30. kṣārāgnikarmavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಅತೋಽನನ್ತರಂ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮವಿಧಿರಾರಭ್ಯತೇ| ಯಥೈವ ಹಿ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಪಾಟನಾದೀನಿ ಕೃತ್ವಾ ತತ್ಸಾಧ್ಯ ಆಮಯ ಉಪಕ್ರಮ್ಯತೇ, ತಥೈವ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾಹ-

Adhikarana kShArAgnikarmavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮವಿಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨|

ಸಂ-ಕ್ಷಾರಶ್ಚಾಗ್ನಿಶ್ಚ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನೀ, ತಯೋಃ ಕರ್ಮ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮ, ತಸ್ಯ ವಿಧಿಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್| ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರೋಪಯೋಗಿತ್ವೇನ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸಃ|

Adhikarana kShAraprashaMsA (1-2) · Śloka 2

ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಾನುಶಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ಕ್ಷಾರಃ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಬಹೂನಿ ಯತ್| ಛೇದ್ಯಭೇದ್ಯಾದಿಕರ್ಮಾಣಿ ಕುರುತೇ ವಿಷಮೇಷ್ವಪಿ||೧|| ದುಃಖಾವಚಾರ್ಯಶಸ್ತ್ರೇಷು ತೇನ ಸಿದ್ಧಿಮಯಾತ್ಸು ಚ| ಅತಿಕೃಚ್ಛ್ರೇಷು ರೋಗೇಷು ಯಚ್ಚ ಪಾನೇಽಪಿ ಯುಜ್ಯತೇ||೨||

ಸ ೦ -ಸರ್ವಾಣಿ ಚ ತಾನಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣ್ಯನುಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ಚ ತಾನ್ಯೇವಮ್, ತೇಷಾಂ ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಾನುಶಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕ್ಷಾರಃ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಜ್ಯಾಯಾನ್| ಕುತೋಽಸ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತಾ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಯತ್-ಯಸ್ಮಾತ್, ಬಹೂನಿ ಛೇದ್ಯಭೇದ್ಯಾದೀನಿ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಸೌ ಕರೋತಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಲೇಖನಪಾಟನಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ವಿಷಮೇಷ್ವಪಿ-ದೇಹದೇಶೇಷು| ದುಃಖಾವಚಾರ್ಯಶಸ್ತ್ರೇಷು-ನಾಸಾರ್ಶೋರ್ಬುದಾದಿಷು, ದುಃಖೇನಾವಚಾರಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಂ ಶಸ್ತ್ರಂ ಯೇಷು ತೇಷು| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಸಮೇಷ್ವಪಿ ದೇಹದೇಶೇಷು ಯುಜ್ಯತೇ| ತೇನ ಚ-ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಚ, ಸಿದ್ಧಿಮಯಾತ್ಸು-ಅಸಿಧ್ಯತ್ಸು ದುಷ್ಟವ್ರಣೇಷು ಬಹುಶಃ ಪ್ರಕೋಪಿಷು| ಕಿಮ್ಭೂತೇಷು ? ಅತಿಕೃಚ್ಛ್ರೇಷು-ಅತಿದುಃಖಸಾಧ್ಯೇಷು ದುಷ್ಟವ್ರಣಾದಿಷು| ಚಶಬ್ದಾದನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ರೋಗೋಷ್ವಸೌ ಕ್ಷಾರೌ ಯುಜ್ಯತೇ-ಯೋಗ್ಯಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ತತೋಽಪಿ ಹೇತೋಃ ಕ್ಷಾರಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ| ಯಚ್ಚೇತಿ| ಯಸ್ಮಾಚ್ಚ ಕ್ಷಾರಃ ಪಾನವಿಷಯೇಽಪಿ ಯುಜ್ಯತೇ ಶರೀರಾನ್ತಃಸ್ಥಿತರೋಗಶಾನ್ತ್ಯೈ| ಅಪಿಶಬ್ದಾದ್ಬಾಹ್ಯೇಽಪಿ ಬಾಹ್ಯಸ್ಥಿತರೋಗಶಾನ್ತ್ಯೈ ಲೇಪೇ ಸ ಯುಜ್ಯತೇ|

Adhikarana antaH parimArjanasya viShayaH (3) · Śloka 3

ಅಧುನಾ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಪೇಯಲೇಪವಿಷಯವಿಭಾಗಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಸ ಪೇಯೋಽರ್ಶೋಗ್ನಿಸಾದಾಶ್ಮಗುಲ್ಮೋದರಗರಾದಿಷು| |೩|

ಸ೦-ಸಃ-ಕ್ಷಾರಃ, ಅರ್ಶಃಸು ವಿಷಯೇ ಪೇಯಃ| ತಥಾಽಗ್ನಿಸಾದೇ, ತಥಾಶ್ಮರ್ಯಾಂ, ಗುಲ್ಮಾದಿಷು ಚ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದಾನಾಹಶೂಲಾದಿಷು ಚ|

Adhikarana bahiH parimArjanasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| ಯೋಜ್ಯಃ ಸಾಕ್ಷಾನ್ಮಷಶ್ವಿತ್ರಬಾಹ್ಯಾರ್ಶಃಕುಷ್ಠಸುಪ್ತಿಷು||೩|| ಭಗನ್ದರಾರ್ಬುದಗ್ರನ್ಥಿದುಷ್ಟನಾಡೀವ್ರಣಾದಿಷು| |೪|

ಸಂ-ಸ ಕ್ಷಾರೋ ಯೋಜ್ಯಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್-ಲೇಪನೇನ, ಮಷಾದಿಷು| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಚರ್ಮಕೀಲವರ್ತ್ಮತಿಲಕಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ|

Adhikarana dvayorapi kShArayorniShedhaH (4-8) · Śloka 8

| ನ ತೂಭಯೋಽಪಿ ಯೋಕ್ತವ್ಯಃ ಪಿತ್ತೇ ರಕ್ತೇ ಚಲೇಽಬಲೇ||೪|| ಜ್ವರೇಽತಿಸಾರೇ ಹನ್ಮೂರ್ಧರೋಗೇ ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯೇಽರುಚೌ| ತಿಮಿರೇ ಕೃತಸಂಶುದ್ದ್ಧೌ ಶ್ವಯಥೌ ಸರ್ವಗಾತ್ರಗೇ||೫|| ಭೀರುಗರ್ಭಿಣ್ಯೃತುಮತೀಪ್ರೋದ್ವೃತ್ತಫಲಯೋನಿಷು| ಅಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ಶಿಶೌ ವೃದ್ಧೇ ಧಮನೀಸನ್ಧಿಮರ್ಮಸು||೬|| ತರುಣಾಸ್ಥಿಸಿರಾಸ್ನಾಯುಸೇವನೀಗಲನಾಭಿಷು| ದೇಶೇಽಲ್ಪಮಾಂಸೇ ವೃಷಣಮೇಢ್ರಸ್ರೋತೋನಖಾನ್ತರೇ||೭|| ವರ್ತ್ಮರೋಗಾದೃತೇಽಕ್ಷ್ಣೋಶ್ಚ ಶೀತವರ್ಷೋಷ್ಣದುರ್ದಿನೇ| |೮|

ಸಂ-ಪಾನಲೇಪನಭೇದೇನ ದ್ವಿಧೋಽಪಿ ಕ್ಷಾರಃ ಪಿತ್ತಾದೌ ನ ಯೋಕ್ತವ್ಯಃ| ಚಲೇ-ವಾತೇ| ಅಬಲೇ-ಪ್ರಾಣಾಹೀನೇ| { ಜ್ವರೇ, ಅತಿಸಾರೇ, ಹೃದ್ರೋಗೇ, ಮೂರ್ಧರೋಗೇ, ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯೇ-ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ, ಅರುಚೌ-ಅರೋಚಕೇ, ಕೃತಸಂಶುದ್ಧೌ-ಕೃತವಮನವಿರೇಕೇ, ಶ್ವಯಥೌ ಸರ್ವಗಾತ್ರಗೇ-ಸರ್ವಾಙ್ಗೇ ಶೂನೇ, ತಥಾ ಭೀರೌ, ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾಮ್, ಋತುಮತ್ಯಾಮ್, } ಪ್ರೋದ್ವೃತ್ತಫಲಯೋನಿಃ-ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಉತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಗುಹ್ಯರೋಗವಿಜ್ಞಾನೇ| ಪ್ರಕರ್ಷೇಣೋದ್ವೃತ್ತಂ ಫಲಂ-ರಜೋರೂಪಂ, ಯಸ್ಯಾ ಯೋನೇಃ ಸಾ ಪ್ರೋದ್ವೃತ್ತಫಲಯೋನಿಃ| ರಜ ಏವ ಫಲಂ ಗರ್ಭಾಖ್ಯಫಲಸಾಧನೋಪಾಯತ್ವಾತ್| ಪ್ರೋದ್ವೃತ್ತಫಲಯೋನೇರ್ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್, ಯಥಾ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೩೩|೩೩)-"ವೇಗೋದಾವರ್ತನಾದ್ಯೋನಿಂ ಪ್ರಪೀಡಯತಿ ಮಾರುತಃ| ಸಾ ಫೇನಿಲಂ ರಜಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದುದಾವೃತ್ತಂ ವಿಮುಞ್ಚತಿ|| ಇಯಂ ವ್ಯಾಪದುದಾವೃತ್ತಾ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಶಿಶೌ-ಬಾಲೇ, ವೃದ್ಧೇ-ಗತವಯಸಿ| ತಥಾ ಧಮನ್ಯಾದಿಷು ಶರೀರದೇಶೇಷು, ದೇಶೇಽಲ್ಪಮಾಂಸೇ-ಖಲ್ಪಪಿಶಿತೇ| ತಥಾ, ವೃಷಣಾದಿಷು ಶರೀರದೇಶೇಷು| ತಥಾ, ಅಕ್ಷ್ಣೋಃ-ನೇತ್ರಯೋಃ ವರ್ತ್ಮರೋಗಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾಽನ್ಯತ್ರ ಕ್ಷಾರೋ ನ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ| ವರ್ತ್ಮರೋಗೇ ತು ಕ್ಷಾರೋ ಯೋಜ್ಯ ಏವ| ಶೀತವರ್ಷೋಷ್ಣಾ ಇತಿ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಪ್ರಾವೃಡ್ಗ್ರೀಷ್ಮಾಃ, ದುರ್ದಿನಂ-ಮೇಘಾದ್ಯಾಕುಲದಿವಸಮ್, ಏಷು ಕ್ಷಾರೋ ನ ಯೋಜ್ಯಃ|

