8. mātrāśitīyādhyāyō'ṣṭamaḥ

Adhikarana mAtrAshitIyAdhyAyo~aShTamaH (2) · Śloka 2

અથાતો માત્રાશિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨||

Adhikarana mAtrAshanam (1) · Śloka 1

માત્રાશી સર્વકાલં સ્યાન્માત્રા હ્યગ્નેઃ પ્રવર્તિકા| માત્રાં દ્રવ્યાણ્યપેક્ષન્તે ગુરૂણ્યપિ લઘૂન્યપિ||૧||

Adhikarana gurUNAM laghUnAM ca mAtrApramANam (2) · Śloka 2

તત્ર ગુરૂણાં કા માત્રા ? કા(ચ) લઘૂનામ્ ? ઇત્યાહ ગુરૂણામર્ધસૌહિત્યં લઘૂનાં નાતિતૃપ્તતા| માત્રાપ્રમાણં નિર્દિષ્ટં સુખં યાવદ્વિજીર્યતિ||૨||

Adhikarana hInamAtraBojane doShAH (3) · Śloka 3

ભોજનં હીનમાત્રં તુ ન બલોપચયૌજસે| સર્વેષાં વાતરોગાણાં હેતુતાં ચ પ્રપદ્યતે||૩||

Adhikarana atimAtre doShAH (4) · Śloka 4

અતિમાત્રં ત્વશનં ત્રીનપિ દોષાન્ પ્રકોપયેત્| |૪|

Adhikarana visUcikAlasakayoH samprAptiH (4-6) · Śloka 6

પ્રકુપિતાશ્ચ ત્રયો દોષા અલસકાખ્યં વિસૂચિકાખ્યં વા વ્યાધિં યથા કુર્વન્તિ, તથા દર્શયતિ | પીડ્યમાના હિ વાતાદ્યા યુગપત્તેન કોપિતાઃ||૪|| આમેનાન્નેન દિષ્ટેન તદેવાવિશ્ય કુર્વતે| વિષ્ટમ્ભયન્તોઽલસકં ચ્યાવયન્તો વિસૂચિકામ્||૫|| અધરોત્તરમાર્ગાભ્યાં સહસૈવાજિતાત્મનઃ| |૬|

Adhikarana alasakanirvicanam (6-7) · Śloka 7

| પ્રયાતિ નોર્ધ્વં નાધસ્તાદાહારો ન ચ પચ્યતે||૬|| આમાશયેઽલસીભૂતસ્તેન સોઽલસકઃ સ્મૃતઃ| |૭|

Adhikarana visUcikAnirvacanam (7-8) · Śloka 8

વિસૂચિકાયા નિર્વચનમાહ | વિવિધૈર્વેદનોદ્ભેદૈર્વાય્વાદિભૃશકોપતઃ||૭|| સૂચીભિરિવ ગાત્રાણિ વિધ્યતીતિ વિસૂચિકા| |૮|

Adhikarana visUcikAlakShaNam (8-9) · Śloka 9

| તત્ર શૂલભ્રમાનાહકમ્પસ્તમ્ભાદયોઽનિલાત્||૮|| પિત્તાજ્જ્વરાતિસારાન્તર્દાહતૃટ્પ્રલયાદયઃ| કફાચ્છર્દ્યઙ્ગગુરુતાવાક્સઙ્ગષ્ઠીવનાદયઃ||૯||

Adhikarana alasakalakShaNam (10-12) · Śloka 12

વિશેષાદ્દુર્બલસ્યાલ્પવહ્નેર્વેગવિધારિણઃ| પીડિતં મારુતેનાન્નં શ્લેષ્મણા રુદ્ધમન્તરા||૧૦|| અલસં ક્ષોભિતં દોષૈઃ શલ્યત્વેનૈવ સંસ્થિતમ્| શૂલાદીન્ કુરુતે તીવ્રાંશ્છર્દ્યતીસારવર્જિતાન્||૧૧|| સોઽલસઃ| |૧૨|

