോദകഗണ്ഡൂഷൈര്ജായതേ വക്ത്രലാഘവമ്| |൧൦|

സ൦-കോഷ്ണപാനീയഗണ്ഡൂഷൈര്വദനലാഘവം സമ്പദ്യതേ|

Adhikarana gaNDUShavidhiH (10-11) · Śloka 11

| നിവാതേ സാതപേ സ്വിന്നമൃദിതസ്കന്ധകന്ധരഃ||൧൦|| ഗണ്ഡൂഷമപിബന് കിഞ്ചിദുന്നതാസ്യോ വിധാരയേത്| |൧൧|

സ൦-വാതരഹിതേ രവികരാലോകേ സ്ഥാനേ| സ്കന്ധൌ ച കന്ധരാ ച സ്കന്ധകന്ധരമ്| പൂര്വം ഖിന്നം പശ്ചാന്മൃദിതം സ്കന്ധകന്ധരം യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ ഗണ്ഡൂഷമപിബന്, തഥാ കിഞ്ചിദുന്നതം മുഖം യസ്യ സ ഏവംവിധഃ സന്, ഗണ്ഡൂഷം ധാരയേത്|

Adhikarana gaNDUShadhAraNAvadhiH (11) · Śloka 11

കിയന്തം കാലം ? ഇത്യാഹ | കഫപൂര്ണാസ്യതാ യാവത്സ്രവദ്ഘ്രാണാക്ഷതാऽഥവാ||൧൧||

സ൦-കഫേന പൂര്ണം കഫപൂര്ണമാസ്യം യസ്യ സ കഫപൂര്ണാസ്യഃ, തസ്യ ഭാവഃ കഫപൂര്ണാസ്യതാ,-കഫപൂര്ണമുഖതാ, യാവദ്ഭവേത്| അഥവാ സ്രവദ്ഘ്രാണാക്ഷി യസ്യ സ സ്രവദ്ഘ്രാണാക്ഷഃ, "ബഹുവ്രീഹൌ സക്ഥ്യക്ഷ്ണോഃ" ഇതി ഷച്| തസ്യ ഭാവഃ സ്രവദ്ഘ്രാണാക്ഷതാ യാവത്സ്യാത്, താവദ്ഗണ്ഡൂഷാന് ധാരയേത്| ഏവം ഗണ്ഡൂഷാഃ പഞ്ച സപ്ത വാ ധാരയിതവ്യാഃ, യാവത്സ്വാസ്ഥ്യം സ്യാത്|

Adhikarana gaNDUShakavalayorbhaidaH (12) · Śloka 12

അസഞ്ചാര്യോ മുഖേ പൂര്ണേ ഗണ്ഡൂഷഃ, കവലോऽന്യഥാ| |൧൨|

സ൦-മുഖേ പൂര്ണേ സതി യഃ സഞ്ചാരയിതുമശക്യഃ സ്യാത് സ ഗണ്ഡൂഷ ഉച്യതേ| അന്യഥാ-മുഖേऽപൂര്ണേ സതി യഃ സഞ്ചാരയിതും ശക്യതേ, സ കവല ഉച്യതേ|

Adhikarana kavalasya viShayaH (12) · Śloka 12

മന്യാശിരഃകര്ണമുഖാക്ഷിരോഗാഃ പ്രസേകകണ്ഠാമയവക്ത്രശോഷാഃ| ഹൃല്ലാസതന്ദ്രാരുചിപീനസാശ്ച സാധ്യാ വിശേഷാത്കവലഗ്രഹേണ||൧൨||

സ൦-മന്യാദീനാം രോഗേണ സമ്ബന്ധഃ| പ്രസേകാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| ആമയശബ്ദസ്യ കണ്ഠേന സമ്ബന്ധോ വിവിധകണ്ഠരോഗസൂചനാര്ഥഃ| മന്യാരോഗാദയോ വിശേഷേണ കവലധാരണേന സാധ്യാഃ-ചികിത്സ്യാഃ|

Adhikarana pratisAraNam (13) · Śloka 13

| കല്കോ രസക്രിയാ ചൂര്ണസ്ത്രിവിധം പ്രതിസാരണമ്||൧൩||

സ൦-കല്കാദിഭേദേന പ്രതിസാരണം ത്രിധാ സ്യാത്| കല്കോ-ജലദിപിഷ്ടഃ| മാക്ഷികാദിനാ യദ്രവീക്രിയതേ ദ്രവ്യം സാ രസക്രിയാ| ചൂര്ണം തു-പ്രഥിതമേവ|