Adhikarana bahiH parimArjanasya dahanavidhiH galanavidhiH pAkavidhiH (8-20) · Śloka 20

ಅಧುನಾ ಕ್ಷಾರಕ್ರಿಯಾಮಾಹ | ಕಾಲಮುಷ್ಕಕಶಮ್ಯಾಕಕದಲೀಪಾರಿಭದ್ರಕಾನ್||೮|| ಅಶ್ವಕರ್ಣಮಹಾವೃಕ್ಷಪಲಾಶಾಸ್ಫೋತವೃಕ್ಷಕಾನ್| ಇನ್ದ್ರವೃಕ್ಷಾರ್ಕಪೂತೀಕನಕ್ತಮಾಲಾಶ್ವಮಾರಕಾನ್||೯|| ಕಾಕಜಙ್ಘಾಮಪಾಮಾರ್ಗಮಗ್ನಿಮನ್ಥಾಗ್ನಿತಿಲ್ವಕಾನ್| ಸಾರ್ದ್ರಾನ್ ಸಮೂಲಶಾಖಾದೀನ್ ಖಣ್ಡಶಃ ಪತಿಕಲ್ಪಿತಾನ್||೧೦|| ಕೋಶಾತಕೀಶ್ಚತಸ್ರಶ್ಚ ಶೂಕಂ ನಾಲಂ ಯವಸ್ಯ ಚ| ನಿವಾತೇ ನಿಚಯೀಕೃತ್ಯ ಪೃಥಕ್ ತಾನಿ ಶಿಲಾತಲೇ||೧೧|| ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಮುಷ್ಕಕಚಯೇ ಸುಧಾಶ್ಮಾನಿ ಚ ದೀಪಯೇತ್| ತತಸ್ತಿಲಾನಾಂ ಕುತಲೈರ್ದಗ್ಧ್ವಾಽಗ್ನೌ ವಿಗತೇ ಪೃಥಕ್||೧೨|| ಕೃತ್ವಾ ಸುಧಾಶ್ಮನಾಂ ಭಸ್ಮ ದ್ರೋಣಂ ತ್ವಿತರಭಸ್ಮನಃ| ಮುಷ್ಕಕೋತ್ತರಮಾದಾಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಜಲಮೂತ್ರಯೋಃ||೧೩|| ಗಾಲಯೇದರ್ಧಭಾರೇಣ ಮಹತಾ ವಾಸಸಾ ಚ ತತ್| ಯಾವತ್ಪಿಚ್ಛಿಲರಕ್ತಾಚ್ಛಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಜಾತಸ್ತದಾ ಚ ತಮ್||೧೪|| ಗೃಹೀತ್ವಾ ಕ್ಷಾರನಿಷ್ಯನ್ದಂ ಪಚೇಲ್ಲೌಹ್ಯಾಂ ವಿಘಟ್ಟಯನ್| ಪಚ್ಯಮಾನೇ ತತಸ್ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಾಃ ಸುಧಾಭಸ್ಮಶರ್ಕರಾಃ||೧೫|| ಶುಕ್ತೀಃ ಕ್ಷೀರಪಕಂ ಶಙ್ಖಾನಾಭೀಶ್ಚಾಯಸಭಾಜನೇ| ಕೃತ್ವಾಽಗ್ನಿವರ್ಣಾನ್ಬಹುಶಃ ಕ್ಷಾರೋತ್ಥೇ ಕುಡವೋನ್ಮಿತೇ||೧೬|| ನಿರ್ವಾಪ್ಯ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ತೇನೈವ ಪ್ರತೀವಾಪಂ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಶಕೃದ್ದೃಕ್ಷಶಿಖಿಗೃಧ್ರಕಙ್ಕಕಪೋತಜಮ್||೧೭|| ಚತುಷ್ಪಾತ್ಪಕ್ಷಿಪಿತ್ತಾಲಮನೋಹ್ವಾಲವಣಾನಿ ಚ| ಪರಿತಃ ಸುತರಾಂ ಚಾತೋ ದರ್ವ್ಯಾ ತಮವಘಟ್ಟಯೇತ್||೧೮|| ಸಬಾಷ್ಪೈಶ್ಚ ಯದೋತ್ತಿಷ್ಠೇದ್ಬುದ್ಬುದೈರ್ಲೇಹವದ್ಧನಃ| ಅವತಾರ್ಯ ತದಾ ಶೀತೋ ಯವರಾಶಾವಯೋಮಯೇ||೧೯|| ಸ್ಥಾಪ್ಯೋಽಯಂ ಮಧ್ಯಮಃ ಕ್ಷಾರೋ| |೨೦|

