8. mātrāśitīyādhyāyō'ṣṭamaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

સ૦ -અન્નરક્ષાધ્યાયાદનન્તરં માત્રાશિતીયાધ્યાયારમ્ભો યુક્તઃ| યતો વિષાદિભ્યો રક્ષિતમન્નપાનં હીનમાત્રાતિમાત્રાભ્યવહૃતં જીવિતોપઘાતાય સમ્પદ્યતે| માત્રાભ્યવહૃતં પ્રાણિનાં પ્રાણાય|-

Adhikarana mAtrAshitIyAdhyAyo~aShTamaH (2) · Śloka 2

અથાતો માત્રાશિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨||

સ૦-અથેત્યાનન્તર્યે| યથા,-"અથાઽતો ધર્મજિજ્ઞાસા|" ઇત્યત્ર મીમાંસાયાં વેદાધ્યયનાદનન્તરં ધર્મો જિજ્ઞાસિતવ્ય ઇત્યર્થઃ| અત ઇતિ પ્રસ્તુતાભિસમ્બન્ધે| અશનં-અશિતમ્| ભાવે નિષ્ઠા| માત્રયાઽશિતં-માત્રાશિતમ્, તસ્મૈ હિતો માત્રાશિતીયઃ| શેષં પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્|

Adhikarana mAtrAshanam (1) · Śloka 1

માત્રાશી સર્વકાલં સ્યાન્માત્રા હ્યગ્નેઃ પ્રવર્તિકા| માત્રાં દ્રવ્યાણ્યપેક્ષન્તે ગુરૂણ્યપિ લઘૂન્યપિ||૧||

સ૦-સર્વકાલં-સ્વસ્થ આતુરો વા, માત્રાશી સ્યાત્-પરિમિતાશી ભવેત્| કુતો હેતોઃ ? હિ-યસ્માત્, માત્રાઽગ્નેઃ પ્રવર્તિકા સ્વવ્યાપારે| અગ્નિપ્રવૃત્તિશ્ચ દેહસ્થિતિહેતુઃ| તથા ચોક્તમ્-"અગ્નિમૂલં બલં પુંસાં બલમૂલં હિ જીવિતમ્|" ઇતિ| તસ્માન્માત્રાયાઃ પ્રાધાન્યમ્| અસ્માચ્ચ કારણાન્માત્રાયાઃ પ્રાધાન્યં યતો માત્રાં દ્રવ્યાણ્યપેક્ષન્તે ગુરૂણ્યપિ લઘૂનિ ચ| તત્ર ગુરૂણિ-પિષ્ટક્ષીરદ્રાક્ષાક્ષોડેક્ષુમાષાનૂપમાંસાદીનિ| લઘૂનિ-દિવ્યોદકરક્તશાલિષષ્ટિકમુદ્ગલાવકપિઞ્જલૈણશશશમ્બરાદીનિ|

Adhikarana gurUNAM laghUnAM ca mAtrApramANam (2) · Śloka 2

તત્ર ગુરૂણાં કા માત્રા ? કા(ચ) લઘૂનામ્ ? ઇત્યાહ ગુરૂણામર્ધસૌહિત્યં લઘૂનાં નાતિતૃપ્તતા| માત્રાપ્રમાણં નિર્દિષ્ટં સુખં યાવદ્વિજીર્યતિ||૨||

સ૦-ગુરૂણાં દ્રવ્યાણામર્ધસૌહિત્યં-અર્ધતૃપ્તિઃ| લઘૂનાં નાતિતૃપ્તતા-નાતિતૃપ્તિઃ, કિં તર્હિ ? સૌહિત્યમાત્રમ્| એતન્માત્રાપ્રમાણં નિર્દિષ્ટમ્| માત્રા-હ્રસ્વા મધ્યા બૃહતી ચ, તસ્યાઃ પ્રમાણં-માત્રાપ્રમાણમ્| તત્ર માત્રા-પરિમાણં માનમ્, તસ્યાસ્તુ પ્રમાણં-ઉન્માનમ્| એવં ચાત્ર માત્રાશબ્દસ્યાપૌનરુક્ત્યમ્| હિ યસ્માત્, યાવત્ પરિમાણમભ્યવહૃતં સુખં-અવિકૃતિં કૃત્વા, જીર્યતિ-પરિણમતિ|

Adhikarana hInamAtraBojane doShAH (3) · Śloka 3

ભોજનં હીનમાત્રં તુ ન બલોપચયૌજસે| સર્વેષાં વાતરોગાણાં હેતુતાં ચ પ્રપદ્યતે||૩||

સ૦-હીનમાત્રં પુનરશનં ન બલાય, નોપચયાય, ન ચૌજસે| સર્વેષાં વાતરોગાણાં હેતુતાં-કારણતાં યાતિ|

Adhikarana atimAtre doShAH (4) · Śloka 4

અતિમાત્રં ત્વશનં ત્રીનપિ દોષાન્ પ્રકોપયેત્| |૪|

સ૦-અતિમાત્રં ત્વશનં ત્રીનપિ દોષાન્ શીઘ્રમેવ પ્રકોપયતિ|

Adhikarana visUcikAlasakayoH samprAptiH (4-6) · Śloka 6

પ્રકુપિતાશ્ચ ત્રયો દોષા અલસકાખ્યં વિસૂચિકાખ્યં વા વ્યાધિં યથા કુર્વન્તિ, તથા દર્શયતિ | પીડ્યમાના હિ વાતાદ્યા યુગપત્તેન કોપિતાઃ||૪|| આમેનાન્નેન દિષ્ટેન તદેવાવિશ્ય કુર્વતે| વિષ્ટમ્ભયન્તોઽલસકં ચ્યાવયન્તો વિસૂચિકામ્||૫|| અધરોત્તરમાર્ગાભ્યાં સહસૈવાજિતાત્મનઃ| |૬|

સ૦-તેનાપક્વેનાન્નેન-આહારેણ, દુષ્ટેન વતાદ્યા હિ-યસ્માત્, પીડ્યમાનાઃ-વિબધ્યમાનાઃ રુદ્ધમાર્ગત્વાત્, અત એવ યુગપત્-એકકાલં સર્વ એવ, કોપિતાસ્તદેવ-દુષ્ટમન્નમાવિશ્ય-આશ્રિત્યાલસકં કુર્વતે| કિં કુર્વતઃ ? વિષ્ટમ્ભયતઃ,-તદેવ દુષ્ટમન્નં સ્રોતઃસુ રુન્ધાનાઃ| તથા, અધરોત્તરમાર્ગાભ્યાં સહસૈવ-અનુચિતે દેશે કાલે (ચ), ચ્યાવયન્તઃ-ઊર્ધ્વમધશ્ચ નિષ્કાશયન્તઃ| અજિતાત્મનઃ-અસંયતચેતસઃ પુંસૌ વિસૂચિકાં કુર્વતે|

Adhikarana alasakanirvicanam (6-7) · Śloka 7

| પ્રયાતિ નોર્ધ્વં નાધસ્તાદાહારો ન ચ પચ્યતે||૬|| આમાશયેઽલસીભૂતસ્તેન સોઽલસકઃ સ્મૃતઃ| |૭|

સ૦-ઊર્ધ્વં-મુખેનાહારો ન પ્રયાતિ, ન ચાધસ્તાત્-ગુદેન પ્રયાતિ, ન ચાહારઃ પચ્યતે, આમશયે-"નાભિસ્તનાન્તરં જન્તોરામાશય ઇતિ સ્મૃતઃ|" તસ્મિન્, અલસીભૂત ઇવાલસીભૂતઃ| યથા,-અકર્મશીલઃ પુરુષોઽલસ ઇત્યુચ્યતે, તથાઽયમાહારોઽલસીભૂતસ્તિષ્ઠતિ| તેન હેતુના સ રોગોઽલસકઃ સ્મૃતઃ|

Adhikarana visUcikAnirvacanam (7-8) · Śloka 8

વિસૂચિકાયા નિર્વચનમાહ | વિવિધૈર્વેદનોદ્ભેદૈર્વાય્વાદિભૃશકોપતઃ||૭|| સૂચીભિરિવ ગાત્રાણિ વિધ્યતીતિ વિસૂચિકા| |૮|

સ૦-વાય્વાદીનાં ત્રયાણામત્યન્તપ્રકોપાત્ નાનાપ્રકારૈર્વેદનોદ્ભેદૈઃ-પીડોત્પાદૈઃ, યસ્માદ્ગાત્રાણિ સૂચિભિરિવ વિધ્યતિ, તસ્માદ્વિસૂચિકેત્યુચ્યતે| વિવિધાનાં વિકારાણાં સૂચિકા-વિસૂચિકેત્યુચ્યતે|

