30. kṣārāgnikarmavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અતોઽનન્તરં ક્ષારાગ્નિકર્મવિધિરારભ્યતે| યથૈવ હિ શસ્ત્રેણ પાટનાદીનિ કૃત્વા તત્સાધ્ય આમય ઉપક્રમ્યતે, તથૈવ ક્ષારાગ્નિભ્યામિત્યાહ-

Adhikarana kShArAgnikarmavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતઃ ક્ષારાગ્નિકર્મવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

સં-ક્ષારશ્ચાગ્નિશ્ચ ક્ષારાગ્ની, તયોઃ કર્મ ક્ષારાગ્નિકર્મ, તસ્ય વિધિઃ| શેષં પૂર્વવત્| ક્ષારસ્ય બાહ્યાભ્યન્તરોપયોગિત્વેન પૂર્વમુપન્યાસઃ|

Adhikarana kShAraprashaMsA (1-2) · Śloka 2

સર્વશસ્ત્રાનુશસ્ત્રાણાં ક્ષારઃ શ્રેષ્ઠો બહૂનિ યત્| છેદ્યભેદ્યાદિકર્માણિ કુરુતે વિષમેષ્વપિ||૧|| દુઃખાવચાર્યશસ્ત્રેષુ તેન સિદ્ધિમયાત્સુ ચ| અતિકૃચ્છ્રેષુ રોગેષુ યચ્ચ પાનેઽપિ યુજ્યતે||૨||

સ ૦ -સર્વાણિ ચ તાનિ શસ્ત્રાણ્યનુશસ્ત્રાણિ ચ તાન્યેવમ્, તેષાં સર્વશસ્ત્રાનુશસ્ત્રાણાં મધ્યે ક્ષારઃ શ્રેષ્ઠો જ્યાયાન્| કુતોઽસ્ય શ્રેષ્ઠતા ? ઇત્યાહ-યત્-યસ્માત્, બહૂનિ છેદ્યભેદ્યાદીનિ કર્માણ્યસૌ કરોતિ| આદિશબ્દેન લેખનપાટનાદિપરિગ્રહઃ| વિષમેષ્વપિ-દેહદેશેષુ| દુઃખાવચાર્યશસ્ત્રેષુ-નાસાર્શોર્બુદાદિષુ, દુઃખેનાવચારયિતું શક્યં શસ્ત્રં યેષુ તેષુ| અપિશબ્દાત્ સમેષ્વપિ દેહદેશેષુ યુજ્યતે| તેન ચ-શસ્ત્રેણ ચ, સિદ્ધિમયાત્સુ-અસિધ્યત્સુ દુષ્ટવ્રણેષુ બહુશઃ પ્રકોપિષુ| કિમ્ભૂતેષુ ? અતિકૃચ્છ્રેષુ-અતિદુઃખસાધ્યેષુ દુષ્ટવ્રણાદિષુ| ચશબ્દાદન્યેષ્વપિ રોગોષ્વસૌ ક્ષારૌ યુજ્યતે-યોગ્યઃ સમ્પદ્યતે, તતોઽપિ હેતોઃ ક્ષારઃ શ્રેષ્ઠઃ| યચ્ચેતિ| યસ્માચ્ચ ક્ષારઃ પાનવિષયેઽપિ યુજ્યતે શરીરાન્તઃસ્થિતરોગશાન્ત્યૈ| અપિશબ્દાદ્બાહ્યેઽપિ બાહ્યસ્થિતરોગશાન્ત્યૈ લેપે સ યુજ્યતે|

Adhikarana antaH parimArjanasya viShayaH (3) · Śloka 3

અધુના ક્ષારસ્ય પેયલેપવિષયવિભાગં દર્શયતિ- સ પેયોઽર્શોગ્નિસાદાશ્મગુલ્મોદરગરાદિષુ| |૩|

સ૦-સઃ-ક્ષારઃ, અર્શઃસુ વિષયે પેયઃ| તથાઽગ્નિસાદે, તથાશ્મર્યાં, ગુલ્માદિષુ ચ| આદિગ્રહણાદાનાહશૂલાદિષુ ચ|

Adhikarana bahiH parimArjanasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| યોજ્યઃ સાક્ષાન્મષશ્વિત્રબાહ્યાર્શઃકુષ્ઠસુપ્તિષુ||૩|| ભગન્દરાર્બુદગ્રન્થિદુષ્ટનાડીવ્રણાદિષુ| |૪|

સં-સ ક્ષારો યોજ્યઃ સાક્ષાત્-લેપનેન, મષાદિષુ| આદિગ્રહણાત્ ચર્મકીલવર્ત્મતિલકાદિપરિગ્રહઃ|

Adhikarana dvayorapi kShArayorniShedhaH (4-8) · Śloka 8

| ન તૂભયોઽપિ યોક્તવ્યઃ પિત્તે રક્તે ચલેઽબલે||૪|| જ્વરેઽતિસારે હન્મૂર્ધરોગે પાણ્ડ્વામયેઽરુચૌ| તિમિરે કૃતસંશુદ્દ્ધૌ શ્વયથૌ સર્વગાત્રગે||૫|| ભીરુગર્ભિણ્યૃતુમતીપ્રોદ્વૃત્તફલયોનિષુ| અજીર્ણેઽન્ને શિશૌ વૃદ્ધે ધમનીસન્ધિમર્મસુ||૬|| તરુણાસ્થિસિરાસ્નાયુસેવનીગલનાભિષુ| દેશેઽલ્પમાંસે વૃષણમેઢ્રસ્રોતોનખાન્તરે||૭|| વર્ત્મરોગાદૃતેઽક્ષ્ણોશ્ચ શીતવર્ષોષ્ણદુર્દિને| |૮|