ಸಂ-ಕಾಲಮುಷ್ಕಕೋ-ಮೋಕ್ಷಃ| ಅಶ್ವಕರ್ಣಃ-ಕುಶಿಕಃ| ಮಹಾವೃಕ್ಷಃ-ಸ್ನುಹೀ| ಆಸ್ಫೋತೋ-ಗಿರಿಕರ್ಣಿಕಾ| ವೃಕ್ಷಕೋ-ನನ್ದೀವೃಕ್ಷಃ| ಇನ್ದ್ರವೃಕ್ಷಃ-ಕುಟಜಃ| ಪೂತೀಕಃ-ಪೂತೀಕರಞ್ಜಃ| ನಕ್ತಮಾಲಃ-ಕರಞ್ಜಃ| ಅಶ್ವಮಾರಃ-ಕರವೀರಃ| ಕಾಲಮುಷ್ಕಕಾದೀನ್ ಮೂಲಾದಿಸಹಿತಾನ್ ಖಣ್ಡಂ ಖಣ್ಡಂ ಕಲ್ಪಿತಾನ್-ಪರಶ್ವಾದಿನಾ ಛಿನ್ನಾನ್| ತಥಾ ಕೋಶಾತಕೀಶ್ಚತಸ್ರೋ, ಯವಸ್ಯ ಚ ಶೂಕಂ ನಾಲಂ-ಯವಸ್ಯ ಶೂಕೋ ನಾಲೋಽವಯವೋ ಭವತಿ, ತಾಂಶ್ಚ ನಿವಾತೇ ದೇಶೇ ಶಿಲಾತಲೇ-ಶಿಲಾಪೃಷ್ಠೇ, ಪೃಥಕ್ ಮುಷ್ಕಕಾದೀನ್ನಿಚಯೀಕೃತ್ಯ, ಮುಷ್ಕಕಚಯೇ ಚ ಸುಧಾಶ್ಮಾನಿ-ಸುಧಾಶರ್ಕರಾಃ, ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ದೀಪಯೇತ್-ಜ್ವಾಲಯೇತ್| ಕೈಃ ? ತಿಲಾನಾಂ ಕುತಲೈಃ-ಕಾಣ್ಡೈಃ| ಸುಧಾಶ್ಮಾನಿ ಚೇತಿ ನಪುಂಸಕತ್ವಂ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ಪೃಥಗ್ದೀಪನೇ ಚೈಷಾಮಚಿನ್ತ್ಯಪ್ರಭಾವಃ| ಏವಂ ತಾನಿ ದಗ್ಧ್ವಾಽನನ್ತರಮಗ್ನೌ ವಿಗತೇ ಸುಧಾಶ್ಮನಾಂ ಭಸ್ಮ ದ್ರೋಣಂ ಪೃಥಕ್ಕೃತ್ವಾ-ವ್ಯಸ್ತಂ ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ, ಇತರಭಸ್ಮನಃ-ಶಮ್ಯಾಕಾದಿದ್ರವ್ಯಭಸ್ಮನೋ, ದ್ರೋಣಮಾದಾಯ-ಗೃಹೀತ್ವಾ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ದ್ರೋಣಮ್ ? ಮುಷ್ಕಕ ಉತ್ತರಃ-ಅಧಿಕೋ, ಯಸ್ಯ ತಮಾದಾಯ, ಜಲಮೂತ್ರಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮರ್ಧಭಾರೇಣ ತತ್-ಭಸ್ಮ, ಗಾಲಯೇತ್| ಕಥಂ ಗಾಲಯೇತ್ ? ಮಹತಾ-ವಿಸ್ತೀರ್ಣೇನ, ವಾಸಸಾ| ಕಿಯನ್ತಂ ಕಾಲಮ್ ? ಯಾವತ್ ಕ್ಷಾರನಿಷ್ಯನ್ದಃ-ಕ್ಷಾರಸ್ರಾವಃ, ಪಿಚ್ಛಿಲರಕ್ತಾಚ್ಛಸ್ತಥಾ ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಜಾತಃ-ಸಮ್ಪನ್ನಃ, ತದಾ-ತಸ್ಮಿಮ್ಕಾಲೇ, ತಂ-ಕ್ಷಾರನಿಷ್ಯನ್ದಂ, ಗೃಹೀತ್ವಾ ಲೌಹ್ಯಾಂ ಸ್ನೇಹಪಾಕವಿಧಿನಾ ಪಚೇತ್| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ? ದರ್ವ್ಯಾ-ಖಜಕಸಂಜ್ಞಯಾ, ವಿಘಟ್ಟಯನ್-ಆಲೋಡಯನ್| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ತಸ್ಮಿನ್-ಕ್ಷಾರನಿಷ್ಯನ್ದೇ, ಪಚ್ಯಮಾನೇ ತಾಃ-ಪ್ರಾಕ್ ಸ್ಥಾಪಿತಾಃ ಸುಧಾಭಸ್ಮಶರ್ಕರಾಃ, { ಯಾ ಮುಷ್ಕಕಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ದತ್ತಾಃ,} ತಥಾ ಶುಕ್ತೀಃ-ಪ್ರಾಣಿವಿಶೇಷಾಸ್ಥೀನಿ, ತಥಾ ಕ್ಷೀರಪಕಂ-ಪ್ರಲೇಪಕಂ (?) ಖಟಿಕಾಸಂಜ್ಞಮ್, ತಥಾ ಶಙ್ಖನಾಭೀಶ್ಚಾಗ್ನಿವರ್ಣಾನ್ ಕೃತ್ವಾ, ಕ್ಷಾರೋತ್ಥೇ-ಕ್ಷಾರನಿಷ್ಯನ್ದೇ, ಕುಡವೋನ್ಮಿತೇ-ಪಲಾಷ್ಟಕಪರಿಮಾಣೇ ಕ್ವಥಿತಕ್ಷಾರೋತ್ಥೇ, ಆಯಸಭಾಜನೇ- ತೀಕ್ಷ್ಣಲೋಹಪಾತ್ರಗತೇ, ಬಹುಶಃ-ಬಹೂನ್ ವಾರಾನ್, ನಿರ್ವಾಪ್ಯ-ಶೀತೀಕೃತ್ಯ, ತೇನೈವ-ಕ್ಷಾರನಿಷ್ಯನ್ದೇನ, ದೃಷದಿ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ತಸ್ಮಿನ್ಪಚ್ಯಮಾನೇ ಕ್ಷಾರನಿಷ್ಯನ್ದೇ, ಪ್ರತೀವಾಪಂ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ದ್ರವದ್ರವ್ಯೇ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಷ್ಟಂ ದೀಯತೇ ಸ ಪ್ರತೀವಾಪ ಉಚ್ಯತೇ| ನ ಚ ಕೇವಲಮೇಷ ಏವ ಪ್ರತೀವಾಪತ್ವೇನ ಕ್ಷೇಪ್ತವ್ಯೋ ಯಾವತ್ ದಕ್ಷಾದೀನಾಮಪಿ ಶಕೃತ್ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಕೃತ್ವಾ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ದಕ್ಷಃ-ಕುಕ್ಕುಟಃ| (ಶಿಖೀ-ಮಯೂರಃ| ಗೃಧ್ರಃ-ಶ್ಯೇನಃ| ಕಙ್ಕಕಪೋತಕೌ-ಪಕ್ಷಿಣೌ| } ತಥಾ ಚತುಷ್ಪದಾಂ-ಗವಾದೀನಾಂ, ತಥಾ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಪಿತ್ತಂ, ತಥಾ ಹರಿತಾಲಮನೋಹ್ವಾಲವಣಾನಿ ಚ { ಅಲಂ-ಹರಿತಾಲಮ್| ಮನೋಹ್ವಾ-ಮನಃಶಿಲಾ| ಲವಣಂ-ಸೈನ್ಧವಾದಿ| ಏತಾನಿ } ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾನಿ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರತೀವಾಪಂ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ಅತಃ-ಪ್ರತೀವಾಪಾದನನ್ತರಂ, ಪರಿತಃ-ಸಮನ್ತಾತ್, ದರ್ವ್ಯಾ ತಮವಘಟ್ಟಯೇತ್| ಸಬಾಷ್ಪೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ-ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ, ಸ ಕ್ಷಾರನಿಷ್ಯನ್ದಃ ಸಬಾಷ್ಪೈಃ-ಸೋಷ್ಮಭಿಃ, ಬುದ್ಬುದೈರ್ಘನೋ ಲೇಹ ಇವೋತ್ತಿಷ್ಠೇತ್-ಉದ್ಗಚ್ಛೇತ್, ಯದಾ {ಸಾನ್ದ್ರತಯಾ ಪಚ್ಯಮಾನಃ ಸನ್ ಲೇಹತುಲ್ಯೋ } ದರ್ವೀಪ್ರಲೇಪೀ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದಾ-ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಅಯೋಮಯೇ-ಲೋಹಭಾಣ್ಡೇ, ಸ್ಥಿತೋ ಯವರಾಶೌ ಸ್ಥಾಪ್ಯಃ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ಅವತಾರ್ಯ ಚುಲ್ಲೀತಃ, ತಥಾ ಶೀತಃ ಸನ್| ಅಯಂ ಮಧ್ಯಮಃ ಕ್ಷಾರಃ|

Adhikarana mRudutIkShNakShArayorvisheShaH (20-22) · Śloka 22

ನ ತು ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಕ್ಷಿಪೇನ್ಮೃದೌ| ನಿರ್ವಾಪ್ಯಾಪನಯೇತ್ತೀಕ್ಷ್ಣೇ ಪೂರ್ವವತ್ ಪ್ರತಿವಾಪನಮ್||೨೦|| ತಥಾ ಲಾಙ್ಗಲಿಕಾದನ್ತಿಚಿತ್ರಕಾತಿವಿಷಾವಚಾಃ| ಸ್ವರ್ಜಿಕಾಕನಕಕ್ಷೀರಿಹಿಙ್ಗುಪೂತೀಕಪಲ್ಲವಾಃ||೨೧|| ತಾಲಪತ್ರೀ ಬಿಡಂ ಚೇತಿ, ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ಪರಂ ತು ಸಃ| ಯೋಜ್ಯಃ|೨೨|

ಸ೦ -ಮೃದೌ ಕ್ಷಾರೇ ಸುಧಾದೀನಿ ನಿರ್ವಾಪ್ಯ-ತಸ್ಮಿನ್ನಿಷ್ಯನ್ದೇ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯೈವ, ಅಪನಯೇತ್-ವಿಸರ್ಜಯೇತ್, ನ ತು ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣೇ ಕ್ಷಾರೇ ಪೂರ್ವವತ್-ಮಧ್ಯಮಕ್ಷಾರತುಲ್ಯಂ, ಪ್ರತಿವಾಪನಂ-ನಿರ್ವಾಪ್ಯ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇದಿತಿ| ನ ಚೈತಾವದೇವಾತ್ರ ಪ್ರತಿವಾಪನಮಿತ್ಯಾಹ-ತಥೇತ್ಯಾದಿ| ಲಾಙ್ಗಲಿಕಾದೀನಿ ಬಿಡಪರ್ಯನ್ತಾನಿ ಚ ತತ್ರ ಪ್ರತಿವಾಪಂ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ ಪರಂ-ಅನನ್ತರಂ, ಸಃ-ಕ್ಷಾರೋ, ಯೋಜ್ಯಃ|

Adhikarana kShAratraye viShayatrayam (22-23) · Śloka 23

ಇತಿ ಕ್ಷಾರತ್ರೈವಿಧ್ಯಮುಕ್ತ್ವಾ ತದ್ವಿಷಯಂ ನಿರ್ದಿದಿಕ್ಷುರಾಹ- | ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದೋಜೇಷ್ವರ್ಬುದಾದಿಷು||೨೨|| ಮಧ್ಯೇಷ್ವೇಷ್ವೇವ ಮಧ್ಯೋಽನ್ಯಃ ಪಿತ್ತಾಸ್ರಗುದಜನ್ಮಸು| ಬಲಾರ್ಥಂ ಕ್ಷೀಣಪಾನೀಯೇ ಕ್ಷಾರಾಮ್ಬು ಪುನರಾವಪೇತ್||೨೩||

