30. kṣārāgnikarmavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అతోఽనంతరం క్షారాగ్నికర్మవిధిరారభ్యతే| యథైవ హి శస్త్రేణ పాటనాదీని కృత్వా తత్సాధ్య ఆమయ ఉపక్రమ్యతే, తథైవ క్షారాగ్నిభ్యామిత్యాహ-

Adhikarana kShArAgnikarmavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతః క్షారాగ్నికర్మవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2|

సం-క్షారశ్చాగ్నిశ్చ క్షారాగ్నీ, తయోః కర్మ క్షారాగ్నికర్మ, తస్య విధిః| శేషం పూర్వవత్| క్షారస్య బాహ్యాభ్యంతరోపయోగిత్వేన పూర్వముపన్యాసః|

Adhikarana kShAraprashaMsA (1-2) · Śloka 2

సర్వశస్త్రానుశస్త్రాణాం క్షారః శ్రేష్ఠో బహూని యత్| ఛ్హేద్యభేద్యాదికర్మాణి కురుతే విషమేష్వపి||1|| దుఃఖావచార్యశస్త్రేషు తేన సిద్ధిమయాత్సు చ| అతికృచ్ఛ్హ్రేషు రోగేషు యచ్చ పానేఽపి యుజ్యతే||2||

స 0 -సర్వాణి చ తాని శస్త్రాణ్యనుశస్త్రాణి చ తాన్యేవం, తేషాం సర్వశస్త్రానుశస్త్రాణాం మధ్యే క్షారః శ్రేష్ఠో జ్యాయాన్| కుతోఽస్య శ్రేష్ఠతా ? ఇత్యాహ-యత్-యస్మాత్, బహూని ఛ్హేద్యభేద్యాదీని కర్మాణ్యసౌ కరోతి| ఆదిశబ్దేన లేఖనపాటనాదిపరిగ్రహః| విషమేష్వపి-దేహదేశేషు| దుఃఖావచార్యశస్త్రేషు-నాసార్శోర్బుదాదిషు, దుఃఖేనావచారయితుం శక్యం శస్త్రం యేషు తేషు| అపిశబ్దాత్ సమేష్వపి దేహదేశేషు యుజ్యతే| తేన చ-శస్త్రేణ చ, సిద్ధిమయాత్సు-అసిధ్యత్సు దుష్టవ్రణేషు బహుశః ప్రకోపిషు| కింభూతేషు ? అతికృచ్ఛ్హ్రేషు-అతిదుఃఖసాధ్యేషు దుష్టవ్రణాదిషు| చశబ్దాదన్యేష్వపి రోగోష్వసౌ క్షారౌ యుజ్యతే-యోగ్యః సంపద్యతే, తతోఽపి హేతోః క్షారః శ్రేష్ఠః| యచ్చేతి| యస్మాచ్చ క్షారః పానవిషయేఽపి యుజ్యతే శరీరాంతఃస్థితరోగశాంత్యై| అపిశబ్దాద్బాహ్యేఽపి బాహ్యస్థితరోగశాంత్యై లేపే స యుజ్యతే|

Adhikarana antaH parimArjanasya viShayaH (3) · Śloka 3

అధునా క్షారస్య పేయలేపవిషయవిభాగం దర్శయతి- స పేయోఽర్శోగ్నిసాదాశ్మగుల్మోదరగరాదిషు| |3|

స0-సః-క్షారః, అర్శఃసు విషయే పేయః| తథాఽగ్నిసాదే, తథాశ్మర్యాం, గుల్మాదిషు చ| ఆదిగ్రహణాదానాహశూలాదిషు చ|

Adhikarana bahiH parimArjanasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| యోజ్యః సాక్షాన్మషశ్విత్రబాహ్యార్శఃకుష్ఠసుప్తిషు||3|| భగందరార్బుదగ్రంథిదుష్టనాడీవ్రణాదిషు| |4|

సం-స క్షారో యోజ్యః సాక్షాత్-లేపనేన, మషాదిషు| ఆదిగ్రహణాత్ చర్మకీలవర్త్మతిలకాదిపరిగ్రహః|

Adhikarana dvayorapi kShArayorniShedhaH (4-8) · Śloka 8

| న తూభయోఽపి యోక్తవ్యః పిత్తే రక్తే చలేఽబలే||4|| జ్వరేఽతిసారే హన్మూర్ధరోగే పాండ్వామయేఽరుచౌ| తిమిరే కృతసంశుద్ద్ధౌ శ్వయథౌ సర్వగాత్రగే||5|| భీరుగర్భిణ్యృతుమతీప్రోద్వృత్తఫలయోనిషు| అజీర్ణేఽన్నే శిశౌ వృద్ధే ధమనీసంధిమర్మసు||6|| తరుణాస్థిసిరాస్నాయుసేవనీగలనాభిషు| దేశేఽల్పమాంసే వృషణమేఢ్రస్రోతోనఖాంతరే||7|| వర్త్మరోగాదృతేఽక్ష్ణోశ్చ శీతవర్షోష్ణదుర్దినే| |8|