સં-પાનલેપનભેદેન દ્વિધોઽપિ ક્ષારઃ પિત્તાદૌ ન યોક્તવ્યઃ| ચલે-વાતે| અબલે-પ્રાણાહીને| { જ્વરે, અતિસારે, હૃદ્રોગે, મૂર્ધરોગે, પાણ્ડ્વામયે-પાણ્ડુરોગે, અરુચૌ-અરોચકે, કૃતસંશુદ્ધૌ-કૃતવમનવિરેકે, શ્વયથૌ સર્વગાત્રગે-સર્વાઙ્ગે શૂને, તથા ભીરૌ, ગર્ભિણ્યામ્, ઋતુમત્યામ્, } પ્રોદ્વૃત્તફલયોનિઃ-વક્ષ્યમાણા ઉત્તરતન્ત્રે ગુહ્યરોગવિજ્ઞાને| પ્રકર્ષેણોદ્વૃત્તં ફલં-રજોરૂપં, યસ્યા યોનેઃ સા પ્રોદ્વૃત્તફલયોનિઃ| રજ એવ ફલં ગર્ભાખ્યફલસાધનોપાયત્વાત્| પ્રોદ્વૃત્તફલયોનેર્લક્ષણમુક્તમ્, યથા (હૃ. ઉ. અ. ૩૩|૩૩)-"વેગોદાવર્તનાદ્યોનિં પ્રપીડયતિ મારુતઃ| સા ફેનિલં રજઃ કૃચ્છ્રાદુદાવૃત્તં વિમુઞ્ચતિ|| ઇયં વ્યાપદુદાવૃત્તા" ઇત્યાદિ| તથા શિશૌ-બાલે, વૃદ્ધે-ગતવયસિ| તથા ધમન્યાદિષુ શરીરદેશેષુ, દેશેઽલ્પમાંસે-ખલ્પપિશિતે| તથા, વૃષણાદિષુ શરીરદેશેષુ| તથા, અક્ષ્ણોઃ-નેત્રયોઃ વર્ત્મરોગં વર્જયિત્વાઽન્યત્ર ક્ષારો ન પ્રયોજ્યઃ| વર્ત્મરોગે તુ ક્ષારો યોજ્ય એવ| શીતવર્ષોષ્ણા ઇતિ હેમન્તશિશિરપ્રાવૃડ્ગ્રીષ્માઃ, દુર્દિનં-મેઘાદ્યાકુલદિવસમ્, એષુ ક્ષારો ન યોજ્યઃ|

Adhikarana bahiH parimArjanasya dahanavidhiH galanavidhiH pAkavidhiH (8-20) · Śloka 20

અધુના ક્ષારક્રિયામાહ | કાલમુષ્કકશમ્યાકકદલીપારિભદ્રકાન્||૮|| અશ્વકર્ણમહાવૃક્ષપલાશાસ્ફોતવૃક્ષકાન્| ઇન્દ્રવૃક્ષાર્કપૂતીકનક્તમાલાશ્વમારકાન્||૯|| કાકજઙ્ઘામપામાર્ગમગ્નિમન્થાગ્નિતિલ્વકાન્| સાર્દ્રાન્ સમૂલશાખાદીન્ ખણ્ડશઃ પતિકલ્પિતાન્||૧૦|| કોશાતકીશ્ચતસ્રશ્ચ શૂકં નાલં યવસ્ય ચ| નિવાતે નિચયીકૃત્ય પૃથક્ તાનિ શિલાતલે||૧૧|| પ્રક્ષિપ્ય મુષ્કકચયે સુધાશ્માનિ ચ દીપયેત્| તતસ્તિલાનાં કુતલૈર્દગ્ધ્વાઽગ્નૌ વિગતે પૃથક્||૧૨|| કૃત્વા સુધાશ્મનાં ભસ્મ દ્રોણં ત્વિતરભસ્મનઃ| મુષ્કકોત્તરમાદાય પ્રત્યેકં જલમૂત્રયોઃ||૧૩|| ગાલયેદર્ધભારેણ મહતા વાસસા ચ તત્| યાવત્પિચ્છિલરક્તાચ્છસ્તીક્ષ્ણો જાતસ્તદા ચ તમ્||૧૪|| ગૃહીત્વા ક્ષારનિષ્યન્દં પચેલ્લૌહ્યાં વિઘટ્ટયન્| પચ્યમાને તતસ્તસ્મિંસ્તાઃ સુધાભસ્મશર્કરાઃ||૧૫|| શુક્તીઃ ક્ષીરપકં શઙ્ખાનાભીશ્ચાયસભાજને| કૃત્વાઽગ્નિવર્ણાન્બહુશઃ ક્ષારોત્થે કુડવોન્મિતે||૧૬|| નિર્વાપ્ય પિષ્ટ્વા તેનૈવ પ્રતીવાપં વિનિક્ષિપેત્| શ્લક્ષ્ણં શકૃદ્દૃક્ષશિખિગૃધ્રકઙ્કકપોતજમ્||૧૭|| ચતુષ્પાત્પક્ષિપિત્તાલમનોહ્વાલવણાનિ ચ| પરિતઃ સુતરાં ચાતો દર્વ્યા તમવઘટ્ટયેત્||૧૮|| સબાષ્પૈશ્ચ યદોત્તિષ્ઠેદ્બુદ્બુદૈર્લેહવદ્ધનઃ| અવતાર્ય તદા શીતો યવરાશાવયોમયે||૧૯|| સ્થાપ્યોઽયં મધ્યમઃ ક્ષારો| |૨૦|