ಸ೦-ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಕ್ಷಾರೋ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃಸಮುತ್ಥೇಷ್ವರ್ಬುದಾದಿಷು ಯೋಜ್ಯಃ| ಮಹತ್ಸ್ವೇವ ಯೋಜ್ಯಃ, ಮಧ್ಯೇಷು, ಕ್ಷಾರಾನ್ತರವಿಧಾನಾತ್| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ತತ್ಸಾಧ್ಯೇಷು ರೋಗೇಷ್ವಯಂ ಕ್ಷಾರೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ಮಧ್ಯೇಷ್ವೇಷ್ವೇವೇತಿ| ಏಷ್ವೇವ-ಅನಿಲಕಫಮೇದೋಜೇಷು ವಿಕಾರೇಷ್ವರ್ಬುದಾದಿಷು, ಮಧ್ಯೇಷು-ನೋತ್ಕೃಷ್ಟೇಷು ನಾಪಿ ಹೀನೇಷು, ಮಧ್ಯಃ ಕ್ಷಾರೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ಅನ್ಯ ಇತಿ| ಅನ್ಯೋ- ಮೃದಃ ಕ್ಷಾರಃ, ಪಿತ್ತರಕ್ತಸಮುತ್ಥೇಷ್ವರ್ಶಃಸು ಯೋಜ್ಯೋ, ನ ತೀಕ್ಷ್ಣಮಧ್ಯೌ ಕ್ಷಾರೌ| ಬಲಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀಣಪಾನೀಯೇ-ಘನೀಭೂತೇ ಕ್ಷಾರೇ, ಬಲಾರ್ಥಂ-ಬಲಾಧಾನಾರ್ಥಂ, ಪುನಃ-ಭೂಯಃ, ಕ್ಷಾರಾಮ್ಬು-ಕ್ಷಾರವಿಧಿಸ್ರುತಂ ಜಲಮ್ , ಆವಪೇತ್-ದದ್ಯಾತ್|

Adhikarana kShAraguNAH (24-26) · Śloka 26

ಅಧುನಾ ಕ್ಷಾರಗುಣಾನಾಹ ನಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣಮೃದುಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಶೀಘ್ರಗಃ ಸಿತಃ| ಶಿಖರೀ ಸುಖನಿರ್ವಾಪ್ಯೋ ನ ವಿಷ್ಯನ್ದೀ ನ ಚಾತಿರುಕ್||೨೪|| ಕ್ಷಾರೋ ದಶಗುಣಃ ಶಸ್ತ್ರತೇಜಸೋರಪಿ ಕರ್ಮಕೃತ್| ಆಚೂಷನ್ನಿವ ಸಂರಮ್ಭಾದ್ಗಾತ್ರಮಾಪೀಡಯನ್ನಿವ||೨೫|| ಸರ್ವತೋಽನುಸರನ್ ದೋಷಾನುನ್ಮೂಲಯತಿ ಮೂಲತಃ| ಕರ್ಮ ಕೃತ್ವಾ ಗತರುಜಃ ಸ್ವಯಮೇವೋಪಶಾಮ್ಯತಿ||೨೬||

ಸ೦-[ ಕ್ಷಾರೇ ನಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯೋ ದಶ ಗುಣಾ ಭವನ್ತಿ|] ಶೀಘ್ರಂ ಗಚ್ಛತಿ-ಆಶು ವ್ಯಾಪ್ನೋತೀತಿ ಶೀಘ್ರಗಃ| ಶಿಖರೀ-ಉಪರಿಷ್ಟಾತ್ಪಿಟಿಕಾವಾನ್| ಮುಖೇನ-ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿನಾ, ನಿರ್ವಾಪ್ಯತೇ-ಶೀತೀಕ್ರಿಯತೇ, ಇತಿ ಸುಖನಿರ್ವಾಪ್ಯಃ| ವಿಷ್ಯನ್ದೋಽಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ವಿಷ್ಯನ್ದೀ-ಸ್ರುತಿಮಾನ್, ನ ವಿಷ್ಯನ್ದೀ-ನ ಸ್ರುತಿಮಾನ್| ನ ಚಾತಿರುಕ್-ನ ಚಾರ್ತಿಮಾನ್| ನಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯೋ ದಶ ಗುಣಾ ಯಸ್ಯ ಸ ದಶಗುಣಃ ಕ್ಷಾರಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚಾಸ್ಯ ದಶೈವ ದೋಷಾ ಗದಿತಾಃ| ತದ್ಯಥಾ (ಸೂ. ಅ. ೩೯)- "ಅತ್ಯುಷ್ಣೋಽತಿಶೀತೋಽತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋಽತಿಮೃದುರತಿತನುರತಿಘನೋಽತಿಪಿಚ್ಛಿಲೋಽತಿವಸರ್ಪೀ ಹೀನೌಷಧೋ ಹೀನಪಾಕಶ್ಚೇತಿ|" ಇತಿ| ಶಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಯತ್ಕರ್ಮ-ಛೇದನಪಾಟನಲೇಖನಾದಿಕಂ, ತಥಾ ತೇಜಸೋ-ವಹ್ನೇರಪಿ, ಯತ್ಕರ್ಮ-ವ್ಯಾಧ್ಯುಪಶಮಲಕ್ಷಣಂ, ತತ್ಕರೋತಿ| ಅಧುನಾ ತ್ವನ್ತರಾನುಭವದ್ವಾರೇಣ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಗುಣಾನ್ನಿರ್ದಿಶತಿ-ಆಚೂಷನ್ನಿವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಂರಮ್ಭಾತ್-ಕ್ಷೋಭಾತ್, ಗಾತ್ರಮಾಚೂಷನ್ನಿವ, ತಥಾಽಽಪೀಡಯನ್ನಿವ, ತಥಾ ಸರ್ವತಃ-ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್, ಅನುಸರನ್-ಗಚ್ಛನ್, ದೋಷಾನ್-ತತ್ಸಾಧ್ಯಾನ್, ಮೂಲತ ಉನ್ಮೂಲಯತಿ-ಉದ್ಧರತಿ| ತಥಾ, ಕರ್ಮ-ಸ್ವೀಯಂ ದಾಹಾದಿಕಂ, ಕೃತ್ವಾ ಗತರುಜಃ-ಪುರುಷಸ್ಯ, ಸ್ವಯಮೇವ-ಯತ್ನಂ ವಿನೈವ, ಉಪಶಾಮ್ಯತಿ|

Adhikarana kShAraprayogaH (27-28) · Śloka 28

ಕ್ಷಾರಸಾಧ್ಯೇ ಗದೇ ಛಿನ್ನೇ ಲಿಖಿತೇ ಸ್ರಾವಿತೇಽಥವಾ| ಕ್ಷಾರಂ ಶಲಾಕಯಾ ದತ್ತ್ವಾ ಪ್ಲೋತಪ್ರಾವೃತದೇಹಯಾ||೨೭|| ಮಾತ್ರಾಶತಮುಪೇಕ್ಷೇತ| |೨೮|

ಸ ೦ -ಕ್ಷರಸಾಧ್ಯೇ ವ್ಯಾಧಾವರ್ಶೋರ್ಬುದಾದೌ ಛೇದಾದೌ [ ಛಿನ್ನೇ-ದ್ವಿಧಾಕೃತೇ, ಲಿಖಿತೇ-ಶಸ್ತ್ರೇಣ ವಿಘೃಷ್ಟೇ, ಸ್ರಾವಿತೇ-ಪ್ರಚ್ಛಾದ್ಯ ನಿರ್ಹೃತಶೋಣಿತೇ, ] ಕರ್ಮಣಿ ಕೃತೇ ಕ್ಷಾರೋ ಯೋಜ್ಯೋ, ನಾಕೃತೇ ಛೇದಾದೌ, ಇತಿ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ವಿಷಯೋ ದರ್ಶಿತಃ| ಕ್ಷಾರಂ ಶಲಾಕಯಾ ದತ್ತ್ವಾ ಮಾತ್ರಾಶತಮುಪೇಕ್ಷೇತ, ನ ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿನಾ ನಿರ್ವಾಪಣಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಯಾ ಶಲಾಕಯಾ ? ಪ್ಲೋತೇನ-ಚೈಲಖಣ್ಡೇನ, ಪ್ರಾವೃತಃ-ಸ್ಥಗಿತೋ, ದೇಹಃ ವಿಗ್ರಹೋ ಯಸ್ಯಾಃ|

Adhikarana arshaHsu visheShaH (28) · Śloka 28

ತತ್ರಾರ್ಶಃಸ್ವಾವೃತಾನನಮ್| ಹಸ್ತೇನ ಯನ್ತ್ರಂ ಕುರ್ವೀತ|೨೮|

ಸ೦-ತತ್ರ ಕ್ಷಾರಸಾಧ್ಯೇಷ್ವರ್ಶಃಸು ಕ್ಷಾರಪಾತನಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಾತ್ರಾಶತಂ ಯಾವತ್ತಾವದ್ಧಸ್ತೇನ ಯನ್ತ್ರಮಾವೃತಾನನಂ-ಛಾದಿತಮುಖಂ, ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana vartmarogeShu visheShaH (28-29) · Śloka 29

| ವರ್ತ್ಮರೋಗೇಷು ವರ್ತ್ಮನೀ||೨೮|| ನಿರ್ಭುಜ್ಯ ಪಿಚುನಾಽಽಚ್ಛಾದ್ಯ ಕೃಷ್ಣಭಾಗಂ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ಪದ್ಮಪತ್ರತನುಃ ಕ್ಷಾರಲೇಪೋ, ಘ್ರಾಣಾರ್ಬುದೇಷು ಚ||೨೯||

