Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
അതോऽനന്തരം ക്ഷാരാഗ്നികര്മവിധിരാരഭ്യതേ| യഥൈവ ഹി ശസ്ത്രേണ പാടനാദീനി കൃത്വാ തത്സാധ്യ ആമയ ഉപക്രമ്യതേ, തഥൈവ ക്ഷാരാഗ്നിഭ്യാമിത്യാഹ-
30. kṣārāgnikarmavidhiradhyāyaḥ
Adhikarana kShArAgnikarmavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2
അഥാതഃ ക്ഷാരാഗ്നികര്മവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨|
View original
अथातः क्षाराग्निकर्मविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
സം-ക്ഷാരശ്ചാഗ്നിശ്ച ക്ഷാരാഗ്നീ, തയോഃ കര്മ ക്ഷാരാഗ്നികര്മ, തസ്യ വിധിഃ| ശേഷം പൂര്വവത്| ക്ഷാരസ്യ ബാഹ്യാഭ്യന്തരോപയോഗിത്വേന പൂര്വമുപന്യാസഃ|
Adhikarana kShAraprashaMsA (1-2) · Śloka 2
സര്വശസ്ത്രാനുശസ്ത്രാണാം ക്ഷാരഃ ശ്രേഷ്ഠോ ബഹൂനി യത്| ഛേദ്യഭേദ്യാദികര്മാണി കുരുതേ വിഷമേഷ്വപി||൧|| ദുഃഖാവചാര്യശസ്ത്രേഷു തേന സിദ്ധിമയാത്സു ച| അതികൃച്ഛ്രേഷു രോഗേഷു യച്ച പാനേऽപി യുജ്യതേ||൨||
View original
सर्वशस्त्रानुशस्त्राणां क्षारः श्रेष्ठो बहूनि यत्| छेद्यभेद्यादिकर्माणि कुरुते विषमेष्वपि||१|| दुःखावचार्यशस्त्रेषु तेन सिद्धिमयात्सु च| अतिकृच्छ्रेषु रोगेषु यच्च पानेऽपि युज्यते||२||
🔊 Audio coming soon
സ ൦ -സര്വാണി ച താനി ശസ്ത്രാണ്യനുശസ്ത്രാണി ച താന്യേവമ്, തേഷാം സര്വശസ്ത്രാനുശസ്ത്രാണാം മധ്യേ ക്ഷാരഃ ശ്രേഷ്ഠോ ജ്യായാന്| കുതോऽസ്യ ശ്രേഷ്ഠതാ ? ഇത്യാഹ-യത്-യസ്മാത്, ബഹൂനി ഛേദ്യഭേദ്യാദീനി കര്മാണ്യസൌ കരോതി| ആദിശബ്ദേന ലേഖനപാടനാദിപരിഗ്രഹഃ| വിഷമേഷ്വപി-ദേഹദേശേഷു| ദുഃഖാവചാര്യശസ്ത്രേഷു-നാസാര്ശോര്ബുദാദിഷു, ദുഃഖേനാവചാരയിതും ശക്യം ശസ്ത്രം യേഷു തേഷു| അപിശബ്ദാത് സമേഷ്വപി ദേഹദേശേഷു യുജ്യതേ| തേന ച-ശസ്ത്രേണ ച, സിദ്ധിമയാത്സു-അസിധ്യത്സു ദുഷ്ടവ്രണേഷു ബഹുശഃ പ്രകോപിഷു| കിമ്ഭൂതേഷു ? അതികൃച്ഛ്രേഷു-അതിദുഃഖസാധ്യേഷു ദുഷ്ടവ്രണാദിഷു| ചശബ്ദാദന്യേഷ്വപി രോഗോഷ്വസൌ ക്ഷാരൌ യുജ്യതേ-യോഗ്യഃ സമ്പദ്യതേ, തതോऽപി ഹേതോഃ ക്ഷാരഃ ശ്രേഷ്ഠഃ| യച്ചേതി| യസ്മാച്ച ക്ഷാരഃ പാനവിഷയേऽപി യുജ്യതേ ശരീരാന്തഃസ്ഥിതരോഗശാന്ത്യൈ| അപിശബ്ദാദ്ബാഹ്യേऽപി ബാഹ്യസ്ഥിതരോഗശാന്ത്യൈ ലേപേ സ യുജ്യതേ|
Adhikarana antaH parimArjanasya viShayaH (3) · Śloka 3
അധുനാ ക്ഷാരസ്യ പേയലേപവിഷയവിഭാഗം ദര്ശയതി- സ പേയോऽര്ശോഗ്നിസാദാശ്മഗുല്മോദരഗരാദിഷു| |൩|
View original
अधुना क्षारस्य पेयलेपविषयविभागं दर्शयति- स पेयोऽर्शोग्निसादाश्मगुल्मोदरगरादिषु| |३|
🔊 Audio coming soon
സ൦-സഃ-ക്ഷാരഃ, അര്ശഃസു വിഷയേ പേയഃ| തഥാऽഗ്നിസാദേ, തഥാശ്മര്യാം, ഗുല്മാദിഷു ച| ആദിഗ്രഹണാദാനാഹശൂലാദിഷു ച|
Adhikarana bahiH parimArjanasya viShayaH (3-4) · Śloka 4
| യോജ്യഃ സാക്ഷാന്മഷശ്വിത്രബാഹ്യാര്ശഃകുഷ്ഠസുപ്തിഷു||൩|| ഭഗന്ദരാര്ബുദഗ്രന്ഥിദുഷ്ടനാഡീവ്രണാദിഷു| |൪|
View original
| योज्यः साक्षान्मषश्वित्रबाह्यार्शःकुष्ठसुप्तिषु||३|| भगन्दरार्बुदग्रन्थिदुष्टनाडीव्रणादिषु| |४|
🔊 Audio coming soon
സം-സ ക്ഷാരോ യോജ്യഃ സാക്ഷാത്-ലേപനേന, മഷാദിഷു| ആദിഗ്രഹണാത് ചര്മകീലവര്ത്മതിലകാദിപരിഗ്രഹഃ|
Adhikarana dvayorapi kShArayorniShedhaH (4-8) · Śloka 8
| ന തൂഭയോऽപി യോക്തവ്യഃ പിത്തേ രക്തേ ചലേऽബലേ||൪|| ജ്വരേऽതിസാരേ ഹന്മൂര്ധരോഗേ പാണ്ഡ്വാമയേऽരുചൌ| തിമിരേ കൃതസംശുദ്ദ്ധൌ ശ്വയഥൌ സര്വഗാത്രഗേ||൫|| ഭീരുഗര്ഭിണ്യൃതുമതീപ്രോദ്വൃത്തഫലയോനിഷു| അജീര്ണേऽന്നേ ശിശൌ വൃദ്ധേ ധമനീസന്ധിമര്മസു||൬|| തരുണാസ്ഥിസിരാസ്നായുസേവനീഗലനാഭിഷു| ദേശേऽല്പമാംസേ വൃഷണമേഢ്രസ്രോതോനഖാന്തരേ||൭|| വര്ത്മരോഗാദൃതേऽക്ഷ്ണോശ്ച ശീതവര്ഷോഷ്ണദുര്ദിനേ| |൮|
View original
| न तूभयोऽपि योक्तव्यः पित्ते रक्ते चलेऽबले||४|| ज्वरेऽतिसारे हन्मूर्धरोगे पाण्ड्वामयेऽरुचौ| तिमिरे कृतसंशुद्द्धौ श्वयथौ सर्वगात्रगे||५|| भीरुगर्भिण्यृतुमतीप्रोद्वृत्तफलयोनिषु| अजीर्णेऽन्ने शिशौ वृद्धे धमनीसन्धिमर्मसु||६|| तरुणास्थिसिरास्नायुसेवनीगलनाभिषु| देशेऽल्पमांसे वृषणमेढ्रस्रोतोनखान्तरे||७|| वर्त्मरोगादृतेऽक्ष्णोश्च शीतवर्षोष्णदुर्दिने| |८|
🔊 Audio coming soon
