22. gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ఇదానీం ధూమపానాదనంతరం గండూషవిధిరేవ యుక్తః| తదర్థమాహ

Adhikarana gaNDUShAdividhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

అథాతో గండూషాదివిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| )||3||

స0-గండూషాదయో విధీయంతేఽస్మిన్నితి గండూషాదివిధిః| ఆదిశబ్దేన కవలాదిపరిగ్రహః|

Adhikarana gaNDUShabhedAH (1) · Śloka 1

చతుష్ప్రకరో గండూషః స్నిగ్ధః శమనశోధనౌ| రోపణశ్చ|1|

స0-స్నిగ్ధాదిభేదేన చత్వారః ప్రకారాః-భేదాః, యస్య స చతుష్ప్రకారో గండూషో భవతి|

Adhikarana gaNDUShANAM doShabhedena viShayaH (1-2) · Śloka 2

| త్రయస్తత్ర త్రిషు యోజ్యాశ్చలాదిషు||1|| అంత్యో వ్రణఘ్నః| |2|

స0-తత్ర-తేషు గండూషేషు మధ్యే, యథాసంఖ్యం పవనపిత్తశ్లేష్మసు త్రయః స్నిగ్ధాదయో గండూషా యోజ్యాః| తత్ర వాతే స్నిగ్ధో గండూషః, పిత్తే శమనః, కఫే శోధన ఇత్యర్థః| అంత్యో-రోపణాఖ్యో వ్రణఘ్నో-వ్రణసాధన ఉపయుజ్యతే|

Adhikarana snigdhasya dravyANi (2) · Śloka 2

ఇదానీమేషాం లక్షణాని వక్తుమాహ స్నిగ్ధోఽత్ర స్వాద్వమ్లపటుసాధితైః| స్నేహైః|2|

స0- అత్ర-ఏషు గండూషేషు మధ్యే, స్నిగ్ధో మధురాదిసాధితైః స్నేహైర్భవతి|

Adhikarana shamanasya dravyANi (2) · Śloka 2

| సంశమనస్తిక్తకషాయమధురౌషధైః||2||

స0-శమనస్తిక్తాదిభిరౌషధైః-పటోలారిష్టజంబ్వామ్రామధుకక్వాథశర్కరోదకక్షౌద్రాదిభిః స్యాత్|

Adhikarana shodhanasya dravyANi (3) · Śloka 3

శోధనస్తిక్తకట్వమ్లపటూష్ణైః| |3|

స0-శోధనో గండూషస్తిక్తకట్వమ్లాదిభిరౌషధైర్భవతి|

Adhikarana ropaNasya dravyANi (3) · Śloka 3

రోపణః పునః| కషాయతిక్తకైః|3|

స0-రోపణస్తు గండూషః కషాయతిక్తకైః స్యాత్|

Adhikarana gaNDUShArthaM dravyANi (3-4) · Śloka 4

నను, ద్రవ్యాణాం శుష్కత్వాద్గండూషానుపపత్తిరితి చేత్తత్రాహ | తత్ర స్నేహః క్షీరం మధూదకం||3|| శుక్తం మధ్యం రసో మూత్రం ధాన్యామ్లం చ యథాయథం| కల్కైర్యుక్తం విపక్వం వా యథాస్పర్శం ప్రయోజయేత్||4||

స0-తత్ర-తేషు పూర్వోక్తేషు గండూషేషు మధ్యే, స్నేహాదికం కల్కైర్యథాస్వం యుక్తం విపక్వం వా, యథాస్పర్శం-శీతముష్ణం వా, ప్రయోజయేత్|

Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH (5-6) · Śloka 6

దంతహర్షే దంతచాలే ముఖరోగే చ వాతికే| సుఖోష్ణమథవా శీతం తిలకల్కోదకం హితం||5|| గండూషధారణే| |6|