సం-పానలేపనభేదేన ద్విధోఽపి క్షారః పిత్తాదౌ న యోక్తవ్యః| చలే-వాతే| అబలే-ప్రాణాహీనే| { జ్వరే, అతిసారే, హృద్రోగే, మూర్ధరోగే, పాండ్వామయే-పాండురోగే, అరుచౌ-అరోచకే, కృతసంశుద్ధౌ-కృతవమనవిరేకే, శ్వయథౌ సర్వగాత్రగే-సర్వాంగే శూనే, తథా భీరౌ, గర్భిణ్యాం, ఋతుమత్యాం, } ప్రోద్వృత్తఫలయోనిః-వక్ష్యమాణా ఉత్తరతంత్రే గుహ్యరోగవిజ్ఞానే| ప్రకర్షేణోద్వృత్తం ఫలం-రజోరూపం, యస్యా యోనేః సా ప్రోద్వృత్తఫలయోనిః| రజ ఏవ ఫలం గర్భాఖ్యఫలసాధనోపాయత్వాత్| ప్రోద్వృత్తఫలయోనేర్లక్షణముక్తం, యథా (హృ. ఉ. అ. 33|33)-"వేగోదావర్తనాద్యోనిం ప్రపీడయతి మారుతః| సా ఫేనిలం రజః కృచ్ఛ్హ్రాదుదావృత్తం విముంచతి|| ఇయం వ్యాపదుదావృత్తా" ఇత్యాది| తథా శిశౌ-బాలే, వృద్ధే-గతవయసి| తథా ధమన్యాదిషు శరీరదేశేషు, దేశేఽల్పమాంసే-ఖల్పపిశితే| తథా, వృషణాదిషు శరీరదేశేషు| తథా, అక్ష్ణోః-నేత్రయోః వర్త్మరోగం వర్జయిత్వాఽన్యత్ర క్షారో న ప్రయోజ్యః| వర్త్మరోగే తు క్షారో యోజ్య ఏవ| శీతవర్షోష్ణా ఇతి హేమంతశిశిరప్రావృడ్గ్రీష్మాః, దుర్దినం-మేఘాద్యాకులదివసం, ఏషు క్షారో న యోజ్యః|

Adhikarana bahiH parimArjanasya dahanavidhiH galanavidhiH pAkavidhiH (8-20) · Śloka 20

అధునా క్షారక్రియామాహ | కాలముష్కకశమ్యాకకదలీపారిభద్రకాన్||8|| అశ్వకర్ణమహావృక్షపలాశాస్ఫోతవృక్షకాన్| ఇంద్రవృక్షార్కపూతీకనక్తమాలాశ్వమారకాన్||9|| కాకజంఘామపామార్గమగ్నిమంథాగ్నితిల్వకాన్| సార్ద్రాన్ సమూలశాఖాదీన్ ఖండశః పతికల్పితాన్||10|| కోశాతకీశ్చతస్రశ్చ శూకం నాలం యవస్య చ| నివాతే నిచయీకృత్య పృథక్ తాని శిలాతలే||11|| ప్రక్షిప్య ముష్కకచయే సుధాశ్మాని చ దీపయేత్| తతస్తిలానాం కుతలైర్దగ్ధ్వాఽగ్నౌ విగతే పృథక్||12|| కృత్వా సుధాశ్మనాం భస్మ ద్రోణం త్వితరభస్మనః| ముష్కకోత్తరమాదాయ ప్రత్యేకం జలమూత్రయోః||13|| గాలయేదర్ధభారేణ మహతా వాససా చ తత్| యావత్పిచ్ఛ్హిలరక్తాచ్ఛ్హస్తీక్ష్ణో జాతస్తదా చ తం||14|| గృహీత్వా క్షారనిష్యందం పచేల్లౌహ్యాం విఘట్టయన్| పచ్యమానే తతస్తస్మింస్తాః సుధాభస్మశర్కరాః||15|| శుక్తీః క్షీరపకం శంఖానాభీశ్చాయసభాజనే| కృత్వాఽగ్నివర్ణాంబహుశః క్షారోత్థే కుడవోన్మితే||16|| నిర్వాప్య పిష్ట్వా తేనైవ ప్రతీవాపం వినిక్షిపేత్| శ్లక్ష్ణం శకృద్దృక్షశిఖిగృధ్రకంకకపోతజం||17|| చతుష్పాత్పక్షిపిత్తాలమనోహ్వాలవణాని చ| పరితః సుతరాం చాతో దర్వ్యా తమవఘట్టయేత్||18|| సబాష్పైశ్చ యదోత్తిష్ఠేద్బుద్బుదైర్లేహవద్ధనః| అవతార్య తదా శీతో యవరాశావయోమయే||19|| స్థాప్యోఽయం మధ్యమః క్షారో| |20|