സം-പാനലേപനഭേദേന ദ്വിധോऽപി ക്ഷാരഃ പിത്താദൌ ന യോക്തവ്യഃ| ചലേ-വാതേ| അബലേ-പ്രാണാഹീനേ| { ജ്വരേ, അതിസാരേ, ഹൃദ്രോഗേ, മൂര്ധരോഗേ, പാണ്ഡ്വാമയേ-പാണ്ഡുരോഗേ, അരുചൌ-അരോചകേ, കൃതസംശുദ്ധൌ-കൃതവമനവിരേകേ, ശ്വയഥൌ സര്വഗാത്രഗേ-സര്വാങ്ഗേ ശൂനേ, തഥാ ഭീരൌ, ഗര്ഭിണ്യാമ്, ഋതുമത്യാമ്, } പ്രോദ്വൃത്തഫലയോനിഃ-വക്ഷ്യമാണാ ഉത്തരതന്ത്രേ ഗുഹ്യരോഗവിജ്ഞാനേ| പ്രകര്ഷേണോദ്വൃത്തം ഫലം-രജോരൂപം, യസ്യാ യോനേഃ സാ പ്രോദ്വൃത്തഫലയോനിഃ| രജ ഏവ ഫലം ഗര്ഭാഖ്യഫലസാധനോപായത്വാത്| പ്രോദ്വൃത്തഫലയോനേര്ലക്ഷണമുക്തമ്, യഥാ (ഹൃ. ഉ. അ. ൩൩|൩൩)-"വേഗോദാവര്തനാദ്യോനിം പ്രപീഡയതി മാരുതഃ| സാ ഫേനിലം രജഃ കൃച്ഛ്രാദുദാവൃത്തം വിമുഞ്ചതി|| ഇയം വ്യാപദുദാവൃത്താ" ഇത്യാദി| തഥാ ശിശൌ-ബാലേ, വൃദ്ധേ-ഗതവയസി| തഥാ ധമന്യാദിഷു ശരീരദേശേഷു, ദേശേऽല്പമാംസേ-ഖല്പപിശിതേ| തഥാ, വൃഷണാദിഷു ശരീരദേശേഷു| തഥാ, അക്ഷ്ണോഃ-നേത്രയോഃ വര്ത്മരോഗം വര്ജയിത്വാऽന്യത്ര ക്ഷാരോ ന പ്രയോജ്യഃ| വര്ത്മരോഗേ തു ക്ഷാരോ യോജ്യ ഏവ| ശീതവര്ഷോഷ്ണാ ഇതി ഹേമന്തശിശിരപ്രാവൃഡ്ഗ്രീഷ്മാഃ, ദുര്ദിനം-മേഘാദ്യാകുലദിവസമ്, ഏഷു ക്ഷാരോ ന യോജ്യഃ|
Adhikarana bahiH parimArjanasya dahanavidhiH galanavidhiH pAkavidhiH (8-20) · Śloka 20
അധുനാ ക്ഷാരക്രിയാമാഹ | കാലമുഷ്കകശമ്യാകകദലീപാരിഭദ്രകാന്||൮|| അശ്വകര്ണമഹാവൃക്ഷപലാശാസ്ഫോതവൃക്ഷകാന്| ഇന്ദ്രവൃക്ഷാര്കപൂതീകനക്തമാലാശ്വമാരകാന്||൯|| കാകജങ്ഘാമപാമാര്ഗമഗ്നിമന്ഥാഗ്നിതില്വകാന്| സാര്ദ്രാന് സമൂലശാഖാദീന് ഖണ്ഡശഃ പതികല്പിതാന്||൧൦|| കോശാതകീശ്ചതസ്രശ്ച ശൂകം നാലം യവസ്യ ച| നിവാതേ നിചയീകൃത്യ പൃഥക് താനി ശിലാതലേ||൧൧|| പ്രക്ഷിപ്യ മുഷ്കകചയേ സുധാശ്മാനി ച ദീപയേത്| തതസ്തിലാനാം കുതലൈര്ദഗ്ധ്വാऽഗ്നൌ വിഗതേ പൃഥക്||൧൨|| കൃത്വാ സുധാശ്മനാം ഭസ്മ ദ്രോണം ത്വിതരഭസ്മനഃ| മുഷ്കകോത്തരമാദായ പ്രത്യേകം ജലമൂത്രയോഃ||൧൩|| ഗാലയേദര്ധഭാരേണ മഹതാ വാസസാ ച തത്| യാവത്പിച്ഛിലരക്താച്ഛസ്തീക്ഷ്ണോ ജാതസ്തദാ ച തമ്||൧൪|| ഗൃഹീത്വാ ക്ഷാരനിഷ്യന്ദം പചേല്ലൌഹ്യാം വിഘട്ടയന്| പച്യമാനേ തതസ്തസ്മിംസ്താഃ സുധാഭസ്മശര്കരാഃ||൧൫|| ശുക്തീഃ ക്ഷീരപകം ശങ്ഖാനാഭീശ്ചായസഭാജനേ| കൃത്വാऽഗ്നിവര്ണാന്ബഹുശഃ ക്ഷാരോത്ഥേ കുഡവോന്മിതേ||൧൬|| നിര്വാപ്യ പിഷ്ട്വാ തേനൈവ പ്രതീവാപം വിനിക്ഷിപേത്| ശ്ലക്ഷ്ണം ശകൃദ്ദൃക്ഷശിഖിഗൃധ്രകങ്കകപോതജമ്||൧൭|| ചതുഷ്പാത്പക്ഷിപിത്താലമനോഹ്വാലവണാനി ച| പരിതഃ സുതരാം ചാതോ ദര്വ്യാ തമവഘട്ടയേത്||൧൮|| സബാഷ്പൈശ്ച യദോത്തിഷ്ഠേദ്ബുദ്ബുദൈര്ലേഹവദ്ധനഃ| അവതാര്യ തദാ ശീതോ യവരാശാവയോമയേ||൧൯|| സ്ഥാപ്യോऽയം മധ്യമഃ ക്ഷാരോ| |൨൦|
View original
अधुना क्षारक्रियामाह | कालमुष्ककशम्याककदलीपारिभद्रकान्||८|| अश्वकर्णमहावृक्षपलाशास्फोतवृक्षकान्| इन्द्रवृक्षार्कपूतीकनक्तमालाश्वमारकान्||९|| काकजङ्घामपामार्गमग्निमन्थाग्नितिल्वकान्| सार्द्रान् समूलशाखादीन् खण्डशः पतिकल्पितान्||१०|| कोशातकीश्चतस्रश्च शूकं नालं यवस्य च| निवाते निचयीकृत्य पृथक् तानि शिलातले||११|| प्रक्षिप्य मुष्ककचये सुधाश्मानि च दीपयेत्| ततस्तिलानां कुतलैर्दग्ध्वाऽग्नौ विगते पृथक्||१२|| कृत्वा सुधाश्मनां भस्म द्रोणं त्वितरभस्मनः| मुष्ककोत्तरमादाय प्रत्येकं जलमूत्रयोः||१३|| गालयेदर्धभारेण महता वाससा च तत्| यावत्पिच्छिलरक्ताच्छस्तीक्ष्णो जातस्तदा च तम्||१४|| गृहीत्वा क्षारनिष्यन्दं पचेल्लौह्यां विघट्टयन्| पच्यमाने ततस्तस्मिंस्ताः सुधाभस्मशर्कराः||१५|| शुक्तीः क्षीरपकं शङ्खानाभीश्चायसभाजने| कृत्वाऽग्निवर्णान्बहुशः क्षारोत्थे कुडवोन्मिते||१६|| निर्वाप्य पिष्ट्वा तेनैव प्रतीवापं विनिक्षिपेत्| श्लक्ष्णं शकृद्दृक्षशिखिगृध्रकङ्ककपोतजम्||१७|| चतुष्पात्पक्षिपित्तालमनोह्वालवणानि च| परितः सुतरां चातो दर्व्या तमवघट्टयेत्||१८|| सबाष्पैश्च यदोत्तिष्ठेद्बुद्बुदैर्लेहवद्धनः| अवतार्य तदा शीतो यवराशावयोमये||१९|| स्थाप्योऽयं मध्यमः क्षारो| |२०|
🔊 Audio coming soon
സം-കാലമുഷ്കകോ-മോക്ഷഃ| അശ്വകര്ണഃ-കുശികഃ| മഹാവൃക്ഷഃ-സ്നുഹീ| ആസ്ഫോതോ-ഗിരികര്ണികാ| വൃക്ഷകോ-നന്ദീവൃക്ഷഃ| ഇന്ദ്രവൃക്ഷഃ-കുടജഃ| പൂതീകഃ-പൂതീകരഞ്ജഃ| നക്തമാലഃ-കരഞ്ജഃ| അശ്വമാരഃ-കരവീരഃ| കാലമുഷ്കകാദീന് മൂലാദിസഹിതാന് ഖണ്ഡം ഖണ്ഡം കല്പിതാന്-പരശ്വാദിനാ ഛിന്നാന്| തഥാ കോശാതകീശ്ചതസ്രോ, യവസ്യ ച ശൂകം നാലം-യവസ്യ ശൂകോ നാലോऽവയവോ ഭവതി, താംശ്ച നിവാതേ ദേശേ ശിലാതലേ-ശിലാപൃഷ്ഠേ, പൃഥക് മുഷ്കകാദീന്നിചയീകൃത്യ, മുഷ്കകചയേ ച സുധാശ്മാനി-സുധാശര്കരാഃ, പ്രക്ഷിപ്യ ദീപയേത്-ജ്വാലയേത്| കൈഃ ? തിലാനാം കുതലൈഃ-കാണ്ഡൈഃ| സുധാശ്മാനി ചേതി നപുംസകത്വം ചിന്ത്യമ്| പൃഥഗ്ദീപനേ ചൈഷാമചിന്ത്യപ്രഭാവഃ| ഏവം താനി ദഗ്ധ്വാऽനന്തരമഗ്നൌ വിഗതേ സുധാശ്മനാം ഭസ്മ ദ്രോണം പൃഥക്കൃത്വാ-വ്യസ്തം സംസ്ഥാപ്യ, ഇതരഭസ്മനഃ-ശമ്യാകാദിദ്രവ്യഭസ്മനോ, ദ്രോണമാദായ-ഗൃഹീത്വാ| കിമ്ഭൂതം