Adhikarana visUcikAlakShaNam (8-9) · Śloka 9

| તત્ર શૂલભ્રમાનાહકમ્પસ્તમ્ભાદયોઽનિલાત્||૮|| પિત્તાજ્જ્વરાતિસારાન્તર્દાહતૃટ્પ્રલયાદયઃ| કફાચ્છર્દ્યઙ્ગગુરુતાવાક્સઙ્ગષ્ઠીવનાદયઃ||૯||

સ૦-વાતાદધિકાત્ શૂલાદયો ભવન્તિ| આદિશબ્દેનાઙ્ગોદ્વેષ્ટનમુખશોષાદિપરિગ્રહઃ| પિત્તાદ્દૃદ્ધાત્ જ્વરાદ્યાઃ સ્યુઃ| પ્રલયો-મૂર્ચ્છાપ્રાયઃ| આદિશબ્દેન મદાદિપરિગ્રહઃ| કફાદધિકાત્ છર્દ્યાદયો ભવન્તિ| આદિશબ્દેન ક્ષવથ્વાદીનાં ગ્રહણમ્|

Adhikarana alasakalakShaNam (10-12) · Śloka 12

વિશેષાદ્દુર્બલસ્યાલ્પવહ્નેર્વેગવિધારિણઃ| પીડિતં મારુતેનાન્નં શ્લેષ્મણા રુદ્ધમન્તરા||૧૦|| અલસં ક્ષોભિતં દોષૈઃ શલ્યત્વેનૈવ સંસ્થિતમ્| શૂલાદીન્ કુરુતે તીવ્રાંશ્છર્દ્યતીસારવર્જિતાન્||૧૧|| સોઽલસઃ| |૧૨|

સ૦-દુર્બલત્વાદિયુક્તસ્ય યન્મારુતેન વિશેષાદન્નં પીડિતમ્, અન્તરા-આમાશયમધ્ય એવ, શ્લેષ્મણા રુદ્ધં-અલસીભૂતમ્, તથા દોષૈઃ ક્ષોભિતં-આકુલિતમ્, અત એવાતિપીડાકારિત્વાચ્છલ્યરૂપતયૈવ સ્થિતમ્, તીવ્રાન્-દુઃસહાન્, શૂલાદીન્ છર્દ્યાદિવર્જિતાન્ કુરુતે| છર્દ્યતીસારાભ્યાં હિ વિસૂચિકોક્તા| સોઽલસસંજ્ઞો રોગઃ| દુર્બલો હ્યનુપચિતધાતુઃ, સ ન કદાચિદાહારં સોઢું શક્તઃ| અલ્પાગ્નિશ્ચાહારં ન સમ્યક્ જરયતિ| યતો વેગધારણશીલસ્ય પ્રતિહતો વાયુર્વિમાર્ગગઃ પિત્તકફાવપિ વિમાર્ગગૌ કુરુતે, ઇત્યેતદ્વિશેષેણ નિર્દેશઃ|

Adhikarana daNDakAlasakalakShaNam (12-13) · Śloka 13

દણ્ડકાલસકં લિલક્ષયિષુરાહ- અત્યર્થદુષ્ટાસ્તુ દોષા દુષ્ટામબદ્ધખાઃ| યાન્તસ્તિર્યક્તનું સર્વાં દણ્ડવત્સ્તમ્ભયન્તિ ચેત્||૧૨|| દણ્ડકાલસકં નામ તં ત્યજેદાશુકારિણમ્| |૧૩|

સ૦-ચેદ્યદ્યર્થે| અતિશયેન દુષ્ટા દોષાઃ, તથા દુષ્ટામેન બદ્ધાનિ-પૂર્ણાનિ, ખાનિ-સ્રોતાંસિ, યૈસ્તે દુષ્ટામબદ્ધખાઃ, તથા તિર્યગ્ગચ્છન્તઃ, તનું સર્વાં-શરીરં સકલં, દણ્ડવદ્યદિ સ્તમ્ભયન્તિ-પ્રસારણાકુઞ્ચનરહિતં કુર્વન્તિ, તદા દણ્ડકાલસકો નામ રોગો ભવતિ| તં-દણ્ડકાલસકં, ત્યજેત્-નોપક્રમેત્| યત આશુકારિણમ્,-આશુ-શીઘ્રં સ્વકર્મ મારણં કરોતીત્યાશુકારી, ક્ષિપ્રં હન્તીત્યર્થઃ|

Adhikarana AmaviShalakShaNam (13-14) · Śloka 14

સમ્પ્રત્યામવિષં નિર્દિશતિ | વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણશીલિનો વિષલક્ષણમ્||૧૩|| આમદોષં મહાઘોરં વર્જયેદ્વિષસંજ્ઞકમ્| વિષરૂપાશુકારિત્વાદ્વિરુદ્ધોપક્રમત્વતઃ||૧૪||

સ૦-વિરુદ્ધં-પ્રાગુક્તમ્, "વિરુદ્ધમમ્લં" (હૃ.સૂ.અ. ૭|૩૧) ઇત્યાદિના| "વિદ્યાદધ્યશનં" (હૃ.સૂ.અ. ૮|૩૪) ઇત્યાદિના-અધ્યશનમ્| અજીર્ણં ચ-ત્રિવિધં વક્ષ્યતિ| એતાનિ શીલિતું શીલં યસ્ય તસ્ય પુંસો ય, આમદોષો વિષલક્ષણઃ-લાલાદિલક્ષણયુક્તો, મહાઘોરો-અતિકષ્ટો વિષાખ્યો યો ભવતિ, તં ન ચિકિત્સેત્| કુતઃ ? વિષરૂપત્વાદાશુકારિત્વાદ્વિરુદ્ધોપક્રમત્વાચ્ચ| વિષસદૃશસ્વરૂપત્વાદ્વિષે શીતોપક્રમો યુક્તઃ, આમે ચોષ્ણોપક્રમો યુક્તઃ, ઇતિ વિરુદ્ધોપક્રમત્વમ્|

Adhikarana alasakacikitsA (15-16) · Śloka 16

અથામમલસીભૂતં સાધ્યં ત્વરિતમુલ્લિખેત્| પીત્વા સોગ્રાપટુફલં વાર્યુષ્ણં યોજયેત્તતઃ||૧૫|| સ્વેદનં ફલવર્તિં ચ મલવાતાનુલોમનીમ્| નામ્યમાનાનિ ચાઙ્ગાનિ ભૃશં સ્વિન્નાનિ વેષ્ટયેત્||૧૬||

સ૦-અથેત્યાનન્તર્યે| પૂર્વોક્તં સાધ્યાસાધ્યમવગમ્યાનન્તરમામં સાધ્યમદુષ્ટં સન્તં ત્વરિતં-દ્રાક્, આતુર ઉલ્લિખેત્-ઉદ્વમેદિત્યર્થઃ| કિંવિધમામમ્ ? અલસીભૂતમ્,-અલસલક્ષણતાં ગતમ્| કથમુલ્લિખેત્ ? ઇત્યાહ-પીત્વેત્યાદિ| જલમુષ્ણં પીત્વા વચાલવણમદનફલયુક્તં, વમેદિત્યર્થઃ| તતોઽનન્તરં સ્વેદનં યોજયેત્| તથા-"વિપાચ્ય મૂત્રામ્લમધૂનિ દન્તીપિણ્ડીતકૃષ્ણાબિડધૂમકુષ્ઠૈઃ| વર્તિં કરાઙ્ગુષ્ઠનિભાં ઘૃતાક્તાં ગુદે રુજાનાહહરીં વિદધ્યાત્||" ઇત્યાદિ ફલવર્તીં ચ મલવાતાનુલોમનીં યોજયેત્| તત્રામદોષે દોષવશાદઙ્ગાનિ ચ નામ્યમાનાનિ-સઙ્કોચ્યમાનાનિ સન્તિ, અત્યર્થં સ્વિન્નાનિ વસ્ત્રાદિના વેષ્ટયેત્|

Adhikarana visUcikAcikitsA (17) · Śloka 17

વિસૂચ્યામતિવૃદ્ધાયાં પાર્ષ્ણ્યોર્દાહઃ પ્રશસ્યતે| તદહશ્ચોપવાસ્યૈનં વિરિક્તવદુપાચરેત્||૧૭||