Adhikarana pratisAraNasya viShayo dravyANi ca (1) · Śloka 1

യുഞ്ജ്യാത്തത് കഫരോഗേഷു ഗണ്ഡൂഷവിഹിതൌഷധൈഃ| ||൧||

സ൦-തത്-പ്രതിസാരണം, ശ്ലേഷ്മരോഗേഷു ഗണ്ഡൂഷോക്തൈരൌഷധൈര്യോജ്യമ്| സാമാന്യോക്താവപി കഫയോഗവിഷയത്വാത് ശോധനഗണ്ഡൂഷോക്തൈരൌഷധൈരിതി വേദ്യമ്|

Adhikarana mukhAlepabhedAH (14) · Śloka 14

| മുഖാലേപസ്ത്രിധാ ദോഷവിഷഹാ വര്ണകൃച്ച|൧൪|

സ൦-മുഖാലേപസ്ത്രിപ്രകാരഃ, ദോഷഘ്നോ വിഷഘ്നോ വര്ണകരശ്ച|

Adhikarana vAtaghnakaphaghnAvuShNau kAryau, pitttaghnaviShanghavarNyAH shItAH kAryAH (14-15) · Śloka 15

| സഃ||൧൪|| ഉഷ്ണോ വാതകഫേ ശസ്തഃ, ശേഷേഷ്വന്യര്ഥശീതലഃ| |൧൫|

സ൦-സ ച-മുഖാലേപോ, വാതശ്ലേഷ്മണ്യുഷ്ണോ ഹിതഃ| ശേഷേഷു പിത്തേ വിഷേ (വര്ണേ) ച, അതിശയേന ശിശിരോ ഹിതഃ|

Adhikarana mukhAlepapramaNam (15) · Śloka 15

| ത്രിപ്രമാണശ്ചതുര്ഭാഗത്രിഭാഗാര്ദ്ധാങ്ഗുലോന്നതിഃ||൧൫||

സ൦-ചതുര്ഭാഗത്രിഭാഗാര്ദ്ധാങ്ഗുലോന്നതിഃ| ഉന്നതിഃ-ഉത്സേധഃ|

Adhikarana mukhAlepAvadhiH,mukhAlepApanayanam (16) · Śloka 16

അശുഷ്കസ്യ സ്ഥിതിസ്തസ്യ, ശുഷ്കോ ദൂഷയതി ച്ഛവിമ്| തമാര്ദ്രയിത്വാऽപനയേത്തദന്തേऽഭ്യങ്ഗമാചരേത്||൧൬||

സ൦-തസ്യ-മുഖാലേപസ്യ, അശുഷ്കസ്യ സ്ഥിതിഃ| ശുഷ്കസ്തു മുഖാലേപശ്ഛവിം-ത്വചം, ദൂഷയതി| തം-മുഖാലേപം, ആര്ദ്രയിത്വാ-തീമയിത്വാ, അപസാരയേത്| തസ്യാന്തേ-തസ്മിന്നപനീതേ, അഭ്യങ്ഗം കുര്യാത്|

Adhikarana mukhAlepavarjyAni (17) · Śloka 17

വിവര്ജയേദ്ദിവാസ്വപ്നഭാഷ്യാഗ്ന്യാതപശുക്ക്രുധഃ| |൧൭|

സ൦-മുഖാലേപീ ച ദിവാസ്വപ്നാദി വര്ജയേത്| അഹഃസ്വപ്നാദിസേവനാത് കണ്ഡൂത്വകൂശോഷപീനസദൃഷ്ട്യുപഘാതാദിഭയം സ്യാത്|

Adhikarana pInasAdau mukhAlepaniShedhaH (17-18) · Śloka 18

| ന യോജ്യഃ പീനസേऽജീര്ണേ ദത്തനസ്യേ ഹനുഗ്രഹേ||൧൭|| അരോചകേ ജാഗരിതേ| |൧൮|

സ൦-പീനസാദൌ മുഖലേപോ ന യോജ്യാഃ|

Adhikarana mukhAlepasya phalam (18) · Śloka 18

സ തു ഹന്തി സുയോജിതഃ| അകാലപലിതവ്യങ്ഗവലീതിമിരനീലികാഃ||൧൮||

സ൦-സ ച-മുഖാലേപഃ, സുയോജിതോ-വിധിനാ സേവിതഃ, അകാലപലിതാദീന് പരാകരോതി|

Adhikarana kolamajjAdayaH ShaNmukhAlepA,hemantAdiShu ShaDRutuShu yojyAH (19-22) · Śloka 22