Adhikarana daNDakAlasakalakShaNam (12-13) · Śloka 13

દણ્ડકાલસકં લિલક્ષયિષુરાહ- અત્યર્થદુષ્ટાસ્તુ દોષા દુષ્ટામબદ્ધખાઃ| યાન્તસ્તિર્યક્તનું સર્વાં દણ્ડવત્સ્તમ્ભયન્તિ ચેત્||૧૨|| દણ્ડકાલસકં નામ તં ત્યજેદાશુકારિણમ્| |૧૩|

Adhikarana AmaviShalakShaNam (13-14) · Śloka 14

સમ્પ્રત્યામવિષં નિર્દિશતિ | વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણશીલિનો વિષલક્ષણમ્||૧૩|| આમદોષં મહાઘોરં વર્જયેદ્વિષસંજ્ઞકમ્| વિષરૂપાશુકારિત્વાદ્વિરુદ્ધોપક્રમત્વતઃ||૧૪||

Adhikarana alasakacikitsA (15-16) · Śloka 16

અથામમલસીભૂતં સાધ્યં ત્વરિતમુલ્લિખેત્| પીત્વા સોગ્રાપટુફલં વાર્યુષ્ણં યોજયેત્તતઃ||૧૫|| સ્વેદનં ફલવર્તિં ચ મલવાતાનુલોમનીમ્| નામ્યમાનાનિ ચાઙ્ગાનિ ભૃશં સ્વિન્નાનિ વેષ્ટયેત્||૧૬||

Adhikarana visUcikAcikitsA (17) · Śloka 17

વિસૂચ્યામતિવૃદ્ધાયાં પાર્ષ્ણ્યોર્દાહઃ પ્રશસ્યતે| તદહશ્ચોપવાસ્યૈનં વિરિક્તવદુપાચરેત્||૧૭||

Adhikarana AmadoShiNaH shamanauShadhaniShedhaH (18-19) · Śloka 19

અજીર્ણિનો ભેષજં નિષેધતિ તીવ્રાર્તિરપિ નાજીર્ણી પિબેચ્છૂલઘ્નમૌષધમ્| આમસન્નોઽનલો નાલં પક્તું દોષૌષધાશનમ્||૧૮|| નિહન્યાદપિ ચૈતેષાં વિભ્રમઃ સહસાઽઽતુરમ્| |૧૯|

Adhikarana AmadoShiNo~avasthAvisheShe auShadham (19-20) · Śloka 20

કદા ઔષધં યુઞ્જીત ? ઇત્યાહ- | જીર્ણાશને તુ ભૈષજ્યં યુઞ્જ્યાત્ સ્તબ્ધગુરૂદરે||૧૯|| દોષશેષસ્ય પાકાર્થમગ્નેઃ સન્ધુક્ષણાય ચ| |૨૦|

Adhikarana AmadoShasAmAnyacikitsA (20-21) · Śloka 21

કીદૃશમૌષધં યોજ્યમિત્યાહ | શાન્તિરામવિકારાણાં ભવતિ ત્વપતર્પણાત્||૨૦|| ત્રિવિધં ત્રિવિધે દોષે તત્સમીક્ષ્ય પ્રયોજયેત્| |૨૧|

Adhikarana alpamadhyapraBUtadoShacikitsA (21-22) · Śloka 22

સમ્પ્રત્યેતદેવ યથાયોગ્યમાહ- | તત્રાલ્પે લઙ્ઘનં પથ્યં, મધ્યે લઙ્હ્ઘનપાચનમ્||૨૧|| પ્રભૂતે શોધનં, તદ્ધિ મૂલાદુન્મૂલયેન્મલાન્| |૨૨|

Adhikarana evamanyavyAdhicikitsA,hetuvyAdhiviparyayacikitsA (22-23) · Śloka 23

| એવમન્યાનપિ વ્યાધીન્ સ્વનિદાનવિપર્યયાત્||૨૨|| ચિકિત્સેદનુબન્ધે તુ સતિ હેતુવિપર્યયમ્| ત્યક્ત્વા યથાયથં વૈદ્યો યુઞ્જ્યાદ્વ્યાધિવિપર્યયમ્||૨૩||