సం-కాలముష్కకో-మోక్షః| అశ్వకర్ణః-కుశికః| మహావృక్షః-స్నుహీ| ఆస్ఫోతో-గిరికర్ణికా| వృక్షకో-నందీవృక్షః| ఇంద్రవృక్షః-కుటజః| పూతీకః-పూతీకరంజః| నక్తమాలః-కరంజః| అశ్వమారః-కరవీరః| కాలముష్కకాదీన్ మూలాదిసహితాన్ ఖండం ఖండం కల్పితాన్-పరశ్వాదినా ఛ్హిన్నాన్| తథా కోశాతకీశ్చతస్రో, యవస్య చ శూకం నాలం-యవస్య శూకో నాలోఽవయవో భవతి, తాంశ్చ నివాతే దేశే శిలాతలే-శిలాపృష్ఠే, పృథక్ ముష్కకాదీన్నిచయీకృత్య, ముష్కకచయే చ సుధాశ్మాని-సుధాశర్కరాః, ప్రక్షిప్య దీపయేత్-జ్వాలయేత్| కైః ? తిలానాం కుతలైః-కాండైః| సుధాశ్మాని చేతి నపుంసకత్వం చింత్యం| పృథగ్దీపనే చైషామచింత్యప్రభావః| ఏవం తాని దగ్ధ్వాఽనంతరమగ్నౌ విగతే సుధాశ్మనాం భస్మ ద్రోణం పృథక్కృత్వా-వ్యస్తం సంస్థాప్య, ఇతరభస్మనః-శమ్యాకాదిద్రవ్యభస్మనో, ద్రోణమాదాయ-గృహీత్వా| కింభూతం ద్రోణం ? ముష్కక ఉత్తరః-అధికో, యస్య తమాదాయ, జలమూత్రయోః ప్రత్యేకమర్ధభారేణ తత్-భస్మ, గాలయేత్| కథం గాలయేత్ ? మహతా-విస్తీర్ణేన, వాససా| కియంతం కాలం ? యావత్ క్షారనిష్యందః-క్షారస్రావః, పిచ్ఛ్హిలరక్తాచ్ఛ్హస్తథా తీక్ష్ణో జాతః-సంపన్నః, తదా-తస్మింకాలే, తం-క్షారనిష్యందం, గృహీత్వా లౌహ్యాం స్నేహపాకవిధినా పచేత్| కిం కుర్వన్ ? దర్వ్యా-ఖజకసంజ్ఞయా, విఘట్టయన్-ఆలోడయన్| తతః-అనంతరం, తస్మిన్-క్షారనిష్యందే, పచ్యమానే తాః-ప్రాక్ స్థాపితాః సుధాభస్మశర్కరాః, { యా ముష్కకమధ్యే ప్రక్షిప్య దత్తాః,} తథా శుక్తీః-ప్రాణివిశేషాస్థీని, తథా క్షీరపకం-ప్రలేపకం (?) ఖటికాసంజ్ఞం, తథా శంఖనాభీశ్చాగ్నివర్ణాన్ కృత్వా, క్షారోత్థే-క్షారనిష్యందే, కుడవోన్మితే-పలాష్టకపరిమాణే క్వథితక్షారోత్థే, ఆయసభాజనే- తీక్ష్ణలోహపాత్రగతే, బహుశః-బహూన్ వారాన్, నిర్వాప్య-శీతీకృత్య, తేనైవ-క్షారనిష్యందేన, దృషది పిష్ట్వా తస్మింపచ్యమానే క్షారనిష్యందే, ప్రతీవాపం వినిక్షిపేత్| ద్రవద్రవ్యే ద్రవ్యాంతరం శ్లక్ష్ణపిష్టం దీయతే స ప్రతీవాప ఉచ్యతే| న చ కేవలమేష ఏవ ప్రతీవాపత్వేన క్షేప్తవ్యో యావత్ దక్షాదీనామపి శకృత్ శ్లక్ష్ణం కృత్వా వినిక్షిపేత్| దక్షః-కుక్కుటః| (శిఖీ-మయూరః| గృధ్రః-శ్యేనః| కంకకపోతకౌ-పక్షిణౌ| } తథా చతుష్పదాం-గవాదీనాం, తథా పక్షిణాం పిత్తం, తథా హరితాలమనోహ్వాలవణాని చ { అలం-హరితాలం| మనోహ్వా-మనఃశిలా| లవణం-సైంధవాది| ఏతాని } శ్లక్ష్ణాని కృత్వా ప్రతీవాపం వినిక్షిపేత్| అతః-ప్రతీవాపాదనంతరం, పరితః-సమంతాత్, దర్వ్యా తమవఘట్టయేత్| సబాష్పైరిత్యాది| యదా-యస్మిన్ కాలే, స క్షారనిష్యందః సబాష్పైః-సోష్మభిః, బుద్బుదైర్ఘనో లేహ ఇవోత్తిష్ఠేత్-ఉద్గచ్ఛ్హేత్, యదా {సాంద్రతయా పచ్యమానః సన్ లేహతుల్యో } దర్వీప్రలేపీ స్యాదిత్యర్థః| తదా-తస్మిన్ కాలే అయోమయే-లోహభాండే, స్థితో యవరాశౌ స్థాప్యః| కిం కృత్వా ? అవతార్య చుల్లీతః, తథా శీతః సన్| అయం మధ్యమః క్షారః|

Adhikarana mRudutIkShNakShArayorvisheShaH (20-22) · Śloka 22

న తు పిష్ట్వా క్షిపేన్మృదౌ| నిర్వాప్యాపనయేత్తీక్ష్ణే పూర్వవత్ ప్రతివాపనం||20|| తథా లాంగలికాదంతిచిత్రకాతివిషావచాః| స్వర్జికాకనకక్షీరిహింగుపూతీకపల్లవాః||21|| తాలపత్రీ బిడం చేతి, సప్తరాత్రాత్పరం తు సః| యోజ్యః|22|

స0 -మృదౌ క్షారే సుధాదీని నిర్వాప్య-తస్మిన్నిష్యందే ప్రక్షిప్యైవ, అపనయేత్-విసర్జయేత్, న తు పిష్ట్వా వినిక్షిపేత్| తీక్ష్ణే క్షారే పూర్వవత్-మధ్యమక్షారతుల్యం, ప్రతివాపనం-నిర్వాప్య పిష్ట్వా వినిక్షిపేదితి| న చైతావదేవాత్ర ప్రతివాపనమిత్యాహ-తథేత్యాది| లాంగలికాదీని బిడపర్యంతాని చ తత్ర ప్రతివాపం వినిక్షిపేత్| సప్తరాత్రాత్ పరం-అనంతరం, సః-క్షారో, యోజ్యః|

Adhikarana kShAratraye viShayatrayam (22-23) · Śloka 23

ఇతి క్షారత్రైవిధ్యముక్త్వా తద్విషయం నిర్దిదిక్షురాహ- | తీక్ష్ణోఽనిలశ్లేష్మమేదోజేష్వర్బుదాదిషు||22|| మధ్యేష్వేష్వేవ మధ్యోఽన్యః పిత్తాస్రగుదజన్మసు| బలార్థం క్షీణపానీయే క్షారాంబు పునరావపేత్||23||

స0-తీక్ష్ణః క్షారో వాతశ్లేష్మమేదఃసముత్థేష్వర్బుదాదిషు యోజ్యః| మహత్స్వేవ యోజ్యః, మధ్యేషు, క్షారాంతరవిధానాత్| ఆదిగ్రహణాదన్యేష్వపి తత్సాధ్యేషు రోగేష్వయం క్షారో యోజ్యః| మధ్యేష్వేష్వేవేతి| ఏష్వేవ-అనిలకఫమేదోజేషు వికారేష్వర్బుదాదిషు, మధ్యేషు-నోత్కృష్టేషు నాపి హీనేషు, మధ్యః క్షారో యోజ్యః| అన్య ఇతి| అన్యో- మృదః క్షారః, పిత్తరక్తసముత్థేష్వర్శఃసు యోజ్యో, న తీక్ష్ణమధ్యౌ క్షారౌ| బలార్థమిత్యాది| క్షీణపానీయే-ఘనీభూతే క్షారే, బలార్థం-బలాధానార్థం, పునః-భూయః, క్షారాంబు-క్షారవిధిస్రుతం జలం , ఆవపేత్-దద్యాత్|

