22. gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ

Adhikarana gaNDUShAdividhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

అథాతో గండూషాదివిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| )||3||

Adhikarana gaNDUShabhedAH (1) · Śloka 1

చతుష్ప్రకరో గండూషః స్నిగ్ధః శమనశోధనౌ| రోపణశ్చ|1|

Adhikarana gaNDUShANAM doShabhedena viShayaH (1-2) · Śloka 2

| త్రయస్తత్ర త్రిషు యోజ్యాశ్చలాదిషు||1|| అంత్యో వ్రణఘ్నః| |2|

Adhikarana snigdhasya dravyANi (2) · Śloka 2

ఇదానీమేషాం లక్షణాని వక్తుమాహ స్నిగ్ధోఽత్ర స్వాద్వమ్లపటుసాధితైః| స్నేహైః|2|

Adhikarana shamanasya dravyANi (2) · Śloka 2

| సంశమనస్తిక్తకషాయమధురౌషధైః||2||

Adhikarana shodhanasya dravyANi (3) · Śloka 3

శోధనస్తిక్తకట్వమ్లపటూష్ణైః| |3|

Adhikarana ropaNasya dravyANi (3) · Śloka 3

రోపణః పునః| కషాయతిక్తకైః|3|

Adhikarana gaNDUShArthaM dravyANi (3-4) · Śloka 4

నను, ద్రవ్యాణాం శుష్కత్వాద్గండూషానుపపత్తిరితి చేత్తత్రాహ | తత్ర స్నేహః క్షీరం మధూదకం||3|| శుక్తం మధ్యం రసో మూత్రం ధాన్యామ్లం చ యథాయథం| కల్కైర్యుక్తం విపక్వం వా యథాస్పర్శం ప్రయోజయేత్||4||

Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH (5-6) · Śloka 6

దంతహర్షే దంతచాలే ముఖరోగే చ వాతికే| సుఖోష్ణమథవా శీతం తిలకల్కోదకం హితం||5|| గండూషధారణే| |6|

Adhikarana svasthe gaNDUShaH (6) · Śloka 6

నిత్యం తైలం మాంసరసోఽథవా| |6|

Adhikarana UShAdAhamukhapAkAdau gaNDUShaH (6-7) · Śloka 7

| ఊషాదాహాన్వితే పాకే క్షతే చాగంతుసంభవే||6|| విషే క్షారాగ్నిదగ్ధే చ సర్పిర్ధార్యం పయోఽథవా| |7|

Adhikarana mukhapaicchilyAdau gaNDUShaH (7-8) · Śloka 8

| వైశద్యం జనయత్యాశు సందధాతి ముఖే వ్రణాన్||7|| దాహతృష్ణాప్రశమనం మధుగండూషధారణం| |8|

Adhikarana mukhavairasyAdau gaNDUShaH (8) · Śloka 8

| ధాన్యామ్లమాస్యవైరస్యమలదౌర్గంధ్యనాశనం||8||

Adhikarana mukhashoShe gaNDUShaH (9) · Śloka 9

తదేవాలవణం శీతం ముఖశోషహరం పరం| |9|

Adhikarana shleShmasa~jcaye gaNDUShaH (9) · Śloka 9

| ఆశు క్షారాంబుగండూషో భినత్తి శ్లేష్మణశ్చయం||9||

Adhikarana mukhagaurave gaNDUShaH (10) · Śloka 10

సుఖోష్ణోదకగండూషైర్జాయతే వక్త్రలాఘవం| |10|

Adhikarana gaNDUShavidhiH (10-11) · Śloka 11

| నివాతే సాతపే స్విన్నమృదితస్కంధకంధరః||10|| గండూషమపిబన్ కించిదున్నతాస్యో విధారయేత్| |11|

Adhikarana gaNDUShadhAraNAvadhiH (11) · Śloka 11

కియంతం కాలం ? ఇత్యాహ | కఫపూర్ణాస్యతా యావత్స్రవద్ఘ్రాణాక్షతాఽథవా||11||

Adhikarana gaNDUShakavalayorbhaidaH (12) · Śloka 12

అసంచార్యో ముఖే పూర్ణే గండూషః, కవలోఽన్యథా| |12|

Adhikarana kavalasya viShayaH (12) · Śloka 12

మన్యాశిరఃకర్ణముఖాక్షిరోగాః ప్రసేకకంఠామయవక్త్రశోషాః| హృల్లాసతంద్రారుచిపీనసాశ్చ సాధ్యా విశేషాత్కవలగ్రహేణ||12||

Adhikarana pratisAraNam (13) · Śloka 13

| కల్కో రసక్రియా చూర్ణస్త్రివిధం ప్రతిసారణం||13||

Adhikarana pratisAraNasya viShayo dravyANi ca (1) · Śloka 1

యుంజ్యాత్తత్ కఫరోగేషు గండూషవిహితౌషధైః| ||1||

Adhikarana mukhAlepabhedAH (14) · Śloka 14

| ముఖాలేపస్త్రిధా దోషవిషహా వర్ణకృచ్చ|14|

Adhikarana vAtaghnakaphaghnAvuShNau kAryau, pitttaghnaviShanghavarNyAH shItAH kAryAH (14-15) · Śloka 15

| సః||14|| ఉష్ణో వాతకఫే శస్తః, శేషేష్వన్యర్థశీతలః| |15|

Adhikarana mukhAlepapramaNam (15) · Śloka 15

| త్రిప్రమాణశ్చతుర్భాగత్రిభాగార్ద్ధాంగులోన్నతిః||15||

Adhikarana mukhAlepAvadhiH,mukhAlepApanayanam (16) · Śloka 16

అశుష్కస్య స్థితిస్తస్య, శుష్కో దూషయతి చ్ఛవిం| తమార్ద్రయిత్వాఽపనయేత్తదంతేఽభ్యంగమాచరేత్||16||