Adhikarana tadarthakArI cikitsA,pakvadoShANAM cikitsA (24) · Śloka 24

ન ચ હેતુવ્યાધિવિપર્યયયોરેવ ચિકિત્સાયામુપયોગ ઇતિ દર્શયન્નાહ તદર્થકારિ વા, પક્વે દોષે ત્વિદ્ધે ચ પાવકે| હિતમભ્યઞ્જનસ્નેહપાનબસ્ત્યાદિ યુક્તિતઃ||૨૪||

Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (25) · Śloka 25

અજીર્ણં લક્ષયિતુમાહ અજીર્ણં ચ કફાદામં તત્ર શોફોઽક્ષિગણ્ડયોઃ| સદ્યોભુક્ત ઇવોદ્ગારઃ પ્રસેકોત્ક્લેશગૌરવમ્||૨૫||

Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

વિષ્ટબ્ધમનિલાચ્છૂલવિબન્ધાધ્માનસાદકૃત્| |૨૬|

Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

| પિત્તાદ્વિદગ્ધં તૃણ્મોહભ્રમામ્લોદ્ગારદાહવત્||૨૬||

Adhikarana AmAjIrNAdInAM cikitsA (27) · Śloka 27

ત્રિવિધસ્યૈવાસ્ય ચિકિત્સામાહ લઙ્ઘનં કાર્યમામે તુ, વિષ્ટબ્ધે સ્વેદનં ભૃશમ્| વિદગ્ધે વમનં, યદ્વા યથાવસ્થં હિતં ભવેત્||૨૭||

Adhikarana vilambikAlakShaNaM cikitsA ca (28) · Śloka 28

ગરીયસો ભવેલ્લીનાદામાદેવ વિલમ્બિકા| કફવાતાનુબદ્ધાઽઽમલિઙ્ગા તત્સમસાધના||૨૮||

Adhikarana rasasheShalakShaNaM cikitsA ca ajIrNino divAsvaprabhojane cikitsA (29-30) · Śloka 30

જીર્ણેઽપ્યાહારે કદાચિદાહારસારો રસોઽજીર્ણઃ સ્યાત્| તલ્લક્ષણાર્થમાહ અશ્રદ્ધા હૃદ્વ્યથા શુદ્ધેઽપ્યુદ્ગારે રસશેષતઃ| શયીત કિઞ્ચિદેવાત્ર સર્વશ્ચાનાશિતો દિવા||૨૯|| સ્વપ્યાદજીર્ણી, સઞ્જાતબુભુક્ષોઽદ્યાન્મિતં લઘુ| |૩૦|

Adhikarana ajIrNasAmAnyalakShaNAm (30-31) · Śloka 31

સામ્પ્રતમજીર્ણલક્ષણં સામાન્યેન બ્રૂતે- | વિબન્ધોઽતિપ્રવૃત્તિર્વા ગ્લાનિર્મારુતમૂઢતા||૩૦|| અજીર્ણલિઙ્ગં સામાન્યં વિષ્ટમ્ભો ગૌરવં ભ્રમઃ| |૩૧|

Adhikarana ajIrNasyAnyakAraNAni (31-33) · Śloka 33

સામ્પ્રતમજીર્ણસ્યાન્યાન્યપિ કારણાન્યાહ- | ન ચાતિમાત્રમેવાન્નમામદોષાય કેવલમ્||૩૧|| દ્વિષ્ટવિષ્ટમ્ભિદગ્ધામગુરુરૂક્ષહિમાશુચિ| વિદાહિ શુષ્કમત્યમ્બુપ્લુતં ચાન્નં ન જીર્યતિ||૩૨|| ઉપતપ્તેન ભુક્તં ચ શોકક્રોધક્ષુદાદિભિઃ| |૩૩|