Adhikarana kShAraguNAH (24-26) · Śloka 26

అధునా క్షారగుణానాహ నాతితీక్ష్ణమృదుః శ్లక్ష్ణః పిచ్ఛ్హిలః శీఘ్రగః సితః| శిఖరీ సుఖనిర్వాప్యో న విష్యందీ న చాతిరుక్||24|| క్షారో దశగుణః శస్త్రతేజసోరపి కర్మకృత్| ఆచూషన్నివ సంరంభాద్గాత్రమాపీడయన్నివ||25|| సర్వతోఽనుసరన్ దోషానున్మూలయతి మూలతః| కర్మ కృత్వా గతరుజః స్వయమేవోపశామ్యతి||26||

స0-[ క్షారే నాతితీక్ష్ణాదయో దశ గుణా భవంతి|] శీఘ్రం గచ్ఛతి-ఆశు వ్యాప్నోతీతి శీఘ్రగః| శిఖరీ-ఉపరిష్టాత్పిటికావాన్| ముఖేన-కాంజికాదినా, నిర్వాప్యతే-శీతీక్రియతే, ఇతి సుఖనిర్వాప్యః| విష్యందోఽస్యాస్తీతి విష్యందీ-స్రుతిమాన్, న విష్యందీ-న స్రుతిమాన్| న చాతిరుక్-న చార్తిమాన్| నాతితీక్ష్ణాదయో దశ గుణా యస్య స దశగుణః క్షారః| సంగ్రహే చాస్య దశైవ దోషా గదితాః| తద్యథా (సూ. అ. 39)- "అత్యుష్ణోఽతిశీతోఽతితీక్ష్ణోఽతిమృదురతితనురతిఘనోఽతిపిచ్ఛ్హిలోఽతివసర్పీ హీనౌషధో హీనపాకశ్చేతి|" ఇతి| శస్త్రస్య యత్కర్మ-ఛ్హేదనపాటనలేఖనాదికం, తథా తేజసో-వహ్నేరపి, యత్కర్మ-వ్యాధ్యుపశమలక్షణం, తత్కరోతి| అధునా త్వంతరానుభవద్వారేణ క్షారస్య గుణాన్నిర్దిశతి-ఆచూషన్నివేత్యాది| సంరంభాత్-క్షోభాత్, గాత్రమాచూషన్నివ, తథాఽఽపీడయన్నివ, తథా సర్వతః-సర్వస్మిన్, అనుసరన్-గచ్ఛ్హన్, దోషాన్-తత్సాధ్యాన్, మూలత ఉన్మూలయతి-ఉద్ధరతి| తథా, కర్మ-స్వీయం దాహాదికం, కృత్వా గతరుజః-పురుషస్య, స్వయమేవ-యత్నం వినైవ, ఉపశామ్యతి|

Adhikarana kShAraprayogaH (27-28) · Śloka 28

క్షారసాధ్యే గదే ఛ్హిన్నే లిఖితే స్రావితేఽథవా| క్షారం శలాకయా దత్త్వా ప్లోతప్రావృతదేహయా||27|| మాత్రాశతముపేక్షేత| |28|

స 0 -క్షరసాధ్యే వ్యాధావర్శోర్బుదాదౌ ఛ్హేదాదౌ [ ఛ్హిన్నే-ద్విధాకృతే, లిఖితే-శస్త్రేణ విఘృష్టే, స్రావితే-ప్రచ్ఛ్హాద్య నిర్హృతశోణితే, ] కర్మణి కృతే క్షారో యోజ్యో, నాకృతే ఛ్హేదాదౌ, ఇతి క్షారస్య విషయో దర్శితః| క్షారం శలాకయా దత్త్వా మాత్రాశతముపేక్షేత, న కాంజికాదినా నిర్వాపణం కార్యమిత్యర్థః| కింభూతయా శలాకయా ? ప్లోతేన-చైలఖండేన, ప్రావృతః-స్థగితో, దేహః విగ్రహో యస్యాః|

Adhikarana arshaHsu visheShaH (28) · Śloka 28

తత్రార్శఃస్వావృతాననం| హస్తేన యంత్రం కుర్వీత|28|

స0-తత్ర క్షారసాధ్యేష్వర్శఃసు క్షారపాతనం కృత్వా మాత్రాశతం యావత్తావద్ధస్తేన యంత్రమావృతాననం-ఛ్హాదితముఖం, కుర్యాత్|

Adhikarana vartmarogeShu visheShaH (28-29) · Śloka 29

| వర్త్మరోగేషు వర్త్మనీ||28|| నిర్భుజ్య పిచునాఽఽచ్ఛ్హాద్య కృష్ణభాగం వినిక్షిపేత్| పద్మపత్రతనుః క్షారలేపో, ఘ్రాణార్బుదేషు చ||29||

స0-క్షారసాధ్యేషు వర్త్మరోగేషు వర్త్మనీ నిర్భుజ్య-కుటిలీకృత్య, తతః క్షారస్పర్శపరిహారాయ పిచునా-కార్పాసాదిమయేన, కృష్ణభాగం-తారకప్రదేశం, ఆచ్ఛ్హాద్య క్షారం వినిక్షిపేత్| తత్ర చ పద్మపత్రతనుః క్షారలేపో దేయః, న గుదార్శఃస్వివ ఘనః| పద్మపత్రమివ తనురితి "ఉపమానాని సామాన్యవచనైః" ఇతి సమాసః| ఘ్రాణార్బుదేషు చ పద్మపత్రతనుః క్షారలోపో యోజ్యః| కథం తత్ర లేపో దేయః ? ఇత్యాహ-