સં-કાલમુષ્કકો-મોક્ષઃ| અશ્વકર્ણઃ-કુશિકઃ| મહાવૃક્ષઃ-સ્નુહી| આસ્ફોતો-ગિરિકર્ણિકા| વૃક્ષકો-નન્દીવૃક્ષઃ| ઇન્દ્રવૃક્ષઃ-કુટજઃ| પૂતીકઃ-પૂતીકરઞ્જઃ| નક્તમાલઃ-કરઞ્જઃ| અશ્વમારઃ-કરવીરઃ| કાલમુષ્કકાદીન્ મૂલાદિસહિતાન્ ખણ્ડં ખણ્ડં કલ્પિતાન્-પરશ્વાદિના છિન્નાન્| તથા કોશાતકીશ્ચતસ્રો, યવસ્ય ચ શૂકં નાલં-યવસ્ય શૂકો નાલોઽવયવો ભવતિ, તાંશ્ચ નિવાતે દેશે શિલાતલે-શિલાપૃષ્ઠે, પૃથક્ મુષ્કકાદીન્નિચયીકૃત્ય, મુષ્કકચયે ચ સુધાશ્માનિ-સુધાશર્કરાઃ, પ્રક્ષિપ્ય દીપયેત્-જ્વાલયેત્| કૈઃ ? તિલાનાં કુતલૈઃ-કાણ્ડૈઃ| સુધાશ્માનિ ચેતિ નપુંસકત્વં ચિન્ત્યમ્| પૃથગ્દીપને ચૈષામચિન્ત્યપ્રભાવઃ| એવં તાનિ દગ્ધ્વાઽનન્તરમગ્નૌ વિગતે સુધાશ્મનાં ભસ્મ દ્રોણં પૃથક્કૃત્વા-વ્યસ્તં સંસ્થાપ્ય, ઇતરભસ્મનઃ-શમ્યાકાદિદ્રવ્યભસ્મનો, દ્રોણમાદાય-ગૃહીત્વા| કિમ્ભૂતં દ્રોણમ્ ? મુષ્કક ઉત્તરઃ-અધિકો, યસ્ય તમાદાય, જલમૂત્રયોઃ પ્રત્યેકમર્ધભારેણ તત્-ભસ્મ, ગાલયેત્| કથં ગાલયેત્ ? મહતા-વિસ્તીર્ણેન, વાસસા| કિયન્તં કાલમ્ ? યાવત્ ક્ષારનિષ્યન્દઃ-ક્ષારસ્રાવઃ, પિચ્છિલરક્તાચ્છસ્તથા તીક્ષ્ણો જાતઃ-સમ્પન્નઃ, તદા-તસ્મિમ્કાલે, તં-ક્ષારનિષ્યન્દં, ગૃહીત્વા લૌહ્યાં સ્નેહપાકવિધિના પચેત્| કિં કુર્વન્ ? દર્વ્યા-ખજકસંજ્ઞયા, વિઘટ્ટયન્-આલોડયન્| તતઃ-અનન્તરં, તસ્મિન્-ક્ષારનિષ્યન્દે, પચ્યમાને તાઃ-પ્રાક્ સ્થાપિતાઃ સુધાભસ્મશર્કરાઃ, { યા મુષ્કકમધ્યે પ્રક્ષિપ્ય દત્તાઃ,} તથા શુક્તીઃ-પ્રાણિવિશેષાસ્થીનિ, તથા ક્ષીરપકં-પ્રલેપકં (?) ખટિકાસંજ્ઞમ્, તથા શઙ્ખનાભીશ્ચાગ્નિવર્ણાન્ કૃત્વા, ક્ષારોત્થે-ક્ષારનિષ્યન્દે, કુડવોન્મિતે-પલાષ્ટકપરિમાણે ક્વથિતક્ષારોત્થે, આયસભાજને- તીક્ષ્ણલોહપાત્રગતે, બહુશઃ-બહૂન્ વારાન્, નિર્વાપ્ય-શીતીકૃત્ય, તેનૈવ-ક્ષારનિષ્યન્દેન, દૃષદિ પિષ્ટ્વા તસ્મિન્પચ્યમાને ક્ષારનિષ્યન્દે, પ્રતીવાપં વિનિક્ષિપેત્| દ્રવદ્રવ્યે દ્રવ્યાન્તરં શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં દીયતે સ પ્રતીવાપ ઉચ્યતે| ન ચ કેવલમેષ એવ પ્રતીવાપત્વેન ક્ષેપ્તવ્યો યાવત્ દક્ષાદીનામપિ શકૃત્ શ્લક્ષ્ણં કૃત્વા વિનિક્ષિપેત્| દક્ષઃ-કુક્કુટઃ| (શિખી-મયૂરઃ| ગૃધ્રઃ-શ્યેનઃ| કઙ્કકપોતકૌ-પક્ષિણૌ| } તથા ચતુષ્પદાં-ગવાદીનાં, તથા પક્ષિણાં પિત્તં, તથા હરિતાલમનોહ્વાલવણાનિ ચ { અલં-હરિતાલમ્| મનોહ્વા-મનઃશિલા| લવણં-સૈન્ધવાદિ| એતાનિ } શ્લક્ષ્ણાનિ કૃત્વા પ્રતીવાપં વિનિક્ષિપેત્| અતઃ-પ્રતીવાપાદનન્તરં, પરિતઃ-સમન્તાત્, દર્વ્યા તમવઘટ્ટયેત્| સબાષ્પૈરિત્યાદિ| યદા-યસ્મિન્ કાલે, સ ક્ષારનિષ્યન્દઃ સબાષ્પૈઃ-સોષ્મભિઃ, બુદ્બુદૈર્ઘનો લેહ ઇવોત્તિષ્ઠેત્-ઉદ્ગચ્છેત્, યદા {સાન્દ્રતયા પચ્યમાનઃ સન્ લેહતુલ્યો } દર્વીપ્રલેપી સ્યાદિત્યર્થઃ| તદા-તસ્મિન્ કાલે અયોમયે-લોહભાણ્ડે, સ્થિતો યવરાશૌ સ્થાપ્યઃ| કિં કૃત્વા ? અવતાર્ય ચુલ્લીતઃ, તથા શીતઃ સન્| અયં મધ્યમઃ ક્ષારઃ|

Adhikarana mRudutIkShNakShArayorvisheShaH (20-22) · Śloka 22

ન તુ પિષ્ટ્વા ક્ષિપેન્મૃદૌ| નિર્વાપ્યાપનયેત્તીક્ષ્ણે પૂર્વવત્ પ્રતિવાપનમ્||૨૦|| તથા લાઙ્ગલિકાદન્તિચિત્રકાતિવિષાવચાઃ| સ્વર્જિકાકનકક્ષીરિહિઙ્ગુપૂતીકપલ્લવાઃ||૨૧|| તાલપત્રી બિડં ચેતિ, સપ્તરાત્રાત્પરં તુ સઃ| યોજ્યઃ|૨૨|

સ૦ -મૃદૌ ક્ષારે સુધાદીનિ નિર્વાપ્ય-તસ્મિન્નિષ્યન્દે પ્રક્ષિપ્યૈવ, અપનયેત્-વિસર્જયેત્, ન તુ પિષ્ટ્વા વિનિક્ષિપેત્| તીક્ષ્ણે ક્ષારે પૂર્વવત્-મધ્યમક્ષારતુલ્યં, પ્રતિવાપનં-નિર્વાપ્ય પિષ્ટ્વા વિનિક્ષિપેદિતિ| ન ચૈતાવદેવાત્ર પ્રતિવાપનમિત્યાહ-તથેત્યાદિ| લાઙ્ગલિકાદીનિ બિડપર્યન્તાનિ ચ તત્ર પ્રતિવાપં વિનિક્ષિપેત્| સપ્તરાત્રાત્ પરં-અનન્તરં, સઃ-ક્ષારો, યોજ્યઃ|

Adhikarana kShAratraye viShayatrayam (22-23) · Śloka 23

ઇતિ ક્ષારત્રૈવિધ્યમુક્ત્વા તદ્વિષયં નિર્દિદિક્ષુરાહ- | તીક્ષ્ણોઽનિલશ્લેષ્મમેદોજેષ્વર્બુદાદિષુ||૨૨|| મધ્યેષ્વેષ્વેવ મધ્યોઽન્યઃ પિત્તાસ્રગુદજન્મસુ| બલાર્થં ક્ષીણપાનીયે ક્ષારામ્બુ પુનરાવપેત્||૨૩||

