22. gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ

Adhikarana gaNDUShAdividhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

അഥാതോ ഗണ്ഡൂഷാദിവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨|| )||൩||

Adhikarana gaNDUShabhedAH (1) · Śloka 1

ചതുഷ്പ്രകരോ ഗണ്ഡൂഷഃ സ്നിഗ്ധഃ ശമനശോധനൌ| രോപണശ്ച|൧|

Adhikarana gaNDUShANAM doShabhedena viShayaH (1-2) · Śloka 2

| ത്രയസ്തത്ര ത്രിഷു യോജ്യാശ്ചലാദിഷു||൧|| അന്ത്യോ വ്രണഘ്നഃ| |൨|

Adhikarana snigdhasya dravyANi (2) · Śloka 2

ഇദാനീമേഷാം ലക്ഷണാനി വക്തുമാഹ സ്നിഗ്ധോऽത്ര സ്വാദ്വമ്ലപടുസാധിതൈഃ| സ്നേഹൈഃ|൨|

Adhikarana shamanasya dravyANi (2) · Śloka 2

| സംശമനസ്തിക്തകഷായമധുരൌഷധൈഃ||൨||

Adhikarana shodhanasya dravyANi (3) · Śloka 3

ശോധനസ്തിക്തകട്വമ്ലപടൂഷ്ണൈഃ| |൩|

Adhikarana ropaNasya dravyANi (3) · Śloka 3

രോപണഃ പുനഃ| കഷായതിക്തകൈഃ|൩|

Adhikarana gaNDUShArthaM dravyANi (3-4) · Śloka 4

നനു, ദ്രവ്യാണാം ശുഷ്കത്വാദ്ഗണ്ഡൂഷാനുപപത്തിരിതി ചേത്തത്രാഹ | തത്ര സ്നേഹഃ ക്ഷീരം മധൂദകമ്||൩|| ശുക്തം മധ്യം രസോ മൂത്രം ധാന്യാമ്ലം ച യഥായഥമ്| കല്കൈര്യുക്തം വിപക്വം വാ യഥാസ്പര്ശം പ്രയോജയേത്||൪||

Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH (5-6) · Śloka 6

ദന്തഹര്ഷേ ദന്തചാലേ മുഖരോഗേ ച വാതികേ| സുഖോഷ്ണമഥവാ ശീതം തിലകല്കോദകം ഹിതമ്||൫|| ഗണ്ഡൂഷധാരണേ| |൬|

Adhikarana svasthe gaNDUShaH (6) · Śloka 6

നിത്യം തൈലം മാംസരസോऽഥവാ| |൬|

Adhikarana UShAdAhamukhapAkAdau gaNDUShaH (6-7) · Śloka 7

| ഊഷാദാഹാന്വിതേ പാകേ ക്ഷതേ ചാഗന്തുസമ്ഭവേ||൬|| വിഷേ ക്ഷാരാഗ്നിദഗ്ധേ ച സര്പിര്ധാര്യം പയോऽഥവാ| |൭|

Adhikarana mukhapaicchilyAdau gaNDUShaH (7-8) · Śloka 8

| വൈശദ്യം ജനയത്യാശു സന്ദധാതി മുഖേ വ്രണാന്||൭|| ദാഹതൃഷ്ണാപ്രശമനം മധുഗണ്ഡൂഷധാരണമ്| |൮|

Adhikarana mukhavairasyAdau gaNDUShaH (8) · Śloka 8

| ധാന്യാമ്ലമാസ്യവൈരസ്യമലദൌര്ഗന്ധ്യനാശനമ്||൮||

Adhikarana mukhashoShe gaNDUShaH (9) · Śloka 9

തദേവാലവണം ശീതം മുഖശോഷഹരം പരമ്| |൯|

Adhikarana shleShmasa~jcaye gaNDUShaH (9) · Śloka 9

| ആശു ക്ഷാരാമ്ബുഗണ്ഡൂഷോ ഭിനത്തി ശ്ലേഷ്മണശ്ചയമ്||൯||

Adhikarana mukhagaurave gaNDUShaH (10) · Śloka 10

സുഖോഷ്ണോദകഗണ്ഡൂഷൈര്ജായതേ വക്ത്രലാഘവമ്| |൧൦|

Adhikarana gaNDUShavidhiH (10-11) · Śloka 11

| നിവാതേ സാതപേ സ്വിന്നമൃദിതസ്കന്ധകന്ധരഃ||൧൦|| ഗണ്ഡൂഷമപിബന് കിഞ്ചിദുന്നതാസ്യോ വിധാരയേത്| |൧൧|