Adhikarana GrANArbudeShu visheShaH (30) · Śloka 30

ప్రత్యాదిత్యం నిషణ్ణస్య సమున్నమ్యాగ్రనాసికాం| మాత్రా విధార్యః పంచాశత్|30|

స0-ప్రత్యాదిత్యం-రవిసమ్ముఖం, నిషణ్ణస్య-సంస్థితస్య| తథా, అగ్రే నాసికా-అగ్రనాసికా, తామున్నమ్య-ఉత్క్షిప్య| కియంతం కాలం లేపో ధార్యః ? ఇత్యాహ| మాత్రాః పంచాశద్విధార్యః| వర్త్మసు చాల్పతరా మాత్రాః స్థానస్య సుకుమారత్వాత్|

Adhikarana karNArshaHsu visheShaH (30) · Śloka 30

| తద్వదర్శసి కర్ణజే||30||

స0-కర్ణజేఽర్శసి తద్వత్-తేన ఘ్రాణార్బుదేన తుల్యం, స ఏవ పద్మపత్రతనుః క్షారలేపస్తా ఏవ పంచాశన్మాత్రా ధార్యః|

Adhikarana kShAraprayogAnantaraM kRutyam (31-32) · Śloka 32

క్షారం ప్రమార్జనేనాను పరిమృజ్యావగమ్య చ| సుదగ్ధం ఘృతమధ్వక్తం తత్పయోమస్తుకాంజికైః||31|| నిర్వాపయేత్తతః సాజ్యైః స్వాదుశీతైః ప్రదేహయేత్| అభిష్యందీని భోజ్యాని క్లేదనాయ చ||32||

స0-అను-పశ్చాత్ క్షారలేపదాననియమితాత్కాలాదనంతరం, క్షారం ప్రమార్జనేన-చైలాదినా, పరిమృజ్య-శోధయిత్వా, సుదగ్ధం క్షారస్థానమర్శోర్బుదాద్యధిష్ఠానమవగమ్య-సమ్యగ్దాహలక్షణేన జ్ఞాత్వా, తత్-క్షారదగ్ధం స్థానం, ఘృతమధులేపితం కృత్వా పయఃప్రభృతిభిర్నివాపయేత్-శీతీకుర్యాత్| తతః-అనంతరం, స్వాదుశీతైర్ద్రవ్యైః-మధుయష్టికాదిభిః, సాజ్యైః-సఘృతైః, లేపయేత్| అభిష్యందీని-స్రుతిరూపశ్లేష్మకారీణి, భోజ్యాని-అన్నపానాని మాషదధ్యాదీని, భోజ్యాని-భక్షయితవ్యాని| కిమర్థం ? క్లేదనాయ-క్షారదగ్ధస్థానవిశరణాయ| యతః క్షారదగ్ధం క్లిన్నం సచ్ఛ్హీర్యతే|

Adhikarana sudagdhe~apyashIrNe kRutyam (33-34) · Śloka 34

యది చ స్థిరమూలత్వాత్క్షారదగ్ధం న శీర్యతే| ధాన్యామ్లబీజయష్ట్యాహ్వతిలైరాలేపయేత్తతః||33|| తిలకల్కః సమధుకో ఘృతాక్తో వ్రణరోపణః| |34|

స0-యది చ క్షారదగ్ధమిభిష్యందిభిరపి భోజ్యైరుపయుక్తైః స్థిరమూలత్వాత్-దృఢమూలత్వాత్, తద్రోగాధిష్ఠానం న శీర్యతే, తతో ధాన్యామ్లస్య బీజం-అవయవవిశేషః, తేన తథా మధుకతిలాభ్యాం చాలేపయేత్| తిలకల్కో మధుయష్టియుక్తో ఘృతాన్వితో వ్రణస్య రోపణః|

Adhikarana sudagdhalakShaNam (34) · Śloka 34

| పక్వజంబ్వసితం సన్నం సమ్యగ్దగ్ధం|34|

స0-పక్వజంబూఫలవదసితం-కృష్ణం, తథా సన్నం-నిమ్రం, సమ్యగ్దగ్ధం స్థానం విద్యాత్|

Adhikarana durdagdhalakShaNam (34-35) · Śloka 35

| విపర్యయే||34|| తామ్రతాతోదకండ్వాద్యైర్దుర్దగ్ధం| |35|

స0-విపర్యయే-పక్వజంబ్వసితాదిలక్షణవిపర్యయే, తథా తామ్రతాతోదకండ్వాద్యైః, ఆదిగ్రహణాత్ శోఫవిస్ఫోటాదిభిః, దుర్దగ్ధం స్థానం విద్యాత్|

Adhikarana durdagdhe punardAhaH (35) · Śloka 35

తం పునర్దహేత్| |35|

స0-తం-తథాభూతం జ్ఞాత్వా, పునర్దహేత్-భూయస్తత్ర క్షారం పాతయేత్, దాహాయ|

Adhikarana atidagdhalakShaNam (35) · Śloka 35

| అతిదగ్ధే స్రవేద్రక్తం మూర్చ్ఛ్హాదాహజ్వరాదయః||35||

స0-అతిదగ్ధే సతి రక్తం స్రవేత్| తథా, మూర్చ్ఛ్హాదయో జాయంతే| ఆదిగ్రహణాద్విసర్పశోఫౌషవిస్ఫోటాదయోఽపి|

Adhikarana gudAtidagdhalakShaNam (36) · Śloka 36

గుదే విశేషాద్విణ్మూత్రసంరోధోఽతిప్రవర్తనం| పుంస్త్వోపఘాతో మృత్యుర్వా గుదస్య శాతనాద్ధ్రువం||36||