Adhikarana samashanalakShaNam adhyashanalakShaNam viShamAshanalakShaNam samashanAdInAM doShaH (33-35) · Śloka 35

સમ્પ્રત્યપરમપ્યન્નમામક્ષોભકરમાહ- | મિશ્રં પથ્યમપથ્યં ચ ભુક્તં સમશનં મતમ્||૩૩|| વિદ્યાદધ્યશનં ભૂયો ભુક્તસ્યોપરિ ભોજનમ્| અકાલે બહુ ચાલ્પં વા ભુક્તં તુ વિષમાશનમ્||૩૪|| ત્રીણ્યપ્યેતાનિ મૃત્યું વા ઘોરાન્ વ્યાધીન્સૃજન્તિ વા| |૩૫|

Adhikarana Bojanasya samyagyogaprakAraH (35-38) · Śloka 38

| કાલે સાત્મ્યં શુચિ હિતં સ્નિગ્ધોષ્ણં લઘુ તન્મનાઃ||૩૫|| ષડ્રસં મધુરપ્રાયં નાતિદ્રુતવિલમ્બિતમ્| સ્નાતઃ ક્ષુદ્વાન્ વિવિક્તસ્થો ધૌતપાદકરાનનઃ||૩૬|| તર્પયિત્વા પિતૄન્ દેવાનતિથીન્ બાલકાન્ ગુરૂન્| પ્રત્યવેક્ષ્ય તિરશ્ચોઽપિ પ્રતિપન્નપરિગ્રહાન્||૩૭|| સમીક્ષ્ય સમ્યગાત્માનમનિન્દન્નબ્રુવન્ દ્રવમ્| ઇષ્ટમિષ્ટૈઃ સહાશ્ર્નીયાચ્છુચિભક્તજનાહૃતમ્||૩૮||

Adhikarana tRuNAdijuShTaBojanatyAgaH (39) · Śloka 39

ભોજનં તૃણકેશાદિજુષ્ટમુષ્ણીકૃતં પુનઃ| શાકાવરાન્નભૂયિષ્ઠમત્યુષ્ણલવણં ત્યજેત્||૩૯||

Adhikarana kilATAdishIlanam (40-41) · Śloka 41

કિલાટદધિકૂચીકાક્ષારશુક્તામમૂલકમ્| કૃશશુષ્કવરાહાવિગોમત્સ્યમહિષામિષમ્||૪૦|| માષનિષ્પાવશાલૂકબિસપિષ્ટવિરૂઢકમ્| શુષ્કશાકાનિ યવકાન્ ફાણિતં ચ ન શીલયેત્||૪૧||

Adhikarana SAlyAdiSIlanam (42-43) · Śloka 43

શીલયેચ્છાલિગોધૂમયવષષ્ટિકજાઙ્ગલમ્| સુનિષણ્ણકજીવન્તીબાલમૂલકવાસ્તુકમ્||૪૨|| પથ્યામલકમૃદ્વીકાપટોલીમુદ્ગશર્કરાઃ| ઘૃતદિવ્યોદકક્ષીરક્ષૌદ્રદાડિમસૈન્ધવમ્||૪૩||

Adhikarana nityasevyamauShadham (44) · Śloka 44

ત્રિફલાં મધુસર્પિર્ભ્યાં નિશિ નેત્રબલાય ચ| સ્વાસ્થ્યાનુવૃત્તિકૃદ્યચ્ચ રોગોચ્છેદકરં ચ યત્||૪૪||

Adhikarana bhojyakramaH (45-46) · Śloka 46

બિસેક્ષુમોચચોચામ્રમોદકોત્કારિકાદિકમ્| અદ્યાદ્દ્રવ્યં ગુરુ સ્નિગ્ધં સ્વાદુ મન્દં સ્થિરં પુરઃ||૪૫|| વિપરીતમતશ્ચાન્તે મધ્યેઽમ્લલવણોત્કટમ્| |૪૬|