ಸ೦-ಕ್ಷಾರಸಾಧ್ಯೇಷು ವರ್ತ್ಮರೋಗೇಷು ವರ್ತ್ಮನೀ ನಿರ್ಭುಜ್ಯ-ಕುಟಿಲೀಕೃತ್ಯ, ತತಃ ಕ್ಷಾರಸ್ಪರ್ಶಪರಿಹಾರಾಯ ಪಿಚುನಾ-ಕಾರ್ಪಾಸಾದಿಮಯೇನ, ಕೃಷ್ಣಭಾಗಂ-ತಾರಕಪ್ರದೇಶಂ, ಆಚ್ಛಾದ್ಯ ಕ್ಷಾರಂ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ತತ್ರ ಚ ಪದ್ಮಪತ್ರತನುಃ ಕ್ಷಾರಲೇಪೋ ದೇಯಃ, ನ ಗುದಾರ್ಶಃಸ್ವಿವ ಘನಃ| ಪದ್ಮಪತ್ರಮಿವ ತನುರಿತಿ "ಉಪಮಾನಾನಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಚನೈಃ" ಇತಿ ಸಮಾಸಃ| ಘ್ರಾಣಾರ್ಬುದೇಷು ಚ ಪದ್ಮಪತ್ರತನುಃ ಕ್ಷಾರಲೋಪೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ಕಥಂ ತತ್ರ ಲೇಪೋ ದೇಯಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-

Adhikarana GrANArbudeShu visheShaH (30) · Śloka 30

ಪ್ರತ್ಯಾದಿತ್ಯಂ ನಿಷಣ್ಣಸ್ಯ ಸಮುನ್ನಮ್ಯಾಗ್ರನಾಸಿಕಾಮ್| ಮಾತ್ರಾ ವಿಧಾರ್ಯಃ ಪಞ್ಚಾಶತ್|೩೦|

ಸ೦-ಪ್ರತ್ಯಾದಿತ್ಯಂ-ರವಿಸಮ್ಮುಖಂ, ನಿಷಣ್ಣಸ್ಯ-ಸಂಸ್ಥಿತಸ್ಯ| ತಥಾ, ಅಗ್ರೇ ನಾಸಿಕಾ-ಅಗ್ರನಾಸಿಕಾ, ತಾಮುನ್ನಮ್ಯ-ಉತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ| ಕಿಯನ್ತಂ ಕಾಲಂ ಲೇಪೋ ಧಾರ್ಯಃ ? ಇತ್ಯಾಹ| ಮಾತ್ರಾಃ ಪಞ್ಚಾಶದ್ವಿಧಾರ್ಯಃ| ವರ್ತ್ಮಸು ಚಾಲ್ಪತರಾ ಮಾತ್ರಾಃ ಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಸುಕುಮಾರತ್ವಾತ್|

Adhikarana karNArshaHsu visheShaH (30) · Śloka 30

| ತದ್ವದರ್ಶಸಿ ಕರ್ಣಜೇ||೩೦||

ಸ೦-ಕರ್ಣಜೇಽರ್ಶಸಿ ತದ್ವತ್-ತೇನ ಘ್ರಾಣಾರ್ಬುದೇನ ತುಲ್ಯಮ್, ಸ ಏವ ಪದ್ಮಪತ್ರತನುಃ ಕ್ಷಾರಲೇಪಸ್ತಾ ಏವ ಪಞ್ಚಾಶನ್ಮಾತ್ರಾ ಧಾರ್ಯಃ|

Adhikarana kShAraprayogAnantaraM kRutyam (31-32) · Śloka 32

ಕ್ಷಾರಂ ಪ್ರಮಾರ್ಜನೇನಾನು ಪರಿಮೃಜ್ಯಾವಗಮ್ಯ ಚ| ಸುದಗ್ಧಂ ಘೃತಮಧ್ವಕ್ತಂ ತತ್ಪಯೋಮಸ್ತುಕಾಞ್ಜಿಕೈಃ||೩೧|| ನಿರ್ವಾಪಯೇತ್ತತಃ ಸಾಜ್ಯೈಃ ಸ್ವಾದುಶೀತೈಃ ಪ್ರದೇಹಯೇತ್| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೀನಿ ಭೋಜ್ಯಾನಿ ಕ್ಲೇದನಾಯ ಚ||೩೨||

ಸ೦-ಅನು-ಪಶ್ಚಾತ್ ಕ್ಷಾರಲೇಪದಾನನಿಯಮಿತಾತ್ಕಾಲಾದನನ್ತರಂ, ಕ್ಷಾರಂ ಪ್ರಮಾರ್ಜನೇನ-ಚೈಲಾದಿನಾ, ಪರಿಮೃಜ್ಯ-ಶೋಧಯಿತ್ವಾ, ಸುದಗ್ಧಂ ಕ್ಷಾರಸ್ಥಾನಮರ್ಶೋರ್ಬುದಾದ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಮವಗಮ್ಯ-ಸಮ್ಯಗ್ದಾಹಲಕ್ಷಣೇನ ಜ್ಞಾತ್ವಾ, ತತ್-ಕ್ಷಾರದಗ್ಧಂ ಸ್ಥಾನಂ, ಘೃತಮಧುಲೇಪಿತಂ ಕೃತ್ವಾ ಪಯಃಪ್ರಭೃತಿಭಿರ್ನಿವಾಪಯೇತ್-ಶೀತೀಕುರ್ಯಾತ್| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಸ್ವಾದುಶೀತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ-ಮಧುಯಷ್ಟಿಕಾದಿಭಿಃ, ಸಾಜ್ಯೈಃ-ಸಘೃತೈಃ, ಲೇಪಯೇತ್| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೀನಿ-ಸ್ರುತಿರೂಪಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾರೀಣಿ, ಭೋಜ್ಯಾನಿ-ಅನ್ನಪಾನಾನಿ ಮಾಷದಧ್ಯಾದೀನಿ, ಭೋಜ್ಯಾನಿ-ಭಕ್ಷಯಿತವ್ಯಾನಿ| ಕಿಮರ್ಥಮ್ ? ಕ್ಲೇದನಾಯ-ಕ್ಷಾರದಗ್ಧಸ್ಥಾನವಿಶರಣಾಯ| ಯತಃ ಕ್ಷಾರದಗ್ಧಂ ಕ್ಲಿನ್ನಂ ಸಚ್ಛೀರ್ಯತೇ|

Adhikarana sudagdhe~apyashIrNe kRutyam (33-34) · Śloka 34

ಯದಿ ಚ ಸ್ಥಿರಮೂಲತ್ವಾತ್ಕ್ಷಾರದಗ್ಧಂ ನ ಶೀರ್ಯತೇ| ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಬೀಜಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವತಿಲೈರಾಲೇಪಯೇತ್ತತಃ||೩೩|| ತಿಲಕಲ್ಕಃ ಸಮಧುಕೋ ಘೃತಾಕ್ತೋ ವ್ರಣರೋಪಣಃ| |೩೪|

ಸ೦-ಯದಿ ಚ ಕ್ಷಾರದಗ್ಧಮಿಭಿಷ್ಯನ್ದಿಭಿರಪಿ ಭೋಜ್ಯೈರುಪಯುಕ್ತೈಃ ಸ್ಥಿರಮೂಲತ್ವಾತ್-ದೃಢಮೂಲತ್ವಾತ್, ತದ್ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ನ ಶೀರ್ಯತೇ, ತತೋ ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಸ್ಯ ಬೀಜಂ-ಅವಯವವಿಶೇಷಃ, ತೇನ ತಥಾ ಮಧುಕತಿಲಾಭ್ಯಾಂ ಚಾಲೇಪಯೇತ್| ತಿಲಕಲ್ಕೋ ಮಧುಯಷ್ಟಿಯುಕ್ತೋ ಘೃತಾನ್ವಿತೋ ವ್ರಣಸ್ಯ ರೋಪಣಃ|

Adhikarana sudagdhalakShaNam (34) · Śloka 34

| ಪಕ್ವಜಮ್ಬ್ವಸಿತಂ ಸನ್ನಂ ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧಮ್|೩೪|

ಸ೦-ಪಕ್ವಜಮ್ಬೂಫಲವದಸಿತಂ-ಕೃಷ್ಣಂ, ತಥಾ ಸನ್ನಂ-ನಿಮ್ರಂ, ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧಂ ಸ್ಥಾನಂ ವಿದ್ಯಾತ್|

Adhikarana durdagdhalakShaNam (34-35) · Śloka 35

| ವಿಪರ್ಯಯೇ||೩೪|| ತಾಮ್ರತಾತೋದಕಣ್ಡ್ವಾದ್ಯೈರ್ದುರ್ದಗ್ಧಮ್| |೩೫|

ಸ೦-ವಿಪರ್ಯಯೇ-ಪಕ್ವಜಮ್ಬ್ವಸಿತಾದಿಲಕ್ಷಣವಿಪರ್ಯಯೇ, ತಥಾ ತಾಮ್ರತಾತೋದಕಣ್ಡ್ವಾದ್ಯೈಃ, ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಶೋಫವಿಸ್ಫೋಟಾದಿಭಿಃ, ದುರ್ದಗ್ಧಂ ಸ್ಥಾನಂ ವಿದ್ಯಾತ್|

Adhikarana durdagdhe punardAhaH (35) · Śloka 35

ತಂ ಪುನರ್ದಹೇತ್| |೩೫|

ಸ೦-ತಂ-ತಥಾಭೂತಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ, ಪುನರ್ದಹೇತ್-ಭೂಯಸ್ತತ್ರ ಕ್ಷಾರಂ ಪಾತಯೇತ್, ದಾಹಾಯ|