સ૦-વિસૂચ્યાં-પૂર્વોક્તલક્ષણાયામ્, અતિવૃદ્ધાયાં સત્યાં પાર્ષ્ણ્યોઃ-ખુરિકયોઃ, અયઃશલાકાદિના દાહઃ પ્રશસ્યતે| તદહઃ-વિસૂચિકારમ્ભદિવસ એવ, એનં-વિસૂચિકાવન્તં, ઉપવાસ્ય-લઙ્ઘયિત્વા, વિરક્તવત્-પેયાદિક્રમેણોપાચરેત્| સુશ્રુતે (?) ચોક્તમ્ (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૧૧)-"સુચ્છર્દિતવિરિક્તસ્ય ગાત્રાયામેઽતિદારુણે| ભલ્લાતકમધૂચ્છિષ્ટજીર્ણપિણ્યાકનાગરૈઃ|| ઘૃતતૈલં પચેત્ સામ્લૈસ્તચ્ચ ખલ્લીઘ્નમુત્તમમ્|| ત્વક્પત્રરાસ્નાગુરુશિગ્રુકુષ્ઠૈરમ્લપ્રતિષ્ઠૈઃ સવચાશતાહ્વૈઃ| ઉદ્વર્તનં ખલ્લિવિસૂચિકાઘ્નં તૈલં વિપક્વં ચ તદર્થકારિ|| શિરીષનક્તાહ્વફણિજ્જબીજત્રાયન્ત્યપામાર્ગફલાનિ વર્તિઃ| બસ્તસ્ય મૂત્રેણ વિસૂચિકાઘ્ની પ્રલેપનસ્યાઞ્જનધૂમયોગૈઃ||" ઇતિ|

Adhikarana AmadoShiNaH shamanauShadhaniShedhaH (18-19) · Śloka 19

અજીર્ણિનો ભેષજં નિષેધતિ તીવ્રાર્તિરપિ નાજીર્ણી પિબેચ્છૂલઘ્નમૌષધમ્| આમસન્નોઽનલો નાલં પક્તું દોષૌષધાશનમ્||૧૮|| નિહન્યાદપિ ચૈતેષાં વિભ્રમઃ સહસાઽઽતુરમ્| |૧૯|

સ૦-અજીર્ણી-અજીર્ણવાન્, તીવ્રશૂલોઽપિ સન્ શૂલહરમૌષધં ન પિબેત્| વમનકરમુષ્ણોદકં ચ પ્રાગુપદિષ્ટમેવ પિબેદિત્યર્થઃ| શૂલઘ્નમિત્યુપલક્ષણાર્થમ્| છર્દ્યતીસારઘ્નમપિ વિસૂચિકાયાં ન પિબેત્| યત આમેન સન્નો-મન્દીભૂતોઽગ્નિર્દોષૌષધાશનં પક્તું ન સમર્થઃ| એતેષાં ચ-દોષૌશધાશનાનાં, ત્રયાણાં સમ્બન્ધી યો વિભ્રમો-વ્યાપત્તિઃ, સહસા-કાલમનપેક્ષ્યૈવ, આતુરં હન્યાત્| ન કેવલમિદં ગુણાય સમ્પદ્યતે, પ્રત્યુત દોષં કરોતીતિ સૂચનાર્થમપિ ચેતિ કૃતમ્|

Adhikarana AmadoShiNo~avasthAvisheShe auShadham (19-20) · Śloka 20

કદા ઔષધં યુઞ્જીત ? ઇત્યાહ- | જીર્ણાશને તુ ભૈષજ્યં યુઞ્જ્યાત્ સ્તબ્ધગુરૂદરે||૧૯|| દોષશેષસ્ય પાકાર્થમગ્નેઃ સન્ધુક્ષણાય ચ| |૨૦|

સ૦-જીર્ણમશનં યસ્ય તસ્મિન્નૌષધં યુઞ્જ્યાદ્વૈદ્યઃ| કીદૃશિ ? સ્તબ્ધં-અચલં, ગુરૂદરં-કોષ્ઠો, યસ્ય તસ્મિન્| કિમર્થમૌષધં યુઞ્જ્યાત્ ? ઇત્યાહ-દોષેત્યાદિ| ગતાર્થમ્|

Adhikarana AmadoShasAmAnyacikitsA (20-21) · Śloka 21

કીદૃશમૌષધં યોજ્યમિત્યાહ | શાન્તિરામવિકારાણાં ભવતિ ત્વપતર્પણાત્||૨૦|| ત્રિવિધં ત્રિવિધે દોષે તત્સમીક્ષ્ય પ્રયોજયેત્| |૨૧|

સ૦-તુરવધારણે| યસ્માદતર્પણાદેવામજાનાં વિકારાણાં-આલસ્યજાડ્યાગ્નિમાન્દ્યાદીનામ્, શાન્તિઃ-ઉપશમો, ભવતિ| તસ્માદતર્પણં યોજયેત્| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ.સૂ.અ. ૧૪|૧૦)-"મેહામદોષાતિસ્નિગ્ધ" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "લઙ્ઘયેન્નિત્યમ્" ઇતિ| તસ્માદતર્પણં સમીક્ષ્ય-દેશકાલાગ્ન્યાદીન્ પર્યાલોચ્ય, ત્રિપ્રકારં ત્રિપ્રકારે દોષે વૈદ્યઃ પ્રયોજયેત્|

Adhikarana alpamadhyapraBUtadoShacikitsA (21-22) · Śloka 22

સમ્પ્રત્યેતદેવ યથાયોગ્યમાહ- | તત્રાલ્પે લઙ્ઘનં પથ્યં, મધ્યે લઙ્હ્ઘનપાચનમ્||૨૧|| પ્રભૂતે શોધનં, તદ્ધિ મૂલાદુન્મૂલયેન્મલાન્| |૨૨|

સ૦-તત્ર-તેષુ ત્રિષુ મધ્યે, અલ્પે દોષે, લઙ્ઘનં-ઉપવાસાખ્યં, પથ્યમ્| તેન હ્યનલાનિલવૃધ્દ્યાઽલ્પો દોષઃ શીઘ્રં સંશોષ્ય જીયતે| મધ્યે દોષે લઙ્ઘનં પાચનં ચ પથ્યમ્| અગ્નિઃ પચતિ, તસ્ય પચતો યે વિબન્ધહેતવઃ, તાન્નિષિધ્ય પાટવં પક્તુરાદધતઃ પચેતિ પ્રયુઙ્ક્ત ઇવ તત્ પાચયતીતિ પાચનમુચ્યતે| હેતુમણ્ણિજન્તાત્પચેર્બાહુલકાત્કર્તરિ લ્યુટ્| યદુપયુક્તમન્નપાનૌષધમપક્વાનાં સામાનાં ધાતૂનાં પાચને સમર્થં તત્ પાચનમિત્યર્થઃ| પ્રભૂતે શોધનં પથ્યમ્| શોધનં તુ કાયાદ્બહિર્દોષાનીરયતિ| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ.સૂ.અ. ૧૪|૫)-"યદીરયેદ્બહિર્દોષાન્ પઞ્ચધા શોધનં તુ તત્|" ઇત્યાદિ| કુતઃ પ્રભૂત આમદોષે શોધનં હિતમ્ ? ઇત્યાહ-તદ્ધીત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, તત્-શોધનમ્, મૂલાન્મલાન્નાશયેત્| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (સૂ.અ. ૧૧)-બહુદોષાણાં પુનર્દોષાવસેચનમેવ કાર્યમ્| ન હ્યસ્રાવિતે પલ્વલોદકૌઘે શાલ્યાદિપુષ્ટિર્ભવતિ|" ઇતિ|

Adhikarana evamanyavyAdhicikitsA,hetuvyAdhiviparyayacikitsA (22-23) · Śloka 23

| એવમન્યાનપિ વ્યાધીન્ સ્વનિદાનવિપર્યયાત્||૨૨|| ચિકિત્સેદનુબન્ધે તુ સતિ હેતુવિપર્યયમ્| ત્યક્ત્વા યથાયથં વૈદ્યો યુઞ્જ્યાદ્વ્યાધિવિપર્યયમ્||૨૩||