Adhikarana gaNDUShadhAraNAvadhiH (11) · Śloka 11

കിയന്തം കാലം ? ഇത്യാഹ | കഫപൂര്ണാസ്യതാ യാവത്സ്രവദ്ഘ്രാണാക്ഷതാऽഥവാ||൧൧||

Adhikarana gaNDUShakavalayorbhaidaH (12) · Śloka 12

അസഞ്ചാര്യോ മുഖേ പൂര്ണേ ഗണ്ഡൂഷഃ, കവലോऽന്യഥാ| |൧൨|

Adhikarana kavalasya viShayaH (12) · Śloka 12

മന്യാശിരഃകര്ണമുഖാക്ഷിരോഗാഃ പ്രസേകകണ്ഠാമയവക്ത്രശോഷാഃ| ഹൃല്ലാസതന്ദ്രാരുചിപീനസാശ്ച സാധ്യാ വിശേഷാത്കവലഗ്രഹേണ||൧൨||

Adhikarana pratisAraNam (13) · Śloka 13

| കല്കോ രസക്രിയാ ചൂര്ണസ്ത്രിവിധം പ്രതിസാരണമ്||൧൩||

Adhikarana pratisAraNasya viShayo dravyANi ca (1) · Śloka 1

യുഞ്ജ്യാത്തത് കഫരോഗേഷു ഗണ്ഡൂഷവിഹിതൌഷധൈഃ| ||൧||

Adhikarana mukhAlepabhedAH (14) · Śloka 14

| മുഖാലേപസ്ത്രിധാ ദോഷവിഷഹാ വര്ണകൃച്ച|൧൪|

Adhikarana vAtaghnakaphaghnAvuShNau kAryau, pitttaghnaviShanghavarNyAH shItAH kAryAH (14-15) · Śloka 15

| സഃ||൧൪|| ഉഷ്ണോ വാതകഫേ ശസ്തഃ, ശേഷേഷ്വന്യര്ഥശീതലഃ| |൧൫|

Adhikarana mukhAlepapramaNam (15) · Śloka 15

| ത്രിപ്രമാണശ്ചതുര്ഭാഗത്രിഭാഗാര്ദ്ധാങ്ഗുലോന്നതിഃ||൧൫||

Adhikarana mukhAlepAvadhiH,mukhAlepApanayanam (16) · Śloka 16

അശുഷ്കസ്യ സ്ഥിതിസ്തസ്യ, ശുഷ്കോ ദൂഷയതി ച്ഛവിമ്| തമാര്ദ്രയിത്വാऽപനയേത്തദന്തേऽഭ്യങ്ഗമാചരേത്||൧൬||

Adhikarana mukhAlepavarjyAni (17) · Śloka 17

വിവര്ജയേദ്ദിവാസ്വപ്നഭാഷ്യാഗ്ന്യാതപശുക്ക്രുധഃ| |൧൭|

Adhikarana pInasAdau mukhAlepaniShedhaH (17-18) · Śloka 18

| ന യോജ്യഃ പീനസേऽജീര്ണേ ദത്തനസ്യേ ഹനുഗ്രഹേ||൧൭|| അരോചകേ ജാഗരിതേ| |൧൮|

Adhikarana mukhAlepasya phalam (18) · Śloka 18

സ തു ഹന്തി സുയോജിതഃ| അകാലപലിതവ്യങ്ഗവലീതിമിരനീലികാഃ||൧൮||

Adhikarana kolamajjAdayaH ShaNmukhAlepA,hemantAdiShu ShaDRutuShu yojyAH (19-22) · Śloka 22

കോലമജ്ജാ വൃഷാന്മൂലം ശാബരം ഗൌരസര്ഷപാഃ| സിംഹീമൂലം തിലാഃ കൃഷ്ണാ ദാര്വീത്വങ്നിസ്തുഷാ യവാഃ||൧൯|| ദര്ഭമൂലഹിമോശീരശിരീഷമിശിതണ്ഡുലാഃ| കുമുദോത്പലകഹ്ലാരദൂര്വാമധുകചന്ദനമ്||൨൦|| കാലീയകതിലോശീരമാംസീതഗരപദ്മകമ്| താലീസഗുന്ദ്രാപുണ്ഡ്രാഹ്വയഷ്ടീകാശനതാഗുരു||൨൧|| ഇത്യാര്ദ്ധാര്ദ്ധോദിതാ ലേപാ ഹേമന്താദിഷു ഷട് സ്മൃതാഃ| |൨൨|

Adhikarana varNyamukhAlepashIlanasya phalam (22-23) · Śloka 23

| മുഖാലേപനശീലാനാം ദൃഢം ഭവതി ദര്ശനമ്||൨൨|| വദനം ചാപരിമ്ലാനം ശ്ലക്ഷ്ണം താമരസോപമമ്| |൨൩|