ദ്രോണമ് ? മുഷ്കക ഉത്തരഃ-അധികോ, യസ്യ തമാദായ, ജലമൂത്രയോഃ പ്രത്യേകമര്ധഭാരേണ തത്-ഭസ്മ, ഗാലയേത്| കഥം ഗാലയേത് ? മഹതാ-വിസ്തീര്ണേന, വാസസാ| കിയന്തം കാലമ് ? യാവത് ക്ഷാരനിഷ്യന്ദഃ-ക്ഷാരസ്രാവഃ, പിച്ഛിലരക്താച്ഛസ്തഥാ തീക്ഷ്ണോ ജാതഃ-സമ്പന്നഃ, തദാ-തസ്മിമ്കാലേ, തം-ക്ഷാരനിഷ്യന്ദം, ഗൃഹീത്വാ ലൌഹ്യാം സ്നേഹപാകവിധിനാ പചേത്| കിം കുര്വന് ? ദര്വ്യാ-ഖജകസംജ്ഞയാ, വിഘട്ടയന്-ആലോഡയന്| തതഃ-അനന്തരം, തസ്മിന്-ക്ഷാരനിഷ്യന്ദേ, പച്യമാനേ താഃ-പ്രാക് സ്ഥാപിതാഃ സുധാഭസ്മശര്കരാഃ, { യാ മുഷ്കകമധ്യേ പ്രക്ഷിപ്യ ദത്താഃ,} തഥാ ശുക്തീഃ-പ്രാണിവിശേഷാസ്ഥീനി, തഥാ ക്ഷീരപകം-പ്രലേപകം (?) ഖടികാസംജ്ഞമ്, തഥാ ശങ്ഖനാഭീശ്ചാഗ്നിവര്ണാന് കൃത്വാ, ക്ഷാരോത്ഥേ-ക്ഷാരനിഷ്യന്ദേ, കുഡവോന്മിതേ-പലാഷ്ടകപരിമാണേ ക്വഥിതക്ഷാരോത്ഥേ, ആയസഭാജനേ- തീക്ഷ്ണലോഹപാത്രഗതേ, ബഹുശഃ-ബഹൂന് വാരാന്, നിര്വാപ്യ-ശീതീകൃത്യ, തേനൈവ-ക്ഷാരനിഷ്യന്ദേന, ദൃഷദി പിഷ്ട്വാ തസ്മിന്പച്യമാനേ ക്ഷാരനിഷ്യന്ദേ, പ്രതീവാപം വിനിക്ഷിപേത്| ദ്രവദ്രവ്യേ ദ്രവ്യാന്തരം ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടം ദീയതേ സ പ്രതീവാപ ഉച്യതേ| ന ച കേവലമേഷ ഏവ പ്രതീവാപത്വേന ക്ഷേപ്തവ്യോ യാവത് ദക്ഷാദീനാമപി ശകൃത് ശ്ലക്ഷ്ണം കൃത്വാ വിനിക്ഷിപേത്| ദക്ഷഃ-കുക്കുടഃ| (ശിഖീ-മയൂരഃ| ഗൃധ്രഃ-ശ്യേനഃ| കങ്കകപോതകൌ-പക്ഷിണൌ| } തഥാ ചതുഷ്പദാം-ഗവാദീനാം, തഥാ പക്ഷിണാം പിത്തം, തഥാ ഹരിതാലമനോഹ്വാലവണാനി ച { അലം-ഹരിതാലമ്| മനോഹ്വാ-മനഃശിലാ| ലവണം-സൈന്ധവാദി| ഏതാനി } ശ്ലക്ഷ്ണാനി കൃത്വാ പ്രതീവാപം വിനിക്ഷിപേത്| അതഃ-പ്രതീവാപാദനന്തരം, പരിതഃ-സമന്താത്, ദര്വ്യാ തമവഘട്ടയേത്| സബാഷ്പൈരിത്യാദി| യദാ-യസ്മിന് കാലേ, സ ക്ഷാരനിഷ്യന്ദഃ സബാഷ്പൈഃ-സോഷ്മഭിഃ, ബുദ്ബുദൈര്ഘനോ ലേഹ ഇവോത്തിഷ്ഠേത്-ഉദ്ഗച്ഛേത്, യദാ {സാന്ദ്രതയാ പച്യമാനഃ സന് ലേഹതുല്യോ } ദര്വീപ്രലേപീ സ്യാദിത്യര്ഥഃ| തദാ-തസ്മിന് കാലേ അയോമയേ-ലോഹഭാണ്ഡേ, സ്ഥിതോ യവരാശൌ സ്ഥാപ്യഃ| കിം കൃത്വാ ? അവതാര്യ ചുല്ലീതഃ, തഥാ ശീതഃ സന്| അയം മധ്യമഃ ക്ഷാരഃ|
Adhikarana mRudutIkShNakShArayorvisheShaH (20-22) · Śloka 22
ന തു പിഷ്ട്വാ ക്ഷിപേന്മൃദൌ| നിര്വാപ്യാപനയേത്തീക്ഷ്ണേ പൂര്വവത് പ്രതിവാപനമ്||൨൦|| തഥാ ലാങ്ഗലികാദന്തിചിത്രകാതിവിഷാവചാഃ| സ്വര്ജികാകനകക്ഷീരിഹിങ്ഗുപൂതീകപല്ലവാഃ||൨൧|| താലപത്രീ ബിഡം ചേതി, സപ്തരാത്രാത്പരം തു സഃ| യോജ്യഃ|൨൨|
View original
न तु पिष्ट्वा क्षिपेन्मृदौ| निर्वाप्यापनयेत्तीक्ष्णे पूर्ववत् प्रतिवापनम्||२०|| तथा लाङ्गलिकादन्तिचित्रकातिविषावचाः| स्वर्जिकाकनकक्षीरिहिङ्गुपूतीकपल्लवाः||२१|| तालपत्री बिडं चेति, सप्तरात्रात्परं तु सः| योज्यः|२२|
🔊 Audio coming soon
സ൦ -മൃദൌ ക്ഷാരേ സുധാദീനി നിര്വാപ്യ-തസ്മിന്നിഷ്യന്ദേ പ്രക്ഷിപ്യൈവ, അപനയേത്-വിസര്ജയേത്, ന തു പിഷ്ട്വാ വിനിക്ഷിപേത്| തീക്ഷ്ണേ ക്ഷാരേ പൂര്വവത്-മധ്യമക്ഷാരതുല്യം, പ്രതിവാപനം-നിര്വാപ്യ പിഷ്ട്വാ വിനിക്ഷിപേദിതി| ന ചൈതാവദേവാത്ര പ്രതിവാപനമിത്യാഹ-തഥേത്യാദി| ലാങ്ഗലികാദീനി ബിഡപര്യന്താനി ച തത്ര പ്രതിവാപം വിനിക്ഷിപേത്| സപ്തരാത്രാത് പരം-അനന്തരം, സഃ-ക്ഷാരോ, യോജ്യഃ|
Adhikarana kShAratraye viShayatrayam (22-23) · Śloka 23
ഇതി ക്ഷാരത്രൈവിധ്യമുക്ത്വാ തദ്വിഷയം നിര്ദിദിക്ഷുരാഹ- | തീക്ഷ്ണോऽനിലശ്ലേഷ്മമേദോജേഷ്വര്ബുദാദിഷു||൨൨|| മധ്യേഷ്വേഷ്വേവ മധ്യോऽന്യഃ പിത്താസ്രഗുദജന്മസു| ബലാര്ഥം ക്ഷീണപാനീയേ ക്ഷാരാമ്ബു പുനരാവപേത്||൨൩||
View original
इति क्षारत्रैविध्यमुक्त्वा तद्विषयं निर्दिदिक्षुराह- | तीक्ष्णोऽनिलश्लेष्ममेदोजेष्वर्बुदादिषु||२२|| मध्येष्वेष्वेव मध्योऽन्यः पित्तास्रगुदजन्मसु| बलार्थं क्षीणपानीये क्षाराम्बु पुनरावपेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
സ൦-തീക്ഷ്ണഃ ക്ഷാരോ വാതശ്ലേഷ്മമേദഃസമുത്ഥേഷ്വര്ബുദാദിഷു യോജ്യഃ| മഹത്സ്വേവ യോജ്യഃ, മധ്യേഷു, ക്ഷാരാന്തരവിധാനാത്| ആദിഗ്രഹണാദന്യേഷ്വപി തത്സാധ്യേഷു രോഗേഷ്വയം ക്ഷാരോ യോജ്യഃ| മധ്യേഷ്വേഷ്വേവേതി| ഏഷ്വേവ-അനിലകഫമേദോജേഷു വികാരേഷ്വര്ബുദാദിഷു, മധ്യേഷു-നോത്കൃഷ്ടേഷു നാപി ഹീനേഷു, മധ്യഃ ക്ഷാരോ യോജ്യഃ| അന്യ ഇതി| അന്യോ- മൃദഃ ക്ഷാരഃ, പിത്തരക്തസമുത്ഥേഷ്വര്ശഃസു യോജ്യോ, ന തീക്ഷ്ണമധ്യൌ ക്ഷാരൌ| ബലാര്ഥമിത്യാദി| ക്ഷീണപാനീയേ-ഘനീഭൂതേ ക്ഷാരേ, ബലാര്ഥം-ബലാധാനാര്ഥം, പുനഃ-ഭൂയഃ, ക്ഷാരാമ്ബു-ക്ഷാരവിധിസ്രുതം ജലമ് , ആവപേത്-ദദ്യാത്|
Adhikarana kShAraguNAH (24-26) · Śloka 26