స0-దంతహర్షాదౌ కవోష్ణమథవా శీతం దోషవశాత్ తిలకల్కోదకం హితం|

Adhikarana svasthe gaNDUShaH (6) · Śloka 6

నిత్యం తైలం మాంసరసోఽథవా| |6|

స0-గండూషధారణే నిత్యం తైలం మాంసరసో వా హితః|

Adhikarana UShAdAhamukhapAkAdau gaNDUShaH (6-7) · Śloka 7

| ఊషాదాహాన్వితే పాకే క్షతే చాగంతుసంభవే||6|| విషే క్షారాగ్నిదగ్ధే చ సర్పిర్ధార్యం పయోఽథవా| |7|

స0-ఊషాదియుక్తే పాకే క్షతే చాగంతుజే, తథా విషే క్షారాగ్నిభ్యాం దగ్ధే చ, సర్పిర్గండూషే హితం క్షీరం వా|

Adhikarana mukhapaicchilyAdau gaNDUShaH (7-8) · Śloka 8

| వైశద్యం జనయత్యాశు సందధాతి ముఖే వ్రణాన్||7|| దాహతృష్ణాప్రశమనం మధుగండూషధారణం| |8|

స0-మాక్షికగండూషధారణం ముఖే వైశద్యం-అపైచ్ఛ్హిత్యం, జనయతి, ముఖవ్రణాంశ్చ సందధాతి| తథా, దాహం తృష్ణాం చ ప్రశమయతి|

Adhikarana mukhavairasyAdau gaNDUShaH (8) · Śloka 8

| ధాన్యామ్లమాస్యవైరస్యమలదౌర్గంధ్యనాశనం||8||

స0-ధాన్యామ్లం గండూష ఉపయుక్తం వదనవైరస్యం తథా మలం దౌర్గంధ్యం చాపనయతి|

Adhikarana mukhashoShe gaNDUShaH (9) · Śloka 9

తదేవాలవణం శీతం ముఖశోషహరం పరం| |9|

స0-తదేవ-కాంజికం, అలవణం శీతం పరం-అతిశయేన, ఆస్యశోషహరం|

Adhikarana shleShmasa~jcaye gaNDUShaH (9) · Śloka 9

| ఆశు క్షారాంబుగండూషో భినత్తి శ్లేష్మణశ్చయం||9||

స0-క్షారేణ-స్వర్జికాదినా, యుక్తం జలం కఫస్య చయమాశు భినత్తి|

Adhikarana mukhagaurave gaNDUShaH (10) · Śloka 10

సుఖోష్ణోదకగండూషైర్జాయతే వక్త్రలాఘవం| |10|

స0-కోష్ణపానీయగండూషైర్వదనలాఘవం సంపద్యతే|

Adhikarana gaNDUShavidhiH (10-11) · Śloka 11

| నివాతే సాతపే స్విన్నమృదితస్కంధకంధరః||10|| గండూషమపిబన్ కించిదున్నతాస్యో విధారయేత్| |11|

స0-వాతరహితే రవికరాలోకే స్థానే| స్కంధౌ చ కంధరా చ స్కంధకంధరం| పూర్వం ఖిన్నం పశ్చాన్మృదితం స్కంధకంధరం యస్య స ఏవం| తథా గండూషమపిబన్, తథా కించిదున్నతం ముఖం యస్య స ఏవంవిధః సన్, గండూషం ధారయేత్|

Adhikarana gaNDUShadhAraNAvadhiH (11) · Śloka 11

కియంతం కాలం ? ఇత్యాహ | కఫపూర్ణాస్యతా యావత్స్రవద్ఘ్రాణాక్షతాఽథవా||11||

స0-కఫేన పూర్ణం కఫపూర్ణమాస్యం యస్య స కఫపూర్ణాస్యః, తస్య భావః కఫపూర్ణాస్యతా,-కఫపూర్ణముఖతా, యావద్భవేత్| అథవా స్రవద్ఘ్రాణాక్షి యస్య స స్రవద్ఘ్రాణాక్షః, "బహువ్రీహౌ సక్థ్యక్ష్ణోః" ఇతి షచ్| తస్య భావః స్రవద్ఘ్రాణాక్షతా యావత్స్యాత్, తావద్గండూషాన్ ధారయేత్| ఏవం గండూషాః పంచ సప్త వా ధారయితవ్యాః, యావత్స్వాస్థ్యం స్యాత్|