સ૦-તીક્ષ્ણઃ ક્ષારો વાતશ્લેષ્મમેદઃસમુત્થેષ્વર્બુદાદિષુ યોજ્યઃ| મહત્સ્વેવ યોજ્યઃ, મધ્યેષુ, ક્ષારાન્તરવિધાનાત્| આદિગ્રહણાદન્યેષ્વપિ તત્સાધ્યેષુ રોગેષ્વયં ક્ષારો યોજ્યઃ| મધ્યેષ્વેષ્વેવેતિ| એષ્વેવ-અનિલકફમેદોજેષુ વિકારેષ્વર્બુદાદિષુ, મધ્યેષુ-નોત્કૃષ્ટેષુ નાપિ હીનેષુ, મધ્યઃ ક્ષારો યોજ્યઃ| અન્ય ઇતિ| અન્યો- મૃદઃ ક્ષારઃ, પિત્તરક્તસમુત્થેષ્વર્શઃસુ યોજ્યો, ન તીક્ષ્ણમધ્યૌ ક્ષારૌ| બલાર્થમિત્યાદિ| ક્ષીણપાનીયે-ઘનીભૂતે ક્ષારે, બલાર્થં-બલાધાનાર્થં, પુનઃ-ભૂયઃ, ક્ષારામ્બુ-ક્ષારવિધિસ્રુતં જલમ્ , આવપેત્-દદ્યાત્|

Adhikarana kShAraguNAH (24-26) · Śloka 26

અધુના ક્ષારગુણાનાહ નાતિતીક્ષ્ણમૃદુઃ શ્લક્ષ્ણઃ પિચ્છિલઃ શીઘ્રગઃ સિતઃ| શિખરી સુખનિર્વાપ્યો ન વિષ્યન્દી ન ચાતિરુક્||૨૪|| ક્ષારો દશગુણઃ શસ્ત્રતેજસોરપિ કર્મકૃત્| આચૂષન્નિવ સંરમ્ભાદ્ગાત્રમાપીડયન્નિવ||૨૫|| સર્વતોઽનુસરન્ દોષાનુન્મૂલયતિ મૂલતઃ| કર્મ કૃત્વા ગતરુજઃ સ્વયમેવોપશામ્યતિ||૨૬||

સ૦-[ ક્ષારે નાતિતીક્ષ્ણાદયો દશ ગુણા ભવન્તિ|] શીઘ્રં ગચ્છતિ-આશુ વ્યાપ્નોતીતિ શીઘ્રગઃ| શિખરી-ઉપરિષ્ટાત્પિટિકાવાન્| મુખેન-કાઞ્જિકાદિના, નિર્વાપ્યતે-શીતીક્રિયતે, ઇતિ સુખનિર્વાપ્યઃ| વિષ્યન્દોઽસ્યાસ્તીતિ વિષ્યન્દી-સ્રુતિમાન્, ન વિષ્યન્દી-ન સ્રુતિમાન્| ન ચાતિરુક્-ન ચાર્તિમાન્| નાતિતીક્ષ્ણાદયો દશ ગુણા યસ્ય સ દશગુણઃ ક્ષારઃ| સઙ્ગ્રહે ચાસ્ય દશૈવ દોષા ગદિતાઃ| તદ્યથા (સૂ. અ. ૩૯)- "અત્યુષ્ણોઽતિશીતોઽતિતીક્ષ્ણોઽતિમૃદુરતિતનુરતિઘનોઽતિપિચ્છિલોઽતિવસર્પી હીનૌષધો હીનપાકશ્ચેતિ|" ઇતિ| શસ્ત્રસ્ય યત્કર્મ-છેદનપાટનલેખનાદિકં, તથા તેજસો-વહ્નેરપિ, યત્કર્મ-વ્યાધ્યુપશમલક્ષણં, તત્કરોતિ| અધુના ત્વન્તરાનુભવદ્વારેણ ક્ષારસ્ય ગુણાન્નિર્દિશતિ-આચૂષન્નિવેત્યાદિ| સંરમ્ભાત્-ક્ષોભાત્, ગાત્રમાચૂષન્નિવ, તથાઽઽપીડયન્નિવ, તથા સર્વતઃ-સર્વસ્મિન્, અનુસરન્-ગચ્છન્, દોષાન્-તત્સાધ્યાન્, મૂલત ઉન્મૂલયતિ-ઉદ્ધરતિ| તથા, કર્મ-સ્વીયં દાહાદિકં, કૃત્વા ગતરુજઃ-પુરુષસ્ય, સ્વયમેવ-યત્નં વિનૈવ, ઉપશામ્યતિ|

Adhikarana kShAraprayogaH (27-28) · Śloka 28

ક્ષારસાધ્યે ગદે છિન્ને લિખિતે સ્રાવિતેઽથવા| ક્ષારં શલાકયા દત્ત્વા પ્લોતપ્રાવૃતદેહયા||૨૭|| માત્રાશતમુપેક્ષેત| |૨૮|

સ ૦ -ક્ષરસાધ્યે વ્યાધાવર્શોર્બુદાદૌ છેદાદૌ [ છિન્ને-દ્વિધાકૃતે, લિખિતે-શસ્ત્રેણ વિઘૃષ્ટે, સ્રાવિતે-પ્રચ્છાદ્ય નિર્હૃતશોણિતે, ] કર્મણિ કૃતે ક્ષારો યોજ્યો, નાકૃતે છેદાદૌ, ઇતિ ક્ષારસ્ય વિષયો દર્શિતઃ| ક્ષારં શલાકયા દત્ત્વા માત્રાશતમુપેક્ષેત, ન કાઞ્જિકાદિના નિર્વાપણં કાર્યમિત્યર્થઃ| કિમ્ભૂતયા શલાકયા ? પ્લોતેન-ચૈલખણ્ડેન, પ્રાવૃતઃ-સ્થગિતો, દેહઃ વિગ્રહો યસ્યાઃ|

Adhikarana arshaHsu visheShaH (28) · Śloka 28

તત્રાર્શઃસ્વાવૃતાનનમ્| હસ્તેન યન્ત્રં કુર્વીત|૨૮|

સ૦-તત્ર ક્ષારસાધ્યેષ્વર્શઃસુ ક્ષારપાતનં કૃત્વા માત્રાશતં યાવત્તાવદ્ધસ્તેન યન્ત્રમાવૃતાનનં-છાદિતમુખં, કુર્યાત્|

Adhikarana vartmarogeShu visheShaH (28-29) · Śloka 29

| વર્ત્મરોગેષુ વર્ત્મની||૨૮|| નિર્ભુજ્ય પિચુનાઽઽચ્છાદ્ય કૃષ્ણભાગં વિનિક્ષિપેત્| પદ્મપત્રતનુઃ ક્ષારલેપો, ઘ્રાણાર્બુદેષુ ચ||૨૯||

સ૦-ક્ષારસાધ્યેષુ વર્ત્મરોગેષુ વર્ત્મની નિર્ભુજ્ય-કુટિલીકૃત્ય, તતઃ ક્ષારસ્પર્શપરિહારાય પિચુના-કાર્પાસાદિમયેન, કૃષ્ણભાગં-તારકપ્રદેશં, આચ્છાદ્ય ક્ષારં વિનિક્ષિપેત્| તત્ર ચ પદ્મપત્રતનુઃ ક્ષારલેપો દેયઃ, ન ગુદાર્શઃસ્વિવ ઘનઃ| પદ્મપત્રમિવ તનુરિતિ "ઉપમાનાનિ સામાન્યવચનૈઃ" ઇતિ સમાસઃ| ઘ્રાણાર્બુદેષુ ચ પદ્મપત્રતનુઃ ક્ષારલોપો યોજ્યઃ| કથં તત્ર લેપો દેયઃ ? ઇત્યાહ-