స0-గుదేఽతిదగ్ధే విశేషేణ విణ్మూత్రయోః సంరోధః, తథా తయోరేవాతిప్రవర్తనం కదాచిద్భవతి| విశేషగ్రహణాత్ పూర్వోక్తా రక్తస్రావాదయోఽపి| తథా, పుంస్త్వోపఘాతః-శుక్రక్షయాత్కాంతాగమనాసామర్థ్యం| అథవా, గుదస్య శాతనాత్-విదారణాత్, నిశ్చయేన మృత్యుర్భవేత్

Adhikarana nAsAtidagdhalakShaNam (37) · Śloka 37

నాసాయాం నాసికావంశదరణాకుంచనోద్భావః| భవేచ్చ విషయాజ్ఞానం|37|

స0-నాసాయాం క్షారాతిదగ్ధాయాం నాసికావంశస్య దరణాకుంచనే ఉద్భవతః| తథా, విషయాజ్ఞానం-గంధస్యావేదనం చ భవేత్|

Adhikarana shrotrAdyatidagdhalakShaNam (37) · Śloka 37

| తద్వచ్ఛ్రోత్రాదికేష్వపి||37||

స0-తద్వత్-తేన క్షారాతిదగ్ధనాసికావిషయాజ్ఞానేన తుల్యం, క్షారాతిదగ్ధేషు శ్రోత్రాదికేషు-శ్రోత్రచక్షూరసనేషు స్థానేషు, విషయాజ్ఞానం స్యాత్|

Adhikarana atidagdhe pratIkAraH (38-1) · Śloka 1

విశేషాదత్ర సేకోఽమ్లైర్లేపో మధు ఘృతం తిలాః| వాతపిత్తహరా చేష్టా సర్వైవ శిశిరా క్రియా||38|| అమ్లో హి శీతః స్పర్శేన క్షారస్తేనోపసంహితః| యాత్యాశు స్వాదుతాం తస్మాదమ్లైర్నిర్వాపయేత్తరాం||39|| (విషగ్నిశస్త్రాశనిమృత్యుతుల్యః క్షారో భవేదల్పమతిప్రయుక్తః| స ధీమతా సమ్యగనుప్రయుక్తో రోగాన్నిహన్యాదిచిరేణ ఘోరాన్)||1||

స0-తస్మిన్నతిక్షారదగ్ధే విశేషేణామ్లైః-కాంచికాదిభిః, సేకో హితః| మధుఘృతతిలాశ్చ లేప ఇష్టః| తథా సర్వైవ చ శిశిరా క్రియా వాతపిత్తహరా చేష్టా| సంగ్రహే చోక్తం (సూ. అ.39)- "పాయయేతాతియోగేఽత్ర తం శీఘ్రం సఘృతం దధి| సగుడం వా దధిసరం తైలం వా ససితోపలం||" ఇతి| అమ్ల ఇత్యాది| తస్మాద్ధేతోః క్షారదగ్ధమమ్లైః-కాంజికాదిభిః, నిర్వాపయేత్తరాం| యస్మాదమ్లః శీతః స్పర్శేన| తేన చ-అమ్లేన, క్షార ఉపసంహితో-యుక్తః, ఆశ్వేవ కటుకలవణభూయిష్ఠతాం త్యక్త్వా స్వాదుతాం యాతి| తరాంగ్రహణమతిశయేనామ్లైర్నిర్వాపయేత్ దేశసాత్య్మానురోధాత్ కదాచిత్ క్షీరాదిభిరపీతి గమయతి| ఇతి క్షారవిధిః| అగ్నికర్మవిధిమాహ-

Adhikarana agniprashaMsA (40) · Śloka 40

అగ్నిః క్షారాదపి శ్రేష్ఠస్తద్దగ్ధానామసంభవాత్| భేషజక్షారశస్త్రైశ్చ న సిద్ధానాం ప్రసాధనాత్||40||

స0-క్షారాదప్యగ్నేః ప్రశస్యతరత్వం| కుతః ? తేన-అగ్నినా, దగ్ధానాం రోగాణామర్శఃప్రభృతినామసంభవాత్| భూయోఽగ్నిదగ్ధో రోగః ప్రరోహం న యాతి, మూలాదున్మూలనాదిత్యర్థః| భేషజక్షారశస్త్రైశ్చ యే రోగా న శాంతాస్తేషాం వహ్నినా సాధనాత్ జ్వలనో జ్యాయాన్|

Adhikarana agnidAhyAnya~ggAni (41) · Śloka 41

త్వచి మాంసే సిరాస్నాయుసంధ్యస్థిషు స యుజ్యతే| |41|

స0-సః-అగ్నిదాహః త్వగాదిషు యుజ్యతే|

Adhikarana tvagdAha viShayaH tvagdAhasAdhanAni (41-42) · Śloka 42

| మషాంగగ్లానిమూర్ధార్తిమంథకీలతిలాదిషు||41|| త్వగ్దాహో వర్తిగోదంతసూర్యకాంతశరాదిభిః| |42|

స0-తత్ర మషాదిషు రోగేషు త్వగ్దాహః కార్యో వర్త్యాదిభిః| వర్తిః-పిచువర్తిః| ఆదిగ్రహణాదన్యేష్వపి క్షుద్రోగాధ్యాయోక్తేషు త్వగ్దాహో యోజ్యః| శరాదిభిరిత్యాదిగ్రహణాదన్యైరపి దేశాంతరప్రసిద్ధైస్త్వగ్దాహః కార్యః|

Adhikarana mAMsadAhaviShayaH mAMsadAhasAdhanAni (42-43) · Śloka 43

| అర్శోభగందరగ్రంథినాడీదుష్టవ్రణాదిషు||42|| మాంసదాహో మధుస్నేహజాంబవౌష్ఠగుడాదిభిః| |43|