સ૦-યથા સન્તર્પણોત્થ આમદોષો નિદાનવિપર્યયાચ્ચિકિત્સ્યતે, એવમન્યાનપિ જ્વરાદીન્ વિકારાન્ સ્વનિદાનવિપર્યયાચ્ચિકિત્સેત્| સન્તર્પણોત્થોઽપતર્પણેન, શીતોત્થ ઉષ્ણેન, ઇત્યાદિ| યદિ ત્વેવમુપક્રમ્યમાણો વ્યાધિરનુબધ્યેત-તેનોપશમં ન ગચ્છેત્, તતો હેતુવિપર્યયં ત્યક્ત્વા વ્યાધિવિપર્યયં યુઞ્જ્યાત્| કિમ્ભૂતમ્ ? યથાયથં,-યદ્યસ્ય જ્વરાદિવ્યાધેર્ભૈષજ્યં વક્ષ્યમાણં તત્પ્રયુઞ્જીતેત્યર્થઃ| યથા, (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ. ૧૨)-"મુસ્તાપર્પટકં જ્વરે, રજની યવાન્નં પ્રમેહે" ઇતિ|

Adhikarana tadarthakArI cikitsA,pakvadoShANAM cikitsA (24) · Śloka 24

ન ચ હેતુવ્યાધિવિપર્યયયોરેવ ચિકિત્સાયામુપયોગ ઇતિ દર્શયન્નાહ તદર્થકારિ વા, પક્વે દોષે ત્વિદ્ધે ચ પાવકે| હિતમભ્યઞ્જનસ્નેહપાનબસ્ત્યાદિ યુક્તિતઃ||૨૪||

સ૦-તત્-નિદાનવ્યાધિવિપર્યયસાધ્યં, અર્થં-રોગોપશમલક્ષણં, કર્તું શીલં યસ્ય તત્-તદર્થકારિ| તદ્વા યુઞ્જ્યાત્| યથા (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ. ૧૨)-"મદાત્યયે મદ્યપાનમ્, અતિસારે વિરેચનમ્" ઇતિ| વાશબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થઃ| ઇતિ ત્રિવિધમૌષધં નિર્દિશ્યાઽઽમચિકિત્સામેવાનુસરન્નાહ-પક્વ ઇતિ| પક્વે દોષે-નિરામે, દીપ્તે પાવકે ચ| નિરામત્વે દીપ્તાગ્નિત્વે ચ સમુચિતમેવ હિતમભ્યઙ્ગાદિકમ્| યુક્તિતો-માત્રયા, યથાઽગ્નિસાદાદિ ન ભવતીતિ|

Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (25) · Śloka 25

અજીર્ણં લક્ષયિતુમાહ અજીર્ણં ચ કફાદામં તત્ર શોફોઽક્ષિગણ્ડયોઃ| સદ્યોભુક્ત ઇવોદ્ગારઃ પ્રસેકોત્ક્લેશગૌરવમ્||૨૫||

સ૦-અગ્નિપ્રતિપક્ષત્વેન કફસ્યાજીર્ણકરણપ્રાધાન્યાદગ્રે નિર્દેશઃ| કફાત્સકાશાદજીર્ણમામસંજ્ઞકં ભવતિ| તત્ર-આમાખ્યેઽજીર્ણે, અક્ષિકૂપયોર્ગણ્ડ્યોશ્ચ શોફો ભવતિ| સદ્યોભુક્તવદપ્રાપ્તવિદાહાવસ્થ ઉદ્ગારઃ| પ્રસેકઃ-પ્રસક્તં નિષ્ઠીવનમ્| ઉત્ક્લેશો-દોષાણાં સ્થાનાચ્ચલનમ્| ગૌરવં-ગાત્રાણમ્|

Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

વિષ્ટબ્ધમનિલાચ્છૂલવિબન્ધાધ્માનસાદકૃત્| |૨૬|

સ૦-અનિલાદ્વિષ્ટબ્ધં નામાજીર્ણં ભવતિ| તચ્ચ શૂલાદિકૃત્|

Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

| પિત્તાદ્વિદગ્ધં તૃણ્મોહભ્રમામ્લોદ્ગારદાહવત્||૨૬||

સ૦-પિત્તાદ્વિદગ્ધં નામાજીર્ણમુત્પદ્યતે| તચ્ચ તૃડાદિયુક્તમ્|

Adhikarana AmAjIrNAdInAM cikitsA (27) · Śloka 27

ત્રિવિધસ્યૈવાસ્ય ચિકિત્સામાહ લઙ્ઘનં કાર્યમામે તુ, વિષ્ટબ્ધે સ્વેદનં ભૃશમ્| વિદગ્ધે વમનં, યદ્વા યથાવસ્થં હિતં ભવેત્||૨૭||

સ૦-તુરવધારણે| આમાખ્યેઽજીર્ણે લઙ્ઘનમેવ કાર્યમ્, ન વમનવિરેચનાદિ| વિષ્ટબ્ધે સ્વેદનં ભૃશં કાર્યમ્| ભૃશશબ્દેનૈતત્ દ્યોતયતિ,-પૂર્વત્રાપિ સ્વેદનં કાર્યમત્ર ત્વત્યર્થમિતિ| વિદગ્ધે-વિદગ્ધનામ્ન્યજીર્ણે, વમનં કાર્યમ્| યદ્વા લઙ્ઘનસ્વેદનવમનાનાં યથાવસ્થં-યથાદોષોદ્રેકં, હિતં ભવેત્તદેવ કાર્યમ્| આમાજીર્ણેઽપિ સ્વેદનવમને, વિદગ્ધેઽપિ લઙ્ઘનસ્વેદને, ઇતિ|

Adhikarana vilambikAlakShaNaM cikitsA ca (28) · Śloka 28

ગરીયસો ભવેલ્લીનાદામાદેવ વિલમ્બિકા| કફવાતાનુબદ્ધાઽઽમલિઙ્ગા તત્સમસાધના||૨૮||

સ૦-ગરીયસઃ-પ્રભૂતાત્, આજીર્ણાદેવ વિલમ્બિકા સ્યાત્| કીદૃશાત્ ? લીનાત્-અત્યર્થં સ્રોતઃસુ શ્લિષ્ટત્વાત્| લીનાદિતિ લીઙ્ શ્લેષણ ઇત્યસ્ય ક્તપ્રત્યયે સ્વાદય ઓદિત ઇત્યોદિતશ્ચેતિ નિષ્ઠાનત્વમ્| સા ચ શ્લેષ્મવાયુભ્યામનુબદ્ધા-યુક્તા ભવતિ| આમં નામ યદજીર્ણં તત્સદૃશલક્ષણા| યથા-"શોફોઽક્ષિગણ્ડયોઃ| અદ્યો ભુક્ત ઇવોદ્ગારઃ પ્રસેકોત્ક્લેશગૌરવમ્||" ઇતિ| તેન-આમેન, સમં-તુલ્યં, સાધનં-ચિકિત્સા, યસ્યાઃ સૈવમ્| "લઙ્ઘનં કાર્યમામે" ઇતિ|

Adhikarana rasasheShalakShaNaM cikitsA ca ajIrNino divAsvaprabhojane cikitsA (29-30) · Śloka 30

જીર્ણેઽપ્યાહારે કદાચિદાહારસારો રસોઽજીર્ણઃ સ્યાત્| તલ્લક્ષણાર્થમાહ અશ્રદ્ધા હૃદ્વ્યથા શુદ્ધેઽપ્યુદ્ગારે રસશેષતઃ| શયીત કિઞ્ચિદેવાત્ર સર્વશ્ચાનાશિતો દિવા||૨૯|| સ્વપ્યાદજીર્ણી, સઞ્જાતબુભુક્ષોઽદ્યાન્મિતં લઘુ| |૩૦|

સ૦-રસશેષે અશ્રદ્ધા-અન્નાનભિલાષઃ| હૃદ્વ્યથા-હૃદયશૂલં ગૌરવં ચ| શુદ્ધેઽપ્યુદ્ગારે-અન્નસમ્બન્ધિનિ| તેનાજીર્ણાદર્થાન્તરભૂત એવાયં રસશેષઃ| અતશ્ચ રસસ્ય રુધિરાદિહેતોરસમ્યક્પરિપાક ઇત્યર્થઃ| તચ્ચિકિત્સમાહ-શયીતેત્યાદિ| અત્ર-રસશેષે, કિઞ્ચિદેવ-સ્તોકમાત્રમેવ સ્વપ્યાત્, નાજીર્ણ ઇવ પ્રભૂતમ્| સર્વશ્ચાજીર્ણી, અનાશિતો દિવા શયીત, આલાઘવાત્| યદા ચોત્પન્નક્ષુત્ સ્યાત્તદા સ્તોકં લઘુ ચાદ્યાત્| આશઃ કૃતો યેન સઃ-આશિતઃ| ન આશિતો-અનાશિતઃ, અભુક્તવાનિત્યર્થઃ| નનુ, "અજીર્ણ્યભિહતોન્મત્તાન્" ઇત્યનેનૈવ વાક્યેનાજીર્ણિનાં દિવાસ્વપ્નોઽનુજ્ઞાત એવ| તત્કિં પુનરુક્તેન ? બ્રૂમઃ| વિશેષાર્થં વાક્યમિદમ્-"અભુક્તો દિવા સ્વપ્યાદજીર્ણી" ઇતિ| તત્ર તુ સામાન્યમ્, અશિતાનાશિતચિન્તા ન કૃતેતિ યુક્તા પુનરિહોક્તિઃ|