Adhikarana mukhAlepavarjyAni (17) · Śloka 17

వివర్జయేద్దివాస్వప్నభాష్యాగ్న్యాతపశుక్క్రుధః| |17|

Adhikarana pInasAdau mukhAlepaniShedhaH (17-18) · Śloka 18

| న యోజ్యః పీనసేఽజీర్ణే దత్తనస్యే హనుగ్రహే||17|| అరోచకే జాగరితే| |18|

Adhikarana mukhAlepasya phalam (18) · Śloka 18

స తు హంతి సుయోజితః| అకాలపలితవ్యంగవలీతిమిరనీలికాః||18||

Adhikarana kolamajjAdayaH ShaNmukhAlepA,hemantAdiShu ShaDRutuShu yojyAH (19-22) · Śloka 22

కోలమజ్జా వృషాన్మూలం శాబరం గౌరసర్షపాః| సింహీమూలం తిలాః కృష్ణా దార్వీత్వఙ్నిస్తుషా యవాః||19|| దర్భమూలహిమోశీరశిరీషమిశితండులాః| కుముదోత్పలకహ్లారదూర్వామధుకచందనం||20|| కాలీయకతిలోశీరమాంసీతగరపద్మకం| తాలీసగుంద్రాపుండ్రాహ్వయష్టీకాశనతాగురు||21|| ఇత్యార్ద్ధార్ద్ధోదితా లేపా హేమంతాదిషు షట్ స్మృతాః| |22|

Adhikarana varNyamukhAlepashIlanasya phalam (22-23) · Śloka 23

| ముఖాలేపనశీలానాం దృఢం భవతి దర్శనం||22|| వదనం చాపరిమ్లానం శ్లక్ష్ణం తామరసోపమం| |23|

Adhikarana mUrddhatailabhedAH (23-24) · Śloka 24

| అభ్యంగసేకపిచవో బస్తిశ్చేతి చతుర్విధం||23|| మూర్ద్ధతైలం| |24|

Adhikarana abhya~ggAdInAM tAratamyam (24) · Śloka 24

బహుగుణం తద్విద్యాదుత్తరోత్తరం| |24|

Adhikarana abhya~ggasya viShayaH (24) · Śloka 24

| తత్రాభ్యంగః ప్రయోక్తవ్యో రౌక్ష్యకండూమలాదిషు||24||

Adhikarana sekasya viShayaH (25) · Śloka 25

అరూంషికాశిరస్తోదదాహపాకవ్రణేషు తు| పరిషేకః|25|

Adhikarana picorviShayaH (25-26) · Śloka 26

| పిచుః కేశశాతస్ఫుటనధూపనే||25|| నేత్రస్తంభే చ| |26|

Adhikarana basterviShayaH (26) · Śloka 26

బస్తిస్తు ప్రసుప్త్యర్దితజాగజే| నాసాస్యశోషే తిమిరే శిరోరోగే చ దారుణే||26||

Adhikarana shirobastividhiH (27-30) · Śloka 30

విధిస్తస్య నిషణ్ణస్య పీఠే జానుసమే మృదౌ| శుద్ధాక్తస్విన్నదేహస్య దినాంతే గవ్యమాహిషం||27|| ద్వాదశాంగులవిస్తీర్ణం చర్మపట్టం శిరఃసమం| ఆకర్ణబంధనస్థానం లలాటే వస్త్రవేష్టితే||28|| చైలవేణికయా బద్ధ్వా మాషకల్కేన లేపయేత్| తతో యథావ్యాధి శ్రుతం స్నేహం కోష్ణం నిషేచయేత్||29|| ఊర్ధ్వం కేశభువో యావదంగులం| |30|

Adhikarana bastidhAraNAvadhiH (30-31) · Śloka 31

స చ స్నేహః కియత్కాలం ధార్యః ? ఇత్యాహ ధారయేచ్చ తం| ఆవక్త్రనాసికోత్క్లేదాద్దశాష్టౌ షట్ చలాదిషు||30|| మాత్రాసహస్రాణ్యరుజే త్వేకం| |31|

Adhikarana bastyante kRutyam (31) · Śloka 31

స్కంధాది మర్దయేత్| ముక్తస్నేహస్య|31|

Adhikarana bastyAvRuttyavadhiH (31) · Śloka 31

| పరమం సప్తాహం తస్య సేవనం||31||

Adhikarana karNapUraNevidhirmAnaM ca mAtrAlakShaNam (32) · Śloka 32

ధారయేత్పూరణం కర్ణే కర్ణమూలం విమర్దయన్| రుజః స్యాన్మార్దవం యావన్మాత్రాశతమవేదనే||32||

Adhikarana mAtrAlakShaNam (33) · Śloka 33

అథ మాత్రాయాః కిం ప్రమాణం ? ఇత్యాహ యావత్పర్యేతి హస్తాగ్రం దక్షిణం జానుమండలం| నిమేషోన్మేషకాలేన సమం మాత్రా తు సా స్మృతా||33||

Adhikarana mUrddhatailashIlanasya phalam (22) · Śloka 22

కచసదనసితత్వపింజరత్వం పరిఫుటనం శిరసః సమీరరోగాన్| జయతి, జనయతీంద్రియప్రసాదం స్వరహనుమూర్ద్ధబలం చ మూర్ద్ధతైలం||34|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే గండూషాదివిధిర్నామ ద్వావింశోఽధ్యాయః||22||