Adhikarana atidagdhalakShaNam (35) · Śloka 35

| ಅತಿದಗ್ಧೇ ಸ್ರವೇದ್ರಕ್ತಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಾಹಜ್ವರಾದಯಃ||೩೫||

ಸ೦-ಅತಿದಗ್ಧೇ ಸತಿ ರಕ್ತಂ ಸ್ರವೇತ್| ತಥಾ, ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದ್ವಿಸರ್ಪಶೋಫೌಷವಿಸ್ಫೋಟಾದಯೋಽಪಿ|

Adhikarana gudAtidagdhalakShaNam (36) · Śloka 36

ಗುದೇ ವಿಶೇಷಾದ್ವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಂರೋಧೋಽತಿಪ್ರವರ್ತನಮ್| ಪುಂಸ್ತ್ವೋಪಘಾತೋ ಮೃತ್ಯುರ್ವಾ ಗುದಸ್ಯ ಶಾತನಾದ್ಧ್ರುವಮ್||೩೬||

ಸ೦-ಗುದೇಽತಿದಗ್ಧೇ ವಿಶೇಷೇಣ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಯೋಃ ಸಂರೋಧಃ, ತಥಾ ತಯೋರೇವಾತಿಪ್ರವರ್ತನಂ ಕದಾಚಿದ್ಭವತಿ| ವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ರಕ್ತಸ್ರಾವಾದಯೋಽಪಿ| ತಥಾ, ಪುಂಸ್ತ್ವೋಪಘಾತಃ-ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಾತ್ಕಾನ್ತಾಗಮನಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್| ಅಥವಾ, ಗುದಸ್ಯ ಶಾತನಾತ್-ವಿದಾರಣಾತ್, ನಿಶ್ಚಯೇನ ಮೃತ್ಯುರ್ಭವೇತ್

Adhikarana nAsAtidagdhalakShaNam (37) · Śloka 37

ನಾಸಾಯಾಂ ನಾಸಿಕಾವಂಶದರಣಾಕುಞ್ಚನೋದ್ಭಾವಃ| ಭವೇಚ್ಚ ವಿಷಯಾಜ್ಞಾನಮ್|೩೭|

ಸ೦-ನಾಸಾಯಾಂ ಕ್ಷಾರಾತಿದಗ್ಧಾಯಾಂ ನಾಸಿಕಾವಂಶಸ್ಯ ದರಣಾಕುಞ್ಚನೇ ಉದ್ಭವತಃ| ತಥಾ, ವಿಷಯಾಜ್ಞಾನಂ-ಗನ್ಧಸ್ಯಾವೇದನಂ ಚ ಭವೇತ್|

Adhikarana shrotrAdyatidagdhalakShaNam (37) · Śloka 37

| ತದ್ವಚ್ಛ್ರೋತ್ರಾದಿಕೇಷ್ವಪಿ||೩೭||

ಸ೦-ತದ್ವತ್-ತೇನ ಕ್ಷಾರಾತಿದಗ್ಧನಾಸಿಕಾವಿಷಯಾಜ್ಞಾನೇನ ತುಲ್ಯಂ, ಕ್ಷಾರಾತಿದಗ್ಧೇಷು ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಕೇಷು-ಶ್ರೋತ್ರಚಕ್ಷೂರಸನೇಷು ಸ್ಥಾನೇಷು, ವಿಷಯಾಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana atidagdhe pratIkAraH (38-1) · Śloka 1

ವಿಶೇಷಾದತ್ರ ಸೇಕೋಽಮ್ಲೈರ್ಲೇಪೋ ಮಧು ಘೃತಂ ತಿಲಾಃ| ವಾತಪಿತ್ತಹರಾ ಚೇಷ್ಟಾ ಸರ್ವೈವ ಶಿಶಿರಾ ಕ್ರಿಯಾ||೩೮|| ಅಮ್ಲೋ ಹಿ ಶೀತಃ ಸ್ಪರ್ಶೇನ ಕ್ಷಾರಸ್ತೇನೋಪಸಂಹಿತಃ| ಯಾತ್ಯಾಶು ಸ್ವಾದುತಾಂ ತಸ್ಮಾದಮ್ಲೈರ್ನಿರ್ವಾಪಯೇತ್ತರಾಮ್||೩೯|| (ವಿಷಗ್ನಿಶಸ್ತ್ರಾಶನಿಮೃತ್ಯುತುಲ್ಯಃ ಕ್ಷಾರೋ ಭವೇದಲ್ಪಮತಿಪ್ರಯುಕ್ತಃ| ಸ ಧೀಮತಾ ಸಮ್ಯಗನುಪ್ರಯುಕ್ತೋ ರೋಗಾನ್ನಿಹನ್ಯಾದಿಚಿರೇಣ ಘೋರಾನ್)||೧||

ಸ೦-ತಸ್ಮಿನ್ನತಿಕ್ಷಾರದಗ್ಧೇ ವಿಶೇಷೇಣಾಮ್ಲೈಃ-ಕಾಞ್ಚಿಕಾದಿಭಿಃ, ಸೇಕೋ ಹಿತಃ| ಮಧುಘೃತತಿಲಾಶ್ಚ ಲೇಪ ಇಷ್ಟಃ| ತಥಾ ಸರ್ವೈವ ಚ ಶಿಶಿರಾ ಕ್ರಿಯಾ ವಾತಪಿತ್ತಹರಾ ಚೇಷ್ಟಾ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ.೩೯)- "ಪಾಯಯೇತಾತಿಯೋಗೇಽತ್ರ ತಂ ಶೀಘ್ರಂ ಸಘೃತಂ ದಧಿ| ಸಗುಡಂ ವಾ ದಧಿಸರಂ ತೈಲಂ ವಾ ಸಸಿತೋಪಲಮ್||" ಇತಿ| ಅಮ್ಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ ಕ್ಷಾರದಗ್ಧಮಮ್ಲೈಃ-ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿಭಿಃ, ನಿರ್ವಾಪಯೇತ್ತರಾಮ್| ಯಸ್ಮಾದಮ್ಲಃ ಶೀತಃ ಸ್ಪರ್ಶೇನ| ತೇನ ಚ-ಅಮ್ಲೇನ, ಕ್ಷಾರ ಉಪಸಂಹಿತೋ-ಯುಕ್ತಃ, ಆಶ್ವೇವ ಕಟುಕಲವಣಭೂಯಿಷ್ಠತಾಮ್ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಸ್ವಾದುತಾಂ ಯಾತಿ| ತರಾಂಗ್ರಹಣಮತಿಶಯೇನಾಮ್ಲೈರ್ನಿರ್ವಾಪಯೇತ್ ದೇಶಸಾತ್ಯ್ಮಾನುರೋಧಾತ್ ಕದಾಚಿತ್ ಕ್ಷೀರಾದಿಭಿರಪೀತಿ ಗಮಯತಿ| ಇತಿ ಕ್ಷಾರವಿಧಿಃ| ಅಗ್ನಿಕರ್ಮವಿಧಿಮಾಹ-

Adhikarana agniprashaMsA (40) · Śloka 40

ಅಗ್ನಿಃ ಕ್ಷಾರಾದಪಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ತದ್ದಗ್ಧಾನಾಮಸಮ್ಭವಾತ್| ಭೇಷಜಕ್ಷಾರಶಸ್ತ್ರೈಶ್ಚ ನ ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಪ್ರಸಾಧನಾತ್||೪೦||

ಸ೦-ಕ್ಷಾರಾದಪ್ಯಗ್ನೇಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತರತ್ವಮ್| ಕುತಃ ? ತೇನ-ಅಗ್ನಿನಾ, ದಗ್ಧಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮರ್ಶಃಪ್ರಭೃತಿನಾಮಸಮ್ಭವಾತ್| ಭೂಯೋಽಗ್ನಿದಗ್ಧೋ ರೋಗಃ ಪ್ರರೋಹಂ ನ ಯಾತಿ, ಮೂಲಾದುನ್ಮೂಲನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೇಷಜಕ್ಷಾರಶಸ್ತ್ರೈಶ್ಚ ಯೇ ರೋಗಾ ನ ಶಾನ್ತಾಸ್ತೇಷಾಂ ವಹ್ನಿನಾ ಸಾಧನಾತ್ ಜ್ವಲನೋ ಜ್ಯಾಯಾನ್|

Adhikarana agnidAhyAnya~ggAni (41) · Śloka 41

ತ್ವಚಿ ಮಾಂಸೇ ಸಿರಾಸ್ನಾಯುಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಷು ಸ ಯುಜ್ಯತೇ| |೪೧|

ಸ೦-ಸಃ-ಅಗ್ನಿದಾಹಃ ತ್ವಗಾದಿಷು ಯುಜ್ಯತೇ|

Adhikarana tvagdAha viShayaH tvagdAhasAdhanAni (41-42) · Śloka 42

| ಮಷಾಙ್ಗಗ್ಲಾನಿಮೂರ್ಧಾರ್ತಿಮನ್ಥಕೀಲತಿಲಾದಿಷು||೪೧|| ತ್ವಗ್ದಾಹೋ ವರ್ತಿಗೋದನ್ತಸೂರ್ಯಕಾನ್ತಶರಾದಿಭಿಃ| |೪೨|