Adhikarana gaNDUShakavalayorbhaidaH (12) · Śloka 12

అసంచార్యో ముఖే పూర్ణే గండూషః, కవలోఽన్యథా| |12|

స0-ముఖే పూర్ణే సతి యః సంచారయితుమశక్యః స్యాత్ స గండూష ఉచ్యతే| అన్యథా-ముఖేఽపూర్ణే సతి యః సంచారయితుం శక్యతే, స కవల ఉచ్యతే|

Adhikarana kavalasya viShayaH (12) · Śloka 12

మన్యాశిరఃకర్ణముఖాక్షిరోగాః ప్రసేకకంఠామయవక్త్రశోషాః| హృల్లాసతంద్రారుచిపీనసాశ్చ సాధ్యా విశేషాత్కవలగ్రహేణ||12||

స0-మన్యాదీనాం రోగేణ సంబంధః| ప్రసేకాదీనాం ద్వంద్వః| ఆమయశబ్దస్య కంఠేన సంబంధో వివిధకంఠరోగసూచనార్థః| మన్యారోగాదయో విశేషేణ కవలధారణేన సాధ్యాః-చికిత్స్యాః|

Adhikarana pratisAraNam (13) · Śloka 13

| కల్కో రసక్రియా చూర్ణస్త్రివిధం ప్రతిసారణం||13||

స0-కల్కాదిభేదేన ప్రతిసారణం త్రిధా స్యాత్| కల్కో-జలదిపిష్టః| మాక్షికాదినా యద్రవీక్రియతే ద్రవ్యం సా రసక్రియా| చూర్ణం తు-ప్రథితమేవ|

Adhikarana pratisAraNasya viShayo dravyANi ca (1) · Śloka 1

యుంజ్యాత్తత్ కఫరోగేషు గండూషవిహితౌషధైః| ||1||

స0-తత్-ప్రతిసారణం, శ్లేష్మరోగేషు గండూషోక్తైరౌషధైర్యోజ్యం| సామాన్యోక్తావపి కఫయోగవిషయత్వాత్ శోధనగండూషోక్తైరౌషధైరితి వేద్యం|

Adhikarana mukhAlepabhedAH (14) · Śloka 14

| ముఖాలేపస్త్రిధా దోషవిషహా వర్ణకృచ్చ|14|

స0-ముఖాలేపస్త్రిప్రకారః, దోషఘ్నో విషఘ్నో వర్ణకరశ్చ|

Adhikarana vAtaghnakaphaghnAvuShNau kAryau, pitttaghnaviShanghavarNyAH shItAH kAryAH (14-15) · Śloka 15

| సః||14|| ఉష్ణో వాతకఫే శస్తః, శేషేష్వన్యర్థశీతలః| |15|

స0-స చ-ముఖాలేపో, వాతశ్లేష్మణ్యుష్ణో హితః| శేషేషు పిత్తే విషే (వర్ణే) చ, అతిశయేన శిశిరో హితః|

Adhikarana mukhAlepapramaNam (15) · Śloka 15

| త్రిప్రమాణశ్చతుర్భాగత్రిభాగార్ద్ధాంగులోన్నతిః||15||

స0-చతుర్భాగత్రిభాగార్ద్ధాంగులోన్నతిః| ఉన్నతిః-ఉత్సేధః|

Adhikarana mukhAlepAvadhiH,mukhAlepApanayanam (16) · Śloka 16

అశుష్కస్య స్థితిస్తస్య, శుష్కో దూషయతి చ్ఛవిం| తమార్ద్రయిత్వాఽపనయేత్తదంతేఽభ్యంగమాచరేత్||16||

స0-తస్య-ముఖాలేపస్య, అశుష్కస్య స్థితిః| శుష్కస్తు ముఖాలేపశ్ఛవిం-త్వచం, దూషయతి| తం-ముఖాలేపం, ఆర్ద్రయిత్వా-తీమయిత్వా, అపసారయేత్| తస్యాంతే-తస్మిన్నపనీతే, అభ్యంగం కుర్యాత్|