Adhikarana GrANArbudeShu visheShaH (30) · Śloka 30

પ્રત્યાદિત્યં નિષણ્ણસ્ય સમુન્નમ્યાગ્રનાસિકામ્| માત્રા વિધાર્યઃ પઞ્ચાશત્|૩૦|

સ૦-પ્રત્યાદિત્યં-રવિસમ્મુખં, નિષણ્ણસ્ય-સંસ્થિતસ્ય| તથા, અગ્રે નાસિકા-અગ્રનાસિકા, તામુન્નમ્ય-ઉત્ક્ષિપ્ય| કિયન્તં કાલં લેપો ધાર્યઃ ? ઇત્યાહ| માત્રાઃ પઞ્ચાશદ્વિધાર્યઃ| વર્ત્મસુ ચાલ્પતરા માત્રાઃ સ્થાનસ્ય સુકુમારત્વાત્|

Adhikarana karNArshaHsu visheShaH (30) · Śloka 30

| તદ્વદર્શસિ કર્ણજે||૩૦||

સ૦-કર્ણજેઽર્શસિ તદ્વત્-તેન ઘ્રાણાર્બુદેન તુલ્યમ્, સ એવ પદ્મપત્રતનુઃ ક્ષારલેપસ્તા એવ પઞ્ચાશન્માત્રા ધાર્યઃ|

Adhikarana kShAraprayogAnantaraM kRutyam (31-32) · Śloka 32

ક્ષારં પ્રમાર્જનેનાનુ પરિમૃજ્યાવગમ્ય ચ| સુદગ્ધં ઘૃતમધ્વક્તં તત્પયોમસ્તુકાઞ્જિકૈઃ||૩૧|| નિર્વાપયેત્તતઃ સાજ્યૈઃ સ્વાદુશીતૈઃ પ્રદેહયેત્| અભિષ્યન્દીનિ ભોજ્યાનિ ક્લેદનાય ચ||૩૨||

સ૦-અનુ-પશ્ચાત્ ક્ષારલેપદાનનિયમિતાત્કાલાદનન્તરં, ક્ષારં પ્રમાર્જનેન-ચૈલાદિના, પરિમૃજ્ય-શોધયિત્વા, સુદગ્ધં ક્ષારસ્થાનમર્શોર્બુદાદ્યધિષ્ઠાનમવગમ્ય-સમ્યગ્દાહલક્ષણેન જ્ઞાત્વા, તત્-ક્ષારદગ્ધં સ્થાનં, ઘૃતમધુલેપિતં કૃત્વા પયઃપ્રભૃતિભિર્નિવાપયેત્-શીતીકુર્યાત્| તતઃ-અનન્તરં, સ્વાદુશીતૈર્દ્રવ્યૈઃ-મધુયષ્ટિકાદિભિઃ, સાજ્યૈઃ-સઘૃતૈઃ, લેપયેત્| અભિષ્યન્દીનિ-સ્રુતિરૂપશ્લેષ્મકારીણિ, ભોજ્યાનિ-અન્નપાનાનિ માષદધ્યાદીનિ, ભોજ્યાનિ-ભક્ષયિતવ્યાનિ| કિમર્થમ્ ? ક્લેદનાય-ક્ષારદગ્ધસ્થાનવિશરણાય| યતઃ ક્ષારદગ્ધં ક્લિન્નં સચ્છીર્યતે|

Adhikarana sudagdhe~apyashIrNe kRutyam (33-34) · Śloka 34

યદિ ચ સ્થિરમૂલત્વાત્ક્ષારદગ્ધં ન શીર્યતે| ધાન્યામ્લબીજયષ્ટ્યાહ્વતિલૈરાલેપયેત્તતઃ||૩૩|| તિલકલ્કઃ સમધુકો ઘૃતાક્તો વ્રણરોપણઃ| |૩૪|

સ૦-યદિ ચ ક્ષારદગ્ધમિભિષ્યન્દિભિરપિ ભોજ્યૈરુપયુક્તૈઃ સ્થિરમૂલત્વાત્-દૃઢમૂલત્વાત્, તદ્રોગાધિષ્ઠાનં ન શીર્યતે, તતો ધાન્યામ્લસ્ય બીજં-અવયવવિશેષઃ, તેન તથા મધુકતિલાભ્યાં ચાલેપયેત્| તિલકલ્કો મધુયષ્ટિયુક્તો ઘૃતાન્વિતો વ્રણસ્ય રોપણઃ|

Adhikarana sudagdhalakShaNam (34) · Śloka 34

| પક્વજમ્બ્વસિતં સન્નં સમ્યગ્દગ્ધમ્|૩૪|

સ૦-પક્વજમ્બૂફલવદસિતં-કૃષ્ણં, તથા સન્નં-નિમ્રં, સમ્યગ્દગ્ધં સ્થાનં વિદ્યાત્|

Adhikarana durdagdhalakShaNam (34-35) · Śloka 35

| વિપર્યયે||૩૪|| તામ્રતાતોદકણ્ડ્વાદ્યૈર્દુર્દગ્ધમ્| |૩૫|

સ૦-વિપર્યયે-પક્વજમ્બ્વસિતાદિલક્ષણવિપર્યયે, તથા તામ્રતાતોદકણ્ડ્વાદ્યૈઃ, આદિગ્રહણાત્ શોફવિસ્ફોટાદિભિઃ, દુર્દગ્ધં સ્થાનં વિદ્યાત્|

Adhikarana durdagdhe punardAhaH (35) · Śloka 35

તં પુનર્દહેત્| |૩૫|

સ૦-તં-તથાભૂતં જ્ઞાત્વા, પુનર્દહેત્-ભૂયસ્તત્ર ક્ષારં પાતયેત્, દાહાય|

Adhikarana atidagdhalakShaNam (35) · Śloka 35

| અતિદગ્ધે સ્રવેદ્રક્તં મૂર્ચ્છાદાહજ્વરાદયઃ||૩૫||

સ૦-અતિદગ્ધે સતિ રક્તં સ્રવેત્| તથા, મૂર્ચ્છાદયો જાયન્તે| આદિગ્રહણાદ્વિસર્પશોફૌષવિસ્ફોટાદયોઽપિ|

Adhikarana gudAtidagdhalakShaNam (36) · Śloka 36

ગુદે વિશેષાદ્વિણ્મૂત્રસંરોધોઽતિપ્રવર્તનમ્| પુંસ્ત્વોપઘાતો મૃત્યુર્વા ગુદસ્ય શાતનાદ્ધ્રુવમ્||૩૬||