ಸ೦-ತತ್ರ ಮಷಾದಿಷು ರೋಗೇಷು ತ್ವಗ್ದಾಹಃ ಕಾರ್ಯೋ ವರ್ತ್ಯಾದಿಭಿಃ| ವರ್ತಿಃ-ಪಿಚುವರ್ತಿಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಕ್ಷುದ್ರೋಗಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತೇಷು ತ್ವಗ್ದಾಹೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ಶರಾದಿಭಿರಿತ್ಯಾದಿಗ್ರಹಣಾದನ್ಯೈರಪಿ ದೇಶಾನ್ತರಪ್ರಸಿದ್ಧೈಸ್ತ್ವಗ್ದಾಹಃ ಕಾರ್ಯಃ|

Adhikarana mAMsadAhaviShayaH mAMsadAhasAdhanAni (42-43) · Śloka 43

| ಅರ್ಶೋಭಗನ್ದರಗ್ರನ್ಥಿನಾಡೀದುಷ್ಟವ್ರಣಾದಿಷು||೪೨|| ಮಾಂಸದಾಹೋ ಮಧುಸ್ನೇಹಜಾಮ್ಬವೌಷ್ಠಗುಡಾದಿಭಿಃ| |೪೩|

ಸ೦-ಅರ್ಶಃಪ್ರಭೃತಿಷು ರೋಗೇಷು ಮಧುಸ್ನೇಹಾದಿಭಿರ್ಮಾಂಸದಾಹಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನಾರ್ಬುದಗಣ್ಡಮಾಲಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ತತ್ರ ಕದಾಚಿನ್ಮಧುನಾ, ಕದಾಚಿತ್ಪೃಥಕ್ಸ್ನೇಹೈಃ, ಕದಾಚಿಜ್ಜಾಮ್ಬವೌಷ್ಠೇನ, ಜಾಮ್ಬವೌಷ್ಠಃ-ಶಲಾಕಾವಿಶೇಷೋ ಯನ್ತ್ರವಿಧಾವುಕ್ತಃ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೨೫|೨೬) ಯೇನ ಕ್ಷಾರೋ ದೀಯತೇ, ಕದಾಚಿದ್ಗುಡೇನ, ಕದಾಚಿದೇವಂಪ್ರಾಯೇಣಾನ್ಯೇನಾಪಿ ದೇಶವಿಶೇಷಪ್ರಸಿದ್ಧೇನ|

Adhikarana sirAdidAhaviShayaH sirAdidAhasAdhanAniss (43-44) · Śloka 44

| ಶ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮನ್ಯಸೃಕ್ಸ್ರಾವನೀಲ್ಯಸಮ್ಯಗ್ವ್ಯಧಾದಿಷು||೪೩|| ಸಿರಾದಿದಾಹಸ್ತೈರೇವ| |೪೪|

ಸ೦-ಶ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮಾದಿಷು ಸಿರಾದಿದಾಹಃ ಕಾರ್ಯಃ| ತೈರೇವ-ಮಧುಸ್ನೇಹಾದಿಭಿಃ|

Adhikarana agnidAhaniShedhaH (44) · Śloka 44

ನ ದಹೇತ್ಕ್ಷಾರವಾರಿತಾನ್| ಅನ್ತಃಶಲ್ಯಾಸೃಜೋ ಭಿನ್ನಕೋಷ್ಠಾನ್ ಭೂರಿವ್ರಣಾತುರಾನ್||೪೪||

ಸ೦-ಕ್ಷಾರವಾರಿತಾನ್ ನ ದಹೇತ್| ನ ಕೇವಲಂ ಯೇಷು ಕ್ಷಾರೋ ವಾರಿತಸ್ತಾನ್ ನ ದಹೇತ್, ಯಾವದನ್ತಃಶಲ್ಯಂ ತಥಾಽನ್ತರ್ಲೋಹಿತಂ ಯೇಷಾಂ ತಾನ್, ತಥಾ ಭಿನ್ನಃ-ಶಸ್ತ್ರಾದಿನಾ, ಕೋಷ್ಠಃ-ಶರೀರಮಧ್ಯೋ, ಯೇಷಾಂ ತಾನ್, ತಥಾ ಭೂರಿಭಿರ್ವ್ರಣೈರಾರ್ತಾನ್ [ ಚ ನ ದಹೇತ್ ]|೦

Adhikarana dAhAnantaraM kRutyam (45) · Śloka 45

ಸುದಗ್ಧಂ ಘೃತಮಧ್ವಕ್ತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತೈಃ ಪ್ರದೇಹಯೇತ್| |೪೫|

ಸ೦-ಸುದಗ್ಧಂ-ಅಗ್ನಿನಾ ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ, ಘೃತಮಧುಭ್ಯಾಮಭ್ಯಕ್ತಂ ಕೃತ್ವಾ, ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತೈಃ- ಮಧುಯಷ್ಟಿಶಾಲಿಮೂಲಾದಿಭಿಃ, ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್|

Adhikarana sudagdhalakShaNam (45-46) · Śloka 46

| ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ಸ್ಥಿತೇ ರಕ್ತೇ ಶಬ್ದವಲ್ಲಸಿಕಾನ್ವಿತಮ್||೪೫|| ಪಕ್ವತಾಲಕಪೋತಾಭಂ ಸುರೋಹಂ ನಾತಿವೇದನಮ್| |೪೬|

ಸ೦-ತಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ಸುದಗ್ಧಂ ಸ್ಥಾನಂ ಪರಾಮೃಶ್ಯತೇ| ತಸ್ಯ-ಸುದಗ್ಧಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಸ್ಯ, ಲಿಙ್ಗಂ-ಲಕ್ಷಣಂ, ಸ್ಥಿತೇ ರಕ್ತೇ-ದಹ್ಯಮಾನಾವಸ್ಥಾಪ್ರವೃತ್ತಾಸೃಜಿ ನಿವೃತ್ತೇ ಸತಿ, ಶಬ್ದವತ್-ಬುದ್ಬುದಶಬ್ದವತ್, ತತ್ಸ್ಥಾನಂ ಭವೇತ್| ತಥಾ, ಲಸಿಕಾನ್ವಿತಮ್| ಲಸಿಕಾ-ಕುಶಶಸ್ತ್ರಾದಿವಿಕ್ಷತೇ ಪ್ರಥಮಂ ಯಾ ದೃಶ್ಯತೇ ಜಲಲವಾಕೃತಿಃ| ತಥಾ, ಪಕ್ವತಾಲಫಲಸದೃಶಮ್, ಕದಾಚಿತ್ಕಪೋತಸದೃಶಮ್| ಸುಖೇನ ರೋಹತಿ-ಸುರೋಹಮ್| ತಥಾ, ನಾತಿವೇದನಂ-ನ ತೀವ್ರರುಕ್|

Adhikarana durdagdhAtidagdhayorlakShaNam (46) · Śloka 46

| ಪ್ರಮಾದದಗ್ಧವತ್ಸರ್ವಂ ದುರ್ದಗ್ಧಾತ್ಯರ್ಥದಗ್ಧಯೋಃ||೪೬||

ಸ೦-ದುರ್ದಗ್ಧಾತ್ಯರ್ಥದಗ್ಧಯೋಃ ಪ್ರಮಾದದಗ್ಧೇನ ತುಲ್ಯಂ ಸರ್ವಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ನ ಚ ಲಕ್ಷಣಮನ್ತರೇಣೈತತ್ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾಯತ ಇತಿ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಭೇದಾನ್ತರದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ವಾಽಽಹ-

Adhikarana pramAdadagdhaBedAH (47) · Śloka 47

ಚತುರ್ಧಾ ತತ್ತು ತುಚ್ಛೇನ ಸಹ| |೪೭|

ಸ೦-ತತ್-ಪ್ರಮಾದದಗ್ಧಂ, ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರಮ್| ಕಥಮ್ ? ತುಚ್ಛೇನ-ತುಚ್ಛದಗ್ಧಲಕ್ಷಣೇನ, ಸಹ| ಅವಿಮೃಶ್ಯದಗ್ಧಂ ಹಿ ಕದಾಚಿತ್ ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಂ, ಕದಾಚಿದ್ದುರ್ದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮ್, ಕದಾಚಿದತಿದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮ್, ಕದಾಚಿಚ್ಚ ತುಚ್ಛದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana tucCalakShaNam (47) · Śloka 47

ತುಛಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್| ತ್ವಗ್ವಿವರ್ಣಾಷ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ನ ಚ ಸ್ಫೋಟಸಮುದ್ಭವಃ||೪೭||

ಸ೦-ತುಚ್ಛಸ್ಯ-ತುಚ್ಛದಗ್ಧಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಕಾರ್ಯೇ ಕಾರಣೋಪಚಾರಾದೇವಮುಕ್ತಮ್| ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಗ್ವಿವರ್ಣಾ| ಸತ್ಯತ್ಯರ್ಥಮುಷ್ಯತೇ-ರುಜ್ಯತೇ, ನ ಚ ಸ್ಫೋಟಾನಾಂ ಸಮುದ್ಭೂತಿರಿತಿ ತುಚ್ಛದಗ್ಧಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮಾತ್ರಮೇವಾಗ್ನಿನಾ ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ತತ್ತುಚ್ಛದಗ್ಧಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ|