കോലമജ്ജാ വൃഷാന്മൂലം ശാബരം ഗൌരസര്ഷപാഃ| സിംഹീമൂലം തിലാഃ കൃഷ്ണാ ദാര്വീത്വങ്നിസ്തുഷാ യവാഃ||൧൯|| ദര്ഭമൂലഹിമോശീരശിരീഷമിശിതണ്ഡുലാഃ| കുമുദോത്പലകഹ്ലാരദൂര്വാമധുകചന്ദനമ്||൨൦|| കാലീയകതിലോശീരമാംസീതഗരപദ്മകമ്| താലീസഗുന്ദ്രാപുണ്ഡ്രാഹ്വയഷ്ടീകാശനതാഗുരു||൨൧|| ഇത്യാര്ദ്ധാര്ദ്ധോദിതാ ലേപാ ഹേമന്താദിഷു ഷട് സ്മൃതാഃ| |൨൨|

സ൦-കോലമജ്ജാദയോऽര്ദ്ധശ്ലോകോക്താഃ ഷട് മുഖാലേപാഃ ഷട്സു ഹേമാന്താദിഷു ൠതുഷു സ്മൃതാഃ| മുനീന്ദ്രൈരിതി ശേഷഃ| തത്ര ബദരമജ്ജാദയോ ഹേമന്തേ, വ്യാഘ്ര്യാദയഃ ശിശിരേ, ദര്ഭമൂലാദയോ വസന്തേ, കുമുദാദയോ ഗ്രീഷ്മേ, കാലീയകാദയഃ പ്രാവൃഷി, താലീസാദയഃ ശരദി, ഇതി|

Adhikarana varNyamukhAlepashIlanasya phalam (22-23) · Śloka 23

| മുഖാലേപനശീലാനാം ദൃഢം ഭവതി ദര്ശനമ്||൨൨|| വദനം ചാപരിമ്ലാനം ശ്ലക്ഷ്ണം താമരസോപമമ്| |൨൩|

സ൦-മുഖാലേപാഭ്യാസവതാം നരാണാം ദര്ശനം-ദൃഷ്ടിഃ, ദൃഢം സ്യാത്| മുഖം ച വികസിതമിവ തഥാ കോമലം പദ്മതുല്യം ഭവതി-ജായതേ|

Adhikarana mUrddhatailabhedAH (23-24) · Śloka 24

| അഭ്യങ്ഗസേകപിചവോ ബസ്തിശ്ചേതി ചതുര്വിധമ്||൨൩|| മൂര്ദ്ധതൈലമ്| |൨൪|

സ൦-അഭ്യങ്ഗാദിഭേദാത് ചതുര്ധാ ശിരസി തൈലം സ്യാത്|

Adhikarana abhya~ggAdInAM tAratamyam (24) · Śloka 24

ബഹുഗുണം തദ്വിദ്യാദുത്തരോത്തരമ്| |൨൪|

സ൦-തച്ചോത്തരോത്തരം ബഹുഗുണം വിദ്യാത്| അഭ്യങ്ഘാത് സേകോ ബഹുഗുണാഃ, തതോऽപി പിചുഃ, തസ്മാദപി ബസ്തിഃ, ഇതി ക്രമേണ|