Adhikarana ajIrNasAmAnyalakShaNAm (30-31) · Śloka 31

સામ્પ્રતમજીર્ણલક્ષણં સામાન્યેન બ્રૂતે- | વિબન્ધોઽતિપ્રવૃત્તિર્વા ગ્લાનિર્મારુતમૂઢતા||૩૦|| અજીર્ણલિઙ્ગં સામાન્યં વિષ્ટમ્ભો ગૌરવં ભ્રમઃ| |૩૧|

સ૦-વિબન્ધો-મૂત્રપુરીષયોરપ્રવૃત્તિલક્ષણઃ| અતિપ્રવૃત્તિઃ-તયોરેવ| ગ્લાનિઃ-શરીરસ્ય મ્લાનતા| મારુતમૂઢતા-વાતસ્ય પ્રતિલોમતા| વિષ્ટમ્ભઃ-કુક્ષેરાધ્માનમ્| ગૌરવં-ગુરુગાત્રત્વમ્| ભ્રમો-મોહઃ| એતત્સામાન્યમજીર્ણલક્ષણમ્| ઉક્તં ચ-"સીદત્યઙ્ગં ભ્રમો મોહઃ કોષ્ઠે મુહ્યતિ મારુતઃ| સર્વેષામપ્યજીર્ણાનામવિસંવાદિ લક્ષણ્મ્||" ઇતિ|

Adhikarana ajIrNasyAnyakAraNAni (31-33) · Śloka 33

સામ્પ્રતમજીર્ણસ્યાન્યાન્યપિ કારણાન્યાહ- | ન ચાતિમાત્રમેવાન્નમામદોષાય કેવલમ્||૩૧|| દ્વિષ્ટવિષ્ટમ્ભિદગ્ધામગુરુરૂક્ષહિમાશુચિ| વિદાહિ શુષ્કમત્યમ્બુપ્લુતં ચાન્નં ન જીર્યતિ||૩૨|| ઉપતપ્તેન ભુક્તં ચ શોકક્રોધક્ષુદાદિભિઃ| |૩૩|

સ૦-અતિમાત્રમેવ ભુક્તમન્નં ન કેવલમામદોષાય, કિં તર્હિ ? દ્વિષ્ટાદિ ચાન્નં ન જીર્યતિ| દ્વિષ્ટં-અપ્રિયમ્| વિષ્ટમ્ભિ-કુક્ષ્યાધ્માનકારિ| હિમં-અતિશીતમ્| અશુચિ-ઉચ્છિષ્ટં કેશાદિદૂષિતં ચ, એતચ્ચાચિન્ત્યપ્રભાવત્વાદામદોષહેતુઃ| વિદાહિ-પ્રાગુક્તમ્| શુષ્કં-અદ્રવપ્રાયમ્| અત્યમ્બુપ્લુતં-અતિજલેન પ્લાવિતમ્| ચઃ સમુચ્ચયે| ન કેવલં દ્વિષ્ટાદ્યન્નં ભુક્તં ન જીર્યતિ, યાવત્ શોકાદિભિશ્ચોપતપ્તેન ભુક્તં ન જીર્યતિ| શોકઃ-ઇષ્ટવિપત્ત્યાદિના મનોદૌસ્થ્યમ્| ક્રોધો-રોષઃ| ક્ષુત્-બુભુક્ષા| આદિશબ્દેન લોભભયાદિપરિગ્રહઃ|

Adhikarana samashanalakShaNam adhyashanalakShaNam viShamAshanalakShaNam samashanAdInAM doShaH (33-35) · Śloka 35

સમ્પ્રત્યપરમપ્યન્નમામક્ષોભકરમાહ- | મિશ્રં પથ્યમપથ્યં ચ ભુક્તં સમશનં મતમ્||૩૩|| વિદ્યાદધ્યશનં ભૂયો ભુક્તસ્યોપરિ ભોજનમ્| અકાલે બહુ ચાલ્પં વા ભુક્તં તુ વિષમાશનમ્||૩૪|| ત્રીણ્યપ્યેતાનિ મૃત્યું વા ઘોરાન્ વ્યાધીન્સૃજન્તિ વા| |૩૫|

સ૦-પથ્યં-શાલ્યાદિ| અપથ્યં-યવકાદિ| તન્મિશ્રં-એકીકૃત્ય, ભુક્તં સમશનં મતમ્, અસ્મિન્વૈદ્યકતન્ત્રે| વિદ્યાદિત્યાદિ| ભુક્તસ્ય-અભ્યવહૃતસ્યોપરિ યદન્યદ્ભોજનં તદધ્યશનં જાનીયાત્| નનુ, એવં પ્રાતરાશે કૃતે યઃ સાયમાશઃ, તસ્યાધ્યશનત્વં પ્રસજ્યેત્| અધ્યશનં ચ વિવર્જ્યમેવ| યતોઽનન્તરમેવ પઠિષ્યતિ-"ત્રીણ્યપ્યેતાનિ મૃત્યું વા" ઇત્યાદિ| વૈદ્યકતન્ત્રેષુ ચ નરાણાં દ્વિરાહાર ઉપદિષ્ટઃ| ભગવાન્ વ્યાસોઽપ્યવોચત્-"સાયંપ્રાતર્મનુષ્યાણાં ભોજનં વિધિનિર્મિતમ્|" ઇતિ| તસ્માદધ્યશનસ્યૈવં તદસમીચીનં લક્ષણમ્| અત્ર સઞ્ચક્ષ્મહે| પ્રાગ્ભુક્તસ્યોપરિ સમનન્તરેમેવ વહ્નાવવિભક્તે યદશનં તદેવાધ્યશનમ્, નાન્યત્| અત એવ સુશ્રુતો બ્રૂતે (સૂ.અ. ૪૬|૪૯૧)-"પ્રાગ્ભુક્તે ત્વવિભક્તેઽગ્નૌ દ્વિરન્નં ન સમાચરેત્|" ઇતિ| તસ્માત્ પ્રાતરાશે કૃતે સત્યગ્નૌ વિભક્તે યઃ સાયમાશઃ સ ન પરિહાર્યઃ, અપિ તુ કાર્ય એવ, ગુણાવહત્વાત્| એતદેવ પ્રતિપાદયિતું સઙ્ગ્રહેઽધ્યગીષ્ટ (સૂ.અ. ૧૧)-"પ્રાતરાશે ત્વજીર્ણેઽપિ સાયમાશો ન દુષ્યતિ| અજીર્ણે સાયમાશે તુ પ્રાતરાશો હિ દુષ્યતિ|| દિવા પ્રબોધ્યતેઽર્કેણ હૃદયં પુણ્ડરીકવત્| તસ્મિન્વિબુદ્ધે સ્રોતાંસિ સ્ફુટત્વં યાન્તિ સર્વશઃ|| વ્યાયામાચ્ચ વિચારાચ્ચ વિક્ષિપ્તત્વાચ્ચ ચેતસઃ| ન ક્લેદમુપગચ્છન્તિ દિવા તેનાસ્ય ધાતવઃ|| અક્લિન્નેષ્વન્નમાસક્તમન્યત્તેષુ ન દુષ્યતિ| અવિદગ્ધેષ્વિવ પયઃસ્વન્યત્સમ્મિશ્રિતં પયઃ|| રાત્રૌ તુ હૃદયે મ્લાને સંવૃતેષ્વયનેષુ ચ| પરિક્લેદં યાન્તિ કોષ્ઠે સંવૃતે દેહધાતવઃ|| ક્લિન્નેષ્વન્યદપક્વેષુ તેષ્વાસિક્તં પ્રદુષ્યતિ| વિદગ્ધેષુ પયઃસ્વન્યત્ પયસ્તપ્તેષ્વિવાર્પિતમ્|| નૈશે તસ્માદજીર્ણેઽન્ને નાન્યદ્ભુઞ્જીત ભોજનમ્|" ઇતિ| અધિશબ્દોઽત્રોપરિશબ્દાર્થઃ| યથા-'પ્રાસાદમધિરોહતિ|' ઇતિ| અકાલે બહુ ચાલ્પં વા ભુક્તં ત્વશનં વિષમાશનસંજ્ઞં વિદ્યાત્| કઃ પુનરકાલો ભોજનસ્ય ? ઇતિ ચેત્, બ્રૂમઃ| "પ્રસૃષ્ટે વિણ્મૂત્રે" (શ્લો. ૫૫) ઇત્યાદિનાઽઽહારકાલં વક્ષ્યતિ| તદ્વૈપરીત્યેનાકાલો વેદ્યઃ| ત્રીણ્યપ્યેતાનિ-સમશનાધ્યશનવિષમાશનાનિ, મૃત્યું વા સૃજન્તિ-જનયન્તિ, ઘોરાન્ વ્યાધીન્-ગુલ્માદીન્ વા|