Adhikarana mukhAlepavarjyAni (17) · Śloka 17

వివర్జయేద్దివాస్వప్నభాష్యాగ్న్యాతపశుక్క్రుధః| |17|

స0-ముఖాలేపీ చ దివాస్వప్నాది వర్జయేత్| అహఃస్వప్నాదిసేవనాత్ కండూత్వకూశోషపీనసదృష్ట్యుపఘాతాదిభయం స్యాత్|

Adhikarana pInasAdau mukhAlepaniShedhaH (17-18) · Śloka 18

| న యోజ్యః పీనసేఽజీర్ణే దత్తనస్యే హనుగ్రహే||17|| అరోచకే జాగరితే| |18|

స0-పీనసాదౌ ముఖలేపో న యోజ్యాః|

Adhikarana mukhAlepasya phalam (18) · Śloka 18

స తు హంతి సుయోజితః| అకాలపలితవ్యంగవలీతిమిరనీలికాః||18||

స0-స చ-ముఖాలేపః, సుయోజితో-విధినా సేవితః, అకాలపలితాదీన్ పరాకరోతి|

Adhikarana kolamajjAdayaH ShaNmukhAlepA,hemantAdiShu ShaDRutuShu yojyAH (19-22) · Śloka 22

కోలమజ్జా వృషాన్మూలం శాబరం గౌరసర్షపాః| సింహీమూలం తిలాః కృష్ణా దార్వీత్వఙ్నిస్తుషా యవాః||19|| దర్భమూలహిమోశీరశిరీషమిశితండులాః| కుముదోత్పలకహ్లారదూర్వామధుకచందనం||20|| కాలీయకతిలోశీరమాంసీతగరపద్మకం| తాలీసగుంద్రాపుండ్రాహ్వయష్టీకాశనతాగురు||21|| ఇత్యార్ద్ధార్ద్ధోదితా లేపా హేమంతాదిషు షట్ స్మృతాః| |22|

స0-కోలమజ్జాదయోఽర్ద్ధశ్లోకోక్తాః షట్ ముఖాలేపాః షట్సు హేమాంతాదిషు ౠతుషు స్మృతాః| మునీంద్రైరితి శేషః| తత్ర బదరమజ్జాదయో హేమంతే, వ్యాఘ్ర్యాదయః శిశిరే, దర్భమూలాదయో వసంతే, కుముదాదయో గ్రీష్మే, కాలీయకాదయః ప్రావృషి, తాలీసాదయః శరది, ఇతి|

Adhikarana varNyamukhAlepashIlanasya phalam (22-23) · Śloka 23

| ముఖాలేపనశీలానాం దృఢం భవతి దర్శనం||22|| వదనం చాపరిమ్లానం శ్లక్ష్ణం తామరసోపమం| |23|

స0-ముఖాలేపాభ్యాసవతాం నరాణాం దర్శనం-దృష్టిః, దృఢం స్యాత్| ముఖం చ వికసితమివ తథా కోమలం పద్మతుల్యం భవతి-జాయతే|

Adhikarana mUrddhatailabhedAH (23-24) · Śloka 24

| అభ్యంగసేకపిచవో బస్తిశ్చేతి చతుర్విధం||23|| మూర్ద్ధతైలం| |24|

స0-అభ్యంగాదిభేదాత్ చతుర్ధా శిరసి తైలం స్యాత్|

Adhikarana abhya~ggAdInAM tAratamyam (24) · Śloka 24

బహుగుణం తద్విద్యాదుత్తరోత్తరం| |24|

స0-తచ్చోత్తరోత్తరం బహుగుణం విద్యాత్| అభ్యంఘాత్ సేకో బహుగుణాః, తతోఽపి పిచుః, తస్మాదపి బస్తిః, ఇతి క్రమేణ|