അധുനാ ക്ഷാരഗുണാനാഹ നാതിതീക്ഷ്ണമൃദുഃ ശ്ലക്ഷ്ണഃ പിച്ഛിലഃ ശീഘ്രഗഃ സിതഃ| ശിഖരീ സുഖനിര്വാപ്യോ ന വിഷ്യന്ദീ ന ചാതിരുക്||൨൪|| ക്ഷാരോ ദശഗുണഃ ശസ്ത്രതേജസോരപി കര്മകൃത്| ആചൂഷന്നിവ സംരമ്ഭാദ്ഗാത്രമാപീഡയന്നിവ||൨൫|| സര്വതോऽനുസരന് ദോഷാനുന്മൂലയതി മൂലതഃ| കര്മ കൃത്വാ ഗതരുജഃ സ്വയമേവോപശാമ്യതി||൨൬||
View original
अधुना क्षारगुणानाह नातितीक्ष्णमृदुः श्लक्ष्णः पिच्छिलः शीघ्रगः सितः| शिखरी सुखनिर्वाप्यो न विष्यन्दी न चातिरुक्||२४|| क्षारो दशगुणः शस्त्रतेजसोरपि कर्मकृत्| आचूषन्निव संरम्भाद्गात्रमापीडयन्निव||२५|| सर्वतोऽनुसरन् दोषानुन्मूलयति मूलतः| कर्म कृत्वा गतरुजः स्वयमेवोपशाम्यति||२६||
🔊 Audio coming soon
സ൦-[ ക്ഷാരേ നാതിതീക്ഷ്ണാദയോ ദശ ഗുണാ ഭവന്തി|] ശീഘ്രം ഗച്ഛതി-ആശു വ്യാപ്നോതീതി ശീഘ്രഗഃ| ശിഖരീ-ഉപരിഷ്ടാത്പിടികാവാന്| മുഖേന-കാഞ്ജികാദിനാ, നിര്വാപ്യതേ-ശീതീക്രിയതേ, ഇതി സുഖനിര്വാപ്യഃ| വിഷ്യന്ദോऽസ്യാസ്തീതി വിഷ്യന്ദീ-സ്രുതിമാന്, ന വിഷ്യന്ദീ-ന സ്രുതിമാന്| ന ചാതിരുക്-ന ചാര്തിമാന്| നാതിതീക്ഷ്ണാദയോ ദശ ഗുണാ യസ്യ സ ദശഗുണഃ ക്ഷാരഃ| സങ്ഗ്രഹേ ചാസ്യ ദശൈവ ദോഷാ ഗദിതാഃ| തദ്യഥാ (സൂ. അ. ൩൯)- "അത്യുഷ്ണോऽതിശീതോऽതിതീക്ഷ്ണോऽതിമൃദുരതിതനുരതിഘനോऽതിപിച്ഛിലോऽതിവസര്പീ ഹീനൌഷധോ ഹീനപാകശ്ചേതി|" ഇതി| ശസ്ത്രസ്യ യത്കര്മ-ഛേദനപാടനലേഖനാദികം, തഥാ തേജസോ-വഹ്നേരപി, യത്കര്മ-വ്യാധ്യുപശമലക്ഷണം, തത്കരോതി| അധുനാ ത്വന്തരാനുഭവദ്വാരേണ ക്ഷാരസ്യ ഗുണാന്നിര്ദിശതി-ആചൂഷന്നിവേത്യാദി| സംരമ്ഭാത്-ക്ഷോഭാത്, ഗാത്രമാചൂഷന്നിവ, തഥാऽऽപീഡയന്നിവ, തഥാ സര്വതഃ-സര്വസ്മിന്, അനുസരന്-ഗച്ഛന്, ദോഷാന്-തത്സാധ്യാന്, മൂലത ഉന്മൂലയതി-ഉദ്ധരതി| തഥാ, കര്മ-സ്വീയം ദാഹാദികം, കൃത്വാ ഗതരുജഃ-പുരുഷസ്യ, സ്വയമേവ-യത്നം വിനൈവ, ഉപശാമ്യതി|
Adhikarana kShAraprayogaH (27-28) · Śloka 28
ക്ഷാരസാധ്യേ ഗദേ ഛിന്നേ ലിഖിതേ സ്രാവിതേऽഥവാ| ക്ഷാരം ശലാകയാ ദത്ത്വാ പ്ലോതപ്രാവൃതദേഹയാ||൨൭|| മാത്രാശതമുപേക്ഷേത| |൨൮|
View original
क्षारसाध्ये गदे छिन्ने लिखिते स्रावितेऽथवा| क्षारं शलाकया दत्त्वा प्लोतप्रावृतदेहया||२७|| मात्राशतमुपेक्षेत| |२८|
🔊 Audio coming soon
സ ൦ -ക്ഷരസാധ്യേ വ്യാധാവര്ശോര്ബുദാദൌ ഛേദാദൌ [ ഛിന്നേ-ദ്വിധാകൃതേ, ലിഖിതേ-ശസ്ത്രേണ വിഘൃഷ്ടേ, സ്രാവിതേ-പ്രച്ഛാദ്യ നിര്ഹൃതശോണിതേ, ] കര്മണി കൃതേ ക്ഷാരോ യോജ്യോ, നാകൃതേ ഛേദാദൌ, ഇതി ക്ഷാരസ്യ വിഷയോ ദര്ശിതഃ| ക്ഷാരം ശലാകയാ ദത്ത്വാ മാത്രാശതമുപേക്ഷേത, ന കാഞ്ജികാദിനാ നിര്വാപണം കാര്യമിത്യര്ഥഃ| കിമ്ഭൂതയാ ശലാകയാ ? പ്ലോതേന-ചൈലഖണ്ഡേന, പ്രാവൃതഃ-സ്ഥഗിതോ, ദേഹഃ വിഗ്രഹോ യസ്യാഃ|
Adhikarana arshaHsu visheShaH (28) · Śloka 28
തത്രാര്ശഃസ്വാവൃതാനനമ്| ഹസ്തേന യന്ത്രം കുര്വീത|൨൮|
View original
तत्रार्शःस्वावृताननम्| हस्तेन यन्त्रं कुर्वीत|२८|
🔊 Audio coming soon
സ൦-തത്ര ക്ഷാരസാധ്യേഷ്വര്ശഃസു ക്ഷാരപാതനം കൃത്വാ മാത്രാശതം യാവത്താവദ്ധസ്തേന യന്ത്രമാവൃതാനനം-ഛാദിതമുഖം, കുര്യാത്|
Adhikarana vartmarogeShu visheShaH (28-29) · Śloka 29
| വര്ത്മരോഗേഷു വര്ത്മനീ||൨൮|| നിര്ഭുജ്യ പിചുനാऽऽച്ഛാദ്യ കൃഷ്ണഭാഗം വിനിക്ഷിപേത്| പദ്മപത്രതനുഃ ക്ഷാരലേപോ, ഘ്രാണാര്ബുദേഷു ച||൨൯||
View original
| वर्त्मरोगेषु वर्त्मनी||२८|| निर्भुज्य पिचुनाऽऽच्छाद्य कृष्णभागं विनिक्षिपेत्| पद्मपत्रतनुः क्षारलेपो, घ्राणार्बुदेषु च||२९||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ക്ഷാരസാധ്യേഷു വര്ത്മരോഗേഷു വര്ത്മനീ നിര്ഭുജ്യ-കുടിലീകൃത്യ, തതഃ ക്ഷാരസ്പര്ശപരിഹാരായ പിചുനാ-കാര്പാസാദിമയേന, കൃഷ്ണഭാഗം-താരകപ്രദേശം, ആച്ഛാദ്യ ക്ഷാരം വിനിക്ഷിപേത്| തത്ര ച പദ്മപത്രതനുഃ ക്ഷാരലേപോ ദേയഃ, ന ഗുദാര്ശഃസ്വിവ ഘനഃ| പദ്മപത്രമിവ തനുരിതി "ഉപമാനാനി സാമാന്യവചനൈഃ" ഇതി സമാസഃ| ഘ്രാണാര്ബുദേഷു ച പദ്മപത്രതനുഃ ക്ഷാരലോപോ യോജ്യഃ| കഥം തത്ര ലേപോ ദേയഃ ? ഇത്യാഹ-
Adhikarana GrANArbudeShu visheShaH (30) · Śloka 30
പ്രത്യാദിത്യം നിഷണ്ണസ്യ സമുന്നമ്യാഗ്രനാസികാമ്| മാത്രാ വിധാര്യഃ പഞ്ചാശത്|൩൦|
View original
प्रत्यादित्यं निषण्णस्य समुन्नम्याग्रनासिकाम्| मात्रा विधार्यः पञ्चाशत्|३०|
🔊 Audio coming soon
സ൦-പ്രത്യാദിത്യം-രവിസമ്മുഖം, നിഷണ്ണസ്യ-സംസ്ഥിതസ്യ| തഥാ, അഗ്രേ നാസികാ-അഗ്രനാസികാ, താമുന്നമ്യ-ഉത്ക്ഷിപ്യ| കിയന്തം കാലം ലേപോ ധാര്യഃ ? ഇത്യാഹ| മാത്രാഃ പഞ്ചാശദ്വിധാര്യഃ| വര്ത്മസു ചാല്പതരാ മാത്രാഃ സ്ഥാനസ്യ സുകുമാരത്വാത്|