Adhikarana durdagdhalakShaNam (48) · Śloka 48

ಸಸ್ಫೋಟದಾಹತೀವ್ರೋಷಂ ದುರ್ದಗ್ಧಮ್| |೪೮|

ಸ೦-ಯತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ಸ್ಫೋಟಾನಾಮುದ್ಭವೋ ದಾಹಯುಕ್ತಾ ತೀವ್ರಾ ಊಷಾರುಜಾ, ಜಾಯತೇ, ತದ್ದುರ್ದಗ್ಧಂ ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ವಿದ್ಯಾತ್|

Adhikarana atidagdhalakShaNam (48-49) · Śloka 49

ಅತಿದಾಹತಃ| ಮಾಂಸಲಮ್ಬನಸಙ್ಕೋಚದಾಹಧೂಪನವೇದನಾಃ||೪೮|| ಸಿರಾದಿನಾಶಸ್ತೃಣ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾವ್ರಣಗಾಮ್ಭೀರ್ಯಮೃತ್ಯವಃ| |೪೯|

ಸ೦-ಅತಿದಾಹಾದ್ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಮಾಂಸಲಮ್ಬನಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| [ ಸಙ್ಕೋಚಃ-ಸಿರಾದೀನಾಮ್| ಧೂಪನಂ-ಧೂಮಾಯನಮ್| ವೇದನಾ-ರುಜಾ| ಸಿರಾದೀನಾಂ ನಾಶೋ-ವ್ಯಾಪತ್| ವ್ರಣಗಾಮ್ಭೀರ್ಯಂ-ಗಮ್ಭೀರವ್ರಣತಾ| ಮೃತ್ಯುಃ-ಮರಣಂ ಚ| ]ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧಲಿಙ್ಗಂ ತೂಕ್ತಮೇವ "ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ಸ್ಥಿತೇ ರಕ್ತೇ" (ಶ್ಲೋ.೪೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ತಸ್ಮಾತ್ತತ್ಪುನರ್ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಅಧುನಾ ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯಾಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ-

Adhikarana tucCasyauShadham (49-50) · Śloka 50

| ತುಚ್ಛಸ್ಯಾಗ್ನಿಪ್ರತಪನಂ ಕಾರ್ಯಮುಷ್ಣಂ ಚ ಭೇಷಜಮ್||೪೯|| ಸ್ತ್ಯಾನೇಽಸ್ತ್ರೇ ವೇದನಾಽತ್ಯರ್ಥಂ ವಿಲೀನೇ ಮನ್ದತಾ ರುಜಃ| |೫೦|

ಸ೦-ತುಚ್ಛದಗ್ಧಸ್ಯಾಗ್ನಿನಾ ಪ್ರತಪನಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಉಷ್ಣಮ್ ಭೇಷಜಂ-ಔಷಧಮ್| ರಕ್ತಸ್ಯ ವಿಲಯನಾರ್ಥಮೇತತ್| ಯತಸ್ತುಚ್ಛದಗ್ಧೇಽವಶ್ಯಂ ಸ್ತ್ಯಾನಮಸೃಗ್ಭವತೀತಿ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ-ಸ್ತ್ಯಾನೇಽಸ್ತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಲೋಹಿತೇ ಸ್ತ್ಯಾನೇ ಸತ್ಯತಿಶಯೇನ ರುಗ್ಭವತಿ| ವಿಲೀನೇ ರಕ್ತೇ ಪೀಡಾಯಾ ಮನ್ದತಾ-ಮನ್ದತ್ವಂ ಭವತಿ| ಅತಸ್ತುಚ್ಛದಗ್ಧೇಽಗ್ನಿ ಪ್ರತಪನಂ ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana durdagdhasyauShadham (50) · Śloka 50

| ದುರ್ದಗ್ಧೇ ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ಚ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದಾದೌ ತತೋ ಹಿಮಮ್||೫೦||

ಸ೦-ದುರ್ದಗ್ಧೇ ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ಚ ಪರ್ಯಾಯೇಣೌಷಧಮ್| ತತ್ರಾದೌ-ಪ್ರಥಮಂ, ಹಿಮಂ ಭೇಷಜಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್|

Adhikarana samyagdagdhasyauShadham (51) · Śloka 51

ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧೇ ತವಕ್ಷೀರಿಪ್ಲಕ್ಷಚನ್ದನಗೈರಿಕೈಃ| ಲಿಮ್ಪೇತ್ಸಾಜ್ಯಾಮೃತೈರೂರ್ಧ್ವಂ ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿವತ್ಕ್ರಿಯಾ||೫೧||

ಸ೦-ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧೇ ತವಕ್ಷೀರ್ಯಾದಿಭಿಲೇಪಯತ್| ಕಿಮ್ಭೂತೈಃ ? ಸಾಜ್ಯಾಮೃತೈಃ-ಘೃತಗುಡೂಚೀಯುಕ್ತೈಃ| ಆದಾವಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಆದೌ ತೈರ್ಲೇಪಯೇತ್, ಊರ್ಧ್ವಂ-ಅನನ್ತರಂ, ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿವತ್ ಕ್ರಿಯಾ ಕಾರ್ಯೇತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana atidagdhasyauShadham (52) · Śloka 52

ಅತಿದಗ್ಧೇ ದ್ರುತಂ ಕುರ್ಯಾತ್ಸರ್ವಂ ಪಿತ್ತವಿಸರ್ಪವತ್| |೫೨|

ಸ೦-ಅತಿದಗ್ಧೇ ದ್ರುತಂ-ಶೀಘ್ರಮೇವ, ಸರ್ವಂ-ಬಹಿರನ್ತಶ್ಚ ಭೇಷಜಂ, ಪಿತ್ತವಿಸರ್ಪ ಇವ ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana snehadagdhasyauShadham (52-1) · Śloka 1

| ಸ್ನೇಹದಗ್ಧೇ ಭೃಶತರಂ ರೂಕ್ಷಂ ತತ್ರ ತು ಯೋಜಯೇತ್||೫೨|| (ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಯೋ ಯಸ್ಮಾನ್ಮೃತ್ಯೋಃ ಪರಮಮಾಯುಧಮ್| ಅಪ್ರಮತ್ತೋ ಭಿಷಕ್ ತಸ್ಮಾತ್ತಾನ್ ಸಮ್ಯಗವಚಾರಯೇತ್)||೧||

ಸ೦-ಸ್ನೇಹದಗ್ಧೇಽತಿತರಾಂ ರೂಕ್ಷಂ ಯೋಜಯೇತ್| [ಭೃಶತರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಚಾತ್ರ ಭೇಷಜಂ ತತ್ರ ತು ಯೋಜಯೇತ್| ತುಶಬ್ದಾನ್ನ ಕೇವಲಂ ] ಭೃಶತರಗ್ರಹಣಾಚ್ಚ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ರೂಕ್ಷಂ [ ಪ್ರಲೇಪಾದಿ ತತ್ರ ಯೋಜಯೇತ್ ಕಿನ್ತು ] ದೇಹದೇಶಾದಿಸಾತ್ಮ್ಯವಶಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಮಪಿ ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಜಯೇತ್|

Adhikarana sUtrasthanasyopasaMhAraH (30) · Śloka 30

ಸಮಾಪ್ಯತೇ ಸ್ಥಾನಮಿದಂ ಹೃದಯಸ್ಯ ರಹಸ್ಯವತ್| ಅತ್ರಾರ್ಥಾಃ ಸೂತ್ರಿತಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಪ್ರತನ್ಯನ್ತೇ ಹಿ ಸರ್ವತಃ||೫೩|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾ- ಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮ- ವಿಧಿರ್ನಾಮ ತ್ರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೦||

ಸ೦-ವಕ್ತವ್ಯಂ ಯದ್ವಸ್ತು ತಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯೈವೋಕ್ತತ್ವಾದಿದಂ ಸ್ಥಾನಂ ಸಮಾಪ್ಯತೇ-ನಿಷ್ಪಾದ್ಯತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಸ್ಥಾನಮ್ ? ರಹಸ್ಯವತ್, ರಹಸ್ಯಂ-ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಗುಹ್ಯರೂಪಂ, ತದ್ಯಸ್ಯಾಸ್ತಿ ತದ್ರಹಸ್ಯವತ್| ಕಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮ್ ? ಹೃದಯಸ್ಯ| ಹೃದಯಶಬ್ದೇನಾಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಮುಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ, ಯಥಾ-ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಭಾಮೇತಿ| ಕುತ ಏತತ್ಸ್ಥಾನಂ ರಹಸ್ಯವತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಸಂ-ಯಸ್ಮಾದತ್ರ-ಸ್ಥಾನೇ, ಅರ್ಥಾಃ ಸೂತ್ರಿತಾಃ-ಸೂಚಿತಾಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ,-ತೀಕ್ಷ್ಣತರಮತಿಸಮಧಿಗಮ್ಯಾಃ| ಯತಸ್ತೇ ಏವಾರ್ಥಾಃ ಸರ್ವಸ್ಮಿಂಸ್ತನ್ತ್ರೇ ಪ್ರತನ್ಯನ್ತೇ-ವಿಸ್ತಾರ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಮಾದಿದಂ ಸ್ಥಾನಂ ತನ್ತ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾಮನ್ಯಸ್ಥಾನಾನಾಂ ರಹಸ್ಯವದಿತ್ಯುಕ್ತಮಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀ- ಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮವಿಧಿ- ರ್ನಾಮ ತ್ರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೩೦||