Adhikarana Bojanasya samyagyogaprakAraH (35-38) · Śloka 38

| કાલે સાત્મ્યં શુચિ હિતં સ્નિગ્ધોષ્ણં લઘુ તન્મનાઃ||૩૫|| ષડ્રસં મધુરપ્રાયં નાતિદ્રુતવિલમ્બિતમ્| સ્નાતઃ ક્ષુદ્વાન્ વિવિક્તસ્થો ધૌતપાદકરાનનઃ||૩૬|| તર્પયિત્વા પિતૄન્ દેવાનતિથીન્ બાલકાન્ ગુરૂન્| પ્રત્યવેક્ષ્ય તિરશ્ચોઽપિ પ્રતિપન્નપરિગ્રહાન્||૩૭|| સમીક્ષ્ય સમ્યગાત્માનમનિન્દન્નબ્રુવન્ દ્રવમ્| ઇષ્ટમિષ્ટૈઃ સહાશ્ર્નીયાચ્છુચિભક્તજનાહૃતમ્||૩૮||

સ૦-કાલે-વક્ષ્યમાણે| તન્મનાઃ-ભોજનગતચિત્તઃ| ક્ષુદ્વાન્-બુભુક્ષિતઃ| વિવિક્તસ્થઃ-એકાન્તસ્થિતઃ| તથા, પ્રક્ષાલિતચરણ્હસ્તમુખઃ| અનિન્દન્-ભોજનમગર્હમાણઃ| અબ્રુવન્-અભાષમાણઃ| ઇષ્ટં-મનોરુચિતં ભોજનમ્| તથા, દ્રવં-દ્રવપ્રાયમ્| ઇષ્ટૈઃ-પ્રિયૈઃ, સહાશ્નીયાત્| 'ક્ષુદ્વાન્' ઇત્યત્ર પ્રશંસાયાં મતુપ્, ઉત્પન્નપ્રશસ્તબુભુક્ષઃ| તેન કિઞ્ચિદપિ યદા દુષ્ટબુભુક્ષા સ્યાત્તદા નાદ્યાદિત્યર્થઃ| દુષ્ટબુભુક્ષાયા લક્ષણમ્ (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ. ૧૧)- "દોષોપનદ્ધં યદિ લીનમન્નં પિત્તોદ્ધતસ્યાવૃણુયાન્ન વહ્નિમ્| જાયેત દુષ્ટા તુ તદા બુભુક્ષા યા મન્દબુદ્ધીન્ વિષવન્નિહન્તિ||" ઇતિ| કિમ્ભૂતં ભોજનમ્ ? સાત્મ્યમ્| તચ્ચ સાત્મ્યં દ્વિધા,-એકં સ્વલ્પકાલાભ્યસ્તં સુખાવહમ્, અન્યચ્ચ જન્મનઃ પ્રભુતિ સહાત્મનાભ્યસ્તં સુખાવહં ચ| એતદેવૈકં સાત્મ્યમુચ્યતે| તથા, શુચિ-અનુચ્છિષ્ટં કેશાદ્યનુપહતં ચ| હિતં-પથ્યમ્| સ્નિગ્ધં ચ તદુષ્ણં ચ-સ્નિગ્ધોષ્ણમ્| તથા, લઘુ-લઘુપ્રાયમ્. ન તુ લઘ્વેવ| અત એવેદમુપપન્નમ્ "ષડ્રસં મધુરપ્રાયમ્" ઇતિ| મધુરરસો હિ ગુરુઃ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ.સૂ.અ. ૧૦|૩૮)- "પટોઃ કષાયસ્તસ્માચ્ચ મધુરઃ પરમં ગુરુઃ|" ઇતિ| તદ્યદિ લઘ્વેવ સ્યાત્ (તર્હિ) મધુરપ્રાયમિતિ ન ઘટતે| તસ્માલ્લઘુપ્રાયમિતિ વ્યાખ્યેયમ્| કથમદ્યાત્ ? તદાહ-નાતિદ્રુતવિલમ્બિતમ્| કિં કૃત્વા ? પિત્રાદીંસ્તર્પયિત્વા| તથા, તિરશ્ચોઽપિ-અશ્વવૃષાદીન્, પ્રતિપન્નપરિગ્રહાન્-કૃતસ્વીકારાન્, પ્રત્યવેક્ષ્ય-તદાહારચિન્તાં કૃત્વેત્યર્થઃ| તથા, આત્માનં સમીક્ષ્ય-યથા મમેદં સાત્મ્યમિદમસાત્મ્યમિતિ નિત્યમપ્રમત્તઃ સન્ પર્યાલોચ્ય| ખરનાદેનોક્તમ્-"અતિદ્રુતાશી ત્વાહારગુણદોષાન્ન વિન્દતિ| ઉન્મુહ્યત્યલ્પમશ્નાતિ ચ્છર્દયેદ્વાઽનવસ્થિતઃ|| વિલમ્બિતં તુ ભુઞ્જાનો ન તૃપ્તિમધિગચ્છતિ| ખાદન્ બહ્વપિ શીતત્વાદ્યાતિ ભોજ્યમહૃદ્યતામ્|| જલ્પતો હસતશ્ચાપિ ભુઞ્જાનસ્યાન્યચેતસઃ| ત એવ દોષા મન્તવ્યા યે વિલમ્બિતભોજને||" ઇત્યાદિ|

Adhikarana tRuNAdijuShTaBojanatyAgaH (39) · Śloka 39

ભોજનં તૃણકેશાદિજુષ્ટમુષ્ણીકૃતં પુનઃ| શાકાવરાન્નભૂયિષ્ઠમત્યુષ્ણલવણં ત્યજેત્||૩૯||

સ૦-તૃણાદિજુષ્ટં ભોજનં ત્યજેત્| આદિશબ્દેન મક્ષિકાદિપરિગ્રહઃ| તથા, ભૂય ઉષ્ણીકૃતમ્| તથા, શાકબહુલમ્| તથા, અવરાન્નં-માષાદિ, તદ્ભૂયિષ્ઠમ્| તથા, અત્યુષ્ણમતિલવણં ચ ત્યજેત્|

Adhikarana kilATAdishIlanam (40-41) · Śloka 41

કિલાટદધિકૂચીકાક્ષારશુક્તામમૂલકમ્| કૃશશુષ્કવરાહાવિગોમત્સ્યમહિષામિષમ્||૪૦|| માષનિષ્પાવશાલૂકબિસપિષ્ટવિરૂઢકમ્| શુષ્કશાકાનિ યવકાન્ ફાણિતં ચ ન શીલયેત્||૪૧||

સ૦-તથા, કિલાટાદીન્ન શીલયેત્-નાભ્યસેત્, ન કાદાચિત્કોઽભ્યવહાર એષાં નિષિધ્યતે| મુનિના તુ (ચ. સૂ. અ. ૫|૭)- "નાભ્યસેદ્ગૌરવાત્" ઇતિ યથા હેતુરુપન્યસ્તઃ, તથેહ નોક્તઃ, અયુક્તત્વાત્| તથા હિ-એષામનભ્યવહારે યદિ ગુરુત્વમેવ હેતુઃ સ્યાત્| તતો ગુડયવાદીનામપિ બહુતરાણાં દ્રવ્યાણાં શીલનમયુક્તં સ્યાત્| તસ્માદેષામશીલનેઽન્યદપિ કારણં ચિન્ત્યમ્, ન તુ ગુરુત્વમાત્રમેવ| યથા-કિલાટકૂચિકયોર્દોષલત્વં, દધ્નસ્તુ જ્વરાદિકર્તૃત્વં તથા સ્રોતોલેપઃ, સ્રોતોલેપત્વાચ્ચાનેકરોગહેતુત્વમ્, ક્ષારસ્ય પુંસ્ત્વહાનિકૃત્ત્વમ્, શુક્તસ્ય દૃષ્ટિહન્તૃત્વાદિ| તસ્માદેષામપથ્યત્વાચ્છીલનનિષેધો બોધ્યઃ|