స0-అర్శఃప్రభృతిషు రోగేషు మధుస్నేహాదిభిర్మాంసదాహః కార్యః| ఆదిగ్రహణేనార్బుదగండమాలాదయో గృహ్యంతే| తత్ర కదాచిన్మధునా, కదాచిత్పృథక్స్నేహైః, కదాచిజ్జాంబవౌష్ఠేన, జాంబవౌష్ఠః-శలాకావిశేషో యంత్రవిధావుక్తః (హృ. సూ. అ. 25|26) యేన క్షారో దీయతే, కదాచిద్గుడేన, కదాచిదేవంప్రాయేణాన్యేనాపి దేశవిశేషప్రసిద్ధేన|

Adhikarana sirAdidAhaviShayaH sirAdidAhasAdhanAniss (43-44) · Śloka 44

| శ్లిష్టవర్త్మన్యసృక్స్రావనీల్యసమ్యగ్వ్యధాదిషు||43|| సిరాదిదాహస్తైరేవ| |44|

స0-శ్లిష్టవర్త్మాదిషు సిరాదిదాహః కార్యః| తైరేవ-మధుస్నేహాదిభిః|

Adhikarana agnidAhaniShedhaH (44) · Śloka 44

న దహేత్క్షారవారితాన్| అంతఃశల్యాసృజో భిన్నకోష్ఠాన్ భూరివ్రణాతురాన్||44||

స0-క్షారవారితాన్ న దహేత్| న కేవలం యేషు క్షారో వారితస్తాన్ న దహేత్, యావదంతఃశల్యం తథాఽంతర్లోహితం యేషాం తాన్, తథా భిన్నః-శస్త్రాదినా, కోష్ఠః-శరీరమధ్యో, యేషాం తాన్, తథా భూరిభిర్వ్రణైరార్తాన్ [ చ న దహేత్ ]|0

Adhikarana dAhAnantaraM kRutyam (45) · Śloka 45

సుదగ్ధం ఘృతమధ్వక్తం స్నిగ్ధశీతైః ప్రదేహయేత్| |45|

స0-సుదగ్ధం-అగ్నినా రోగాధిష్ఠానం జ్ఞాత్వా, ఘృతమధుభ్యామభ్యక్తం కృత్వా, స్నిగ్ధశీతైః- మధుయష్టిశాలిమూలాదిభిః, ప్రలేపయేత్|

Adhikarana sudagdhalakShaNam (45-46) · Śloka 46

| తస్య లింగం స్థితే రక్తే శబ్దవల్లసికాన్వితం||45|| పక్వతాలకపోతాభం సురోహం నాతివేదనం| |46|

స0-తస్యేత్యనేన సుదగ్ధం స్థానం పరామృశ్యతే| తస్య-సుదగ్ధస్య స్థానస్య, లింగం-లక్షణం, స్థితే రక్తే-దహ్యమానావస్థాప్రవృత్తాసృజి నివృత్తే సతి, శబ్దవత్-బుద్బుదశబ్దవత్, తత్స్థానం భవేత్| తథా, లసికాన్వితం| లసికా-కుశశస్త్రాదివిక్షతే ప్రథమం యా దృశ్యతే జలలవాకృతిః| తథా, పక్వతాలఫలసదృశం, కదాచిత్కపోతసదృశం| సుఖేన రోహతి-సురోహం| తథా, నాతివేదనం-న తీవ్రరుక్|

Adhikarana durdagdhAtidagdhayorlakShaNam (46) · Śloka 46

| ప్రమాదదగ్ధవత్సర్వం దుర్దగ్ధాత్యర్థదగ్ధయోః||46||

స0-దుర్దగ్ధాత్యర్థదగ్ధయోః ప్రమాదదగ్ధేన తుల్యం సర్వం లక్షణం బోధ్యం| న చ లక్షణమంతరేణైతత్సమ్యగ్జ్ఞాయత ఇతి తల్లక్షణార్థం భేదాంతరదర్శనార్థం వాఽఽహ-

Adhikarana pramAdadagdhaBedAH (47) · Śloka 47

చతుర్ధా తత్తు తుచ్ఛ్హేన సహ| |47|

స0-తత్-ప్రమాదదగ్ధం, చతుష్ప్రకారం| కథం ? తుచ్ఛ్హేన-తుచ్ఛ్హదగ్ధలక్షణేన, సహ| అవిమృశ్యదగ్ధం హి కదాచిత్ సమ్యగ్దగ్ధలక్షణం, కదాచిద్దుర్దగ్ధలక్షణం, కదాచిదతిదగ్ధలక్షణం, కదాచిచ్చ తుచ్ఛ్హదగ్ధలక్షణం స్యాత్|

Adhikarana tucCalakShaNam (47) · Śloka 47

తుఛ్హస్య లక్షణం| త్వగ్వివర్ణాష్యతేఽత్యర్థం న చ స్ఫోటసముద్భవః||47||

స0-తుచ్ఛ్హస్య-తుచ్ఛ్హదగ్ధస్య లక్షణమితి కార్యే కారణోపచారాదేవముక్తం| త్వగిత్యాది| త్వగ్వివర్ణా| సత్యత్యర్థముష్యతే-రుజ్యతే, న చ స్ఫోటానాం సముద్భూతిరితి తుచ్ఛ్హదగ్ధస్థానస్య లక్షణం| యత్కించిన్మాత్రమేవాగ్నినా స్పృష్టం తత్తుచ్ఛ్హదగ్ధమిత్యుచ్యతే|

Adhikarana durdagdhalakShaNam (48) · Śloka 48

సస్ఫోటదాహతీవ్రోషం దుర్దగ్ధం| |48|

స0-యత్ర ప్రదేశే స్ఫోటానాముద్భవో దాహయుక్తా తీవ్రా ఊషారుజా, జాయతే, తద్దుర్దగ్ధం రోగాధిష్ఠానం విద్యాత్|

Adhikarana atidagdhalakShaNam (48-49) · Śloka 49

అతిదాహతః| మాంసలంబనసంకోచదాహధూపనవేదనాః||48|| సిరాదినాశస్తృణ్మూర్చ్ఛ్హావ్రణగాంభీర్యమృత్యవః| |49|