સ૦-ગુદેઽતિદગ્ધે વિશેષેણ વિણ્મૂત્રયોઃ સંરોધઃ, તથા તયોરેવાતિપ્રવર્તનં કદાચિદ્ભવતિ| વિશેષગ્રહણાત્ પૂર્વોક્તા રક્તસ્રાવાદયોઽપિ| તથા, પુંસ્ત્વોપઘાતઃ-શુક્રક્ષયાત્કાન્તાગમનાસામર્થ્યમ્| અથવા, ગુદસ્ય શાતનાત્-વિદારણાત્, નિશ્ચયેન મૃત્યુર્ભવેત્

Adhikarana nAsAtidagdhalakShaNam (37) · Śloka 37

નાસાયાં નાસિકાવંશદરણાકુઞ્ચનોદ્ભાવઃ| ભવેચ્ચ વિષયાજ્ઞાનમ્|૩૭|

સ૦-નાસાયાં ક્ષારાતિદગ્ધાયાં નાસિકાવંશસ્ય દરણાકુઞ્ચને ઉદ્ભવતઃ| તથા, વિષયાજ્ઞાનં-ગન્ધસ્યાવેદનં ચ ભવેત્|

Adhikarana shrotrAdyatidagdhalakShaNam (37) · Śloka 37

| તદ્વચ્છ્રોત્રાદિકેષ્વપિ||૩૭||

સ૦-તદ્વત્-તેન ક્ષારાતિદગ્ધનાસિકાવિષયાજ્ઞાનેન તુલ્યં, ક્ષારાતિદગ્ધેષુ શ્રોત્રાદિકેષુ-શ્રોત્રચક્ષૂરસનેષુ સ્થાનેષુ, વિષયાજ્ઞાનં સ્યાત્|

Adhikarana atidagdhe pratIkAraH (38-1) · Śloka 1

વિશેષાદત્ર સેકોઽમ્લૈર્લેપો મધુ ઘૃતં તિલાઃ| વાતપિત્તહરા ચેષ્ટા સર્વૈવ શિશિરા ક્રિયા||૩૮|| અમ્લો હિ શીતઃ સ્પર્શેન ક્ષારસ્તેનોપસંહિતઃ| યાત્યાશુ સ્વાદુતાં તસ્માદમ્લૈર્નિર્વાપયેત્તરામ્||૩૯|| (વિષગ્નિશસ્ત્રાશનિમૃત્યુતુલ્યઃ ક્ષારો ભવેદલ્પમતિપ્રયુક્તઃ| સ ધીમતા સમ્યગનુપ્રયુક્તો રોગાન્નિહન્યાદિચિરેણ ઘોરાન્)||૧||

સ૦-તસ્મિન્નતિક્ષારદગ્ધે વિશેષેણામ્લૈઃ-કાઞ્ચિકાદિભિઃ, સેકો હિતઃ| મધુઘૃતતિલાશ્ચ લેપ ઇષ્ટઃ| તથા સર્વૈવ ચ શિશિરા ક્રિયા વાતપિત્તહરા ચેષ્ટા| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ. અ.૩૯)- "પાયયેતાતિયોગેઽત્ર તં શીઘ્રં સઘૃતં દધિ| સગુડં વા દધિસરં તૈલં વા સસિતોપલમ્||" ઇતિ| અમ્લ ઇત્યાદિ| તસ્માદ્ધેતોઃ ક્ષારદગ્ધમમ્લૈઃ-કાઞ્જિકાદિભિઃ, નિર્વાપયેત્તરામ્| યસ્માદમ્લઃ શીતઃ સ્પર્શેન| તેન ચ-અમ્લેન, ક્ષાર ઉપસંહિતો-યુક્તઃ, આશ્વેવ કટુકલવણભૂયિષ્ઠતામ્ ત્યક્ત્વા સ્વાદુતાં યાતિ| તરાંગ્રહણમતિશયેનામ્લૈર્નિર્વાપયેત્ દેશસાત્ય્માનુરોધાત્ કદાચિત્ ક્ષીરાદિભિરપીતિ ગમયતિ| ઇતિ ક્ષારવિધિઃ| અગ્નિકર્મવિધિમાહ-

Adhikarana agniprashaMsA (40) · Śloka 40

અગ્નિઃ ક્ષારાદપિ શ્રેષ્ઠસ્તદ્દગ્ધાનામસમ્ભવાત્| ભેષજક્ષારશસ્ત્રૈશ્ચ ન સિદ્ધાનાં પ્રસાધનાત્||૪૦||

સ૦-ક્ષારાદપ્યગ્નેઃ પ્રશસ્યતરત્વમ્| કુતઃ ? તેન-અગ્નિના, દગ્ધાનાં રોગાણામર્શઃપ્રભૃતિનામસમ્ભવાત્| ભૂયોઽગ્નિદગ્ધો રોગઃ પ્રરોહં ન યાતિ, મૂલાદુન્મૂલનાદિત્યર્થઃ| ભેષજક્ષારશસ્ત્રૈશ્ચ યે રોગા ન શાન્તાસ્તેષાં વહ્નિના સાધનાત્ જ્વલનો જ્યાયાન્|

Adhikarana agnidAhyAnya~ggAni (41) · Śloka 41

ત્વચિ માંસે સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિષુ સ યુજ્યતે| |૪૧|

સ૦-સઃ-અગ્નિદાહઃ ત્વગાદિષુ યુજ્યતે|

Adhikarana tvagdAha viShayaH tvagdAhasAdhanAni (41-42) · Śloka 42

| મષાઙ્ગગ્લાનિમૂર્ધાર્તિમન્થકીલતિલાદિષુ||૪૧|| ત્વગ્દાહો વર્તિગોદન્તસૂર્યકાન્તશરાદિભિઃ| |૪૨|

સ૦-તત્ર મષાદિષુ રોગેષુ ત્વગ્દાહઃ કાર્યો વર્ત્યાદિભિઃ| વર્તિઃ-પિચુવર્તિઃ| આદિગ્રહણાદન્યેષ્વપિ ક્ષુદ્રોગાધ્યાયોક્તેષુ ત્વગ્દાહો યોજ્યઃ| શરાદિભિરિત્યાદિગ્રહણાદન્યૈરપિ દેશાન્તરપ્રસિદ્ધૈસ્ત્વગ્દાહઃ કાર્યઃ|

Adhikarana mAMsadAhaviShayaH mAMsadAhasAdhanAni (42-43) · Śloka 43

| અર્શોભગન્દરગ્રન્થિનાડીદુષ્ટવ્રણાદિષુ||૪૨|| માંસદાહો મધુસ્નેહજામ્બવૌષ્ઠગુડાદિભિઃ| |૪૩|