Adhikarana SAlyAdiSIlanam (42-43) · Śloka 43

શીલયેચ્છાલિગોધૂમયવષષ્ટિકજાઙ્ગલમ્| સુનિષણ્ણકજીવન્તીબાલમૂલકવાસ્તુકમ્||૪૨|| પથ્યામલકમૃદ્વીકાપટોલીમુદ્ગશર્કરાઃ| ઘૃતદિવ્યોદકક્ષીરક્ષૌદ્રદાડિમસૈન્ધવમ્||૪૩||

સ૦-શાલ્યાદીન્ શીલયેત્|

Adhikarana nityasevyamauShadham (44) · Śloka 44

ત્રિફલાં મધુસર્પિર્ભ્યાં નિશિ નેત્રબલાય ચ| સ્વાસ્થ્યાનુવૃત્તિકૃદ્યચ્ચ રોગોચ્છેદકરં ચ યત્||૪૪||

સ૦-મધુસર્પિર્ભ્યાં સહ ત્રિફલાં ચ રાત્રૌ નેત્રબલાય શીલયેત્| ન કેવલં શાલ્યાદીનેવ શીલયેત્| યચ્ચ દ્રવ્યં સ્વાસ્થ્યાનુવૃત્તિં કરોત્યૃતુચર્યાવિધ્યાદ્યુક્તમન્નપાનાદિકમ્| તથા, રોગોચ્છેદકરં યત્-કિરાતતિક્તકાદિદ્રવ્યમ્, તચ્ચ શીલયેત્|

Adhikarana bhojyakramaH (45-46) · Śloka 46

બિસેક્ષુમોચચોચામ્રમોદકોત્કારિકાદિકમ્| અદ્યાદ્દ્રવ્યં ગુરુ સ્નિગ્ધં સ્વાદુ મન્દં સ્થિરં પુરઃ||૪૫|| વિપરીતમતશ્ચાન્તે મધ્યેઽમ્લલવણોત્કટમ્| |૪૬|

સ૦-બિસાદિદ્રવ્યં ગુર્વાદિગુણયક્તં પુરઃ-પૂર્વમદ્યાત્| મોદકો-લડ્ડુકઃ| ઉત્કારિકા-લપ્યસિકા| અતઃ-અસ્માચ્ચ, વિપરીતં-લઘુરૂક્ષકટુતીક્ષ્ણસરપ્રાયમ્, અન્તે ભોજનસ્ય સેવેત| મધ્યે ચામ્લલવણોત્કટમ્| ખરનાદે ચોક્તમ્-"કટું લવણમમ્લં વા પૂર્વમાહારમાહરેત્| આહારો મધુરોઽગ્રે હિ ગુરુર્વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ||" ઇતિ| તદેતદુક્તમુભયમપિ દેશસાત્મ્યાદિવશાત્ પ્રમાણયિતવ્યમ્|

Adhikarana annapAnayorviBAgaH (46-47) · Śloka 47

| અન્નેન કુક્ષેર્દ્વાવંશૌ પાનેનૈકં પ્રપૂરયેત્||૪૬|| આશ્રયં પવનાદીનાં ચતુર્થમવશેષયેત્| |૪૭|

સ૦-કુક્ષેઃ-જઠરસ્ય, અન્નેન દ્વૌ ભાગૌ પ્રપૂરયેત્| પાનેન-જલાદિના, એકમંશં પ્રપૂરયેત્| ચતુર્થમંશં પવનાદીનામાશ્રયમવશેષયેત્-ન ત્વન્નેન પાનેન વા પ્રપૂરયેત્| અત્ર ત્વંશકલ્પના પરિકલ્પનેનૈવ યુજ્યતે, ન ત્વઙ્ગુલમાનાદિના| સુશ્રુતે ચાભિહિતમ્ (સૂ. અ. ૪૬|૪૭૮)- "પ્રક્ષાલયેદદ્ભિરાસ્યં ભુઞ્જાનશ્ચ મુહુર્મુહુઃ| વિશુદ્ધે રસને હ્યસ્મિન્ રોચતેઽન્નમપૂર્વવત્||" ઇતિ| [રસના વિદ્યતે યસ્ય મુખસ્ય તદ્રસનમ્, તસ્મિન્ રસને વિશુદ્ધે રોચતેઽન્નમપૂર્વવત્||]

Adhikarana anupAnavibhAgaH,yavagodhUmayoH shItaM jalamityAdi (47-50) · Śloka 50

| અનુપાનં હિમં બારિ યવગોધૂમયોર્હિતમ્||૪૭|| દધ્નિ મદ્યે વિષે ક્ષૌદ્રે, કોષ્ણં પિષ્ટમયેષુ તુ| શાકમુદ્ગાદિવિકૃતૌ મસ્તુતક્રામ્લકાઞ્જિકમ્||૪૮|| સુરા કૃશાનાં પુષ્ટ્યર્થં, સ્થૂલાનાં તુ મધૂદકમ્| શોષે માંસરસો, મદ્યં માંસે સ્વલ્પે ચ પાવકે||૪૯|| વ્યાધ્યૌષધાધ્વભાષ્યસ્ત્રીલઙ્ઘનાતપકર્મભિઃ| ક્ષીણે વૃદ્ધે ચ બાલે ચ પયઃ પથ્યં યથાઽમૃતમ્||૫૦||

સ૦-યવગોધૂમયોર્ભુક્તયોરનુ-પશ્ચાત્, પાનં શીતં જલં હિતમ્| તથા, દધ્નિ મદ્યે વિષે ક્ષૌદ્રે ચ હિમં જલમનુપાને હિતમ્| પિષ્ટમયેષુ કોષ્ણં જલં હિતમ્| શાકમુદ્ગાદિવિકૃતૌ ચ મસ્ત્વાદિકમનુપાનં હિતમ્| કૃશાનાં પુંસાં સુરા પુષ્ટ્યર્થં હિતા| સ્થૂલાનાં પુનઃ કર્શનાય મધૂદકં હિતમ્| શોષે-ક્ષયે, માંસરસો હિતઃ, પુષ્ટિકારિત્વાત્| માંસે ભુક્તે મદ્યમનુપાનં હિતમ્| સ્વલ્પે ચ પાવકે મદ્યમેવાનુપાનં હિતમ્| વ્યાધ્યાદિભિઃ ક્ષીણે-ક્ષપિતે, પયો-દુગ્ધં, પથ્યં-હિતમ્| ઇહ (હિતમિતિ) પ્રકૃતેઽપિ પથ્યગ્રહણં પથ્યતરત્વજ્ઞાપનાર્થમ્| યથાઽમૃતમિત્યનેનૈતત્ પ્રતિપાદયતિ,-યથાઽમૃતં બલવર્ણૌજઃકાન્ત્યાયુરાદિજનકં તથેદમપીત્યર્થઃ|

Adhikarana anuktAnupAnavibhAgaH (51) · Śloka 51

વિપરીતં યદન્નસ્ય ગુણૈઃ સ્યાદવિરોધિ ચ| અનુપાનં સમાસેન, સર્વદા તત્પ્રશસ્યતે||૫૧||

સ૦-અન્નસ્ય-ભક્તવટકાદેઃ, યદ્વિપરીતં ગુણૈસ્તદનુપાનં સદા પ્રશસ્યતે| યથા,-સ્નિગ્ધસ્ય રૂક્ષમ્, રૂક્ષસ્ય સ્નિગ્ધમ્, શીતસ્યોષ્ણમ્, ઉષ્ણસ્ય શીતમ્, મધુરસ્યામ્લમ્, અમ્લસ્ય મધુરમિત્યાદિ| નનુ, એવમુરરીક્રિયમાણે ક્ષીરસ્ય ક્ષૈરેયાદેર્વા તક્રચુક્રાદીનામમ્લાનામનુપાનત્વં પ્રાપ્તમિત્યાહ-ગુણૈરિત્યાદિ| વિપરીતગુણમપિ યદવિરોધિ તદેવાનુપાનં સદા હિતમ્|