Adhikarana mUrddhatailabhedAH (23-24) · Śloka 24

| അഭ്യങ്ഗസേകപിചവോ ബസ്തിശ്ചേതി ചതുര്വിധമ്||൨൩|| മൂര്ദ്ധതൈലമ്| |൨൪|

Adhikarana abhya~ggAdInAM tAratamyam (24) · Śloka 24

ബഹുഗുണം തദ്വിദ്യാദുത്തരോത്തരമ്| |൨൪|

Adhikarana abhya~ggasya viShayaH (24) · Śloka 24

| തത്രാഭ്യങ്ഗഃ പ്രയോക്തവ്യോ രൌക്ഷ്യകണ്ഡൂമലാദിഷു||൨൪||

Adhikarana sekasya viShayaH (25) · Śloka 25

അരൂംഷികാശിരസ്തോദദാഹപാകവ്രണേഷു തു| പരിഷേകഃ|൨൫|

Adhikarana picorviShayaH (25-26) · Śloka 26

| പിചുഃ കേശശാതസ്ഫുടനധൂപനേ||൨൫|| നേത്രസ്തമ്ഭേ ച| |൨൬|

Adhikarana basterviShayaH (26) · Śloka 26

ബസ്തിസ്തു പ്രസുപ്ത്യര്ദിതജാഗജേ| നാസാസ്യശോഷേ തിമിരേ ശിരോരോഗേ ച ദാരുണേ||൨൬||

Adhikarana shirobastividhiH (27-30) · Śloka 30

വിധിസ്തസ്യ നിഷണ്ണസ്യ പീഠേ ജാനുസമേ മൃദൌ| ശുദ്ധാക്തസ്വിന്നദേഹസ്യ ദിനാന്തേ ഗവ്യമാഹിഷമ്||൨൭|| ദ്വാദശാങ്ഗുലവിസ്തീര്ണം ചര്മപട്ടം ശിരഃസമമ്| ആകര്ണബന്ധനസ്ഥാനം ലലാടേ വസ്ത്രവേഷ്ടിതേ||൨൮|| ചൈലവേണികയാ ബദ്ധ്വാ മാഷകല്കേന ലേപയേത്| തതോ യഥാവ്യാധി ശ്രുതം സ്നേഹം കോഷ്ണം നിഷേചയേത്||൨൯|| ഊര്ധ്വം കേശഭുവോ യാവദങ്ഗുലമ്| |൩൦|

Adhikarana bastidhAraNAvadhiH (30-31) · Śloka 31

സ ച സ്നേഹഃ കിയത്കാലം ധാര്യഃ ? ഇത്യാഹ ധാരയേച്ച തമ്| ആവക്ത്രനാസികോത്ക്ലേദാദ്ദശാഷ്ടൌ ഷട് ചലാദിഷു||൩൦|| മാത്രാസഹസ്രാണ്യരുജേ ത്വേകം| |൩൧|

Adhikarana bastyante kRutyam (31) · Śloka 31

സ്കന്ധാദി മര്ദയേത്| മുക്തസ്നേഹസ്യ|൩൧|

Adhikarana bastyAvRuttyavadhiH (31) · Śloka 31

| പരമം സപ്താഹം തസ്യ സേവനമ്||൩൧||

Adhikarana karNapUraNevidhirmAnaM ca mAtrAlakShaNam (32) · Śloka 32

ധാരയേത്പൂരണം കര്ണേ കര്ണമൂലം വിമര്ദയന്| രുജഃ സ്യാന്മാര്ദവം യാവന്മാത്രാശതമവേദനേ||൩൨||

Adhikarana mAtrAlakShaNam (33) · Śloka 33

അഥ മാത്രായാഃ കിം പ്രമാണം ? ഇത്യാഹ യാവത്പര്യേതി ഹസ്താഗ്രം ദക്ഷിണം ജാനുമണ്ഡലമ്| നിമേഷോന്മേഷകാലേന സമം മാത്രാ തു സാ സ്മൃതാ||൩൩||

Adhikarana mUrddhatailashIlanasya phalam (22) · Śloka 22

കചസദനസിതത്വപിഞ്ജരത്വം പരിഫുടനം ശിരസഃ സമീരരോഗാന്| ജയതി, ജനയതീന്ദ്രിയപ്രസാദം സ്വരഹനുമൂര്ദ്ധബലം ച മൂര്ദ്ധതൈലമ്||൩൪|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഗണ്ഡൂഷാദിവിധിര്നാമ ദ്വാവിംശോऽധ്യായഃ||൨൨||