స0-అతిదాహాద్రోగాధిష్ఠానస్య మాంసలంబనాదయః స్యుః| [ సంకోచః-సిరాదీనాం| ధూపనం-ధూమాయనం| వేదనా-రుజా| సిరాదీనాం నాశో-వ్యాపత్| వ్రణగాంభీర్యం-గంభీరవ్రణతా| మృత్యుః-మరణం చ| ]సమ్యగ్దగ్ధలింగం తూక్తమేవ "తస్య లింగం స్థితే రక్తే" (శ్లో.45) ఇత్యాదినా| తస్మాత్తత్పునర్న నిర్దిష్టం| అధునా చతుర్విధస్యాస్య చికిత్సితమాహ-

Adhikarana tucCasyauShadham (49-50) · Śloka 50

| తుచ్ఛ్హస్యాగ్నిప్రతపనం కార్యముష్ణం చ భేషజం||49|| స్త్యానేఽస్త్రే వేదనాఽత్యర్థం విలీనే మందతా రుజః| |50|

స0-తుచ్ఛ్హదగ్ధస్యాగ్నినా ప్రతపనం కార్యం| తథా, ఉష్ణం భేషజం-ఔషధం| రక్తస్య విలయనార్థమేతత్| యతస్తుచ్ఛ్హదగ్ధేఽవశ్యం స్త్యానమసృగ్భవతీతి యుక్త్యా ప్రతిపాదయన్నాహ-స్త్యానేఽస్త్ర ఇత్యాది| లోహితే స్త్యానే సత్యతిశయేన రుగ్భవతి| విలీనే రక్తే పీడాయా మందతా-మందత్వం భవతి| అతస్తుచ్ఛ్హదగ్ధేఽగ్ని ప్రతపనం యోజ్యం|

Adhikarana durdagdhasyauShadham (50) · Śloka 50

| దుర్దగ్ధే శీతముష్ణం చ యుంజ్యాదాదౌ తతో హిమం||50||

స0-దుర్దగ్ధే శీతముష్ణం చ పర్యాయేణౌషధం| తత్రాదౌ-ప్రథమం, హిమం భేషజం యుంజ్యాత్|

Adhikarana samyagdagdhasyauShadham (51) · Śloka 51

సమ్యగ్దగ్ధే తవక్షీరిప్లక్షచందనగైరికైః| లింపేత్సాజ్యామృతైరూర్ధ్వం పిత్తవిద్రధివత్క్రియా||51||

స0-సమ్యగ్దగ్ధే తవక్షీర్యాదిభిలేపయత్| కింభూతైః ? సాజ్యామృతైః-ఘృతగుడూచీయుక్తైః| ఆదావిత్యత్రాపి యోజ్యం| ఆదౌ తైర్లేపయేత్, ఊర్ధ్వం-అనంతరం, పిత్తవిద్రధివత్ క్రియా కార్యేతి శేషః|

Adhikarana atidagdhasyauShadham (52) · Śloka 52

అతిదగ్ధే ద్రుతం కుర్యాత్సర్వం పిత్తవిసర్పవత్| |52|

స0-అతిదగ్ధే ద్రుతం-శీఘ్రమేవ, సర్వం-బహిరంతశ్చ భేషజం, పిత్తవిసర్ప ఇవ కుర్యాత్|

Adhikarana snehadagdhasyauShadham (52-1) · Śloka 1

| స్నేహదగ్ధే భృశతరం రూక్షం తత్ర తు యోజయేత్||52|| (శస్త్రక్షారాగ్నయో యస్మాన్మృత్యోః పరమమాయుధం| అప్రమత్తో భిషక్ తస్మాత్తాన్ సమ్యగవచారయేత్)||1||

స0-స్నేహదగ్ధేఽతితరాం రూక్షం యోజయేత్| [భృశతరం రూక్షం చాత్ర భేషజం తత్ర తు యోజయేత్| తుశబ్దాన్న కేవలం ] భృశతరగ్రహణాచ్చ బాహుల్యేన రూక్షం [ ప్రలేపాది తత్ర యోజయేత్ కింతు ] దేహదేశాదిసాత్మ్యవశాత్స్నిగ్ధమపి యథావస్థం యథాయోగం యోజయేత్|

Adhikarana sUtrasthanasyopasaMhAraH (30) · Śloka 30

సమాప్యతే స్థానమిదం హృదయస్య రహస్యవత్| అత్రార్థాః సూత్రితాః సూక్ష్మాః ప్రతన్యంతే హి సర్వతః||53|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే క్షారాగ్నికర్మ- విధిర్నామ త్రింశత్తమోఽధ్యాయః||30||

స0-వక్తవ్యం యద్వస్తు తస్య సర్వస్యైవోక్తత్వాదిదం స్థానం సమాప్యతే-నిష్పాద్యతే| కింభూతం స్థానం ? రహస్యవత్, రహస్యం-అత్యర్థం గుహ్యరూపం, తద్యస్యాస్తి తద్రహస్యవత్| కస్య స్థానం ? హృదయస్య| హృదయశబ్దేనాష్టాంగహృదయముపలక్ష్యతే, యథా-సత్యభామా భామేతి| కుత ఏతత్స్థానం రహస్యవత్ ? ఇత్యాహ- సం-యస్మాదత్ర-స్థానే, అర్థాః సూత్రితాః-సూచితాః| కింభూతాః ? సూక్ష్మాః,-తీక్ష్ణతరమతిసమధిగమ్యాః| యతస్తే ఏవార్థాః సర్వస్మింస్తంత్రే ప్రతన్యంతే-విస్తార్యంతే| తస్మాదిదం స్థానం తంత్రసంబంధినామన్యస్థానానాం రహస్యవదిత్యుక్తమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీ- కాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే క్షారాగ్నికర్మవిధి- ర్నామ త్రింశత్తమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 30||