Adhikarana karNArshaHsu visheShaH (30) · Śloka 30
| തദ്വദര്ശസി കര്ണജേ||൩൦||
View original
| तद्वदर्शसि कर्णजे||३०||
🔊 Audio coming soon
സ൦-കര്ണജേऽര്ശസി തദ്വത്-തേന ഘ്രാണാര്ബുദേന തുല്യമ്, സ ഏവ പദ്മപത്രതനുഃ ക്ഷാരലേപസ്താ ഏവ പഞ്ചാശന്മാത്രാ ധാര്യഃ|
Adhikarana kShAraprayogAnantaraM kRutyam (31-32) · Śloka 32
ക്ഷാരം പ്രമാര്ജനേനാനു പരിമൃജ്യാവഗമ്യ ച| സുദഗ്ധം ഘൃതമധ്വക്തം തത്പയോമസ്തുകാഞ്ജികൈഃ||൩൧|| നിര്വാപയേത്തതഃ സാജ്യൈഃ സ്വാദുശീതൈഃ പ്രദേഹയേത്| അഭിഷ്യന്ദീനി ഭോജ്യാനി ക്ലേദനായ ച||൩൨||
View original
क्षारं प्रमार्जनेनानु परिमृज्यावगम्य च| सुदग्धं घृतमध्वक्तं तत्पयोमस्तुकाञ्जिकैः||३१|| निर्वापयेत्ततः साज्यैः स्वादुशीतैः प्रदेहयेत्| अभिष्यन्दीनि भोज्यानि क्लेदनाय च||३२||
🔊 Audio coming soon
സ൦-അനു-പശ്ചാത് ക്ഷാരലേപദാനനിയമിതാത്കാലാദനന്തരം, ക്ഷാരം പ്രമാര്ജനേന-ചൈലാദിനാ, പരിമൃജ്യ-ശോധയിത്വാ, സുദഗ്ധം ക്ഷാരസ്ഥാനമര്ശോര്ബുദാദ്യധിഷ്ഠാനമവഗമ്യ-സമ്യഗ്ദാഹലക്ഷണേന ജ്ഞാത്വാ, തത്-ക്ഷാരദഗ്ധം സ്ഥാനം, ഘൃതമധുലേപിതം കൃത്വാ പയഃപ്രഭൃതിഭിര്നിവാപയേത്-ശീതീകുര്യാത്| തതഃ-അനന്തരം, സ്വാദുശീതൈര്ദ്രവ്യൈഃ-മധുയഷ്ടികാദിഭിഃ, സാജ്യൈഃ-സഘൃതൈഃ, ലേപയേത്| അഭിഷ്യന്ദീനി-സ്രുതിരൂപശ്ലേഷ്മകാരീണി, ഭോജ്യാനി-അന്നപാനാനി മാഷദധ്യാദീനി, ഭോജ്യാനി-ഭക്ഷയിതവ്യാനി| കിമര്ഥമ് ? ക്ലേദനായ-ക്ഷാരദഗ്ധസ്ഥാനവിശരണായ| യതഃ ക്ഷാരദഗ്ധം ക്ലിന്നം സച്ഛീര്യതേ|
Adhikarana sudagdhe~apyashIrNe kRutyam (33-34) · Śloka 34
യദി ച സ്ഥിരമൂലത്വാത്ക്ഷാരദഗ്ധം ന ശീര്യതേ| ധാന്യാമ്ലബീജയഷ്ട്യാഹ്വതിലൈരാലേപയേത്തതഃ||൩൩|| തിലകല്കഃ സമധുകോ ഘൃതാക്തോ വ്രണരോപണഃ| |൩൪|
View original
यदि च स्थिरमूलत्वात्क्षारदग्धं न शीर्यते| धान्याम्लबीजयष्ट्याह्वतिलैरालेपयेत्ततः||३३|| तिलकल्कः समधुको घृताक्तो व्रणरोपणः| |३४|
🔊 Audio coming soon
സ൦-യദി ച ക്ഷാരദഗ്ധമിഭിഷ്യന്ദിഭിരപി ഭോജ്യൈരുപയുക്തൈഃ സ്ഥിരമൂലത്വാത്-ദൃഢമൂലത്വാത്, തദ്രോഗാധിഷ്ഠാനം ന ശീര്യതേ, തതോ ധാന്യാമ്ലസ്യ ബീജം-അവയവവിശേഷഃ, തേന തഥാ മധുകതിലാഭ്യാം ചാലേപയേത്| തിലകല്കോ മധുയഷ്ടിയുക്തോ ഘൃതാന്വിതോ വ്രണസ്യ രോപണഃ|
Adhikarana sudagdhalakShaNam (34) · Śloka 34
| പക്വജമ്ബ്വസിതം സന്നം സമ്യഗ്ദഗ്ധമ്|൩൪|
View original
| पक्वजम्ब्वसितं सन्नं सम्यग्दग्धम्|३४|
🔊 Audio coming soon
സ൦-പക്വജമ്ബൂഫലവദസിതം-കൃഷ്ണം, തഥാ സന്നം-നിമ്രം, സമ്യഗ്ദഗ്ധം സ്ഥാനം വിദ്യാത്|
Adhikarana durdagdhalakShaNam (34-35) · Śloka 35
| വിപര്യയേ||൩൪|| താമ്രതാതോദകണ്ഡ്വാദ്യൈര്ദുര്ദഗ്ധമ്| |൩൫|
View original
| विपर्यये||३४|| ताम्रतातोदकण्ड्वाद्यैर्दुर्दग्धम्| |३५|
🔊 Audio coming soon
സ൦-വിപര്യയേ-പക്വജമ്ബ്വസിതാദിലക്ഷണവിപര്യയേ, തഥാ താമ്രതാതോദകണ്ഡ്വാദ്യൈഃ, ആദിഗ്രഹണാത് ശോഫവിസ്ഫോടാദിഭിഃ, ദുര്ദഗ്ധം സ്ഥാനം വിദ്യാത്|
Adhikarana durdagdhe punardAhaH (35) · Śloka 35
തം പുനര്ദഹേത്| |൩൫|
View original
तं पुनर्दहेत्| |३५|
🔊 Audio coming soon
സ൦-തം-തഥാഭൂതം ജ്ഞാത്വാ, പുനര്ദഹേത്-ഭൂയസ്തത്ര ക്ഷാരം പാതയേത്, ദാഹായ|
Adhikarana atidagdhalakShaNam (35) · Śloka 35
| അതിദഗ്ധേ സ്രവേദ്രക്തം മൂര്ച്ഛാദാഹജ്വരാദയഃ||൩൫||
View original
| अतिदग्धे स्रवेद्रक्तं मूर्च्छादाहज्वरादयः||३५||
🔊 Audio coming soon
സ൦-അതിദഗ്ധേ സതി രക്തം സ്രവേത്| തഥാ, മൂര്ച്ഛാദയോ ജായന്തേ| ആദിഗ്രഹണാദ്വിസര്പശോഫൌഷവിസ്ഫോടാദയോऽപി|
Adhikarana gudAtidagdhalakShaNam (36) · Śloka 36
ഗുദേ വിശേഷാദ്വിണ്മൂത്രസംരോധോऽതിപ്രവര്തനമ്| പുംസ്ത്വോപഘാതോ മൃത്യുര്വാ ഗുദസ്യ ശാതനാദ്ധ്രുവമ്||൩൬||
View original
गुदे विशेषाद्विण्मूत्रसंरोधोऽतिप्रवर्तनम्| पुंस्त्वोपघातो मृत्युर्वा गुदस्य शातनाद्ध्रुवम्||३६||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഗുദേऽതിദഗ്ധേ വിശേഷേണ വിണ്മൂത്രയോഃ സംരോധഃ, തഥാ തയോരേവാതിപ്രവര്തനം കദാചിദ്ഭവതി| വിശേഷഗ്രഹണാത് പൂര്വോക്താ രക്തസ്രാവാദയോऽപി| തഥാ, പുംസ്ത്വോപഘാതഃ-ശുക്രക്ഷയാത്കാന്താഗമനാസാമര്ഥ്യമ്| അഥവാ, ഗുദസ്യ ശാതനാത്-വിദാരണാത്, നിശ്ചയേന മൃത്യുര്ഭവേത്
Adhikarana nAsAtidagdhalakShaNam (37) · Śloka 37
നാസായാം നാസികാവംശദരണാകുഞ്ചനോദ്ഭാവഃ| ഭവേച്ച വിഷയാജ്ഞാനമ്|൩൭|
View original
नासायां नासिकावंशदरणाकुञ्चनोद्भावः| भवेच्च विषयाज्ञानम्|३७|
🔊 Audio coming soon