Adhikarana annapAnayorviBAgaH (46-47) · Śloka 47

| અન્નેન કુક્ષેર્દ્વાવંશૌ પાનેનૈકં પ્રપૂરયેત્||૪૬|| આશ્રયં પવનાદીનાં ચતુર્થમવશેષયેત્| |૪૭|

Adhikarana anupAnavibhAgaH,yavagodhUmayoH shItaM jalamityAdi (47-50) · Śloka 50

| અનુપાનં હિમં બારિ યવગોધૂમયોર્હિતમ્||૪૭|| દધ્નિ મદ્યે વિષે ક્ષૌદ્રે, કોષ્ણં પિષ્ટમયેષુ તુ| શાકમુદ્ગાદિવિકૃતૌ મસ્તુતક્રામ્લકાઞ્જિકમ્||૪૮|| સુરા કૃશાનાં પુષ્ટ્યર્થં, સ્થૂલાનાં તુ મધૂદકમ્| શોષે માંસરસો, મદ્યં માંસે સ્વલ્પે ચ પાવકે||૪૯|| વ્યાધ્યૌષધાધ્વભાષ્યસ્ત્રીલઙ્ઘનાતપકર્મભિઃ| ક્ષીણે વૃદ્ધે ચ બાલે ચ પયઃ પથ્યં યથાઽમૃતમ્||૫૦||

Adhikarana anuktAnupAnavibhAgaH (51) · Śloka 51

વિપરીતં યદન્નસ્ય ગુણૈઃ સ્યાદવિરોધિ ચ| અનુપાનં સમાસેન, સર્વદા તત્પ્રશસ્યતે||૫૧||

Adhikarana anupAnasya phalam (52) · Śloka 52

અનુપાનસ્ય કિં કર્મ ? ઇત્યાહ અનુપાનં કરોત્યૂર્જાં તૃપ્તિં વ્યાપ્તિં દૃઢાઙ્ગતામ્| અન્નસઙ્ઘાતશૌથિલ્યવિક્લિત્તિજરણાનિ ચ||૫૨||

Adhikarana UrdhvajatrugadAdau anupAnaniShedhaH (53) · Śloka 53

એવંગુણમપ્યૂર્ધ્વજત્ર્વાદિષુ ન હિતમિત્યાહ નોર્ધ્વજત્રુગદશ્વાસકાસોરઃક્ષતપીનસે| ગીતભાષ્યપ્રસઙ્ગે ચ સ્વરભેદે ચ તદ્ધિતમ્||૫૩||

Adhikarana praklinnadehAdInAM pAnaniShedhaH (54) · Śloka 54

સમ્પ્રતિ યેષાં પાનમેવ ન શસ્યતે, તાનાહ પ્રક્લિન્નદેહમેહાક્ષિગલરોગવ્રણાતુરાઃ| પાનં ત્યજેયુઃ|૫૪|

Adhikarana pAnAnantarabhAShyAdiniShedhaH bhojanAntaramAtapAdiniShedhaH (54-55) · Śloka 55

| સર્વશ્ચ ભાષ્યાધ્વશયનં ત્યજેત્||૫૪|| પીત્વા, ભુક્ત્વાઽઽતપં વહ્નિં યાનં પ્લવનવાહનમ્| |૫૫|

Adhikarana Bojanasya kAlaH (8) · Śloka 8

"કાલે સાત્મ્યમ્" (શ્લો. ૩૫) ઇત્યુક્તમ્| ભોજનસ્ય તુ કઃ કાલઃ ? ઇત્યાહ પ્રસૃષ્ટે વિણ્મૂત્રે હૃદિ સુવિમલે દોષે સ્વપથગે વિશુદ્ધે ચોદ્ગારે ક્ષુદુપગમને વાતેઽનુસરતિ| તથાઽગ્નાવુદ્રિક્તે વિશદકરણે દેહે ચ સુલઘૌ પ્રયુઞ્જીતાહારં વિધિનિયમિતં, કાલઃ સ હિ મતઃ||૫૫|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને માત્રાશિતીયો નામ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||