Adhikarana abhya~ggasya viShayaH (24) · Śloka 24

| తత్రాభ్యంగః ప్రయోక్తవ్యో రౌక్ష్యకండూమలాదిషు||24||

స0-తత్ర-తేషు మధ్యే, రౌక్ష్యాదీష్వభ్యంగః ప్రయోజ్యః|

Adhikarana sekasya viShayaH (25) · Śloka 25

అరూంషికాశిరస్తోదదాహపాకవ్రణేషు తు| పరిషేకః|25|

స0-అరూంషికాదిషు పరిషేకః|

Adhikarana picorviShayaH (25-26) · Śloka 26

| పిచుః కేశశాతస్ఫుటనధూపనే||25|| నేత్రస్తంభే చ| |26|

స0-కేశశాతాదిషు పిచుః ప్రయోక్తవ్యః|

Adhikarana basterviShayaH (26) · Śloka 26

బస్తిస్తు ప్రసుప్త్యర్దితజాగజే| నాసాస్యశోషే తిమిరే శిరోరోగే చ దారుణే||26||

స0-బస్తిః పునః ప్రసుప్త్యాదౌ యోజ్యః|

Adhikarana shirobastividhiH (27-30) · Śloka 30

విధిస్తస్య నిషణ్ణస్య పీఠే జానుసమే మృదౌ| శుద్ధాక్తస్విన్నదేహస్య దినాంతే గవ్యమాహిషం||27|| ద్వాదశాంగులవిస్తీర్ణం చర్మపట్టం శిరఃసమం| ఆకర్ణబంధనస్థానం లలాటే వస్త్రవేష్టితే||28|| చైలవేణికయా బద్ధ్వా మాషకల్కేన లేపయేత్| తతో యథావ్యాధి శ్రుతం స్నేహం కోష్ణం నిషేచయేత్||29|| ఊర్ధ్వం కేశభువో యావదంగులం| |30|

స0-తస్య-శిరోబస్తేర్విధానముచ్యతే| నిషణ్ణస్య-ఉపవిష్టస్య నరస్య| క్వ ? పీఠే జానుతుల్యే, తథా మృదౌ-అకఠినే| కింభూతస్య నరస్య ? శుద్ధో-వమనాదినా, అక్తః-తైలాదినా, ఖిన్నః-ఖేదేన, దేహో యస్య తస్య శుద్ధాక్తఖిన్నదేహస్య| కదా ? దినాంతే,-అపరాహ్నే విభావర్యాం వా| చర్మపట్టం-గవ్యం మాహిషం వా, తథా ద్వాదశాంగులవిస్తీర్ణం, తథా శిరస్తుల్యం, తథాఽఽకర్ణం-యావత్, బంధనస్థానం యస్య, తదేవంవిధం చర్మపట్టం చైలవేణికయా సంయమ్య మాషకల్కేన లేపయేత్| కదా ? లలాటే వస్త్రవేష్టితే| సంగ్రహే తూక్తం (సూ.అ.31)-"అథ శుద్ధతనోః సాయం రాత్రౌ వా నివాతస్థస్య స్వభ్యక్తఖిన్నస్య సోపాశ్రయాసనోపవిష్టస్య కేశాంతే శ్లక్ష్ణం త్ర్యంగులం మాషపిష్టేన సుసూక్ష్మేణ సద్యః సుఖాంబునా మృదితేనోభయతః ప్రదిగ్ధం వస్త్రపట్టం బధ్నీయాత్| తతస్తస్యోపరి సంధాయ బస్తిమాకర్ణం బస్తిమూలం చ దృఢమవలీకం సమం చైలవేణికయా బద్ధ్వా పునర్మాషపిష్టేనాపరిస్త్రావి కృత్వా యథావ్యాధిదోషదూష్యహితం సిద్ధమన్యతమం స్నేహం సుఖోష్ణమాసేచయేత్|" ఇతి| తత ఏవం కృతే సతి వ్యాధివశేన పక్వం స్నేహం కోష్ణముపరిచ్చిద్రేణావసేచయేత్| కేశభూమేరుపరిష్టాదంగులం యావత్|

Adhikarana bastidhAraNAvadhiH (30-31) · Śloka 31

స చ స్నేహః కియత్కాలం ధార్యః ? ఇత్యాహ ధారయేచ్చ తం| ఆవక్త్రనాసికోత్క్లేదాద్దశాష్టౌ షట్ చలాదిషు||30|| మాత్రాసహస్రాణ్యరుజే త్వేకం| |31|