સ૦-અર્શઃપ્રભૃતિષુ રોગેષુ મધુસ્નેહાદિભિર્માંસદાહઃ કાર્યઃ| આદિગ્રહણેનાર્બુદગણ્ડમાલાદયો ગૃહ્યન્તે| તત્ર કદાચિન્મધુના, કદાચિત્પૃથક્સ્નેહૈઃ, કદાચિજ્જામ્બવૌષ્ઠેન, જામ્બવૌષ્ઠઃ-શલાકાવિશેષો યન્ત્રવિધાવુક્તઃ (હૃ. સૂ. અ. ૨૫|૨૬) યેન ક્ષારો દીયતે, કદાચિદ્ગુડેન, કદાચિદેવંપ્રાયેણાન્યેનાપિ દેશવિશેષપ્રસિદ્ધેન|

Adhikarana sirAdidAhaviShayaH sirAdidAhasAdhanAniss (43-44) · Śloka 44

| શ્લિષ્ટવર્ત્મન્યસૃક્સ્રાવનીલ્યસમ્યગ્વ્યધાદિષુ||૪૩|| સિરાદિદાહસ્તૈરેવ| |૪૪|

સ૦-શ્લિષ્ટવર્ત્માદિષુ સિરાદિદાહઃ કાર્યઃ| તૈરેવ-મધુસ્નેહાદિભિઃ|

Adhikarana agnidAhaniShedhaH (44) · Śloka 44

ન દહેત્ક્ષારવારિતાન્| અન્તઃશલ્યાસૃજો ભિન્નકોષ્ઠાન્ ભૂરિવ્રણાતુરાન્||૪૪||

સ૦-ક્ષારવારિતાન્ ન દહેત્| ન કેવલં યેષુ ક્ષારો વારિતસ્તાન્ ન દહેત્, યાવદન્તઃશલ્યં તથાઽન્તર્લોહિતં યેષાં તાન્, તથા ભિન્નઃ-શસ્ત્રાદિના, કોષ્ઠઃ-શરીરમધ્યો, યેષાં તાન્, તથા ભૂરિભિર્વ્રણૈરાર્તાન્ [ ચ ન દહેત્ ]|૦

Adhikarana dAhAnantaraM kRutyam (45) · Śloka 45

સુદગ્ધં ઘૃતમધ્વક્તં સ્નિગ્ધશીતૈઃ પ્રદેહયેત્| |૪૫|

સ૦-સુદગ્ધં-અગ્નિના રોગાધિષ્ઠાનં જ્ઞાત્વા, ઘૃતમધુભ્યામભ્યક્તં કૃત્વા, સ્નિગ્ધશીતૈઃ- મધુયષ્ટિશાલિમૂલાદિભિઃ, પ્રલેપયેત્|

Adhikarana sudagdhalakShaNam (45-46) · Śloka 46

| તસ્ય લિઙ્ગં સ્થિતે રક્તે શબ્દવલ્લસિકાન્વિતમ્||૪૫|| પક્વતાલકપોતાભં સુરોહં નાતિવેદનમ્| |૪૬|

સ૦-તસ્યેત્યનેન સુદગ્ધં સ્થાનં પરામૃશ્યતે| તસ્ય-સુદગ્ધસ્ય સ્થાનસ્ય, લિઙ્ગં-લક્ષણં, સ્થિતે રક્તે-દહ્યમાનાવસ્થાપ્રવૃત્તાસૃજિ નિવૃત્તે સતિ, શબ્દવત્-બુદ્બુદશબ્દવત્, તત્સ્થાનં ભવેત્| તથા, લસિકાન્વિતમ્| લસિકા-કુશશસ્ત્રાદિવિક્ષતે પ્રથમં યા દૃશ્યતે જલલવાકૃતિઃ| તથા, પક્વતાલફલસદૃશમ્, કદાચિત્કપોતસદૃશમ્| સુખેન રોહતિ-સુરોહમ્| તથા, નાતિવેદનં-ન તીવ્રરુક્|

Adhikarana durdagdhAtidagdhayorlakShaNam (46) · Śloka 46

| પ્રમાદદગ્ધવત્સર્વં દુર્દગ્ધાત્યર્થદગ્ધયોઃ||૪૬||

સ૦-દુર્દગ્ધાત્યર્થદગ્ધયોઃ પ્રમાદદગ્ધેન તુલ્યં સર્વં લક્ષણં બોધ્યમ્| ન ચ લક્ષણમન્તરેણૈતત્સમ્યગ્જ્ઞાયત ઇતિ તલ્લક્ષણાર્થં ભેદાન્તરદર્શનાર્થં વાઽઽહ-

Adhikarana pramAdadagdhaBedAH (47) · Śloka 47

ચતુર્ધા તત્તુ તુચ્છેન સહ| |૪૭|

સ૦-તત્-પ્રમાદદગ્ધં, ચતુષ્પ્રકારમ્| કથમ્ ? તુચ્છેન-તુચ્છદગ્ધલક્ષણેન, સહ| અવિમૃશ્યદગ્ધં હિ કદાચિત્ સમ્યગ્દગ્ધલક્ષણં, કદાચિદ્દુર્દગ્ધલક્ષણમ્, કદાચિદતિદગ્ધલક્ષણમ્, કદાચિચ્ચ તુચ્છદગ્ધલક્ષણં સ્યાત્|

Adhikarana tucCalakShaNam (47) · Śloka 47

તુછસ્ય લક્ષણમ્| ત્વગ્વિવર્ણાષ્યતેઽત્યર્થં ન ચ સ્ફોટસમુદ્ભવઃ||૪૭||

સ૦-તુચ્છસ્ય-તુચ્છદગ્ધસ્ય લક્ષણમિતિ કાર્યે કારણોપચારાદેવમુક્તમ્| ત્વગિત્યાદિ| ત્વગ્વિવર્ણા| સત્યત્યર્થમુષ્યતે-રુજ્યતે, ન ચ સ્ફોટાનાં સમુદ્ભૂતિરિતિ તુચ્છદગ્ધસ્થાનસ્ય લક્ષણમ્| યત્કિઞ્ચિન્માત્રમેવાગ્નિના સ્પૃષ્ટં તત્તુચ્છદગ્ધમિત્યુચ્યતે|

Adhikarana durdagdhalakShaNam (48) · Śloka 48

સસ્ફોટદાહતીવ્રોષં દુર્દગ્ધમ્| |૪૮|

સ૦-યત્ર પ્રદેશે સ્ફોટાનામુદ્ભવો દાહયુક્તા તીવ્રા ઊષારુજા, જાયતે, તદ્દુર્દગ્ધં રોગાધિષ્ઠાનં વિદ્યાત્|

Adhikarana atidagdhalakShaNam (48-49) · Śloka 49

અતિદાહતઃ| માંસલમ્બનસઙ્કોચદાહધૂપનવેદનાઃ||૪૮|| સિરાદિનાશસ્તૃણ્મૂર્ચ્છાવ્રણગામ્ભીર્યમૃત્યવઃ| |૪૯|