സ൦-നാസായാം ക്ഷാരാതിദഗ്ധായാം നാസികാവംശസ്യ ദരണാകുഞ്ചനേ ഉദ്ഭവതഃ| തഥാ, വിഷയാജ്ഞാനം-ഗന്ധസ്യാവേദനം ച ഭവേത്|
Adhikarana shrotrAdyatidagdhalakShaNam (37) · Śloka 37
| തദ്വച്ഛ്രോത്രാദികേഷ്വപി||൩൭||
View original
| तद्वच्छ्रोत्रादिकेष्वपि||३७||
🔊 Audio coming soon
സ൦-തദ്വത്-തേന ക്ഷാരാതിദഗ്ധനാസികാവിഷയാജ്ഞാനേന തുല്യം, ക്ഷാരാതിദഗ്ധേഷു ശ്രോത്രാദികേഷു-ശ്രോത്രചക്ഷൂരസനേഷു സ്ഥാനേഷു, വിഷയാജ്ഞാനം സ്യാത്|
Adhikarana atidagdhe pratIkAraH (38-1) · Śloka 1
വിശേഷാദത്ര സേകോऽമ്ലൈര്ലേപോ മധു ഘൃതം തിലാഃ| വാതപിത്തഹരാ ചേഷ്ടാ സര്വൈവ ശിശിരാ ക്രിയാ||൩൮|| അമ്ലോ ഹി ശീതഃ സ്പര്ശേന ക്ഷാരസ്തേനോപസംഹിതഃ| യാത്യാശു സ്വാദുതാം തസ്മാദമ്ലൈര്നിര്വാപയേത്തരാമ്||൩൯|| (വിഷഗ്നിശസ്ത്രാശനിമൃത്യുതുല്യഃ ക്ഷാരോ ഭവേദല്പമതിപ്രയുക്തഃ| സ ധീമതാ സമ്യഗനുപ്രയുക്തോ രോഗാന്നിഹന്യാദിചിരേണ ഘോരാന്)||൧||
View original
विशेषादत्र सेकोऽम्लैर्लेपो मधु घृतं तिलाः| वातपित्तहरा चेष्टा सर्वैव शिशिरा क्रिया||३८|| अम्लो हि शीतः स्पर्शेन क्षारस्तेनोपसंहितः| यात्याशु स्वादुतां तस्मादम्लैर्निर्वापयेत्तराम्||३९|| (विषग्निशस्त्राशनिमृत्युतुल्यः क्षारो भवेदल्पमतिप्रयुक्तः| स धीमता सम्यगनुप्रयुक्तो रोगान्निहन्यादिचिरेण घोरान्)||१||
🔊 Audio coming soon
സ൦-തസ്മിന്നതിക്ഷാരദഗ്ധേ വിശേഷേണാമ്ലൈഃ-കാഞ്ചികാദിഭിഃ, സേകോ ഹിതഃ| മധുഘൃതതിലാശ്ച ലേപ ഇഷ്ടഃ| തഥാ സര്വൈവ ച ശിശിരാ ക്രിയാ വാതപിത്തഹരാ ചേഷ്ടാ| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (സൂ. അ.൩൯)- "പായയേതാതിയോഗേऽത്ര തം ശീഘ്രം സഘൃതം ദധി| സഗുഡം വാ ദധിസരം തൈലം വാ സസിതോപലമ്||" ഇതി| അമ്ല ഇത്യാദി| തസ്മാദ്ധേതോഃ ക്ഷാരദഗ്ധമമ്ലൈഃ-കാഞ്ജികാദിഭിഃ, നിര്വാപയേത്തരാമ്| യസ്മാദമ്ലഃ ശീതഃ സ്പര്ശേന| തേന ച-അമ്ലേന, ക്ഷാര ഉപസംഹിതോ-യുക്തഃ, ആശ്വേവ കടുകലവണഭൂയിഷ്ഠതാമ് ത്യക്ത്വാ സ്വാദുതാം യാതി| തരാംഗ്രഹണമതിശയേനാമ്ലൈര്നിര്വാപയേത് ദേശസാത്യ്മാനുരോധാത് കദാചിത് ക്ഷീരാദിഭിരപീതി ഗമയതി| ഇതി ക്ഷാരവിധിഃ| അഗ്നികര്മവിധിമാഹ-
Adhikarana agniprashaMsA (40) · Śloka 40
അഗ്നിഃ ക്ഷാരാദപി ശ്രേഷ്ഠസ്തദ്ദഗ്ധാനാമസമ്ഭവാത്| ഭേഷജക്ഷാരശസ്ത്രൈശ്ച ന സിദ്ധാനാം പ്രസാധനാത്||൪൦||
View original
अग्निः क्षारादपि श्रेष्ठस्तद्दग्धानामसम्भवात्| भेषजक्षारशस्त्रैश्च न सिद्धानां प्रसाधनात्||४०||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ക്ഷാരാദപ്യഗ്നേഃ പ്രശസ്യതരത്വമ്| കുതഃ ? തേന-അഗ്നിനാ, ദഗ്ധാനാം രോഗാണാമര്ശഃപ്രഭൃതിനാമസമ്ഭവാത്| ഭൂയോऽഗ്നിദഗ്ധോ രോഗഃ പ്രരോഹം ന യാതി, മൂലാദുന്മൂലനാദിത്യര്ഥഃ| ഭേഷജക്ഷാരശസ്ത്രൈശ്ച യേ രോഗാ ന ശാന്താസ്തേഷാം വഹ്നിനാ സാധനാത് ജ്വലനോ ജ്യായാന്|
Adhikarana agnidAhyAnya~ggAni (41) · Śloka 41
ത്വചി മാംസേ സിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിഷു സ യുജ്യതേ| |൪൧|
View original
त्वचि मांसे सिरास्नायुसन्ध्यस्थिषु स युज्यते| |४१|
🔊 Audio coming soon
സ൦-സഃ-അഗ്നിദാഹഃ ത്വഗാദിഷു യുജ്യതേ|
Adhikarana tvagdAha viShayaH tvagdAhasAdhanAni (41-42) · Śloka 42
| മഷാങ്ഗഗ്ലാനിമൂര്ധാര്തിമന്ഥകീലതിലാദിഷു||൪൧|| ത്വഗ്ദാഹോ വര്തിഗോദന്തസൂര്യകാന്തശരാദിഭിഃ| |൪൨|
View original
| मषाङ्गग्लानिमूर्धार्तिमन्थकीलतिलादिषु||४१|| त्वग्दाहो वर्तिगोदन्तसूर्यकान्तशरादिभिः| |४२|
🔊 Audio coming soon
സ൦-തത്ര മഷാദിഷു രോഗേഷു ത്വഗ്ദാഹഃ കാര്യോ വര്ത്യാദിഭിഃ| വര്തിഃ-പിചുവര്തിഃ| ആദിഗ്രഹണാദന്യേഷ്വപി ക്ഷുദ്രോഗാധ്യായോക്തേഷു ത്വഗ്ദാഹോ യോജ്യഃ| ശരാദിഭിരിത്യാദിഗ്രഹണാദന്യൈരപി ദേശാന്തരപ്രസിദ്ധൈസ്ത്വഗ്ദാഹഃ കാര്യഃ|
Adhikarana mAMsadAhaviShayaH mAMsadAhasAdhanAni (42-43) · Śloka 43
| അര്ശോഭഗന്ദരഗ്രന്ഥിനാഡീദുഷ്ടവ്രണാദിഷു||൪൨|| മാംസദാഹോ മധുസ്നേഹജാമ്ബവൌഷ്ഠഗുഡാദിഭിഃ| |൪൩|
View original
| अर्शोभगन्दरग्रन्थिनाडीदुष्टव्रणादिषु||४२|| मांसदाहो मधुस्नेहजाम्बवौष्ठगुडादिभिः| |४३|
🔊 Audio coming soon
സ൦-അര്ശഃപ്രഭൃതിഷു രോഗേഷു മധുസ്നേഹാദിഭിര്മാംസദാഹഃ കാര്യഃ| ആദിഗ്രഹണേനാര്ബുദഗണ്ഡമാലാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| തത്ര കദാചിന്മധുനാ, കദാചിത്പൃഥക്സ്നേഹൈഃ, കദാചിജ്ജാമ്ബവൌഷ്ഠേന, ജാമ്ബവൌഷ്ഠഃ-ശലാകാവിശേഷോ യന്ത്രവിധാവുക്തഃ (ഹൃ. സൂ. അ. ൨൫|൨൬) യേന ക്ഷാരോ ദീയതേ, കദാചിദ്ഗുഡേന, കദാചിദേവംപ്രായേണാന്യേനാപി ദേശവിശേഷപ്രസിദ്ധേന|