Adhikarana abhya~ggasya viShayaH (24) · Śloka 24

| തത്രാഭ്യങ്ഗഃ പ്രയോക്തവ്യോ രൌക്ഷ്യകണ്ഡൂമലാദിഷു||൨൪||

സ൦-തത്ര-തേഷു മധ്യേ, രൌക്ഷ്യാദീഷ്വഭ്യങ്ഗഃ പ്രയോജ്യഃ|

Adhikarana sekasya viShayaH (25) · Śloka 25

അരൂംഷികാശിരസ്തോദദാഹപാകവ്രണേഷു തു| പരിഷേകഃ|൨൫|

സ൦-അരൂംഷികാദിഷു പരിഷേകഃ|

Adhikarana picorviShayaH (25-26) · Śloka 26

| പിചുഃ കേശശാതസ്ഫുടനധൂപനേ||൨൫|| നേത്രസ്തമ്ഭേ ച| |൨൬|

സ൦-കേശശാതാദിഷു പിചുഃ പ്രയോക്തവ്യഃ|

Adhikarana basterviShayaH (26) · Śloka 26

ബസ്തിസ്തു പ്രസുപ്ത്യര്ദിതജാഗജേ| നാസാസ്യശോഷേ തിമിരേ ശിരോരോഗേ ച ദാരുണേ||൨൬||

സ൦-ബസ്തിഃ പുനഃ പ്രസുപ്ത്യാദൌ യോജ്യഃ|

Adhikarana shirobastividhiH (27-30) · Śloka 30

വിധിസ്തസ്യ നിഷണ്ണസ്യ പീഠേ ജാനുസമേ മൃദൌ| ശുദ്ധാക്തസ്വിന്നദേഹസ്യ ദിനാന്തേ ഗവ്യമാഹിഷമ്||൨൭|| ദ്വാദശാങ്ഗുലവിസ്തീര്ണം ചര്മപട്ടം ശിരഃസമമ്| ആകര്ണബന്ധനസ്ഥാനം ലലാടേ വസ്ത്രവേഷ്ടിതേ||൨൮|| ചൈലവേണികയാ ബദ്ധ്വാ മാഷകല്കേന ലേപയേത്| തതോ യഥാവ്യാധി ശ്രുതം സ്നേഹം കോഷ്ണം നിഷേചയേത്||൨൯|| ഊര്ധ്വം കേശഭുവോ യാവദങ്ഗുലമ്| |൩൦|

സ൦-തസ്യ-ശിരോബസ്തേര്വിധാനമുച്യതേ| നിഷണ്ണസ്യ-ഉപവിഷ്ടസ്യ നരസ്യ| ക്വ ? പീഠേ ജാനുതുല്യേ, തഥാ മൃദൌ-അകഠിനേ| കിമ്ഭൂതസ്യ നരസ്യ ? ശുദ്ധോ-വമനാദിനാ, അക്തഃ-തൈലാദിനാ, ഖിന്നഃ-ഖേദേന, ദേഹോ യസ്യ തസ്യ ശുദ്ധാക്തഖിന്നദേഹസ്യ| കദാ ? ദിനാന്തേ,-അപരാഹ്നേ വിഭാവര്യാം വാ| ചര്മപട്ടം-ഗവ്യം മാഹിഷം വാ, തഥാ ദ്വാദശാങ്ഗുലവിസ്തീര്ണം, തഥാ ശിരസ്തുല്യം, തഥാऽऽകര്ണം-യാവത്, ബന്ധനസ്ഥാനം യസ്യ, തദേവംവിധം ചര്മപട്ടം ചൈലവേണികയാ സംയമ്യ മാഷകല്കേന ലേപയേത്| കദാ ? ലലാടേ വസ്ത്രവേഷ്ടിതേ| സങ്ഗ്രഹേ തൂക്തമ് (സൂ.അ.൩൧)-"അഥ ശുദ്ധതനോഃ സായം രാത്രൌ വാ നിവാതസ്ഥസ്യ സ്വഭ്യക്തഖിന്നസ്യ സോപാശ്രയാസനോപവിഷ്ടസ്യ കേശാന്തേ ശ്ലക്ഷ്ണം ത്ര്യങ്ഗുലം മാഷപിഷ്ടേന സുസൂക്ഷ്മേണ സദ്യഃ സുഖാമ്ബുനാ മൃദിതേനോഭയതഃ പ്രദിഗ്ധം വസ്ത്രപട്ടം ബധ്നീയാത്| തതസ്തസ്യോപരി സന്ധായ ബസ്തിമാകര്ണം ബസ്തിമൂലം ച ദൃഢമവലീകം സമം ചൈലവേണികയാ ബദ്ധ്വാ പുനര്മാഷപിഷ്ടേനാപരിസ്ത്രാവി കൃത്വാ യഥാവ്യാധിദോഷദൂഷ്യഹിതം സിദ്ധമന്യതമം സ്നേഹം സുഖോഷ്ണമാസേചയേത്|" ഇതി| തത ഏവം കൃതേ സതി വ്യാധിവശേന പക്വം സ്നേഹം കോഷ്ണമുപരിച്ചിദ്രേണാവസേചയേത്| കേശഭൂമേരുപരിഷ്ടാദങ്ഗുലം യാവത്|

Adhikarana bastidhAraNAvadhiH (30-31) · Śloka 31

സ ച സ്നേഹഃ കിയത്കാലം ധാര്യഃ ? ഇത്യാഹ ധാരയേച്ച തമ്| ആവക്ത്രനാസികോത്ക്ലേദാദ്ദശാഷ്ടൌ ഷട് ചലാദിഷു||൩൦|| മാത്രാസഹസ്രാണ്യരുജേ ത്വേകം| |൩൧|

സ൦-തം ച-സ്നേഹ, യാവദ്വക്ത്രനാസികാസ്രുതിഃ സ്യാത്താവദ്ധാരയേത്| ചല ആദിര്യേഷാം തേ ചലാദയഃ, തേഷു യഥാസങ്ഹ്ഖ്യം ദശാഷ്ടൌ ഷട് മാത്രാസഹസ്രാണി യാവത്സ്നേഹം ധാരയേത്| വാതേ ദശ മാത്രാസഹസ്രാണി, പിത്തേऽഷ്ടൌ മാത്രാസഹസ്രാണി, കഫേ ഷണ്മാത്രാസഹസ്രാണീത്യര്ഥഃ| അരുജേ തു-സ്വസ്ഥവൃതേ, ഏകം മാത്രാസഹസ്രം ധാരയേത്|