સ૦-અતિદાહાદ્રોગાધિષ્ઠાનસ્ય માંસલમ્બનાદયઃ સ્યુઃ| [ સઙ્કોચઃ-સિરાદીનામ્| ધૂપનં-ધૂમાયનમ્| વેદના-રુજા| સિરાદીનાં નાશો-વ્યાપત્| વ્રણગામ્ભીર્યં-ગમ્ભીરવ્રણતા| મૃત્યુઃ-મરણં ચ| ]સમ્યગ્દગ્ધલિઙ્ગં તૂક્તમેવ "તસ્ય લિઙ્ગં સ્થિતે રક્તે" (શ્લો.૪૫) ઇત્યાદિના| તસ્માત્તત્પુનર્ન નિર્દિષ્ટમ્| અધુના ચતુર્વિધસ્યાસ્ય ચિકિત્સિતમાહ-

Adhikarana tucCasyauShadham (49-50) · Śloka 50

| તુચ્છસ્યાગ્નિપ્રતપનં કાર્યમુષ્ણં ચ ભેષજમ્||૪૯|| સ્ત્યાનેઽસ્ત્રે વેદનાઽત્યર્થં વિલીને મન્દતા રુજઃ| |૫૦|

સ૦-તુચ્છદગ્ધસ્યાગ્નિના પ્રતપનં કાર્યમ્| તથા, ઉષ્ણમ્ ભેષજં-ઔષધમ્| રક્તસ્ય વિલયનાર્થમેતત્| યતસ્તુચ્છદગ્ધેઽવશ્યં સ્ત્યાનમસૃગ્ભવતીતિ યુક્ત્યા પ્રતિપાદયન્નાહ-સ્ત્યાનેઽસ્ત્ર ઇત્યાદિ| લોહિતે સ્ત્યાને સત્યતિશયેન રુગ્ભવતિ| વિલીને રક્તે પીડાયા મન્દતા-મન્દત્વં ભવતિ| અતસ્તુચ્છદગ્ધેઽગ્નિ પ્રતપનં યોજ્યમ્|

Adhikarana durdagdhasyauShadham (50) · Śloka 50

| દુર્દગ્ધે શીતમુષ્ણં ચ યુઞ્જ્યાદાદૌ તતો હિમમ્||૫૦||

સ૦-દુર્દગ્ધે શીતમુષ્ણં ચ પર્યાયેણૌષધમ્| તત્રાદૌ-પ્રથમં, હિમં ભેષજં યુઞ્જ્યાત્|

Adhikarana samyagdagdhasyauShadham (51) · Śloka 51

સમ્યગ્દગ્ધે તવક્ષીરિપ્લક્ષચન્દનગૈરિકૈઃ| લિમ્પેત્સાજ્યામૃતૈરૂર્ધ્વં પિત્તવિદ્રધિવત્ક્રિયા||૫૧||

સ૦-સમ્યગ્દગ્ધે તવક્ષીર્યાદિભિલેપયત્| કિમ્ભૂતૈઃ ? સાજ્યામૃતૈઃ-ઘૃતગુડૂચીયુક્તૈઃ| આદાવિત્યત્રાપિ યોજ્યમ્| આદૌ તૈર્લેપયેત્, ઊર્ધ્વં-અનન્તરં, પિત્તવિદ્રધિવત્ ક્રિયા કાર્યેતિ શેષઃ|

Adhikarana atidagdhasyauShadham (52) · Śloka 52

અતિદગ્ધે દ્રુતં કુર્યાત્સર્વં પિત્તવિસર્પવત્| |૫૨|

સ૦-અતિદગ્ધે દ્રુતં-શીઘ્રમેવ, સર્વં-બહિરન્તશ્ચ ભેષજં, પિત્તવિસર્પ ઇવ કુર્યાત્|

Adhikarana snehadagdhasyauShadham (52-1) · Śloka 1

| સ્નેહદગ્ધે ભૃશતરં રૂક્ષં તત્ર તુ યોજયેત્||૫૨|| (શસ્ત્રક્ષારાગ્નયો યસ્માન્મૃત્યોઃ પરમમાયુધમ્| અપ્રમત્તો ભિષક્ તસ્માત્તાન્ સમ્યગવચારયેત્)||૧||

સ૦-સ્નેહદગ્ધેઽતિતરાં રૂક્ષં યોજયેત્| [ભૃશતરં રૂક્ષં ચાત્ર ભેષજં તત્ર તુ યોજયેત્| તુશબ્દાન્ન કેવલં ] ભૃશતરગ્રહણાચ્ચ બાહુલ્યેન રૂક્ષં [ પ્રલેપાદિ તત્ર યોજયેત્ કિન્તુ ] દેહદેશાદિસાત્મ્યવશાત્સ્નિગ્ધમપિ યથાવસ્થં યથાયોગં યોજયેત્|

Adhikarana sUtrasthanasyopasaMhAraH (30) · Śloka 30

સમાપ્યતે સ્થાનમિદં હૃદયસ્ય રહસ્યવત્| અત્રાર્થાઃ સૂત્રિતાઃ સૂક્ષ્માઃ પ્રતન્યન્તે હિ સર્વતઃ||૫૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ક્ષારાગ્નિકર્મ- વિધિર્નામ ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૦||

સ૦-વક્તવ્યં યદ્વસ્તુ તસ્ય સર્વસ્યૈવોક્તત્વાદિદં સ્થાનં સમાપ્યતે-નિષ્પાદ્યતે| કિમ્ભૂતં સ્થાનમ્ ? રહસ્યવત્, રહસ્યં-અત્યર્થં ગુહ્યરૂપં, તદ્યસ્યાસ્તિ તદ્રહસ્યવત્| કસ્ય સ્થાનમ્ ? હૃદયસ્ય| હૃદયશબ્દેનાષ્ટાઙ્ગહૃદયમુપલક્ષ્યતે, યથા-સત્યભામા ભામેતિ| કુત એતત્સ્થાનં રહસ્યવત્ ? ઇત્યાહ- સં-યસ્માદત્ર-સ્થાને, અર્થાઃ સૂત્રિતાઃ-સૂચિતાઃ| કિમ્ભૂતાઃ ? સૂક્ષ્માઃ,-તીક્ષ્ણતરમતિસમધિગમ્યાઃ| યતસ્તે એવાર્થાઃ સર્વસ્મિંસ્તન્ત્રે પ્રતન્યન્તે-વિસ્તાર્યન્તે| તસ્માદિદં સ્થાનં તન્ત્રસમ્બન્ધિનામન્યસ્થાનાનાં રહસ્યવદિત્યુક્તમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ક્ષારાગ્નિકર્મવિધિ- ર્નામ ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૩૦||