Adhikarana sirAdidAhaviShayaH sirAdidAhasAdhanAniss (43-44) · Śloka 44
| ശ്ലിഷ്ടവര്ത്മന്യസൃക്സ്രാവനീല്യസമ്യഗ്വ്യധാദിഷു||൪൩|| സിരാദിദാഹസ്തൈരേവ| |൪൪|
View original
| श्लिष्टवर्त्मन्यसृक्स्रावनील्यसम्यग्व्यधादिषु||४३|| सिरादिदाहस्तैरेव| |४४|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ശ്ലിഷ്ടവര്ത്മാദിഷു സിരാദിദാഹഃ കാര്യഃ| തൈരേവ-മധുസ്നേഹാദിഭിഃ|
Adhikarana agnidAhaniShedhaH (44) · Śloka 44
ന ദഹേത്ക്ഷാരവാരിതാന്| അന്തഃശല്യാസൃജോ ഭിന്നകോഷ്ഠാന് ഭൂരിവ്രണാതുരാന്||൪൪||
View original
न दहेत्क्षारवारितान्| अन्तःशल्यासृजो भिन्नकोष्ठान् भूरिव्रणातुरान्||४४||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ക്ഷാരവാരിതാന് ന ദഹേത്| ന കേവലം യേഷു ക്ഷാരോ വാരിതസ്താന് ന ദഹേത്, യാവദന്തഃശല്യം തഥാऽന്തര്ലോഹിതം യേഷാം താന്, തഥാ ഭിന്നഃ-ശസ്ത്രാദിനാ, കോഷ്ഠഃ-ശരീരമധ്യോ, യേഷാം താന്, തഥാ ഭൂരിഭിര്വ്രണൈരാര്താന് [ ച ന ദഹേത് ]|൦
Adhikarana dAhAnantaraM kRutyam (45) · Śloka 45
സുദഗ്ധം ഘൃതമധ്വക്തം സ്നിഗ്ധശീതൈഃ പ്രദേഹയേത്| |൪൫|
View original
सुदग्धं घृतमध्वक्तं स्निग्धशीतैः प्रदेहयेत्| |४५|
🔊 Audio coming soon
സ൦-സുദഗ്ധം-അഗ്നിനാ രോഗാധിഷ്ഠാനം ജ്ഞാത്വാ, ഘൃതമധുഭ്യാമഭ്യക്തം കൃത്വാ, സ്നിഗ്ധശീതൈഃ- മധുയഷ്ടിശാലിമൂലാദിഭിഃ, പ്രലേപയേത്|
Adhikarana sudagdhalakShaNam (45-46) · Śloka 46
| തസ്യ ലിങ്ഗം സ്ഥിതേ രക്തേ ശബ്ദവല്ലസികാന്വിതമ്||൪൫|| പക്വതാലകപോതാഭം സുരോഹം നാതിവേദനമ്| |൪൬|
View original
| तस्य लिङ्गं स्थिते रक्ते शब्दवल्लसिकान्वितम्||४५|| पक्वतालकपोताभं सुरोहं नातिवेदनम्| |४६|
🔊 Audio coming soon
സ൦-തസ്യേത്യനേന സുദഗ്ധം സ്ഥാനം പരാമൃശ്യതേ| തസ്യ-സുദഗ്ധസ്യ സ്ഥാനസ്യ, ലിങ്ഗം-ലക്ഷണം, സ്ഥിതേ രക്തേ-ദഹ്യമാനാവസ്ഥാപ്രവൃത്താസൃജി നിവൃത്തേ സതി, ശബ്ദവത്-ബുദ്ബുദശബ്ദവത്, തത്സ്ഥാനം ഭവേത്| തഥാ, ലസികാന്വിതമ്| ലസികാ-കുശശസ്ത്രാദിവിക്ഷതേ പ്രഥമം യാ ദൃശ്യതേ ജലലവാകൃതിഃ| തഥാ, പക്വതാലഫലസദൃശമ്, കദാചിത്കപോതസദൃശമ്| സുഖേന രോഹതി-സുരോഹമ്| തഥാ, നാതിവേദനം-ന തീവ്രരുക്|
Adhikarana durdagdhAtidagdhayorlakShaNam (46) · Śloka 46
| പ്രമാദദഗ്ധവത്സര്വം ദുര്ദഗ്ധാത്യര്ഥദഗ്ധയോഃ||൪൬||
View original
| प्रमाददग्धवत्सर्वं दुर्दग्धात्यर्थदग्धयोः||४६||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ദുര്ദഗ്ധാത്യര്ഥദഗ്ധയോഃ പ്രമാദദഗ്ധേന തുല്യം സര്വം ലക്ഷണം ബോധ്യമ്| ന ച ലക്ഷണമന്തരേണൈതത്സമ്യഗ്ജ്ഞായത ഇതി തല്ലക്ഷണാര്ഥം ഭേദാന്തരദര്ശനാര്ഥം വാऽऽഹ-
Adhikarana pramAdadagdhaBedAH (47) · Śloka 47
ചതുര്ധാ തത്തു തുച്ഛേന സഹ| |൪൭|
View original
चतुर्धा तत्तु तुच्छेन सह| |४७|
🔊 Audio coming soon
സ൦-തത്-പ്രമാദദഗ്ധം, ചതുഷ്പ്രകാരമ്| കഥമ് ? തുച്ഛേന-തുച്ഛദഗ്ധലക്ഷണേന, സഹ| അവിമൃശ്യദഗ്ധം ഹി കദാചിത് സമ്യഗ്ദഗ്ധലക്ഷണം, കദാചിദ്ദുര്ദഗ്ധലക്ഷണമ്, കദാചിദതിദഗ്ധലക്ഷണമ്, കദാചിച്ച തുച്ഛദഗ്ധലക്ഷണം സ്യാത്|
Adhikarana tucCalakShaNam (47) · Śloka 47
തുഛസ്യ ലക്ഷണമ്| ത്വഗ്വിവര്ണാഷ്യതേऽത്യര്ഥം ന ച സ്ഫോടസമുദ്ഭവഃ||൪൭||
View original
तुछस्य लक्षणम्| त्वग्विवर्णाष्यतेऽत्यर्थं न च स्फोटसमुद्भवः||४७||
🔊 Audio coming soon
സ൦-തുച്ഛസ്യ-തുച്ഛദഗ്ധസ്യ ലക്ഷണമിതി കാര്യേ കാരണോപചാരാദേവമുക്തമ്| ത്വഗിത്യാദി| ത്വഗ്വിവര്ണാ| സത്യത്യര്ഥമുഷ്യതേ-രുജ്യതേ, ന ച സ്ഫോടാനാം സമുദ്ഭൂതിരിതി തുച്ഛദഗ്ധസ്ഥാനസ്യ ലക്ഷണമ്| യത്കിഞ്ചിന്മാത്രമേവാഗ്നിനാ സ്പൃഷ്ടം തത്തുച്ഛദഗ്ധമിത്യുച്യതേ|
Adhikarana durdagdhalakShaNam (48) · Śloka 48
സസ്ഫോടദാഹതീവ്രോഷം ദുര്ദഗ്ധമ്| |൪൮|
View original
सस्फोटदाहतीव्रोषं दुर्दग्धम्| |४८|
🔊 Audio coming soon
സ൦-യത്ര പ്രദേശേ സ്ഫോടാനാമുദ്ഭവോ ദാഹയുക്താ തീവ്രാ ഊഷാരുജാ, ജായതേ, തദ്ദുര്ദഗ്ധം രോഗാധിഷ്ഠാനം വിദ്യാത്|
Adhikarana atidagdhalakShaNam (48-49) · Śloka 49
അതിദാഹതഃ| മാംസലമ്ബനസങ്കോചദാഹധൂപനവേദനാഃ||൪൮|| സിരാദിനാശസ്തൃണ്മൂര്ച്ഛാവ്രണഗാമ്ഭീര്യമൃത്യവഃ| |൪൯|
View original
अतिदाहतः| मांसलम्बनसङ्कोचदाहधूपनवेदनाः||४८|| सिरादिनाशस्तृण्मूर्च्छाव्रणगाम्भीर्यमृत्यवः| |४९|
🔊 Audio coming soon
സ൦-അതിദാഹാദ്രോഗാധിഷ്ഠാനസ്യ മാംസലമ്ബനാദയഃ സ്യുഃ| [ സങ്കോചഃ-സിരാദീനാമ്| ധൂപനം-ധൂമായനമ്| വേദനാ-രുജാ| സിരാദീനാം നാശോ-വ്യാപത്| വ്രണഗാമ്ഭീര്യം-ഗമ്ഭീരവ്രണതാ| മൃത്യുഃ-മരണം ച| ]സമ്യഗ്ദഗ്ധലിങ്ഗം തൂക്തമേവ "തസ്യ ലിങ്ഗം സ്ഥിതേ രക്തേ" (ശ്ലോ.൪൫) ഇത്യാദിനാ| തസ്മാത്തത്പുനര്ന നിര്ദിഷ്ടമ്| അധുനാ ചതുര്വിധസ്യാസ്യ ചികിത്സിതമാഹ-