Adhikarana bastyante kRutyam (31) · Śloka 31

സ്കന്ധാദി മര്ദയേത്| മുക്തസ്നേഹസ്യ|൩൧|

സ൦-മുക്തസ്നേഹസ്യ-അപനീതശിരോബസ്തേഃ, സ്കന്ധശിരോഗ്രീവാദി മര്ദയേത്| സ്നേഹബസ്തിര്ഹി സ്നേഹശബ്ദേനാത്ര ഗൃഹ്യതേ| തതഃ "ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാത് " ഇത്യാദികമാചരേത്| തത്ര ഹ്യവോചത് (ഹൃ.സൂ.അ.൧൬|൨൮)-"സര്വകര്മസ്വയം പ്രായോ വ്യാധിക്ഷീണേഷു ച ക്രമഃ|" ഇതി|

Adhikarana bastyAvRuttyavadhiH (31) · Śloka 31

| പരമം സപ്താഹം തസ്യ സേവനമ്||൩൧||

സ൦-തസ്യ ച-സ്നേഹബസ്തേഃ, പരമഃ സേകഃ സപ്ത ദിനാനി| തസ്മാത്ത്രീണി പഞ്ച സപ്ത വാऽഹാനി കാര്യഃ ശിരോബസ്തിരിത്യവതിഷ്ഠതേ|

Adhikarana karNapUraNevidhirmAnaM ca mAtrAlakShaNam (32) · Śloka 32

ധാരയേത്പൂരണം കര്ണേ കര്ണമൂലം വിമര്ദയന്| രുജഃ സ്യാന്മാര്ദവം യാവന്മാത്രാശതമവേദനേ||൩൨||

സ൦-കര്ണേ പൂരണം ധാരയേത്| കിം കുര്വന് ? കര്ണമൂലം വിമര്ദയന്| കിയന്തം കാലമ് ? യാവത്പീഡായാ മാര്ദവം ഭവേത്| സ്വസ്ഥവൃതേ തു മാത്രാശതം യാവദ്ബിഭൃയാത്|

Adhikarana mAtrAlakShaNam (33) · Śloka 33

അഥ മാത്രായാഃ കിം പ്രമാണം ? ഇത്യാഹ യാവത്പര്യേതി ഹസ്താഗ്രം ദക്ഷിണം ജാനുമണ്ഡലമ്| നിമേഷോന്മേഷകാലേന സമം മാത്രാ തു സാ സ്മൃതാ||൩൩||

സ൦-ദക്ഷിണം ഹസ്താഗ്രം കര്തൃ യാവത് ദക്ഷിണം ജാനുമണ്ഡലം പര്യേതി-പരിവര്തതേ| ദക്ഷിണശബ്ദോऽത്ര കാകാക്ഷിഗോലകന്യായേന ദ്വയോരപി യുജ്യതേ| കിയത്കാലേന ? ഇത്യാഹ-നിമേഷോന്മേഷമാത്രേണ സമം,-ന തു വിശ്രമ്യ| സാ മാത്രാ സ്മൃതേതി| മുനിഭിരിതി ശേഷഃ|

Adhikarana mUrddhatailashIlanasya phalam (22) · Śloka 22

കചസദനസിതത്വപിഞ്ജരത്വം പരിഫുടനം ശിരസഃ സമീരരോഗാന്| ജയതി, ജനയതീന്ദ്രിയപ്രസാദം സ്വരഹനുമൂര്ദ്ധബലം ച മൂര്ദ്ധതൈലമ്||൩൪|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഗണ്ഡൂഷാദിവിധിര്നാമ ദ്വാവിംശോऽധ്യായഃ||൨൨||

സ൦-കചാനാം സദനാദിഭിഃ സമ്ബന്ധഃ| പരിഫുടനം-കചാനാമേവ, പ്രകൃതത്വാത്| ശിരസോ മരുദാമയാംശ്ച ഹന്തി| ഇന്ദ്രിയാണാം-ചക്ഷുരാദീനാം, പ്രസാദം ജനയതി| തഥാ, സ്വരാദിബലം ച മൂര്ദ്ധതൈലം ജനയതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിടയാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഗണ്ഡൂഷാദിവിധിര്നാമ ദ്വാവിംശതിതമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൨||