స0-తం చ-స్నేహ, యావద్వక్త్రనాసికాస్రుతిః స్యాత్తావద్ధారయేత్| చల ఆదిర్యేషాం తే చలాదయః, తేషు యథాసఙ్హ్ఖ్యం దశాష్టౌ షట్ మాత్రాసహస్రాణి యావత్స్నేహం ధారయేత్| వాతే దశ మాత్రాసహస్రాణి, పిత్తేఽష్టౌ మాత్రాసహస్రాణి, కఫే షణ్మాత్రాసహస్రాణీత్యర్థః| అరుజే తు-స్వస్థవృతే, ఏకం మాత్రాసహస్రం ధారయేత్|

Adhikarana bastyante kRutyam (31) · Śloka 31

స్కంధాది మర్దయేత్| ముక్తస్నేహస్య|31|

స0-ముక్తస్నేహస్య-అపనీతశిరోబస్తేః, స్కంధశిరోగ్రీవాది మర్దయేత్| స్నేహబస్తిర్హి స్నేహశబ్దేనాత్ర గృహ్యతే| తతః "ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాత్ " ఇత్యాదికమాచరేత్| తత్ర హ్యవోచత్ (హృ.సూ.అ.16|28)-"సర్వకర్మస్వయం ప్రాయో వ్యాధిక్షీణేషు చ క్రమః|" ఇతి|

Adhikarana bastyAvRuttyavadhiH (31) · Śloka 31

| పరమం సప్తాహం తస్య సేవనం||31||

స0-తస్య చ-స్నేహబస్తేః, పరమః సేకః సప్త దినాని| తస్మాత్త్రీణి పంచ సప్త వాఽహాని కార్యః శిరోబస్తిరిత్యవతిష్ఠతే|

Adhikarana karNapUraNevidhirmAnaM ca mAtrAlakShaNam (32) · Śloka 32

ధారయేత్పూరణం కర్ణే కర్ణమూలం విమర్దయన్| రుజః స్యాన్మార్దవం యావన్మాత్రాశతమవేదనే||32||

స0-కర్ణే పూరణం ధారయేత్| కిం కుర్వన్ ? కర్ణమూలం విమర్దయన్| కియంతం కాలం ? యావత్పీడాయా మార్దవం భవేత్| స్వస్థవృతే తు మాత్రాశతం యావద్బిభృయాత్|

Adhikarana mAtrAlakShaNam (33) · Śloka 33

అథ మాత్రాయాః కిం ప్రమాణం ? ఇత్యాహ యావత్పర్యేతి హస్తాగ్రం దక్షిణం జానుమండలం| నిమేషోన్మేషకాలేన సమం మాత్రా తు సా స్మృతా||33||

స0-దక్షిణం హస్తాగ్రం కర్తృ యావత్ దక్షిణం జానుమండలం పర్యేతి-పరివర్తతే| దక్షిణశబ్దోఽత్ర కాకాక్షిగోలకన్యాయేన ద్వయోరపి యుజ్యతే| కియత్కాలేన ? ఇత్యాహ-నిమేషోన్మేషమాత్రేణ సమం,-న తు విశ్రమ్య| సా మాత్రా స్మృతేతి| మునిభిరితి శేషః|

Adhikarana mUrddhatailashIlanasya phalam (22) · Śloka 22

కచసదనసితత్వపింజరత్వం పరిఫుటనం శిరసః సమీరరోగాన్| జయతి, జనయతీంద్రియప్రసాదం స్వరహనుమూర్ద్ధబలం చ మూర్ద్ధతైలం||34|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే గండూషాదివిధిర్నామ ద్వావింశోఽధ్యాయః||22||

స0-కచానాం సదనాదిభిః సంబంధః| పరిఫుటనం-కచానామేవ, ప్రకృతత్వాత్| శిరసో మరుదామయాంశ్చ హంతి| ఇంద్రియాణాం-చక్షురాదీనాం, ప్రసాదం జనయతి| తథా, స్వరాదిబలం చ మూర్ద్ధతైలం జనయతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచిటయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే గండూషాదివిధిర్నామ ద్వావింశతితమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 22||