Adhikarana tucCasyauShadham (49-50) · Śloka 50
| തുച്ഛസ്യാഗ്നിപ്രതപനം കാര്യമുഷ്ണം ച ഭേഷജമ്||൪൯|| സ്ത്യാനേऽസ്ത്രേ വേദനാऽത്യര്ഥം വിലീനേ മന്ദതാ രുജഃ| |൫൦|
View original
| तुच्छस्याग्निप्रतपनं कार्यमुष्णं च भेषजम्||४९|| स्त्यानेऽस्त्रे वेदनाऽत्यर्थं विलीने मन्दता रुजः| |५०|
🔊 Audio coming soon
സ൦-തുച്ഛദഗ്ധസ്യാഗ്നിനാ പ്രതപനം കാര്യമ്| തഥാ, ഉഷ്ണമ് ഭേഷജം-ഔഷധമ്| രക്തസ്യ വിലയനാര്ഥമേതത്| യതസ്തുച്ഛദഗ്ധേऽവശ്യം സ്ത്യാനമസൃഗ്ഭവതീതി യുക്ത്യാ പ്രതിപാദയന്നാഹ-സ്ത്യാനേऽസ്ത്ര ഇത്യാദി| ലോഹിതേ സ്ത്യാനേ സത്യതിശയേന രുഗ്ഭവതി| വിലീനേ രക്തേ പീഡായാ മന്ദതാ-മന്ദത്വം ഭവതി| അതസ്തുച്ഛദഗ്ധേऽഗ്നി പ്രതപനം യോജ്യമ്|
Adhikarana durdagdhasyauShadham (50) · Śloka 50
| ദുര്ദഗ്ധേ ശീതമുഷ്ണം ച യുഞ്ജ്യാദാദൌ തതോ ഹിമമ്||൫൦||
View original
| दुर्दग्धे शीतमुष्णं च युञ्ज्यादादौ ततो हिमम्||५०||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ദുര്ദഗ്ധേ ശീതമുഷ്ണം ച പര്യായേണൌഷധമ്| തത്രാദൌ-പ്രഥമം, ഹിമം ഭേഷജം യുഞ്ജ്യാത്|
Adhikarana samyagdagdhasyauShadham (51) · Śloka 51
സമ്യഗ്ദഗ്ധേ തവക്ഷീരിപ്ലക്ഷചന്ദനഗൈരികൈഃ| ലിമ്പേത്സാജ്യാമൃതൈരൂര്ധ്വം പിത്തവിദ്രധിവത്ക്രിയാ||൫൧||
View original
सम्यग्दग्धे तवक्षीरिप्लक्षचन्दनगैरिकैः| लिम्पेत्साज्यामृतैरूर्ध्वं पित्तविद्रधिवत्क्रिया||५१||
🔊 Audio coming soon
സ൦-സമ്യഗ്ദഗ്ധേ തവക്ഷീര്യാദിഭിലേപയത്| കിമ്ഭൂതൈഃ ? സാജ്യാമൃതൈഃ-ഘൃതഗുഡൂചീയുക്തൈഃ| ആദാവിത്യത്രാപി യോജ്യമ്| ആദൌ തൈര്ലേപയേത്, ഊര്ധ്വം-അനന്തരം, പിത്തവിദ്രധിവത് ക്രിയാ കാര്യേതി ശേഷഃ|
Adhikarana atidagdhasyauShadham (52) · Śloka 52
അതിദഗ്ധേ ദ്രുതം കുര്യാത്സര്വം പിത്തവിസര്പവത്| |൫൨|
View original
अतिदग्धे द्रुतं कुर्यात्सर्वं पित्तविसर्पवत्| |५२|
🔊 Audio coming soon
സ൦-അതിദഗ്ധേ ദ്രുതം-ശീഘ്രമേവ, സര്വം-ബഹിരന്തശ്ച ഭേഷജം, പിത്തവിസര്പ ഇവ കുര്യാത്|
Adhikarana snehadagdhasyauShadham (52-1) · Śloka 1
| സ്നേഹദഗ്ധേ ഭൃശതരം രൂക്ഷം തത്ര തു യോജയേത്||൫൨|| (ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നയോ യസ്മാന്മൃത്യോഃ പരമമായുധമ്| അപ്രമത്തോ ഭിഷക് തസ്മാത്താന് സമ്യഗവചാരയേത്)||൧||
View original
| स्नेहदग्धे भृशतरं रूक्षं तत्र तु योजयेत्||५२|| (शस्त्रक्षाराग्नयो यस्मान्मृत्योः परममायुधम्| अप्रमत्तो भिषक् तस्मात्तान् सम्यगवचारयेत्)||१||
🔊 Audio coming soon
സ൦-സ്നേഹദഗ്ധേऽതിതരാം രൂക്ഷം യോജയേത്| [ഭൃശതരം രൂക്ഷം ചാത്ര ഭേഷജം തത്ര തു യോജയേത്| തുശബ്ദാന്ന കേവലം ] ഭൃശതരഗ്രഹണാച്ച ബാഹുല്യേന രൂക്ഷം [ പ്രലേപാദി തത്ര യോജയേത് കിന്തു ] ദേഹദേശാദിസാത്മ്യവശാത്സ്നിഗ്ധമപി യഥാവസ്ഥം യഥായോഗം യോജയേത്|
Adhikarana sUtrasthanasyopasaMhAraH (30) · Śloka 30
സമാപ്യതേ സ്ഥാനമിദം ഹൃദയസ്യ രഹസ്യവത്| അത്രാര്ഥാഃ സൂത്രിതാഃ സൂക്ഷ്മാഃ പ്രതന്യന്തേ ഹി സര്വതഃ||൫൩|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ക്ഷാരാഗ്നികര്മ- വിധിര്നാമ ത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൦||
View original
समाप्यते स्थानमिदं हृदयस्य रहस्यवत्| अत्रार्थाः सूत्रिताः सूक्ष्माः प्रतन्यन्ते हि सर्वतः||५३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने क्षाराग्निकर्म- विधिर्नाम त्रिंशत्तमोऽध्यायः||३०||
🔊 Audio coming soon
സ൦-വക്തവ്യം യദ്വസ്തു തസ്യ സര്വസ്യൈവോക്തത്വാദിദം സ്ഥാനം സമാപ്യതേ-നിഷ്പാദ്യതേ| കിമ്ഭൂതം സ്ഥാനമ് ? രഹസ്യവത്, രഹസ്യം-അത്യര്ഥം ഗുഹ്യരൂപം, തദ്യസ്യാസ്തി തദ്രഹസ്യവത്| കസ്യ സ്ഥാനമ് ? ഹൃദയസ്യ| ഹൃദയശബ്ദേനാഷ്ടാങ്ഗഹൃദയമുപലക്ഷ്യതേ, യഥാ-സത്യഭാമാ ഭാമേതി| കുത ഏതത്സ്ഥാനം രഹസ്യവത് ? ഇത്യാഹ- സം-യസ്മാദത്ര-സ്ഥാനേ, അര്ഥാഃ സൂത്രിതാഃ-സൂചിതാഃ| കിമ്ഭൂതാഃ ? സൂക്ഷ്മാഃ,-തീക്ഷ്ണതരമതിസമധിഗമ്യാഃ| യതസ്തേ ഏവാര്ഥാഃ സര്വസ്മിംസ്തന്ത്രേ പ്രതന്യന്തേ-വിസ്താര്യന്തേ| തസ്മാദിദം സ്ഥാനം തന്ത്രസമ്ബന്ധിനാമന്യസ്ഥാനാനാം രഹസ്യവദിത്യുക്തമിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീ- കായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ക്ഷാരാഗ്നികര്മവിധി- ര്നാമ ത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൩൦||