Adhikarana anupAnasya phalam (52) · Śloka 52

અનુપાનસ્ય કિં કર્મ ? ઇત્યાહ અનુપાનં કરોત્યૂર્જાં તૃપ્તિં વ્યાપ્તિં દૃઢાઙ્ગતામ્| અન્નસઙ્ઘાતશૌથિલ્યવિક્લિત્તિજરણાનિ ચ||૫૨||

સ૦-અનુપાનમૂર્જાદીન્ કરોતિ| ઊર્જા-મનઃપ્રહર્ષઃ| તૃપ્તિઃ-પ્રીણનં શરીરેન્દ્રિયસ્ય, ક્ષામતાવિપરીતોઽન્નગુણઃ| તથા, વ્યાપ્તિઃદ્રવસ્ય હિ ગમનમ્, ન કઠિનસ્ય| દૃઢાઙ્ગતા-સ્થિરશરીરત્વમ્| તથા, અન્નસઙ્ઘાતસ્ય શૈથિલ્યમ્| વિક્લિત્તિઃ-વિક્લેદનમ્| જરણં-પરિણામઃ| એતાનિ ચ કરોતિ|

Adhikarana UrdhvajatrugadAdau anupAnaniShedhaH (53) · Śloka 53

એવંગુણમપ્યૂર્ધ્વજત્ર્વાદિષુ ન હિતમિત્યાહ નોર્ધ્વજત્રુગદશ્વાસકાસોરઃક્ષતપીનસે| ગીતભાષ્યપ્રસઙ્ગે ચ સ્વરભેદે ચ તદ્ધિતમ્||૫૩||

સ૦-ઊર્ધ્વં જત્રુણઃ-ઊર્ધ્વજત્રુ, તસ્મિન્ યે ગદાસ્તેષુ તત્-અનુપાનં, ન હિતમ્| તથા, શ્વાસાદિષુ ન હિતમ્| ગીત-ભાષ્યયોઃ પ્રકર્ષેણ સઙ્ગઃ-સાતત્યેન સમ્બન્ધઃ, તસ્મિન્| તથા, સ્વરભેદે-સ્વરસાદે ન તદ્ધિતમ્| ઊર્ધ્વજત્રુગદાદીનાં હ્યનુપાનં પ્રદૂષ્યામાશયમુરઃકણ્ઠસ્થિતમાહારજં સ્નેહમાસાદ્યાભિષ્યન્દાગ્નિસાદચ્છર્દ્યાદીનામયાન્ વિદધ્યાત્|

Adhikarana praklinnadehAdInAM pAnaniShedhaH (54) · Śloka 54

સમ્પ્રતિ યેષાં પાનમેવ ન શસ્યતે, તાનાહ પ્રક્લિન્નદેહમેહાક્ષિગલરોગવ્રણાતુરાઃ| પાનં ત્યજેયુઃ|૫૪|

સ૦-પ્રક્લિન્નો દેહો યેષાં આમવિસર્પાદ્યાર્તાનાં તે પાનં ત્યજેયુઃ| મેહાદીનામાતુરશબ્દેન પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ| મેહરોગાદ્યાતુરાઃ પાનં-દ્રવરૂપં ત્યજેયુઃ, ન કેવલમન્નસ્યોપરિ યદનુપાનમ્| ખરનાદે ચોક્તમ્-"મેહી પ્લીહી વ્રણી કુષ્ઠી પાણ્ડુર્જઠરપીનસી| શોષાતિસારી મન્દાગ્નિઃ પાનીયં મન્દમાચરેત્|| નોર્ધ્વાઙ્ગપવનાવિષ્ટે વાગ્વ્યાયામહતે ન ચ| ક્ષતોરસિ શ્વાસકાસહિક્કાવમ્યર્દિતે ન ચ|| નિરન્ને ચોર્ધ્વરોગે ચ ન પેયં વારિ શીતલમ્|" ઇતિ|

Adhikarana pAnAnantarabhAShyAdiniShedhaH bhojanAntaramAtapAdiniShedhaH (54-55) · Śloka 55

| સર્વશ્ચ ભાષ્યાધ્વશયનં ત્યજેત્||૫૪|| પીત્વા, ભુક્ત્વાઽઽતપં વહ્નિં યાનં પ્લવનવાહનમ્| |૫૫|

સ૦-ચશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટોઽત્ર| સર્વોઽપિ પુરુષઃ-સ્વસ્થો રોગી ચ, પીત્વા ભુક્ત્વા ચ ભાષ્યાદીંસ્ત્યજેત્| તથા, આતપાદીન્ પઞ્ચ ત્યજેત્| ત્યજેદિત્યત્રાપ્યનુવૃત્ત્યા યોજ્યમ્| યાનં-રથાદિ| પ્લવનં-તરણમ્| વાહનં-અશ્વાદિ|

Adhikarana Bojanasya kAlaH (8) · Śloka 8

"કાલે સાત્મ્યમ્" (શ્લો. ૩૫) ઇત્યુક્તમ્| ભોજનસ્ય તુ કઃ કાલઃ ? ઇત્યાહ પ્રસૃષ્ટે વિણ્મૂત્રે હૃદિ સુવિમલે દોષે સ્વપથગે વિશુદ્ધે ચોદ્ગારે ક્ષુદુપગમને વાતેઽનુસરતિ| તથાઽગ્નાવુદ્રિક્તે વિશદકરણે દેહે ચ સુલઘૌ પ્રયુઞ્જીતાહારં વિધિનિયમિતં, કાલઃ સ હિ મતઃ||૫૫|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને માત્રાશિતીયો નામ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||

સ૦-આહારં વિધિના-પૂર્વોક્તેન " કાલે સાત્મ્યં શુચિ હિતમ્" ઇત્યાદિના નિયમિતં પ્રયુઞ્જીત,-અશ્નીયાદિત્યર્થઃ| કદા ? મૂત્રપુરીષે પ્રકર્ષેણ સૃષ્ટે સતિ| ન તુ કિઞ્ચિદેવ ત્યક્ત ઇતિ પ્રશબ્દેન દ્યોતયતિ| તથા, હૃદયે સુષ્ઠુ વિમલે-રસશેષકૃતગૌરવાદિરહિતે| તથા, દોષે-વાતાદૌ, સ્વપથગે-સ્વમાર્ગગે, અજીર્ણે હ્યાહારેઽન્નશેષેણ રુદ્ધગતયો વાતાદયઃ સ્વસ્થાનં ન લભરેન્, સુજીર્ણે તુ સ્વસ્થાનસ્થાઃ સ્યુઃ| ઉદ્ગારે ચ વિશુદ્ધે-ચશબ્દોઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ, સ્રોતોમુખેષુ ચ વિશુદ્ધેષ્વિત્યર્થઃ| ક્ષુદુપગમને-ઉપગતાયાં ક્ષુધિ| વાતેઽનુસરતિ-અનુલોમં ગચ્છતિ| તથા, અગ્નૌ-કાયાગ્નૌ, ઉદ્રિક્તે-પાકક્ષમે| તથા, દેહે પટ્વિન્દ્રિયે સુષ્ટુ લઘૌ ચ| કાલઃ સ હિ મતઃ| હિશબ્દ એવાર્થે| સ એવ કાલો ભોજનસ્ય દૃષ્ટઃ, ન ત્વતોઽપ્યૂર્ધ્વમ્| સ હ્યતિકાલઃ, તત્ર ભુક્તમન્નં વાતવિષ્ટબ્ધં કૃચ્છ્રાદ્વિપચ્યતે| તથા ચોક્તં તન્ત્રાન્તરે-"અતીતકાલે ભુઞ્જાનો વાયુનોપહતેઽનલે| કૃચ્છ્રાદ્વિપચ્યતે ભુક્તં દ્વિતીયં ન ચ કાઙ્ક્ષતિ|| કુક્ષાવાધ્માનમાટોપસાદાંશ્ચ કુરુતેઽધિકમ્|" ઇતિ| તસ્માત્પૂર્વોક્તે કાલે ભોજનમદ્યાદિતિ| યમૌ ન્સૌ તઃ સસ્યાદ્રસરવિવિરામા ધીરલલિતા| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્ર શ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને માત્રાશિતીયાધ્યાયોઽષ્ટમઃ સમાપ્તઃ|| ૮||